Akademik, Prof. Dr. Beqir Meta/

Pjesa I

Në dekadat e para të shekullit të kaluar Federata Panshqiptare “Vatra” e Amerikës  ishte organizata më e fuqishme dhe njëkohësisht edhe më progresive e moderne e emigracionit politik shqiptar. Ajo u themelua në vitin 1912 dhe ndiqte modelin e shoqërive të diasporave më të avancuara në SHBA, por edhe të organizatave të tjera joqeveritare në këtë vend. Gjatë viteve 1912-1920 ajo ishte organizata që dha kontributin më të spikatur në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare, duke i bërë shërbime të paçmuara kombit tonë. Pikërisht për këtë arsye, është me interes të veçantë që të shqyrtojmë edhe qëndrimin e saj ndaj shtetit  të ri shqiptar që u rikrijua me shumë vështirësi e peripeci nga Kongresi Kombëtar i Lushnjes.

          Gjatë viteve 1920-1921 Federata Vatra u përpoq të orientonte dhe ndihmonte shtetin e ri shqiptar dhe të forconte pozitat e tij në arenën ndërkombëtare. Ajo luajti një rol domethënës për të nxitur qeverinë amerikane që të njihte shtetin e ri shqiptar dhe qeverinë e tij legjitime, duke u përpjekur të tejkalonte ngurrimin e Departamentit të Shtetit në këtë drejtim, i cili donte prova të mjaftueshme se ky shtet kishte një qeveri qendrore efektive dhe ishte i aftë për ekzistencë të qëndrueshme.  Delegati i Vatrës në Washington dhe njëherazi komisari i shtetit shqiptar atje Kostandin Çekrezi u përpoq për të mbrojtur tërësinë territoriale të Shqipërisë, e cila vijonte të ishte e rrezikuar. Ai kundërshtoi me forcë tentativat e lobeve greke në Senatin Amerikan për të mbështetur pretendimet  e tyre aneksioniste ndaj Shqipërisë së Jugut.[1]  Gjithashtu ai u përpoq pranë Departamentit të Shtetit dhe Presidentit Wilson që të bënte të qarta kërkesat shqiptare përpara Konferencës së San Remos ku do të diskutohej çështja e Adriatikut.[2]

           Vatra ndiqte me shumë vëmendje edhe situatën ndërkombëtare. Ajo në këtë kohë, ashtu si shumica e opinionit evropian, konsideroi si rrezik kryesor për Ballkanin dhe Evropën lëvizjen komuniste. Në këtë kontekst dhe rrjedhojë të kësaj situate shihte ajo edhe krijimin e Aleancës Ballkanike ose Paktit të Antantës së Vogël, të iniciuar dhe mbështetur me forcë nga Franca.[3] Kjo situatë e re konsiderohej e dobishme për shqiptarët dhe i bëhej thirrje qeverisë të aderonte në të. Po, para se Shqipëria të bashkohej me aleanca politike, duhej të caktoheshin kufijtë dhe Serbia të largonte ushtrinë e saj që nga kufijtë e vitit 1913 dhe njëkohësisht “të japë sigurinë për vëllezërit tanë të robëruar”. Ky moment konsiderohej tepër i favorshëm nga Vatra.[4] Çështja e kufijve ende të pacaktuar konsiderohej një rrezik i madh për Shqipërinë, i cili “i mban grekomanët dhe serbomanët   me shpresë të madhe, i forcon përpjekjet e armiqve dhe na lë midis valës dhe zjarrit”.[5]  Qeverisë i bëhej thirrje të ishte tepër e kujdesshme, veçanërisht nga pasojat që vinin prej Traktatit  të Kapshticës.[6]

        Menjëherë Vatra i përqendroi më së shumti energjitë e saj për të mbështetur shtetin dhe shoqërinë shqiptare që të bënin reforma politike progresive dhe për ta orientuar vendin drejt Perëndimit.

Ajo shkoi edhe përtej kësaj. Duke parë vështirësitë e mëdha ekonomike e financiare me të cilat përballej shtetit i ri, të cilat përbënin një nga sfidat kryesore të tij, vendosi që ti jepte atij edhe mbështetje financiare, duke organizuar Huanë Kombëtare, prej së cilës u sigurua një shumë prej 183.000 dollarësh.[7]  

          Vatra u angazhua drejtpërdrejt edhe në sferën e sigurisë së shtetit të ri. Në fillim të vitit 1920 ajo dërgoi në Shqipëri disa trupa ushtarake shqiptare të stërvitura qysh gjatë Luftës së Parë Botërore, me synimin për tu rreshtuar në anën e Aleatëve të Antantës. Këto forca drejtoheshin nga një ushtarak dhe një nga aktivistët e shquar të Vatrës, Aqif Përmeti, i cili u pushkatua nga komunistët në vitin 1945.[8] Dërgimi i këtyre forcave me disiplinë dhe kulturë tashmë perëndimore nga Vatra, bëhej me synimin që të modernizoheshin dhe të rritej cilësia e forcave të sigurisë në Shqipëri për ti shërbyer shtetit dhe qytetarëve, me një frymë perëndimore, larg stilit, mendësisë e praktikave osmane që trashëgonte vendi.

          Bashkë me vullnetarët shkoi edhe Banda Muzikore “Vatra”, e udhëhequr nga muzikanti i talentuar Profesor Thoma Nassi, e cila dha shumë koncerte me muzikë klasike e popullore shqiptare në shumë qytete të Shqipërisë. Ajo ringjalli dhe ngriti në një nivel më të lartë muzikën qytetare shqiptare, krijoi një atmosferë të mrekullueshme hareje, gëzimi e ringjallje në këtë agim të ringritjes së shtetit të ri kombëtar, kultivoi ndjenjat dhe shijet muzikore sa kombëtare, aq edhe moderne në popullsinë e gjerë shqiptare, etj. Por mbi të gjitha, ajo ndikoi shumë për të rritur ndërgjegjen kombëtare shqiptare me këngët dhe veprimtarinë e saj, si dhe entuziazmin për fillimin e një jetë të re të lirë nën flamurin kombëtar. Prandaj koncertet e saj mbetën të pashlyera në kujtesën popullore shqiptare, si asnjë trupë apo aktivitet tjetër muzikor artistik para ose pas saj.

          Vatra vendosi të përfshihej drejtpërdrejt edhe në jetën politike të shtetit shqiptar. Ky ishte një hap me rëndësi por njëkohësisht edhe mjaft delikat, pasi përfshirja e diasporave në institucionet politike të një shteti kërkon një shkallë të lartë maturimi të këtyre institucioneve, por edhe përgatitje e njohuri politike të përfaqësuesve politikë të diasporës. Kuvendi i Vatrës i 11 korrikut 1920 i propozoi qeverisë shqiptare që të dërgonte si përfaqësues të saj në parlamentin e parë shqiptar ose Këshillin Kombëtar të zgjedhur nga Kongresi i Lushnjes, Fan Nolin. Noli shkoi në Shqipëri por nuk u lejua të hynte në vend, me ndërhyrjen e kundërshtarit të tij të vjetër Sotir Pecit, i cili e bindi Këshillin e Naltë se ai mund të krijonte përçarje politike.  Më 29 tetor 1920 Këshilli Kombëtar i “Vatrës” protestoi ndaj qeverisë shqiptare për ndalimin e tij. Me ndërhyrjen e Ahmet Zogut, konflikti u zgjidh nga qeveria , e cila e dërgoi Nolin në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë si përfaqësues të saj. Atje Noli shkëlqeu si një orator i zoti në mbrojtje të së drejtës së vendit të tij për tu njohur si shtet i pavarur dhe për tu pranuar si anëtar i LK. Pasi kreu detyrën në Gjenevë, Noli u pranua nga qeveria si deputet i “Vatrës” që do të përfaqësonte shqiptarët e Amerikës në Parlamentin e Shqipërisë. Ndërsa në zgjedhjet e para politike të vitit 1921 ai u zgjodh ligjërisht deputet i Parlamentit shqiptar. Tashmë edhe Vatra vendosi që të përkrahte Partinë Popullore të cilën e kryesonte vetë Noli.[9]

         Në vijim të aksionit të saj politik në Shqipëri, po në vitin 1920 “Vatra” iu kthye projektit të saj të mëhershëm për themelimin e një partie politike në Shqipëri. Në nëntor të këtij viti njerëzit e saj themeluan Federatën “Vatra e Shqipërisë” me qendër në Korçë.[10] Por Vatra e Korçës, për shkak të vështirësive financiare dhe ngaqë nuk mori ndihmat e mjaftueshme nga Bostoni, nuk pati vijueshmëri. [11] Gjithsesi kjo tentativë ka një rëndësi, si një shembull i parë dhe i fundit i diasporës për tu angazhuar përmes një force të vetën politike në jetën politike të vendit. Dështimi i saj, përveç të tjerash, dëshmonte faktin se vatranët  ishin një forcë progresive por pa shumë mbështetje në terrenin shqiptar dhe gjithashtu edhe vetë Federata “Vatra” e Amerikës nuk kishte kapacitetet e duhura politike e organizative për ta realizuar me sukses dhe efektivitet një lëvizje të tillë në Shqipëri.

             Gjithsesi duhet nënvizuar se në fillim të viteve 1920, shumë shqiptarë u larguan nga Amerika për në Shqipëri. Shteti i ri shqiptar kishte nevojë për njerëz të kualifikuar dhe me mendësi të reja. Llogaritet se deri në vitin 1925 u kthyen në atdhe nga Amerika rreth 30.000 shqiptarë.[12] Shumica e të kthyerve i përkiste viteve 1921-1922. Kjo përbënte një lëvizje të madhe në raport me numrin e përgjithshëm të shqiptarëve që kishin shkuar deri atëherë në Amerikë. Nxitja kryesore e këtij procesi ishte entuziazmi dhe besimi i madh se Shqipëria e re e pavarur do të ecte me shpejtësi në rrugën e progresit dhe prosperitetit. Këta emigrantë filluan të zënë vende me rëndësi në administratën shtetërore, në arsim dhe në kisha.[13] Të gjithë emigrantët e kthyer nga Amerika sillnin me vete edhe idetë liberale e demokratike, të njëjta me ato që zbatoheshin në SHBA.

        Vtranët e pritën me pakënaqësi dhe shqetësim rënien e qeverisë së S. Delvinës në fund të vitit 1920. Dielli fajësonte si shkaktare të kësaj situate Rregjencën, për të cilën theksonte se “u kthye në diktatore dhe u zgjat përtej kufirit që i caktoi Mbledhja e Lushnjes”. Bëhej thirrje që në fushatën zgjedhore që do të zhvillohej “nacionalistët duhet të veprojnë, duhet të përdorin forcën e tyre për një reformë të krejtë, për një shkulje nga rrënja, e cila të kënaqë shumicën e popullit dhe jo “demagogët”, ata që përpara ambicieve personale  shkelin çdo parim tjetër, sado i shenjtë që të jetë.” Sipas Diellit zgjedhjet legjislative i donin “konservativët, ata që i lënë punët për të nesërmen, kurse mbledhje konstituonte duan patriotët e rinj ay grup që dëshiron një Shqipëri moderne, një Shqipëri evropiane”. [14]

           Dielli e konsideronte rënien e qeverisë së S. Delvinës një humbje për Shqipërinë. Veçanërisht humbje e madhe konsiderohej mungesa e A. Zogut në qeverinë e re, i cili vlerësohej pozitivisht pasi “për një kohë të shkurtër e nxori Shqipërinë nga bota e zezë në të cilën e kishin futur të huajt, nga një rrëmujë, në një gjendje të dukshme. Hodhi themelet e shtetit shqiptar. Vendosi qetësinë, përmbysi kryengritjen esadiste. Theksohej se Ahmet Zogu është njeriu për të cilin qan sot Shqipëria, dhe ky njeri nuk mund të qëndrojë larg influencës së popullit.”[15]

      Një tipar tjetër i mendimit politik të shprehur në gazetën Dielli ishte mbështetja e sistemit politik pluripartiak, të cilin e quante “sot për sot sistemin më të goditur” pasi partitë parlamentare do të qeverisnin vendin sipas dëshirës së popullit.[16] Mithat Frashëri vlerësonte dhe përkrahte krijimin e partive politike moderne por në qoftë se ato nuk vinin në plan të parë interesin e kombit dhe interesat partiake nuk ia nënshtronin atij atëherë ishte më mirë të mos krijoheshin fare.[17]

        Shumë vatranë në Amerikë, duke ndjekur me shqetësim krizën dhe paqëndrueshmërinë politike të fillim vitit 1921, kërkuan nga Vatra të organizonte një kuvend për “bashkimin pa kondita të qarkut të lartë të udhëheqësve tonë”, të cilin e konsideronte si mënyrën e vetme e zgjidhjes së krizës.[18]        

           “Vatra” ishte kampione e lirisë së shtypit. Ajo kritikoi pengesat që i nxori qarkullimit të gazetës “Dielli” qeveria e I. Vrionit[19], dhe paralajmërimet ndaj gazetës së “Korçës” për ta mbyllur, pasi botonte artikuj që kritikonin qeverinë.[20]

               Vatra nuk e shkëputi për asnjë çast vëmendjen nga çështja e kishës autoqefale në Shqipëri, duke mbrojtur me konsekuencë autoqefalinë e saj edhe para se kjo të shpallej në Kongresin e Beratit.[21] Po kështu, përshëndeti reformat e sektit Bektashian për t’a bërë fenë e tyre plotësisht kombëtare autoqefale, çka cilësohej “një vepër patriotike që tregon se Shqipëria do të bëhet vend model i Ballkanit”.[22] Këto reforma konsideroheshin si arritje me rëndësi në hapat e para të shtet-formimit.

       Në faqet e Diellit kritikohej plaga e lokalizmit, duke bërë thirrje që “ky rrezik duhet të zhduket nga rrethi ynë para se të zërë rrënjë, para se të bëhet gangrenë. Ashtu siç luftuam sëmundjen e fanatizmës fetare, jemi në gjendje të luftojmë dhe lokalizmin.”[23]

---

[1] AQSH, F. 151, V. 1920, D. 34/1, fl. 360-363, Letër e Kostë Çekrezit dërguar Ministrit të Punëve të Jashtme, Mehmet Konica, Washington,, 15 mars 1920.

[2] Po aty, D. 31, fl. 62-65, Kostë Çekrezi për Ministrin e Jashtëm M. Konica, Washington, 27 prill 1920

[3] “Dielli”, 04.02.1921, Aleanca Ballkanike

[4] “Dielli”, 04.02.1921, Aleanca Ballkanike

[5] “Dielli”, 07.02.1921, Gabime fatale për kohën e sotme

[6] “Dielli”, 07.02.1921, Gabime fatale për kohën e sotme

[7] Refat Xh. Gurrazezi, Historia e Federatës Vatra, Tiranë, Glogus R, 2006, f. 113-115. Federata Vatra kontribuoi me 7.000 dollarë kurse emigrantët e tjerë blenë sasi të ndryshme bondesh. Vlera e një bondi ishte 50 fr. Ar ose 10 dollarë. Rekordin e huasë e mbanin dy vatranë të njohur –Halit Qyteza me 6.000 dollarë (të cilin më vonë e dënuan komunistët dhe vdiq në burgun e Korçës) dhe Fazlli Panariti me 5.000 dollarë.

[8] Po aty, f. 81

[9] AQSH, F. Fan Noli, viti 1921, dosja 116, fl. 15-20, Letër e sekretarit të Federatës Vatra, Kristo Isak, drejtuar kryedelegatit të kësaj shoqërie në Konferencën e Paqes, Mehmet Konica, Boston , gusht 1921.

[10] Kanunore e shoqërisë “Federata Vatra e Shqipërisë”, miratuar nga komisioni nismëtar, Korçë, 23 tetor 1920.

[11] Refat Xh. Gurrazezi, Historia e Federatës Vatra,…, f. 128-129

[12] Haris Silajxhiç, Shqipëria dhe SHBA në arkivat e Washingtonit, Tiranë, Dituria, 1999, f. 38

[13] Po aty.

[14] “Dielli”, 07.01.1921, Reforma nga rruga

[15] “Dielli”, 24.01.1921, Shqipëria qan për Zogun

[16] “Dielli”, 19.01.1921, Partitë e Shqipërisë

[17]  “Dielli”, 11.04.1921 Lumo Skëndo –Për një Parti Politike

[18]  “Dielli”, 03.02.1921. S. Aliko,  Bashkimi i udhëheqësve tanë, i nevojshëm

[19]  “Dielli”, 27.01.1921.

[20]  “Dielli”, 03.02.1921

[21] “Dielli”, 31.01.1921

[22] “Dielli”, 26.02.1921, Reforma të lipsura

[23] “Dielli”, 23.02.1921, Mikrobin shtype sa është i mbyllur

Dr. Evarist Beqiri/

“Njeriu i zgjuar i përket të gjitha vendeve, sepse atdheu i një shpirti të madh është bota mbarë.” – Karl R. Popper

Në pranverën e vitit 1900, në moshën 56-vjeçare, Ismail Qemal Vlora mori vendimin që t’i jepte fund karrierës në Perandorinë Osmane. Në këtë mënyrë, ai do të kishte mundësi që ta shfrytëzonte më tepër lirinë vetjake për të bërë diçka të dobishme për vendlindjen e tij, Shqipërinë. Nëse, më parë ai e kishte fshehur luftën për kauzën shqiptare nën petkun e dhënies, së më shumë lirive e të drejtave popujve të ndryshëm të Perandorisë Osmane, duke filluar që nga ky moment ai luftoi haptazi për idenë e shtetit shqiptar.

Në vitet 1900-1908, Ismail beu e vendosi vendbanimin e tij në Bruksel, në Avenue Louise. Aty, ai jetoi me shumë sakrifica së bashku me tre djemtë e tij, të cilët vijonin studimet. Ndërkohë, bashkëshortja e tij Kleoniqi Vlora dhe gjashtë fëmijët e tjerë jetonin në Turqi. Në kryeqendrën europiane, Ismail Qemal Vlora realizoi një veprimtari të jashtëzakonshme patriotike. Kjo periudhë ishte një gur i rëndë themeli në përgatitjen e Pavarësisë së Shqipërisë.

Nga kjo periudhë na vjen sot, një përshkrim i jashtëzakonshëm i poetit dhe publicistit të njohur, belg Roland de Marès (1874-1955). Ja çfarë shkruan ai më, 14 Prill 1909, në një artikull për të famshmen “Le Matin” (*shkrimi u përkthye nga frëngjishtja nga Evarist Beqiri): “Një figurë tjetër që del në pah është ajo e Ismail Qemal Beut, i cili kaloi tetë vjet në mërgim në Bruksel. Pa u ndikuar nga miqësia shumë e vjetër që na lidh, mendoj se nuk po shkoj shumë larg duke thënë se Ismail Qemal Beu është një politikan i klasit të parë. Ai kishte marrë tashmë pjesë shumë aktivisht në lëvizjen e vitit 1876. Ai kishte qenë vali i Bejrutit dhe guvernator i Tripolit. Një administrator i shquar, një njeri me parime. Ai vuajti shumë për idetë liberale. Ishte ai që, duke e ditur se kishte gjithçka për t’u frikësuar nga rrethimi i ngushtë i Sulltanit, u strehua një ditë në bordin e anijes stacionare angleze. Atij iu ofrua e mundura dhe e pamundura për ta bindur të mos largohej nga Perandoria, por Ismail Qemal Beu u largua nën mbrojtjen e topave anglezë dhe nuk u kthye më në vendin e tij deri ditën pas rivendosjes së regjimit kushtetues.

Ai është një burrë kurioz, me një inteligjencë jashtëzakonisht të gjallë. Pavarësisht flokëve dhe mjekrës së tij të bardhë, fytyra e tij ka ruajtur një shprehje të bukur rinore. Brukseli ishte, si të thuash, porti i tij i ankorimit, por ai ishte kudo, në Paris, Londër, Berlin. Ndonjëherë zhdukej për një javë, pastaj një mbrëmje shfaqej papritur në shtëpinë time dhe për orë të tëra më tregonte për shpresat e tij për një triumf të afërt. Ai ishte në kontakt me të gjithë ata që kishin një emër në politikën ndërkombëtare. Ai korrespondonte miqësisht me ministra dhe ish-ministra, gjithmonë me një aktivitet disi të ethshëm, duke e mbushur ekspozimin e ideve të tij me anekdota të këndshme rreth burrave të kohës së tij. Ai shpjegonte me një saktësi të habitshme anën e fshehtë, ndonjëherë zbavitëse të ngjarjeve më serioze politike.

Kur ndodhën incidentet e para ushtarake në Maqedoni, drejt fundit të regjimit të vjetër, kur askush nuk kishte guxuar ende të dyshonte për një revolucion, ai më bëri të kuptoj me një fjalë të thjeshtë se “kaq ishte”. Me përvojën e tij të gjatë në politikën lindore, njohuritë e tij për njerëzit dhe ndjenjat atje, ai e kishte parë menjëherë se fundi i absolutizmit, kundër të cilit kishte luftuar kaq shumë, kishte ardhur. I zgjedhur deputet i Beratit, i adhuruar nga bashkatdhetarët e tij shqiptarë, ai menjëherë e vendosi veten si udhëheqës i partisë liberale konstitucionale. Tani ai është kryetar i Dhomës. Së shpejti, pa dyshim, ai do të jetë Ministër i Punëve të Jashtme. Këto janë surprizat e politikës lindore: dje armik, sot udhëheqës partie, nesër vezir. Ajo që mund të thuhet pa frikë se do të kundërshtohet nga ngjarjet është, se kauza liberale është në duar të mira nëse i besohet udhëheqjes së Ismail Qemal Beut. Dhe unë, që e kam parë atë nga afër në punë në ditët më të errëta, jam i sigurt se ky luftëtar i shkëlqyer do të dëshmohet i aftë për detyrën e rëndë që i ka rënë mbi krye.”

Dr. Dorian Koçi/

Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912 përbën një nga momentet më të ndritura dhe më vendimtare të historisë sonë kombëtare. Pas shekujsh pushtimi, përpjekjesh, sakrificash dhe lëvizjesh të pareshtura atdhetare, një grup burrash të guximshëm, të udhëhequr nga Ismail Qemal Vlora, bënë hapin e madh drejt themelimit të shtetit shqiptar. Ky akt historik nuk ishte i rastësishëm, por rezultat i një procesi të gjatë diplomatik, politik dhe kombëtar, i cili u intensifikua gjatë vjeshtës së vitit 1912, në kulmin e Luftërave Ballkanike dhe në rrezikun e copëtimit të trojeve shqiptare nga shtetet fqinje. Rrugëtimi i Pavarësisë së Shqipërisë fillon nga mbledhjet e para të patriotëve shqiptarë në Bukuresht, vijuar me udhëtimet diplomatike të Ismail Qemalit në kryeqytetet evropiane, deri te mbërritja e tij në Vlorë dhe zhvillimi i Kuvendit historik. Përmes kësaj pasqyre kronologjike, mund të vërehen hap pas hapi përpjekjet, shqetësimet, rreziqet dhe vendosmërinë e atdhetarëve tanë, të cilët në një kohë të trazuar arritën të ruanin interesat kombëtare dhe të themelonin Qeverinë e Përkohshme të Shqipërisë.

Kjo rrugë drejt lirisë ishte e mbushur me sfida, me udhëtime të rrezikshme, me vendime shtetformuese dhe me diplomaci të hollë. Por mbi të gjitha, ishte një rrugë e udhëhequr nga një ideal i përbashkët: lindja e Shqipërisë së lirë dhe të pavarur. Në vijim, paraqiten momentet kyçe që shënuan këtë proces historik dhe që i dhanë kombit shqiptar ditën e tij më të madhe — 28 Nëntorin e Pavarësisë.

Kronologjia e shpalljes së Pavarësisë.

1- Më 5 nëntor 1912, Ismail Qemali mblodhi patriotët shqiptarë në hotelin Continental të Bukureshtit, ku diskutuan për pavarësinë e Shqipërisë. Në fjalën e tij, ai theksoi “Tjetër shpëtim për Shqipërinë nuk ka, përveçse të gjenden ca atdhetarë me guxim dhe bashkë me mua të hyjmë në Shqipëri dhe të kasnecojmë vetëqeverimin e saj”. Figurat më të rëndësishme të kësaj mbledhjeje qenë Asdreni, Spiridon Ilo, Vasil Zografi, Pandeli Evangjeli, Luigj Gurakuqi, Dhimitër Berati, etj. Ata vendosën që të mbahej Kuvendi Kombëtar me përfaqësues nga të gjitha krahinat e Shqipërisë. Në mbledhje u diskutua për flamurin kombëtar dhe u vendos që të ishte ai flamur që ngriti Gjergj Kastrioti në Krujë.

2- Më 7 nëntor 1912, Ismail Qemali u nis me tren nga Bukureshti për në Vjenë, për një vizitë diplomatike, qëllimi i së cilës ishte të fitonte mbështetjen e Austro-Hungarisë për pavarësinë e Shqipërisë. Me të arritur në Vjenë, ai u vendos në Grand Hotel. Më 10 nëntor 1912, u takua me ambasadorin anglez, Sir Fairfax Cartëright, i cili ishte ndoshta diplomati i huaj më në zë i kohës.

3- Më 12 nëntor 1912, Ismail Qemali udhëtoi me tren drejt Budapestit, ku takoi ministrin e Jashtëm të Austro-Hungarisë, kontin Bertold, i cili e siguroi se qeveria e tij kishte biseduar edhe me qeveritë italiane e gjermane për këtë qëllim dhe së bashku nuk e shihnin me sy të mirë një shtrirje të Malit te Zi dhe Serbisë në jug të Ballkanit.

4- Më 19 nëntor 1912, bashkë me Luigj Gurakuqin, Ismail Qemali arriti në Trieste, qytet që në atë kohë ishte një port i Austro-Hungarisë. Spiridon Ilo, Dhimitër Berati, Pandeli Mborja dhe Dhimitër Zografi u nisën disa ditë më vonë për t’u takuar po aty me Ismail Qemalin. Po nga Triestja do bëhej nisja për në Durrës, me anijen “Baron Bruck” që ua siguroi Bertholdi.

5- Natën e 20 nëntorit, duke u gdhirë data 21, avulloret “Brunn” dhe “Graf Ëurmbrand” u takuan në Gjirin e Rodonit për të bërë kalimin e Ismail Qemalit dhe njerëzve të tij nga njëra anije tek tjetra.

6- Ismail Qemali dhe burrat e tjerë e kaluan natën në “Graf Ëurmbrand”, e cila arriti mëngjesin e datës 21 nëntor në Durrës dhe u prit në qelën e Dom Nikollë Kacorrit, i cili, pas një jave, do të ishte edhe zëvendëskryeministri i parë i Qeverisë së Përkohshme të Vlorës.

7- Më 23 nëntor 1912, Ismail Qemali u niset me një karrocë me kuaj nga Durrësi. Gjatë rrugëtimit të karvanit të Ismail Qemalit për në Vlorë, gjenerali i divizionit turk, Kara Sait Pasha, që kontrollonte zonën midis Lushnjës, Fierit dhe Beratit, dha urdhër të arrestohej Ismail Qemali me të gjithë shoqëruesit e tij. Për këtë arsye karvani nuk u fut në Lushnjë, por e kaloi natën në Çermë, në çifligun e Dervish bej Biçakut.

8- Më 24 nëntor Ismail Qemali kaloi në Fier, e bujti tek Omer Pashë Vrioni. Me ndihmën e patriotëve vendas, karvani kaloi nga Mifoli dhe pas shumë peripecive, në pasditen e 27 nëntorit 1912, Ismail Qemali mbërriti në Vlorë.

9- Punimet e Kuvendit të Vlorës filluan më 28 nëntor 1912, në orën 15:30 në sarajet e familjes Vlora, me pjesëmarrjen e 78 delegatëve. Kuvendi i Vlorës vendosi që “Shqipëria të bahet më vehte, e lirë dhe e mosvarme”. Pas nënshkrimit të aktit të shpalljes së Pavarësisë, Ismail Qemali, në orën 17:30 të datës 28 nëntor 1912, doli në ballkonin e shtëpisë ku zhvilloi punimet kuvendi dhe valëviti lart flamurin kombëtar, të cilin e kishte ngritur dikur Gjergj Kastrioti në Krujë.

Fjalimi i Ismail Qemalit i mbajtur me 28 nëntor 1912 në Mitingun e Madh në Vlorë me rastin e ngritjes së flamurit

Oh! Sa të lumtur që e ndiej vehten sot, që shoh, këtu në Vlorë, kaqë burra Shqipëtarë të mbledhur tok, tuke pritur me kureshti e padurim përfundimin e kësaj mbledhjeje historike, për fatin e Atdheut tonë të dashur. Plot me gaz e me lot ndër sy, nga mallëngjimi, pra, po dal këtu para jush që t’ju gëzoj me sihariqin e madh, se sot, edhe këtë minutë, Kongresi çpalli mëvehtësinë e Shqipërisë, tuke lajmëruar gjithë botën mbarë për këtë punë e duke më ngarkuar mua kryesin’ e qeveris së përkohshme të Shqipërisë së lirë.

Porsi ëndër më duket ky ndryshim i madh i vendit t’onë, që hoqi e voi të zezat e të lirit pesëqind vjet me radhë ndënë sundimin turk, por që tani në kohët e fundit, ishte gati të jepte shpirtin përgjithënjë, të shuhej e të çfarrosej krejtësisht nga faqia e dheut, këjo Shqipëri, që, dikur, shkëlqente nga trimërija e pashoqe e bijve të saj; kjo Shqipëri, që kur i kërcënohej rreziku Europës nga pushtimet e Turqisë, ndënë kryetrimin e pavdekur të saj, Skënderbejnë, u bë porta e hekurtë kundra sulmeve më të tërbuara të sulltanëve më t’egër që ka pas Turqija.

Mirëpo, desh Zoti, që me punën, me trimërinë dhe guximin e pashoq të Shqipëtarëvet, sot e tutje të marrin fund mjerimet dhe vuajtjet e Atdheut t’onë, sepse, këtu e kështu, jemi të LIRË të PAVARUR dhe MËVEHTE, prandaj: qeshni e gëzoni! Për t’ia arrijtur kësaj dite të bardhë e të madhe, na ka ndihmuar gjaku i dëshmorëvet dhe puna e vlefshme e patriotëve t’anë dhe e të gjithë shokëve që muarrnë pjesë në këtë mbledhje dhe e të gjithë juve, që tani po ju gufon zemëra nga gazi i madh që ndieni; mirëpo mbledhja si më plak që jam, m’a ngarkoi mua Ngritjen e shënjtë të shënjës t’onë Kombëtare, të flamurit t’onë të ëndërruar e të dashur (nxjerr Flamurin, të cilin e ka të vendosur në një shtizë hekuri, natyrisht të vogël, dhe të pshehur nën pallto dhe passi e mba një sekondë në dorë e ngul në shtyllat e ballkonit. Amatorët, posa e shohin Flamurin thërrasin me gëzim e me zë të lartë: Rroftë Flamuri, Rroftë Shqipërija e Lirë).

Ja, pra, ky është Flamuri Ynë i kuq e me shqiponjën dykrenare të zezë në mest. Dhe tani, të gjithë bashkë, si një trup i tërë dhe i pandarë, le të punojmë për t’a mburuar, për t’a përparuar e për t’a qytetëruar si i ka hije Atdhenë t’onë të Lirë.

Tuke përfunduar, s’më mbetet gjë, veçse t’i drejtoj një lutje Zotit të Madh, që, bashkë me bekimet e Tij që i lipij të na japë për të qenë të denjë të kësaj dite, të pranojë që këtej e tutje të jem unë dëshmori më i parë i Atdheut, ashtu siç pata nderin dhe fatin që të jem i pari ta puth e ta bëj të valvitet i Lirë. Flamuri i ynë, n’atdhenë t’onë të lirë.

Rroftë Flamuri! Rroftë Shqipërija!

28.11.1912

Kuvendi i Vlorës shpalli Pavarësinë e Shqipërisë dhe Qeverinë e Përkohshme, e cila përbëhej nga 10 anëtarë:

1-Ismail Qemali, kryeministër dhe ministër i Punëve të Jashtme.

2-Dom Nikoll Kaçorri, zëvendëskryeministër.

3-Myfit Libohova, ministër i Brendshëm.

4-Dr. Petro Poga, ministër i Drejtësisë.

5-Pandeli Cale, ministër i Bujqësisë.

6-Abdi Toptani, ministër i Financave.

7-Luigj Gurakuqi, ministër i Arsimit.

8-Mehmet Dërralla, ministër i Luftës.

9-Mit’hat Frashëri, ministër i Punëve Botore.

10-Lef Nosi, ministër i Postë-Telegrafës.

Kryetari i Qeverisë së Përkohshme, Ismail Qemali, ngarkoi ministrin e Postë-Telegrafës, Lef Nosin, që të njoftonte Fuqitë e Mëdha, Anglinë, Austro-Hungarinë, Francën, Gjermaninë dhe Rusinë, si dhe vendet ballkanike, Rumaninë, Serbinë, Bulgarinë, Greqinë dhe Turqinë, me qëllim që ata të njihnin aktin e shpallje së Pavarësisë. Ky akt përbëhet prej një faqeje e gjysmë, ku ndër të tjera thuhet: “Kam nderin t’i njoftoj Shkëlqësitë tuaja se delegatët e të gjithë krahinave shqiptare, pa dallim feje, të mbledhur dje në Asamblenë Kombëtare në qytetin e Vlorës, shpallën pavarësinë e Shqipërisë dhe kanë ngritur një Qeveri të Përkohshme.

Shqiptarët po gëzohen që mundën të hyjnë në familjen e popujve të lirë të Orientit, duke mos pasur për qëllim tjetër, veçse të jetojnë në paqe dhe harmoni me të gjitha shtetet fqinje; shpresojmë se ky ndryshim i jetës politike dhe kombëtare i Qeverisë së Përkohshme të Shqipërisë ka për t’u njohur prej qeverive tuaja dhe europiane”. Kuvendi, duke pasur parasysh ekuilibrin e raporteve fetare, vendosi që qeveria të përbëhej prej 5 të krishterëve dhe 5 myslimanëve. Kjo qeveri funksionoi prej datës 4 dhjetor 1912 e deri më 22 janar 1914.

Me rastin e festave, eksluzivisht për gazetën “Dielli”

Nga Hektor Çiftja, Universiteti “A.Xhuvani”, Elbasan

Një shtatore e harruar që ringjallet

Në panteonin e heronjve shqiptarë, disa figura kanë qëndruar në hije, si shtatore të mbuluara nga pluhuri, që presin një ag të ri për të zbuluar formën e tyre të vërtetë. Lef Nosi (1877–1946) është një nga këto figura. Për dekada me radhë, emri i tij qe thuajse fshirë nga historitë zyrtare, i fshehur në errësirën e shekullit të trazuar shqiptar. E megjithatë, koha di të lustrojë mermerin e vërtetë. Teksa Shqipëria kremton mbi një shekull pavarësi, trashëgimia e Nosit shkëlqen më bukur e më krenare se kurrë, e rilindur për t’u admiruar nga një brez i ri. Historia e tij na kujton se vlerat e atyre që punojnë pa u lodhur për kombin e tyre janë, pa dyshim, të pavdekshme. Lavdia që vjen me vonesë, pas një heshtjeje të gjatë, shpesh del të jetë më e sigurt dhe më fisnikja nga të gjitha.

Sot, kontributet e Lef Nosit po dalin sërish në dritë. Më shumë se patriot a intelektual, ai ishte një arkitekt vizionar i shtetit shqiptar dhe një aktivist shoqëror i palodhur. Ai nuk kërkoi kurrë shpërblim personal për shërbimin e vet; përkundrazi, ia kushtoi gjeninë e tij një kauze të madhe: lindjes dhe mbijetesës së një Shqipërie të lirë. Duke e sjellë sot historinë e tij, ne soditim një pamje prekëse — si një kryevepër e humbur që nxirret më në fund nga hijet. Shembulli i Nosit na flet drejtpërdrejt, sidomos të rinjve shqiptarë nëpër botë, duke na shtyrë të kuptojmë se të shërbesh një kauzë të madhe me përulësi është forma më e lartë e atdhetarisë.

Një gjeni i të shërbyerit ndaj kombit

Si e masim përmasën e gjeniut? Jo të gjithë gjenitë lënë pas romane epike apo monumente me emrin e tyre. Disa, si Lef Nosi, janë gjenitë e shërbimit, arkitektë të heshtur të përparimit, vepra e të cilëve është endur në indin e kombit. Të kujtosh një njeri të tillë është një detyrë e delikate: të ndash atë që shkroi nga mënyra si jetoi do të thotë ta shtrembërosh karakterin e tij. Gjenia e tij e vërtetë nuk qëndron te vetëlavdërimi, por te përkushtimi pa interes. Historia e Shqipërisë nuk do të ishte ajo që është pa këtë lloj heroi të pashpërblyer.

Lef Nosi ishte vërtet një nga etërit themelues i shtetit shqiptar, por një themelues ndryshe, i atij lloji që rrëfimet e zakonshme shpesh e lënë në hije. Ai nuk kërkoi dritat e skenës në ballë të ngjarjeve të mëdha, por qe gjithnjë aty, duke i bërë të mundura ato ngjarje prapa kuintave. Mendimi humanist perëndimor do ta quante një “gjeni riprodhues”: një njeri, gjenialiteti i të cilit shfaqej në ushqimin dhe ndërtimin e ideve të të tjerëve, duke mundësuar rilindjen e një kombi të tërë. Që ta çmojmë si duhet Nosin, duhet të kthejmë vështrimin nga parada e figurave gjigante dhe të njohim fuqinë e “gjenive të heshtur” të historisë, atyre që dalin përpara kudo e kurdo që kërkohet, ndërtuesve pa pretendime. Lef Nosi e mishëroi këtë lloj heroizmi dhe, nëpërmjet tij, na sfidon të rishohim se ç’do të thotë madhështia e vërtetë.

Rolet e shumta të një heroi të pashpërblyer

Nëse ndonjëherë një njeri i vetëm ka marrë përsipër shumë rrole në shërbim të vendit, ai ishte Lef Nosi. Herë pas here, ai vinte në dispozicion talentet e veta për të mbushur çdo boshllëk atje ku Shqipëria kishte më shumë nevojë, duke provuar se atdhetaria do të thotë punë, jo lavdi. Kontributet e tij formojnë një listë frymëmarrëse:

Arsimtar dhe shtetndërtues: Që i ri, Nosi ndihmoi në hedhjen e themeleve të arsimit shqiptar. Ai ishte organizator kyç i Kongresit të Elbasanit (1909), që themeloi Shkollën Normale të Elbasanit, shkollën e parë kombëtare të mësuesve. Edhe vetë dha mësim në kurset e mbrëmjes në Normalen e sapohapur, duke ushqyer brezin e ri me gjuhën dhe historinë e vet. Kështu, ai i dha një populli të copëtuar dhuratën e dijes dhe të unitetit.

Modernizues i komunikimeve: Kur Shqipëria shpalli pavarësinë më 1912 dhe duhej të vihej në funksion si shtet, Nosi pranoi të shërbente si Ministër i Postë-Telegrafëve. Në atë rol, ai lidhte shqiptarët përmes një rrjeti kombëtar komunikimesh. Nën drejtimin e tij, Shqipëria lëshoi pullat e para postare, mbi pulla osmane të mbishkruara me shqiponjën dykrenare, që një shtet sapolindur të mund t’i dërgonte fjalën botës se ishte i pavarur. Një popull i izoluar më parë mund të fliste, më në fund, me një zë.

Përkujdesës i ekonomisë: Pas Luftës së Parë Botërore, Shqipëria rrezikonte urinë dhe shembjen ekonomike. Nosi u hodh sërish në vijën e parë, si Ministër i Ushqimit dhe Ekonomisë Kombëtare në qeverinë e përkohshme të 1919-s. Ishte një detyrë e mundimshme, herkuliane. Ai punoi pareshtur për të siguruar drithë e furnizime, dhe u përpoq të vinte në rregull financat e shtetit të ri. Falë edhe përpjekjeve të tij, Shqipëria e kaloi njërën nga periudhat më të brishta pa u shkrirë në kaos.

Gardian i historisë dhe kulturës: Në një kohë kur Shqipëria pothuajse nuk kishte institucione për ruajtjen e së kaluarës, Nosi mori përsipër të bëhej arkivist dhe antikuar. Ai mblodhi me durim mijëra dokumente historike, libra të rrallë, këngë popullore, legjenda e madje edhe artefakte antikiteti. Në vitet 1920, botoi “Dokumenta Historike”, fletoret e para të historisë sonë të shkruara nga dora shqiptare, ku përfshiu edhe tekstin origjinal të Aktit të Pavarësisë 1912. Ai ruajti kujtesën e kombit kur vetë kujtesa rrezikonte të zbehej. Në thelb, ai ndërtoi arkivat e Shqipërisë para se të ekzistonin zyrtarisht, që brezat të dinin kush janë dhe nga vijnë.

Gazetar dhe botues: Duke njohur fuqinë e penës, Nosi themeloi në 1910 gazetën “Tomorri”, të pagëzuar me emrin e malit të shenjtë Tomorr, për t’i dhënë zë aspiratave të popullit. Ai dhe bashkëpunëtorët e tij mbrojtën gjuhën shqipe dhe unitetin kombëtar në shtyp. Më vonë, mblodhi e botoi vëllime me folklor dhe fjalë të urta, duke ndriçuar shpirtin e kulturës shqiptare. Jo rrallë, ai përkthente e përmblidhte lajmet botërore për lexuesin vendas, duke lidhur Shqipërinë me opinionin ndërkombëtar. Në një epokë kur, siç thumbonte Faik Konica, shumë jepnin mend pa bërë punë, Nosi ngrihej e punonte, krijonte botime që informonin, edukonin dhe frymëzonin.

Studiues i përulur: Megjithë prodhimtarinë e tij si mbledhës e shkrues, emri i Nosit rrallë dilte me gërma të mëdha. Ai nënshkruante thjesht si mbledhës ose përgatitës, duke lënë që të shkëlqejë përmbajtja, jo egoja. Fokus i tij mbeti kauza, përparimi i dijes dhe atdhetarisë, jo fama personale. Kjo përulësi shkencore ishte e vetëdijshme: ai donte që shqiptarët të mbanin mend idetë dhe faktet, jo domosdo njeriun që i mblodhi.

Diplomat i Shqipërisë: Pas Luftës së Parë Botërore, kur vetë mbijetesa e shtetit varej në fije, Nosi iu bashkua një delegacioni të vogël në Konferencën e Paqes në Paris (1919). Edhe pse të paftuar nga Fuqitë e Mëdha, ai dhe kolegët, krah për krah me figura si Imzot Fan Noli dhe Luigj Bumçi, lobuan me këmbëngulje që bota të njihte pavarësinë dhe tërësinë territoriale të Shqipërisë. Pa një trupë të mirëfilltë diplomatike, ai u bë diplomati. Thuhej se Nosi, veterani i pavarësisë së Vlorës, u shndërrua në “krye-propoganduesin e Shqipërisë së Pavarur” në arenën ndërkombëtare, duke mbrojtur çështjen kombëtare me pasion dhe arsye.

Rikthyes i shteshmërisë dhe institucionalizimit: Në shtrëngatën e Luftës II Botërore, kur Shqipëria ishte e pushtuar dhe e ardhmja e saj e paqartë, Nosi iu përgjigj thirrjes sërish. Në 1943, pas kapitullimit të Italisë Fashiste, ai u bashkua me një komitet nacionalist që ri-pohoi pavarësinë e Shqipërisë. Duke shërbyer për pak kohë si Kryeministër në një regjim të përkohshëm, ai nënshkroi dekrete që e shkëputën Shqipërinë nga kontrolli i huaj, duke mbrojtur de facto sovranitetin e insititucioneve në mes të kaosit. Ish sikur historia të kthehej në vitin 1912, dhe Nosi ishte aty sërish që Shqipëria të mos zhdukej. Edhe pse ai konfigurim lufte qe jetëshkurtër, ai ruajti idenë juridike dhe morale të Shqipërisë së lirë deri sa furtuna të qetësohej.

Kjo listë e jashtëzakonshme vetëm sa nis të përshkruajë ndikimin e Lef Nosit. Ai shfaqej kudo ku nevoja ishte më e madhe — si një ndërtues i vetëm institucionesh që mbushte boshllëqet e lëna nga pesë shekuj sundim i huaj. Fliste shumë gjuhë (shqip, turqisht, greqisht, frëngjisht, gjermanisht, italisht), por gjuha që zotëronte më mirë ishte gjuha e shërbimit. Në vend që të shkruante vëllime të trasha për të bërë emër, ai shkruante fatin e kombit me veprat e veta. Në një moshë kur heronjtë shpesh mbanin uniforma ushtarake ose tituj mbretërorë, Lef Nosi mbante rrobat e thjeshta të mësuesit, nëpunësit, bibliotekarit — dhe nëpërmjet këtyre roleve të përulura, u bë një nga mirëbërësit më të mëdhenj që ka njohur Shqipëria.

Martirizimi për kombin

Për patriotët e Rilindjes Kombëtare, Shqiptaria ishte më shumë se një synim politik; ajo ishte thuajse një thirrje e shenjtë, një lloj “feje” laike e identitetit dhe lirisë kombëtare. Dhe, si çdo fe, pati martirët e vet. Jeta e shërbimit e Lef Nosit, fatkeqësisht, mori një fund martiri. Në moshën 69-vjeçare, pas një jete të dhënies, ai pagoi çmimin suprem nga duart e një regjimi të ri që nuk arriti të kuptonte pastërtinë e qëllimeve të tij.

Ish viti 1945. Lufta e Dytë Botërore sapo kishte mbaruar, dhe në Shqipëri erdhi në pushtet një qeveri komuniste, e cila mbështetej nga Jugosllavia. Nosi, po ai njeri që më 1912 kishte bërë kaq shumë për të penguar copëtimin e Shqipërisë nga fqinjët, u shpall tani “armik” nga një regjim që u shërbente po atyre fqinjëve. “Faji” i tij i vetëm ishte se mbeti besnik ndaj idealeve që kishte pasur gjithnjë: që Shqipëria duhej të mbetej e pavarur dhe e lidhur me botën e lirë, jo të binte sërish nën zgjedhë të huaj. Me një ironi të hidhur, heroi që kishte ruajtur flamurin dhe sovranitetin shqiptar u ekzekutua për “tradhti”, kur në të vërtetë ishte “fajtor” veç për atdhetari të palëkundur.

Në një ditë shkurti 1946, Lef Nosi u çua para skuadrës së pushkatimit, krah dy drejtuesve të tjerë të komitetit nacionalist të kohës së luftës. Autoritetet komuniste e dënuan për bashkëpunim me pushtuesit, por në mbrojtjen e tij Nosi argumentoi se gjithçka që kishte bërë ishte për të mbrojtur interesat e Shqipërisë në një kohë të rrezikshme. Dëshmitë e kohës tregojnë se ai e përballoi fundin me dinjitet. Në atë çast, Nosi iu bashkua radhëve të martirëve të Shqipërisë, atyre që u sakrifikuan, siç kishte bërë ai përherë, për ëndrrën e një Shqipërie të plotë, të lirë dhe të vërtetë ndaj vetvetes.

Për gati gjysmë shekulli pas kësaj, emri i tij u varros, përmendej vetëm me përçmim në tekstet zyrtare. Por, si çdo e vërtetë e madhe, shtypja qe e përkohshme. Kujtesa e një kombi, në fund, vetë-përmirësohet. Pas rënies së komunizmit, shqiptarët nisën ngadalë t’i fshijnë pluhurin shtatores së Nosit dhe ta shohin sërish qartë. Njeriu që dha gjithçka, madje edhe jetën, në shërbim të flamurit, tani njihet si patriot i shkallës më të lartë: viktimë e padrejtësive të historisë, por fitimtar në gjykimin e kohës. Martirizimi i tij na mëson një mësim të dhimbshëm: besnikëria ndaj parimeve mund të kërkojë sakrificë të madhe, por ajo sakrificë nuk shkon dëm nëse kauza është e drejtë. Siç thotë e moçmja: gjaku i martirëve është fara e kombit. Gjaku i Lef Nosit ushqeu idealin e lirisë shqiptare, i cili vijon të jetojë deri sot.

Mësimi i qëndrueshëm i shërbimit pa interes ndaj kombit

Ç’mund të mësojmë ne, në shekullin XXI, sidomos ne të rinjtë shqiptarë të shpërndarë nëpër botë, nga jeta e Lef Nosit? Nuk e mësojmë nga ndonjë libër i vetëm që ai shkroi (sepse ai nuk kërkoi të kurorëzohej si autor-hero). E mësojmë nga karakteri dhe zgjedhjet e tij. E gjithë jeta e tij “flet”, si një predikim i heshtur mbi detyrën dhe përulësinë. Thelbi i atij mesazhi është i thjeshtë: forma më e lartë e atdhetarisë dhe e virtytit qytetar është t’i shërbesh komunitetit pa kërkuar lavdi apo shpërblim. Dhurata më e çmuar që mund t’i japësh vendit a njerëzve të tu është dhurata pa emër, që lind nga dashuria dhe përgjegjësia.

Trashëgimia e Lef Nosit është një mësim i lartë shërbimi pa interes. Ai tregoi se atdhetaria nuk është medalje për t’u vënë në kraharor; është dritë që e mban brenda dhe që të udhëheq veprimet përditë, në të mëdha dhe të vogla. Ai pati mundësi të pasurohej apo të vetëlavdërohej, por nuk i mori kurrë. Përkundrazi, energjinë e tij e investoi në institucione, në arsim, në kulturë, në rritjen e të tjerëve. Ai na kujton se të jesh krenar si shqiptar (ose si qytetar i çdo kombi) nuk do të thotë të mburresh me trashëgiminë, por ta përmirësosh atë përmes kontributeve të tua.

Për ju të rinj shqiptarë në diasporë, larg tokës që Nosi deshi: historia e tij është edhe historia juaj. Mos harroni se diaspora shqiptare ka qenë pjesë e pandarë e udhëtimit të Shqipërisë. Vetë Nosi udhëtoi në Boston dhe New York në 1908 për të mbledhur bashkatdhetarët tanë jashtë. Ai korespondoi pa u lodhur me komunitetet shqiptare në Amerikë, Europë e më gjerë për ta mbajtur të gjallë flakën e pavarësisë. Shkolla e parë shqipe në Amerikë, shoqëritë e para të diasporës, të gjitha lidhen me punën e brezit të Nosit. Ashtu si ata shtrinë dorën përtej oqeaneve për të ndihmuar atdheun, edhe ju sot e mbani atë përgjegjësi dhe privilegj.

Në një botë ku mund të ndiheni të ndarë mes identiteteve, shembulli i Nosit tregon se përqafimi i rrënjëve i pasuron si ju, ashtu edhe komunitetin tuaj pritës. Ai ishte njeri besimi (ortodoks i devotshëm), por vendosi kultin e Shqiptarisë mbi gjithçka, duke provuar se dashuria për trashëgiminë mund t’i bashkojë njerëzit e besimeve të ndryshme. Ai punoi krah për krah me myslimanë, katolikë dhe laikë, duke kapërcyer ndasitë për një qëllim të përbashkët. Po kështu, ju, si shqiptaro-amerikanë ose shqiptaro-europianë, mund ta nderoni trashëgiminë tuaj duke lulëzuar në shoqëri pluraliste. Dy-gjuhësia dhe dy-kulturësia juaj janë mjete që Nosi do t’i kishte patur zili, ura për të lidhur njerëz, jo mure për t’i ndarë.

Jeta e Lef Nosit na mëson edhe angazhimin qytetar në formën më të pastër. Ai nuk priti kushte të përkryera për t’u përfshirë; sa herë pa një vakum, ai hyri dhe bëri ndryshim. Ai nuk pyeti “Çfarë do të marr unë?”, por “Nëse jo unë, kush?”. Qoftë kur hapte një gazetë për të edukuar të tjerët, qoftë kur ruante një dorëshkrim të vjetër për pasardhësit, qoftë kur negocionte ndihma ushqimore për një qytet të uritur, asnjë detyrë nuk ishte nën dinjitetin e tij nëse i shërbente popullit. Mendoni sikur secili prej nesh të përvetësonte qoftë një grimcë të asaj mendësie në komunitetet tona. Angazhimi qytetar mund të thotë të organizosh kurse të gjuhës shqipe në qendrën tuaj komunitare, të vullnetarizosh në një festival kulturor, të mentorosh një më të ri, ose thjesht të informohesh dhe të ngresh zërin për çështjet shqiptare në botë. Këto veprime, të bëra pa bujë, forcojnë fijet e identitetit dhe të komunitetit. Ato e mbajnë të gjallë flakën që ndezën Nosi dhe bashkëkohësit e tij.

Në fund, historia e Lef Nosit nuk është thjesht rrëfimi i një patrioti të dikurshëm; është thirrje për të gjithë ne sot. Ajo na kujton se historia mbahet gjallë nga njerëz të zakonshëm që bëjnë gjëra të jashtëzakonshme, qetësisht. Ajo na tregon se përkatësia nuk është një gjendje pasive, por një angazhim aktiv, një angazhim për ta mbajtur më të mirën e trashëgimisë tënde dhe për t’i dhënë diçka mbrapsht shoqërisë ku jeton. Nosi i përkiste plotësisht popullit të vet, dhe, në kthim, populli i tij tashmë, më në fund, e njeh si një ndër më të mëdhenjtë.

Prandaj, merrni zemër nga udhëtimi i Lef Nosit. Le të frymëzojë secilin të gjejë “shtatoret në hije” në komunitetin tuaj, mentorët e pashquar, organizatorët e qetë, pleqtë që mbajnë kujtime të vjetra, dhe t’i nderoni, të mësoni prej tyre, ndoshta madje të bëheni njëri prej tyre. Identiteti ynë shqiptar, sidomos në diasporë, është si një pishtar që kalon nga një dorë në tjetrën. Falë heronjve si Nosi, ky pishtar nuk u shua kurrë, as në kohët më të errëta. Tani ai qëndron në duart tona. Mund ta mbajmë lart me krenari dhe ta çojmë përpara me përulësi, duke ditur se madhështia e vërtetë nuk qëndron te kërkimi i njohjes, por te meritimi i saj përmes shërbimit.

Lef Nosi dha gjithçka nga vetja dhe nuk kërkoi asgjë mbrapsht. Duke bërë kështu, u bë një pjesë e pavdekshme e gjithçkaje që ne çmojmë si shqiptarë, gjuhës, lirisë, shpirtit tonë kulturor. Qoftë kujtimi i tij një flakadan i përjetshëm, që ndriçon rrugën tonë kudo që të jemi, nga Tirana në New York, nga Elbasani në Londër. Dhe të përpiqemi të mishërojmë qoftë një pjesë të përkushtimit të tij. Sepse, në historinë e Lef Nosit, shohim të vërtetën e thellë: t’u shërbesh të tjerëve është të përmbushësh qëllimin më të lartë të vetvetes.

Mesazh personal për të rinjtë shqiptarë jashtë atdheut: Identiteti juaj është një thesar, dhe përkatësia juaj është një urë, ruajeni të parin dhe forconi të dytën. Si Lef Nosi, mos kini frikë të “bëni shumë rrole” në shërbim të asaj që doni. Angazhohuni me trashëgiminë dhe komunitetin tuaj me zemër të hapur. Mund të mos shihni menjëherë vlerësim a shpërblim, por kujtoni shtatoren e harruar që, kur më në fund u zbulua, shkëlqeu edhe më fisnikërisht pse pati duruar provën e kohës. Kontributet tuaja, sado të qeta, janë lënda e së ardhmes sonë të përbashkët. Mbani flakën shqiptare gjallë brenda jush dhe lëreni t’ju udhëheqë për të bërë mirë për të tjerët. Në këtë mënyrë, kudo që t’ju çojë jeta, do të jeni gjithmonë në shtëpi, në vlerat që mbani dhe në veprat që bëni për të mirën e të gjithëve.

Dr. Nikollë Loka/

Drejtues i kryengritjeve antiosname, veprimtar i shquar i Pavarësisë

Abdi Toptani lindi më 28 gusht 1864, në Tiranë, në familjen e njohur Toptani, një derë me ndikim të gjerë në zonën e Tiranës, Krujës dhe viseve përreth, e cila luajti një rol të rëndësishëm në proceset politiko-shoqërore që çuan drejt pavarësisë së Shqipërisë. Arsimin fillestar e mori në mejtep, ndërsa të mesmen e përfundoi në Stamboll, ku u njoh me figurat e Rilindjes si Sami Frashëri e Shahin Kolonja, të cilët ushtruan ndikim të dukshëm në formimin e tij politik. Pas kthimit në atdhe më 1895, ai u lidh ngushtë me veprimtarinë patriotike. Në fillim të shekullit XX, Abdi Toptani u angazhua fuqishëm në strukturat e rezistencës shqiptare kundër sundimit osman. Në dhjetor 1901, ai u zgjodh kryetar i Komitetit të Rezistencës në Tiranë, duke bashkëpunuar ngushtë me Murat e Refik Toptanin, Imzot Nikollë Kaçorrin dhe Mustafë Ali Beshirin. Ibrahim Dalliu, për veprimtarinë atdhetare dhe luftarake të Abdi beut në ato vite, në librin “Patriotizma në Tiranë”, ka shkruar: “Një çetë e madhe nën kryesinë e Abdi Toptanit e çqetësoi vendin dhe i tronditi turqit për së tepërmi”.

Përveç veprimtarisë së tij politike, ai punoi për përhapjen e arsimit shqip dhe të alfabetit latin të Kongresit të Manastirit, duke ngritur shkolla dhe duke mbështetur mësimin e gjuhës shqipe në zonën e Tiranës. Abdi Toptani mbante letërkëmbim të rregullt me Hasan Prishtinën, me qëllim që programi i këtij të fundit për shtrirjen e kryengritjes shqiptare në të gjithë vendin të vihej në zbatim. Në një nga letrat drejtuar Hasan Prishtinës, ai shkruante: “Hasan bej, në mos gabohem, që prej kryengritjes sonë, asht e katërta kjo qi po të dërgoj. Me lajmin e parë qi më dërguet, unë bashkë me dy vëllaznit dhe me kushërinjtë e mij Fuad e Refik beun dualëm në mal dhe qëllimi ashtë me luftue kundra fatkeqësive e robënisë qi po heqë kombi jonë.” U zgjodh kryetar i Komitetit të Përgjithshëm të Kryengritjes për Shqipërinë e Mesme, me qendër në Krujë.

Më 2 korrik 1912, ky Komitet i bëri thirrje popullit të ngrihej në kryengritje të përgjithshme. Nën drejtimin e tij u zhvilluan të gjitha veprimet luftarake në Trevën midis Kavajës, Tiranës e Krujës. Abdi Toptani ishte gjithashtu anëtar i Komitetit të Shpëtimit Kombëtar, së bashku me figura të rëndësishme si Mithat Frashëri, Sali Gjuka, Rexhep Mitrovica, Bedri Pejani, Nikollë Kaçorri dhe Murat Toptani. Pikërisht në shtëpinë e tij u artikulua ideja që, për shpëtimin e Shqipërisë, t’i kërkohej mbrojtje Austro-Hungarisë. Në gusht të vitit 1912, ai mori pjesë si delegat në Kuvendin e Shkupit, ku kërkoi që Shqipëria të shpallte pavarësinë.

Në nëntor 1912, së bashku me vëllain Muratin dhe atdhetarë të tjerë priti në Durrës Ismail Qemalin dhe e shoqëroi atë deri në Vlorë, ku morën pjesë në ngritjen e flamurit si delegatë të Tiranës dhe janë dy nga nënshkruesit e aktit të Pavarësisë. Më 13 të vjeshtës së tretë 1328/1912, ai, së bashku me Mustafa Krujën, iu kanë dërguar telegraf kryesisë së bashkisë së Tiranës dhe Krujës: “Shqiptarët shpallën indipendencën. Memorandumin qi po shkruajmë këtu poshtë, ia dërgoni sa ma parë komandantëve të ushtrive të hueja qi janë nisë drejt për aty, me anë të nji komisioni të posaçëm edhe të nënshkruem prej kryetarit të Sundimit Kombëtar të Përkohshëm e të Këshillës Administratore.

Personalitet i rëndësishëm i politikës shqiptare(1913-1924)

U zgjodh Ministër i Financave në qeverinë e parë shqiptare të formuar në Vlorë më 4 dhjetor 1912, nën drejtimin e Ismail bej Qemalit. Në këtë detyrë, Abdi Toptani mori përsipër një nga përgjegjësitë më të ndërlikuara të shtetit të sapoformuar: organizimin e financave publike dhe krijimin e strukturave të para ekonomike të Shqipërisë së pavarur.

Abdi, Murat dhe Refik Toptani u pozicionuan hapur kundër qëndrimeve politike të Esad Pashë Toptanit, i cili kishte mbledhur në Tiranë parinë e vendit dhe të Shqipërisë së Mesme për t’i bindur të përkrahnin projektin e tij mbi mënyrën e qeverisjes së Shqipërisë dhe idenë e vendosjes së një princi mysliman në krye të shtetit.

Kundërshtimi i tyre ishte i vendosur dhe buronte nga një vizion tjetër për të ardhmen politike të vendit. Gazeta “Koha”, duke vlerësuar qëndrimin atdhetar të Abdi Toptanit në këtë përballje, shkruante: “Në kohën e sundimit të Esadit, Abdi Toptani, duke mbajtur gjithnji nalt idealin e atdheut, ishte më i rreptë armik i kushëririt të vet”.

Më 20 maj 1914 ai u emërua Ministër i Bujqësisë në qeverinë e Turhan Pashës dhe komandant i batalionit të Tiranës gjatë thirrjes së rezervistëve. Gjatë vitit 1915 ndodhej në Zvicër, ku u bë nismëtar i botimit të gazetës “Albania”. Pa kaluar shumë kohë, u rikthye në Shqipëri për të marrë pjesë në ristrukturimin e jetës politike.

Abdi Toptani njihej gjerësisht si një nga prijësit më me ndikim patriotik në Shqipërinë e Mesme, duke u renditur përkrah figurave të fuqishme të kohës si Aqif Pashë Biçaku në Elbasan, Bajram Curri në Malësinë e Gjakovës dhe Ahmet Zogunë Mat. Ai ishte jo vetëm një autoritet lokal me bazë të gjerë mbështetjeje, por edhe një personalitet me peshë morale dhe politike, i aftë të mobilizonte popullin në rrethana të vështira.

Pas ndryshimeve të bëra në qeverinë e Turhan Pashës, më 20 maj 1914, Abdi Toptani u emërua Ministër i Bujqësisë, duke marrë një detyrë të rëndësishme në qeverinë e përkohshme shqiptare në një periudhë të trazuar për vendin. Me shpërthimin e kryengritjes së majit 1914, ku historianët nënvizojnë edhe rolin përçarës të Esad Pashë Toptanit, qeveria urdhëroi mobilizimin e rezervistëve për të garantuar rendin dhe sigurinë. Abdi bej Toptani u caktua komandant i batalionit të Tiranës, si një figure kyçe në përpjekjen për të ruajtur stabilitetin në vend.

Më 19 dhjetor 1918, në mbledhjen e thirrur në Tiranë, Abdi beu u zgjodh kryetar i Kongresit të Tiranës, ku u miratuan vendime të rëndësishme për organizimin e pushtetit vendor, pajtimin e gjaqeve dhe përgatitjen e delegacionit shqiptar për Konferencën e Paqes në Paris. Ai ishte gjithashtu delegat i Tiranës në Kongresin e Durrësit (25 dhjetor 1918).

Abdi bej Toptani ka qenë delegat i Tiranës në Kongresin e Durrësit, më 25 dhjetor 1918, megjithëse mungoi në mbledhjen e parë. Ai mori pjesë edhe në Kongresin e Lushnjës si delegat i Tiranës dhe u vlerësua si një nga “aktivistët kryesorë” të punimeve të kongresit.

Gjatë Kongresit të Lushnjës, Abdi Toptani përfaqësoi Tiranën dhe, në mbledhjen e katërt të mbajtur më 30 janar 1920, kongresi e zgjodhi atë anëtar të Këshillit të Lartë, së bashku me Imzot Bumçin, Aqif Pashë Elbasanin dhe Dr. Turtullin. Në dhjetor 1921, pasi Aqif Pashë Elbasani dhe Imzot Bumçi u shkarkuan nga Parlamenti si anëtarë të Këshillit të Lartë, të akuzuar për pjesëmarrje në komplotin që rrëzoi qeverinë e Pandeli Vangjelit, Abdi Toptani dhe Dr. Turtulli paraqitën dorëheqjen. Ata e konsideruan shkarkimin e dy kolegëve të tyre si shkelje të Statutit të Lushnjës. Në vend të tyre u zgjodhën Refik Toptani dhe Sotir Peci.

Gjatë viteve 1922-1924, Abdi Toptani u pozicionua hapur kundër tendencave gjithnjë e më autoritare të Ahmet Zogut dhe kundër përqendrimit të pushtetit në duart e tij. Ai përkrahu kryengritjen e marsit 1922, të udhëhequr nga Bajram Curri dhe Elez Isuf Ndreu, një lëvizje që synonte kufizimin e ndikimit politik të Zogut dhe rivendosjen e një ekuilibri më demokratik në qeverisje. Sipas Eqrem bej Vlorës, Abdi dhe Hamit Toptani synonin t’i jepnin fund modelit të sundimit personal të Zogut, i cili po konsolidohej me shpejtësi në atë periudhë.

Në zgjedhjet parlamentare të vitit 1923, Abdi Toptani u rreshtua hapur me opozitën, duke u pozicionuar kundër grupimit politik të Zogut dhe duke mbështetur forcat që kërkonin reforma më të gjera politike. Ndwrsa pas ngjarjeve të qershorit 1924, që sollën përmbysjen e përkohshme të Zogut dhe më pas rikthimin e tij në pushtet me ndihmë të jashtme, Abdi Toptani u vendos në listën e kundërshtarëve kryesorë të regjimit. Ai u dënua me vdekje, por vendimi nuk u ekzekutua për shkak të reagimit të gjerë publik dhe presionit moral ndaj autoriteteve të kohës. Këto zhvillime shënuan fundin e angazhimit të tij aktiv në politikë; pas vitit 1924, Abdi Toptani u tërhoq përfundimisht nga jeta publike.