Shqiptarët nga e gjithë bota bashkohen në Tiranë në mbështetje të UÇK, luftëtarëve e çlirimtarëve që mbahen padrejtësisht në Hagë.

Nga Rafael Floqi/

Lahuta e Malcís, kryevepra që i dha zë shpirtit të shqiptarit, përmban 15,613 vargje dhe u botua para 83 vitesh nga Atë Gjergj Fishta, Homeri i fundit i Ballkanit. Kjo vepër nuk është thjesht një libër; është një hymn kombëtar, një pasqyrë e vetëdijes dhe krenarisë shqiptare, një dritë që ndez shpirtin e brezave. Për afro 37 vjet (1900–1937), Fishta punoi me pasion të zjarrtë, duke thurur vargje që lidhin historinë, epikën dhe shpirtin popullor, dhe duke i dhënë veprës përmasa universale që e bëjnë të pavdekshme, si Lahutën ashtu edhe krijuesin e saj.

Atë Gjergj Fishta, kryetari vendimtar i Kongresit të Shkronjave Shqipe në Manastir dhe zëri i fuqishëm i kombit, nuk ishte vetëm poet: ai ishte poeti i parë shqiptar i propozuar për Çmimin Nobel, i njohur nga akademikët dhe albanologët e huaj si “poet gjenial” dhe vlerësuar nga Eqrem Çabej si “poet kombëtar i shqiptarëve”.

Një zë që nuk shuhet

Atë Gjergj Fishta nuk është vetëm poet; ai është Frati i veshur me zhgun, këmbëzbathur, që jetën ia kushtoi Atdheut. Duke lexuar Lahutën, njohim humanistin, burrin e madh, atdhetarin e pasionuar dhe vetëdijen e gjallë kombëtare, që regjimi përpiqej ta shkatërronte, por që mbeti e paprekur në zemrat e shqiptarëve.

Veprat e tij u hodhën në baltë, u fshehën, u ndaluan dhe u dogjën, por shqiptarët e vërtetë i ngritën përsëri, si feniks, duke i dhënë dritë dhe pavdekësi. Lahuta, ndaluar dhe fshehur në qoshet më të errëta të shtëpive të moçme, vazhdon të flasë shqip dhe të thërrasë për kombin. Pas kaq vitesh nga botimi i parë, ajo qëndron e gjallë, e pavdekshme, duke u futur përjetësisht në historinë e lavdishme të Shqipërisë dhe në zemrën e çdo shqiptari.

Përballja me errësirën dhe pas vdekjes

Gjatë regjimit komunist, veprat e Fishtës, përfshirë Lahutën e Malcisë, u ndaluan dhe u persekutuan ashpër për shkak të përmbajtjes atdhedashëse dhe lidhjes me klerin katolik. Në vitin 1967, regjimi ndërmori aktin makabër të zhvarrosjes së eshtrave të Fishtës dhe, sipas disa dëshmive, i hodhi në lumin Drin. Megjithatë, disa pjesë të eshtrave u shpëtuan dhe u rivarrosën fshehurazi në varrezat e Rrmajit në Shkodër. Në vitin 1996, pas rënies së komunizmit, u organizua një ceremoni e madhërishme rivarrimi, duke i dhënë poetit kombëtar nderin e merituar.

Në vitet e fundit, idetë e ripërdorimit të materialeve të vjetra — si druri i ricikluar nga hambarët apo veshjet vintage — dhe të “ribrandimit” të vetvetes janë bërë pjesë e mendësisë moderne. Termat “ripërdorim” dhe “ribrandim” tashmë janë ngulitur fort në fjalorin e përditshëm. Në fund të fundit, shfrytëzimi maksimal i një objekti apo zbulimi i një rruge të re profesionale lidhen me gjetjen e një qëllimi të ri.

Si autor, konsideroni botimin e librave në domen publik si një rrugë të re për t’u eksploruar — një lloj “ribrandimi” letrar. Botimi i librave të domenit publik ofron mundësi për të ricikluar apo ripërdorur vepra ekzistuese, si klasikët e letërsisë, duke shtuar një dimension të ri në karrierën tuaj si shkrimtar.

Sipas Profesor Arshi Pipës, “Në një kohë kur Shqipëria po rrëshqiste ndër krahët e Jugosllavisë, për tu bërë republikë e shtatë e saja dhe udhëheqja komuniste shqiptare nën diktatin e Beogradit nuk mund t’ia falte Gjergj Fishtës shprehjet e tija kundër Jugosllavisë.” Si përfundim, thekson Pipa në artikullin e tij, botuar në gazetën e Nju Jorkut, “Shqiptari i Lirë”, në vitin 1961, “Me eliminimin e fraksionit nacionalist mbrenda partisë, të kryesuar nga Malëshova dhe Dishnica dhe më vonë nga fraksioni autonomist Nako Spirua – të tre këta kundërshtarë të politikës pro-jugosllave – triumfoi vija ekstremiste e çiftit Hoxha-Xoxe, të cilët për arsyet e tyre personale dhe partizane ishin gati të sakrifikonin interesat dhe vlerat kombëtare”, ka shkruar Arshi Pipa.

Patriot shqiptar “apo fanatik fetar, e shovinst të tërbuar antisllav?

Sipas Pipës është e vërtetë se Fishta ishte më i ashpër me sllavët, por kjo duhet të gjykohet bazuar në rrethanat nën të cilat ka jetuar dhe vepruar Fishta.“Fishta nga një katund i Fushës së Shkodrës, u bë meshtar katolik dhe kishte ra në dashuri me malet e Mbishkodrës. Kur të jenë peshuar mirë këto tre elementa”, shkruan Pipa, “do të matet vlera e shoqërore e veprës së Fishtës. “Lënda e “Lahutës së Malëcisë, vepra madhore e Fishtës, është një hymn i gjatë i jetës së malësorve të Veriut. “Jeta e këtyre fiseve malësore, kufitare me sllavët”, ka theksuar Profesor Pipa në artikullin e tij, “ka qenë një luftë e pandërprerë për ruajtjen e tyre etnike nga presioni sllav. Përfundimi është një epikë dramatike, një furi që shpërthen mbi armikun dhe armiku qëllon të jetë sllavi, armik tradicional i malësorit të Veriut” citon Frank Shkreli.

Pipa shkruan se komunizmi e ka paraqitur Fishtën si një fanatik fetar, si shovinst të tërbuar antisllav që urren kombet e tjera, si reaksionar i tipit kleriko-borgjez. Por a “Është Fishta shovinist sepse mbron tokën shqiptare dhe sulmon ata që e sulmojnë” Shqipërinë” pyet Pipa. Profesor Pipa e cilëson interpretimin komunist të Fishtës si një qëndrim “arbitrar që nuk i qëndron kritikës objektive” dhe thekson se “At Gjergj Fishta u rrëzua nga piedestali ku e kishte vendosur populli shqiptar, në kohën kur regjimi komunist i Enver Hoxhës varej nga jugosllavët” dhe ka vazhduar ashtu, bazuar në “logjikën revolucionare”, sipas profesorit. ”Fishta i përkiste Urdhrit françeskan, një pjesë e madhe të cilëve janë vrarë nga regjimi enverist, një pjesë kanë vdekur nëpër burgjet komuniste të Shqipërisë, shkruan Pipa.Fishta, si përfaqësuesi më i njohur i françeskanëve nuk mund të lihej pa prekur, thekson ai. Sipas tij, një arsye tjetër se pse At Gjergj Fishta dhe vepra e tij ishte ndaluar nga regjimi komunist, kishte të bënte me“rendin ideologjik botëror” të asaj kohe.“Binomi i famshëm i Fishtës ‘Atme e Fe”, ishte krejtësisht i papranueshëm për komunistët”, ka arsyetuar Arshi Pipa.”

Në vitet e fundit, idetë e ripërdorimit të materialeve të vjetra — si druri i ricikluar nga hambarët apo veshjet vintage — dhe të “ribrandimit” të vetvetes janë bërë pjesë e mendësisë moderne. Termat “ripërdorim” dhe “ribrandim” tashmë janë ngulitur fort në fjalorin e përditshëm. Në fund të fundit, shfrytëzimi maksimal i një objekti apo zbulimi i një rruge të re profesionale lidhen me gjetjen e një qëllimi të ri.

Kjo ndodhi, sipas Profesor Arshi Pipës, “Në një kohë kur Shqipëria po rrëshqiste ndër krahët e Jugosllavisë, për tu bërë republikë e shtatë e saja dhe udhëheqja komuniste shqiptare nën diktatin e Beogradit nuk mund t’ia falte Gjergj Fishtës shprehjet e tija kundër Jugosllavisë.””Si përfundim, thekson Pipa në artikullin e tij, botuar në gazetën e Nju Jorkut, “Shqiptari i Lirë”, në vitin 1961, “Me eliminimin e fraksionit nacionalist mbrenda partisë, të kryesuar nga Malëshova dhe Dishnica dhe më vonë nga fraksioni autonomist Nako Spirua – të tre këta kundërshtarë të politikës pro-jugosllave – triumfoi vija ekstremiste e çiftit Hoxha-Xoxe, të cilët për arsyet e tyre personale dhe partizane ishin gati të sakrifikonin interesat dhe vlerat kombëtare”, ka shkruar Arshi Pipa. “Ai ka sulmuar të gjithë ata, persona ose shtete të vogla, ose fuqi të mëdha, të Lindjes e të Perëndimit, të Krishtit ose të Muhametit, që kanë synuar robërimin, pushtimin, coptimin e Shqipërisë Ata që kanë cënuar tagrin e popullit shqiptar, ata që kanë fyer dinjitetin dhe krenarinë kombëtare”, ka shkruar Profesor Arshi Pipa për patriotizmin e Fishtës.

Sipas tij, është e vërtetë se Fishta ishte më i ashpër me sllavët, por kjo duhet të gjykohet bazuar në rrethanat nën të cilat ka jetuar dhe vepruar Fishta.“Fishta nga një katund i Fushës së Shkodrës, u bë meshtar katolik dhe kishte ra në dashuri me malet e Mbishkodrës. Kur të jenë peshuar mirë këto tre elemente”, shkruan Pipa, “do të matet vlera e shoqërore e veprës së Fishtës. “Lënda e “Lahutës së Malëcisë, vepra madhore e Fishtës, është një hymn i gjatë i jetës së malësorve të Veriut. Jeta e këtyre fiseve malësore, kufitare me sllavët”, ka theksuar Profesor Pipa në artikullin e tij, “ka qenë një luftë e pandërprerë për ruajtjen e tyre etnike nga presioni sllav. Përfundimi është një epikë dramatike, një furi që shpërthen mbi armikun dhe armiku qëllon të jetë sllavi, armik tradicional i malësorit të Veriut”, thotë Pipa.

Pipa shkruan se komunizmi e ka paraqitur Fishtën si një fanatik fetar, si shovinist të tërbuar antisllav që urren kombet e tjera ,si reaksionar i tipit kleriko-borgjez. Por a “Është Fishta shovinist sepse mbron tokën shqiptare dhe sulmon ata që e sulmojnë” Shqipërinë” pyet Pipa. Profesor Pipa e cilëson interpretimin komunist të Fishtës si një qëndrim “arbitrar që nuk i qëndron kritikës objektive” dhe thekson se “At Gjergj Fishta u rrëzua nga piedestali ku e kishte vendosur populli shqiptar, në kohën kur regjimi komunist i Enver Hoxhës varej nga jugosllavët” dhe ka vazhduar ashtu, bazuar në “logjikën revolucionare”, sipas profesorit. Fishta i përkiste urdhrit françeskan, një pjesë e madhe të cilëve janë vrarë nga regjimi enverist, një pjesë kanë vdekur nëpër burgjet komuniste të Shqipërisë, shkruan Pipa. Fishta, si përfaqësuesi më i njohur i françeskanëve nuk mund të lihej pa prekur, thekson ai. Sipas tij, një arsye tjetër se pse At Gjergj Fishta dhe vepra e tij ishte ndaluar nga regjimi komunist, kishte të bënte me “rendin ideologjik botëror” të asaj kohe. “Binomi i famshëm i Fishtës ‘Atme e Fe”, ishte krejtësisht i papranueshëm për komunistët”, ka arsyetuar Arshi Pipa.

Përkthyesi i saj në anglisht Robert Elsie e ka quajtur e vlerësuar “Lahutën e Malcis” të Atë Gjergj Fishtës si kryeveprën epike kombëtare shqiptare, duke e krahasuar me veprat më të mëdha të letërsive evropiane. Ai e përshkruan si “një epope që mishëron shpirtin e kombit shqiptar në prag të pavarësisë, një përzierje e rrallë heroizmi, humori dhe patriotizmi.” Në përmbledhje, Robert Elsie e vendos “Lahutën e Malcis” në një nivel me eposet kombëtare si “Iliada” greke, “Kalevala” finlandeze dhe “Pan Tadeusz” polake, duke thënë se “ajo është një testament i shpirtit të pavarur të shqiptarëve.

Sipas Elsiet:“Fishta është Homeri i shqiptarëve. ‘Lahuta e Malcis’ është jo vetëm një poemë heroike, por edhe një dokument historik dhe gjuhësor i pashoq, që ruan gjallërinë e gegnishtes dhe frymën e një epoke të tërë.”

Në analizat e tij, Elsie thekson disa pika kryesore: Gjuha dhe stili: Ai e konsideron gegnishten e Fishtës si “një mrekulli gjuhësore”, me pasuri shprehëse, humor, sarkazëm dhe ritëm poetik që e vendos Fishtën në radhën e poetëve të mëdhenj evropianë. Tematika kombëtare: Elsie shpjegon se “Lahuta e Malcis” nuk është thjesht një poemë për luftën kundër osmanëve, por një alegori për mbijetesën e identitetit shqiptar në një botë që e kërcënonte nga të gjitha anët. Roli historik: Ai e quan veprën “monument i ndërgjegjes kombëtare” dhe “themeli i letërsisë moderne shqiptare me shpirt tradicional.”Ndalesa komuniste: Elsie vëren me keqardhje se gjatë periudhës komuniste, Fishta u ndalua dhe u shpall “armik i popullit”, çka bëri që “një nga figurat më të mëdha të kulturës shqiptare të fshihej për dekada nga kujtesa zyrtare.”

Botimi i II-të dhe “salvimi”

Në vitin 1958, në Romë, At Danjel Gjeçaj O.F.M. përgatiti dhe botoi botimin e dytë të Lahutës, në Shtëpinë Botuese “Hylli i Dritës”, me 720 faqe. Ky botim ruajti tekstin origjinal të 1937-ës, shtoi komente gjuhësore dhe historike, dhe u bë burim themelor për mërgatën shqiptare dhe studiuesit e huaj. Ai përfaqësonte një akt të vërtetë patriotik, që shpëtoi epopenë nga errësira e ndalimit, duke i dhënë përjetësi Lahutës dhe Fishtës.

Siç shkroi vetë At Danjel Gjeçaj:”Përfundoj, tuj ua porositë Shqiptarëvet dhe Albanologëvet kryeveprën e Fishtës, i sigurtë se si të parët si të fundit kanë për të gjetë në të atë freski poetike, e cila në botën e sotshme atomike shkon dalëkadalë tuj u zhdukë.”

Kështu, Lahuta e Malcís mbeti jo vetëm një vepër letrare, por një flamur i pavdekësisë, një thirrje për liri dhe identitet, një epope që frymëzon shqiptarët kudo që ata ndodhen

Në thelb, botimi i vitit 1958 është versioni i mërgatës së Lahutës së Malcis, që ruajti trashëgiminë e Fishtës në një kohë kur ajo ishte fshirë nga Shqipëria zyrtare. Ribotimi i saj sot e bën atë më të aksesueshёm pёr njё lexues më të gjerë,

****

Parathëniet për ribotimin e dytë të “Lahutës së Malcis *

“Janë bërë katërmbëdhjetë vjet që fortesa jonë, Shqipëria, është në duart e armikut. Pushtimi i atdheut tonë po bëhet çdo ditë e më i rëndë e kërcënues. Brenda kufijve të saj, në rrënojat që mbajnë eshtrat e etërve tanë – luftëtarëve të lirisë, mbrojtësve të nderit dhe shpirtit të racës sonë iliro-shqiptare – po shuhen dalëngadalë ata që ishin trashëgimtarët e ligjshëm të traditave dhe të kanunit të zakonit shqiptar, të gdhendur dikur me penë të zezë mbi shajak të bardhë dhe të skalitur në zemra me shenja që vetëm ne, pasardhësit arbërorë, i kuptojmë.

Shpresa e gjallë e çdo kombi – bijtë e tij të lirë – po treten sot në gjak ose po kalben në errësirën e burgjeve, kthyer tashmë në flijime të atdheut.

Edhe ne që jetojmë mërgimtarë nëpër udhët e botës, jashtë kufijve të atdheut të lidhur me tela e hekur, po ndiejmë si na venitet drita që e ndriçon njeriun në terr. Një ditë, të vetëdijshëm, duhet të marrim armët për të mbrojtur zemrat tona – atje ku i kemi rrënjët, atje ku kemi lënë gjithçka që jemi. Por, mjerisht, këto armë që duhej të shkrepen për një qëllim të vetëm, për një ideal të përbashkët, po ndryshken në harresë, ose më keq akoma, po drejtohen kundër njëri-tjetrit, në dëm të qëndresës sonë kombëtare.

Kërkohen ndihma të reja luftarake, por atdheu nuk ka mundësi t’i japë. Megjithatë, Shqipëria duhet të shpëtohet, sado që bijtë e saj janë pak në numër. Kjo epope kombëtare himni madhështor i shpirtit shqiptar, i kënduar nga mjeshtri i madh i letrave, At Gjergj Fishta – po shpërndahet sot me këtë botim të përvujtë si një dhuratë për luftëtarët e lodhur nga koha e vështirësitë e jetës.

Ajo është kënga që të bën të thithësh ajrin e pastër të maleve shqiptare, gjithmonë të lira; burimi që del nga gjaku i tokës sonë dhe nuk shterret kurrë, sado tërmete të tronditin themelet e Alpeve tona. Është shkolla e vatrës shqiptare, ku rreth zjarrit të mikpritjes u ruajt ndër shekuj nderi, burrëria, virtyti, besa, trimëria, dashuria për atdheun, shpirtmadhësia, bujaria dhe idealizmi i pashuar. Me një fjalë: thelbi dhe zemra e kombit tonë, që nuk pushoi kurrë së jetuari për aq kohë sa Lahuta këndohet dhe kujtohen heroizmi i Osos, mençuria e Marash Ucit, vendosmëria e Ali Pashës, bashkimi i Lidhjes së Prizrenit, trimëria e Drangojve të Shalës, qëndresa në Rrzhanicë, Qafë-Hardhi, Sutjeskë e Deçiq, flijimi i Pater Gjonit, guximi i Dedë Gjo’ Lulit dhe fisnikëria burrërore e Tringës.

Këto janë armët e përjetshme të lahutës fishtjane, ku zemra e shpirti shqiptar marrin vendin e barutit e të flakës që shpërthen me shpejtësinë e vetëtimës kur gjen dorën që di ta shkrepë. Këtë armë shpirtërore na e sjell sërish Fishta me kryeveprën e tij, të ndaluar mizorisht në atdhe. Ka drurin e ri, por tytën e vjetër e të fortë po atë që në vitin 1937 veshi për herë të parë këtë vepër të farkuar në shpirtrat e malësorëve tanë. Sepse edhe arma më e mirë, nëse nuk përdoret, humbet shpejtësinë e saj – ndaj m’u duk e nevojshme e ndoshta e dobishme të shtohen këto sqarime, që e zmadhojnë vëllimin e Lahutës, por pa ia ndryshuar natyrën e as thumbin që deshi autori.

Lexoje me dashuri, bashkatdhetar, Lahutën e Malcis – dhe do të kuptosh pse shqiptarët nën robëri, burrat e shtyrë në moshë, nuk qajnë kot kur këndojnë vargjet e Fishtës me zërin vajtues të lahutës së zgavruar apo të çiftelisë që këput tingujt si lot, duke lagur telat e saj me gjakun e zemrës. Shfletoje me kujdes këtë kryevepër, sepse Homeri i kombit tonë – siç e quajti me të drejtë profesori Lambertz nuk flet vetëm për trimëri legjendare, por për vetë jetën tonë si popull, për atë që arritëm në foshnjërinë e shtetit shqiptar, me shpalljen e Pavarësisë që mbyll me kapak të artë poemën kombëtare.

Dëgjoje me vëmendje Fishtën, dhe faqet e Lahutës le të jenë për ty si grimcat e dheut që hungarezët, larg atdheut, i ruajnë në shishe për t’i pasur nën krye kur të vdesin, që të mbyllin sytë mbi tokën e të parëve – siç mësoi mjeshtërisht poeti i madh Petöfi. Studioje me mendje të kthjellët Lahutën dhe do të gjesh aty botën e dikurshme që rrahu dikur e që sot është thuajse zhdukur, por që në vendin tënd të largët ende jeton, e mbuluar, por jo shlyer, nga orteku i zi që erdhi nga lindja. Ruaje Lahutën, sepse ajo është më shumë e jotja se e Fishtës. Bëje të njihet ndër të huaj dhe të lexohet ndër bashkatdhetarët tanë në mërgim – dhe do të shohësh se edhe për këtë vepër armiku do të detyrohet të pranojë një ditë, siç thanë dikur austriakët për Silvio Pellicon C shkrimtar i njohur patriot italian, Pas lirimit në vitin 1830, Pellico botoi librin “Le mie prigioni”, ku përshkruan me ndjenjë dhe humanizëm vuajtjet e tij në burgjet austriake. R.F.):“Më shumë dëm na bëri pena e shkrimtarit, se sa arma e ushtarit.”

Kriteret e ribotimit

Me këtë botim të dytë të kryeveprës së letrave shqipe, mendoj se kemi përmbushur një detyrë kombëtare. Rrethanat në të cilat del sot në dritë Lahuta e Malcis nuk më lejuan t’i jap as përmasën, as peshën që vërtet meriton, por shpresoj se dashamirësia e lexuesit do ta plotësojë çdo mungesë.

Kam zgjedhur një shtyp të mesëm për lehtësi leximi, që sytë të mos lodhen, dhe jam shmangur nga komentet e tepërta letrare e historike, i bindur se ato do të vijnë më vonë me studime të posaçme.

Jam përpjekur të ruaj ndriçimin dhe thjeshtësinë e paraqitjes, pa i cenuar hijeshinë e vargjeve.

Trashësia e librit është kushtëzuar nga mundësitë materiale – prandaj, nëse duket e mangët, kjo lidhet me kufizimet e kohës. Për herë të parë Lahuta botohet me vargjet e numëruara, gjë e domosdoshme për studime dhe referenca. Çdo këngë është pajisur me një përmbledhje përmbajtjeje që ndihmon në ndjekjen e ngjarjeve. Në fund të faqeve janë vendosur pak shpjegime për fjalë të vështira, për ata që nuk njohin mirë gjuhën e pastër të maleve veriore.

Jam përpjekur që çdo këngë të mund të lexohet më vete, ndaj përsëritjet janë të qëllimshme.

Shpjegimet janë ruajtur me respekt për tekstin origjinal, pa e deformuar frymën e autorit.

Për drejtshkrimin jam përpjekur të ruaj sa më besnikërisht formën e botimit të parë. Dora më është dridhur edhe kur më është dashur të ndreq ndonjë gabim të vogël të botimit të vitit 1937, duke kujtuar fjalët e vetë Fishtës, i cili në ditët e fundit të jetës shprehej i pakënaqur për gabimet e shtypit dhe premtonte përmirësime në një ribotim të ardhshëm. Studiuesi, pa dyshim, mund të hasë përsëri ndonjë mungesë apo gabim, por shpresoj të gjykojë me mirësi, duke menduar se kjo kryevepër është shtypur në një vend të huaj, ku gjuha jonë mbetet e panjohur dhe e vështirë.

E mbyll këtë parathënie duke ia porositur Lahutën e Malcis shqiptarëve dhe albanologëve, i bindur se të parët e të fundit do të gjejnë në të atë freski poetike që, në këtë botë moderne e të zhurmshme, po zhduket dalëngadalë.”

At Danjel Gjeçaj O.F.M.

Shkodër, 1941

Si nisi “Lahuta e Malcis”

Që në kohën kur gjendej ende në Bosnjë, At Gjergj Fishta kishte njohur dhe çmuar shumë poezinë jugosllave. Kishte lexuar me kujdes poetët kroatë Kaçiq e Martiq, ashtu si edhe poetët klasikë latinë e italianë, të cilët nuk i linte kurrë nga duart.

Megjithëkëtë, edhe pse unë, si koleg i tij, pas kthimit tonë në Shqipëri u përpoqa disa herë ta bindja të shkruante një vepër poetike kombëtare, duke marrë si shembull këngët popullore, ai nuk pranonte. Ishte tepër i dhënë pas klasikëve dhe nuk besonte se mund të bëhej i njohur me një vepër popullore.

Në rininë e tij kishte krijuar disa poezi me frymë popullore, plot humor (fatkeqësisht të humbura sot), të cilat ishin aq të bukura sa bënin të shpërthente e qeshura. Prej atyre vargjeve kuptova se kishte prirje të natyrshme për poezinë popullore.

Ndonjëherë në jetë ndodhin gjëra të vogla që sjellin pasoja të mëdha — dhe kështu ndodhi edhe me lindjen e Lahutës së Malcis.

Në vitin 1902, At Leonard Gojani, famullitar në Rrapshë të Hotit, u largua nga famullia, dhe At Fishta u dërgua aty përkohësisht si zëvendës. Aty u njoh me Marash Ucin, një burrë i vjetër malësor, që çdo ditë shkonte ta takonte e i çonte tri thelbinj hudhre.

Marash Uci i bëri shumë përshtypje At Fishtës, sepse i tregonte ngjarje të vjetra e beteja që kishin bërë malësorët me malazezët — sidomos luftën te Ura e Rrzhanicës, në të cilën kishte marrë pjesë vetë.

Kjo njohje i dha shkas At Fishtës të shkruante këngën e parë të Lahutës së Malcis — “Te Ura e Rrzhanicës.”

Në atë kohë unë ndodhesha në Zarë, si mësues i gjuhës shqipe në mesin e arbëreshëve të Borgo Erizzos. Gjatë verës së vitit 1904 erdha në Shkodër për pushime dhe lexova këto vargje të At Fishtës. Më pëlqyen shumë dhe i thashë t’i botonte, por ai, duke më dëgjuar me vëmendje, më tha:

— Le të presim pak. Të shohim më vonë.

Në atë kohë, unë dhe At Fishta ishim anëtarë të shoqërisë letrare “Bashkimi”, themeluar dhe drejtuar nga Imzot Preng Doçi, Abat i Mirditës. I fola Imzot Doçit që shoqëria t’i botonte ato poezi, por ai më tha se për momentin shoqëria nuk kishte mjete financiare për botime, as për ato poezi, as për vepra të tjera që ishin gati.

Pas pushimeve u ktheva në Zarë. Në atë kohë isha në korrespondencë të rregullt me Faik Konicën, që botonte revistën “Albania” në Londër. Në një letër që mora prej tij, më pyeti pse “Bashkimi” nuk kishte botuar prej kohësh asnjë vepër. I shpjegova se kishte vepra gati, por mungonin mjetet financiare.

Pas pak, Faiku më dërgoi 200 franga dhe më shkroi se ato para ia kishte dërguar Ministria e Jashtme e Austro-Hungarisë për botimin e poezive të Filip Shirokës; por siqë Shiroka nuk i kishte ende gati, ia dërgonte mua që të botohej ndonjë vepër e “Bashkimit.”

Menjëherë i shkrova Imzot Doçit dhe At Fishtës, që të më dërgonin poezitë “Te Ura e Rrzhanicës.” I mora dhe u kujdesa t’i botoja në shtypshkronjën “Vitaliani” në Zarë.

Por u ndesha me një pengesë: sipas ligjit, në çdo libër duhej shënuar vendi i shtypshkronjës, çka mund ta vinte botimin në sy të qeverisë turke, e cila ndalonte çdo libër në shqip përveç atyre fetarë.

Në ato ditë Imzot Doçi ndodhej në Vjenë. I shkrova që të ndërhynte pranë Ministrisë Austro-Hungareze për të parë nëse mund të anashkalohej ky detyrim. Ai më ktheu përgjigje që të shkoja të flisja me Mëkëmbësin Mbretëror të Dalmacisë, i cili tashmë ishte njoftuar nga Ministria.

Në atë kohë mëkëmbës ishte Nardelli, një dalmat. E takova dhe më tha se ligji nuk mund të shkelej, por mund t’i thuhej shtypshkronjës që emri i vendit dhe i shtypshkronjës të mos vihej në faqen e parë, por në faqen e fundit, e cila mund të pritej më pas para se libri të shpërndahej.

Kështu doli në dritë pjesa e parë e Lahutës së Malcis. Dhe megjithëse gjithë lavdia i përket At Fishtës, një pjesë nderi duhet t’ia njohim edhe Marash Ucit, sepse po të mos ishte takuar me të, ndoshta Fishta nuk do ta kishte nisur kurrë këtë vepër madhështore.

Sapo doli nga shtypi, menjëherë e çova në Shqipëri dhe e shpërndava ndër albanologë dhe shqiptarë jashtë atdheut. Kudo u prit me entuziazëm. Studentët shqiptarë në Vjenë u mahnitën aq shumë, sa thanë se duhej propozuar At Fishta për Çmimin Nobel.

I nxitur nga kjo lavdërim, At Fishta mori zemër dhe në vitin 1907 botoi në Sarajevë, bashkë me “Anzat e Parnasit,” pjesën e dytë të Lahutës së Malcis — “Oso Kuka.” Lavdia dhe entuziazmi ishin po aq të mëdha si për pjesën e parë.

Për të treguar se ende nuk ishte plotësisht i bindur se me Lahutën do të fitonte famë, po rrëfej këtë ngjarje:

Në vitin 1907, Abati i Mirditës, Imzot Doçi, po kthehej nga një udhëtim në Vjenë. At Fishta, At Bernardin Shllaku (më vonë ipeshkëv i Pultit) dhe unë i dolëm përpara kur ndaloi avulli. Imzot Doçit i erdhi mirë që na pa, dhe kur u nisëm drejt qytetit, e thirri At Fishtën të ulej pranë tij. I tregoi se në Vjenë, të gjithë profesorët e studentët që merreshin me gjuhën shqipe ishin mahnitur pas “Oso Kukës” dhe e kishin lavdëruar pa masë. At Fishta e pyeti:

— Po për “Anzat e Parnasit”, Monsinjor, çfarë thoshin?

Imzot Doçi iu përgjigj:

— I dashur At Gjergj, aq shumë u ka marrë mendja “Lahuta e Malcís,” sa nuk u kujtohen më për “Anzat e Parnasit.” Poezi të tilla si ato, ata kanë lexuar plot në gjuhë të tjera, por “Lahuta e Malcís” është diçka krejt e jona, kombëtare. Prandaj, vazhdo, se me këtë vepër do t’i lësh emër vetes dhe letërsisë shqiptare.

Kështu At Fishta mori zemër, vazhdoi me botimin e Lahutës së Malcis, dhe sot ne kemi një epope kombëtare të shkruar me mjeshtëri të rrallë.

At Pashk Bardhi O.F.M.

Shkodër, 24 janar 1941

Çabej e quajti gjuhën e “Lahutës” “një pasqyrë të gjallë të gjuhës së popullit shqiptar në shkallën më të lartë poetike”. Ai theksonte se Fishta, përmes gegnishtes së pasur të veriut, kishte krijuar një gjuhë poetike të standardizuar para standardit, me fuqi shprehëse, figuracion dhe ritëm të jashtëzakonshëm.

Sipas Çabejt: “Në ‘Lahutën e Malcis’, gjuha e maleve shqiptare ngrihet në art të madh. Fishta i dha dialektit verior dinjitetin e një gjuhe kombëtare.” Çabej e vendos Fishtën në traditën e epikave kombëtare evropiane, duke e krahasuar me Homerin, Mickiewicz-in dhe Njegosh-in. Ai vëren se Fishta nuk është vetëm poet që rrëfen luftëra, por një krijues që përzien historinë me mitin dhe shpirtin popullor me ndërgjegjen kombëtare.

“Lahuta është një epope kombëtare e lindur në truallin e popullit, por e përpunuar me mjeshtërinë e një poeti të kulturuar.”Në analizat e tij, Çabej e përmbyll vlerësimin me një ton të qartë:

“Nëse Naimi i dha kombit shpirtin e butësisë dhe dashurisë, Fishta i dha shpirtin e burrnisë dhe krenarisë. Të dy janë dy shtylla të tempullit të shpirtit shqiptar.”

Ndaj shqiptar ti sot zbatoje atë porosi

“Lexoje me dashuri, o bashkatdhetar, Lahutën e Malcis – dhe do të kuptosh pse shqiptarët nën robëri, burrat e shtyrë në moshë, nuk qajnë kot kur këndojnë vargjet e Fishtës me zërin vajtues të lahutës së zgavruar apo të çiftelisë që këput tingujt si lot, duke lagur telat e saj me gjakun e zemrës. Ruaje Lahutën, sepse ajo është më shumë e jotja se e Fishtës.”

Për të qenë më të kuptueshme nga lexuesi i sotëm parathëniet janë sjellë ne shqipen letrare. (R.F)

Si Donald Trump po përpiqet të ringjallë diplomacinë fetare në një rajon të përçarë

Analizë nga Rafael Floqi 

Në Sharm el-Sheikh, më 13 tetor 2025, Presidenti Donald Trump shpalli me ton solemn “agimin historik të një Lindjeje të Mesme të re”. Pas dy vjetësh luftë shkatërruese midis Izraelit dhe Hamasit, administrata e tij arriti të ndërmjetësojë një armëpushim të plotë, që përfshin lirimin e pengjeve, hapjen e kufijve dhe një plan rindërtimi për Gazën. Në një rajon ku konflikti duket i përjetshëm, Trump kërkon të imponojë një moment të ri – një Paqe të Abrahamit II – që shkon përtej marrëveshjeve të normalizimit të vitit 2020 dhe synon një arkitekturë të re rajonale.

Nga “Abraham Accords” tek një “pakt lindor” më gjithëpërfshirës

Në qendër të strategjisë së Trump qëndron koncepti i “Paqes së Abrahamit” – një vizion që e merr emrin nga patriarku biblik Abraham, figura themelore e përbashkët e judaizmit, krishterimit dhe islamit. Për Trump, kjo nuk është vetëm metaforë fetare; është një instrument politik për të ndërtuar urë besimi midis popujve të ndarë nga historia, feja dhe konfliktet e shekullit XX.

Në vitin 2020, Marrëveshjet e Abrahamit sollën normalizimin e marrëdhënieve midis Izraelit dhe Emirateve të Bashkuara Arabe, Bahreinit, Marokut dhe Sudanit. Por projekti i vitit 2025 është më ambicioz: për herë të parë, përfshin vetë Gazën dhe kërkon të krijojë një mekanizëm të përhershëm sigurie dhe bashkëpunimi që lidh Izraelin me shtetet kryesore myslimane – Egjiptin, Turqinë dhe Katarin – nën garancinë e SHBA-së.

Në Sharm el-Sheikh, përballë dhjetëra liderëve botërorë, Trump deklaroi:

“Ne kemi një mundësi unike në jetë për të lënë pas armiqësitë e vjetra dhe urrejtjet e hidhura. Kjo është Lindja e Mesme që Abraham do të kishte dashur – ku bijtë e tij më në fund jetojnë në paqe.”

Një diplomaci e re transaksionale

Strategjia e Trump në Lindjen e Mesme dallon nga ajo e çdo administrate tjetër amerikane: ajo është transaksionale, jo ideologjike. Në vend të përpjekjeve për “demokratizim”, Trump fokusohet në marrëveshje të prekshme – tregti, energji, siguri, investime. Për të, paqja është produkt i interesave, jo i idealizmit.

Në samitin e Sharm el-Sheikh, ai arriti të nënshkruajë me Egjiptin, Turqinë dhe Katarin një dokument për “Gazhën e së ardhmes”, që përfshin tre shtylla: Rindërtim ekonomik, përmes një fondi ndërkombëtar prej 30 miliardë dollarësh, ku kontribuojnë vendet arabe dhe korporatat perëndimore; Administrim civil ndërkombëtar, nën mbikëqyrjen e një komisioni të OKB-së dhe ligjvënësve palestinezë të moderuar; Siguri rajonale, me monitorim nga një mision shumëkombësh që përfshin 200 trupa amerikane dhe personel nga BE-ja, Egjipti e Turqia.

Kjo qasje pragmatike – për disa cinike – tregon se Trump po përpiqet të ndërtojë një Pax Americana të versionit të tij, ku SHBA nuk është më “garant moral”, por menaxher strategjik i paqes dhe stabilitetit.

Një rajon i lodhur nga lufta

Lufta Izrael–Hamas, që zgjati mbi 24 muaj, shkatërroi infrastrukturën e Gazës dhe vrau dhjetëra mijëra njerëz. Në shumë mënyra, ajo i dha fund iluzioneve se konflikti mund të kontrollohej me masa të pjesshme. Deri në verën e vitit 2025, përplasjet kishin përfshirë edhe kufirin me Libanin, duke e futur në lojë edhe Hezbollahun – aleatin më të fortë të Iranit.

Në këtë klimë, armëpushimi i 13 tetorit është më shumë se një ndalesë e luftës; është një përpjekje për të riformatuar vetë sistemin politik të Gazës. Trump e ka bërë të qartë se Hamas duhet të çarmatosej dhe të zëvendësohet nga një autoritet lokal i mbështetur nga vendet arabe dhe SHBA. “Është koha që populli palestinez të ndërtojë, jo të shkatërrojë,” tha ai në Knesset.

Në fjalimin e tij, Trump mori edhe një hap simbolik që tronditi opinionin publik: kërkoi që Presidenti i Izraelit të fali Benjamin Netanyahun, i cili përballet me akuza për korrupsion. “Ai është një nga udhëheqësit më të mëdhenj të kohës sonë të luftës,” tha Trump. Përkrahësit e tij e panë këtë si një akt lojaliteti ndaj aleatëve, kritikët si ndërhyrje e papërshtatshme në drejtësinë izraelite.

Irani dhe boshti i rezistencës: hije mbi paqen

Për Iranin, marrëveshja e re është një sfidë strategjike. Ajo e izolon regjimin e Teheranit nga fqinjët arabë dhe rrezikon ta lërë jashtë çdo formule të ardhshme rajonale. Pas bombardimeve të kufizuara që SHBA kreu në mars 2025 ndaj tri objekteve bërthamore iraniane, marrëdhëniet midis dy vendeve janë në pikën më të ulët që nga viti 1988.

Teherani ka reaguar me deklarata të ashpra, duke paralajmëruar se “pa drejtësi për palestinezët, paqja nuk do të zgjasë”. Ndërkohë, Hezbollahu në Liban dhe milicitë pro-iraniane në Irak e Siri kanë kërcënuar me “rezistencë të vazhdueshme”. Por me ekonominë iraniane të rrënuar dhe me ndikimin e Rusisë të dobësuar pas luftës në Ukrainë, Teherani ka pak hapësirë për veprim.

Në thelb, “Paqja e Abrahamit II” është edhe një strategji e fshehtë për rrethimin diplomatik të Iranit – një përpjekje për ta izoluar gjeopolitikisht përmes normalizimit midis Izraelit dhe vendeve myslimane që më parë ishin në anën e tij.

Arabia Saudite dhe Turqia: dy shtylla rivale të hegjemonisë rajonale

Një faktor kyç në suksesin e planit është qëndrimi i Arabia Saudite. Edhe pse nuk ishte pjesë formale e nënshkrimit në Sharm el-Sheikh, burime të diplomacisë amerikane thonë se Riadi e ka mbështetur procesin në heshtje. Princi i kurorës Mohammed bin Salman e sheh këtë si një mënyrë për të ruajtur ndikimin saudit në botën sunite dhe për të siguruar investime amerikane në projektet e tij të “Vision 2030”.

Në anën tjetër, Turqia e Erdoganit po përpiqet të ripozicionohet si ndërmjetëse. Pas viteve tensione me Izraelin, Ankara është rikthyer në diplomacinë rajonale me një qëndrim më realist. Nënshkrimi i Erdoganit në dokumentin e Sharm el-Sheikh ishte një nga momentet më të rëndësishme të samitit. Për herë të parë, Turqia dhe Izraeli u gjendën në të njëjtën tryezë nën ndërmjetësimin e SHBA-së dhe Egjiptit.

Evropa dhe sfida e rendit të ri

Ndërsa Lindja e Mesme po hyn në një fazë të re, Evropa mbetet e ndarë. Franca dhe Gjermania e kanë përshëndetur armëpushimin, por kërkojnë që ai të shoqërohet me “garanci të qarta për shtetin palestinez”. Bashkimi Evropian e sheh “Paqen e Abrahamit II” si mundësi, por edhe si paralajmërim për dobësimin e ndikimit evropian në rajon.

Ndërkohë, Rusia – e izoluar pas luftës në Ukrainë – ka reaguar me heshtje të mërzitur, ndërsa Kina ka bërë thirrje për një “zgjidhje gjithëpërfshirëse nën kornizën e OKB-së”, duke mos e përmendur fare emrin e Trumpit.

Gaza: midis shpresës dhe rrënojave

Në terren, situata mbetet dramatike. Gaza është shndërruar në një rrënojë urbane me më shumë se 60% të banesave të shkatërruara. Mbi dy milionë banorë përballen me mungesë ushqimi, ujë të pijshëm dhe energji. Plani i Trump parashikon rindërtimin e menjëhershëm të infrastrukturës kritike – spitale, shkolla dhe rrugë – përmes kompanive amerikane, turke dhe egjiptiane.

Por pa stabilitet politik, asnjë rindërtim nuk është i qëndrueshëm. Debati më i madh është mbi qeverisjen e Gazës: a do të administrohet nga një këshill i përkohshëm arab, nga Autoriteti Palestinez apo nga një ent i ri civil ndërkombëtar? Deri tani, asnjë palë nuk ka një përgjigje të qartë.

Dimensioni amerikan: Paqja si kapital elektoral

Në horizontin e afërt politik, kjo marrëveshje është edhe një aset elektoral për Donald Trump. Me fushatën presidenciale të vitit 2026 në prag, suksesi në Lindjen e Mesme mund të përkthehet në një fitore të madhe politike. Në fjalimet e fundit, ai e ka quajtur veten “Presidenti i Paqes”, duke e vendosur këtë marrëveshje në qendër të platformës së tij.

Analistët në Washington vërejnë se Trump po kërkon të krijojë një trashëgimi diplomatike që do ta veçojë nga paraardhësit e tij. Ndërsa administratat Obama dhe Biden u përqendruan në negociata të zgjatura pa rezultat, Trump po ofron një “model të marrëveshjeve të shpejta me rezultate konkrete”.

Një rend i ri apo një iluzion i vjetër?

Megjithë entuziazmin, dilemat mbeten të thella. A mund të mbahet një paqe e ndërtuar mbi interesat dhe jo mbi drejtësinë historike? A mund të ekzistojë një Lindje e Mesme e qëndrueshme pa një zgjidhje të qartë për statusin e Jerusalemit dhe të refugjatëve palestinezë?

Trump e di se kjo është një betejë jo vetëm politike, por edhe simbolike. Në një rajon ku figura e Abrahamit përfaqëson besëlidhjen e përbashkët të feve abrahamike – judaizmit, krishterimit dhe islamit – ai po përpiqet të shndërrojë mitin në mekanizëm diplomatik. Në këtë kuptim, “Paqja e Abrahamit II” nuk është vetëm një marrëveshje gjeopolitike; është një përpjekje për të krijuar një identitet të ri rajonal mbi bazën e bashkëjetesës dhe interesit të përbashkët.

Roli i Egjiptit dhe rivendosja e një ekuilibri arab

Nënshkrimi i marrëveshjes në Egjipt nuk është zgjedhur rastësisht. Që nga marrëveshja e Camp David-it më 1978, Egjipti ka qenë ura lidhëse midis Izraelit dhe botës arabe. El-Sissi e sheh këtë rol si mënyrë për të riafirmuar peshën e tij rajonale, ndërkohë që rivalët si Irani dhe Turqia kërkojnë të përfitojnë nga dobësia e Palestinës.

Në këtë kuptim, Abraham Accords 2.0 — siç janë pagëzuar tashmë nga disa diplomatë — janë më shumë se një marrëveshje paqeje; ato janë një përpjekje për të ridizenjuar hartën strategjike të Lindjes së Mesme nën kujdesin e një “rendit abrahamik” ku Izraeli, Egjipti dhe shtetet e Gjirit përbëjnë boshtin e stabilitetit.

Një mësim nga historia 4000-vjeçare

Por historia e Abrahamit mbetet një paralajmërim. Është historia e një patriarku që udhëtoi drejt një toke të premtuar, vetëm për ta parë pasardhësit e tij të ndahen për të njëjtën tokë. Është rrëfimi i tensionit mes premtimit hyjnor dhe realitetit njerëzor — një metaforë që përkthen më së miri fatin e Lindjes së Mesme.

“Ne duam gjithçka për veten, por historia na kujton se mund të jetojmë vetëm pranë tjetrit,” thotë Feiler. Ky është ndoshta mesazhi më i thellë i paqes së Abrahamit: ajo kërkon jo triumf, por bashkëjetesë; jo pushtim, por ndarje të trashëgimisë.

Konkluzioni: Diplomacia e besimit apo teologjia e interesit?

Në fund, pyetja që mbetet është nëse “paqja e Abrahamit” është një ideal i sinqertë apo një strategji e re e fuqisë. Për momentin, duket si një përzierje e të dyjave. Ajo e kthen mitin biblik në instrument politik dhe shpresën fetare në gjuhë të diplomacisë moderne.

Por nëse historia na mëson diçka, është se çdo marrëveshje në Lindjen e Mesme mbetet e brishtë për sa kohë që tokës i mungon drejtësia dhe njerëzve u mungon besimi.

Në këtë kuptim, rrëfimi i Abrahamit nuk është vetëm një metaforë; është një paralajmërim. Paqja e vërtetë do të vijë vetëm kur bijtë e Isakut dhe Ismailit të kuptojnë se trashëgimia e tyre nuk është pronë, por përgjegjësi — një kujtesë se besimi i përbashkët mund të jetë më i fortë se historia që i ndan.

Por historia e Lindjes së Mesme na kujton se çdo “paqje e madhe” ka qenë gjithmonë e përkohshme, derisa është shfaqur kriza e radhës. Për momentin, rajoni frymon më lirshëm, por nën sipërfaqe, plagët janë ende të hapura.

Në fjalët e fundit të samitit, Trump tha:

“Abrahami ndau bijtë e tij, por Zoti na dha mundësinë t’i ribashkojmë. Ky është misioni ynë – dhe historia do ta gjykojë nëse e përmbushim.”

Nëse kjo “Paqe e Abrahamit II” do të bëhet themeli i një epoke të re apo një kapitull tjetër në ciklin e pafund të lindjesmesës, mbetet për t’u parë. Por për momentin, Sharm el-Sheikh 2025 mbetet pika ku historia, feja dhe politika u ndërthurën sërish për të kërkuar një paqe që ende duket aq e largët sa dhe premtuese. 

Sokol Paja/

Kombi në festë. Pas Shqipërisë fiton edhe Kosova. Dardanët shënuan një sukses të jashtëzakonshëm në futboll duke marrë 3 pikë të arta në Suedi. Ekipi i drejtuar mjeshtërisht nga Franco Foda arriti të përballonte me sukses sulmet dhe presionin e një prej skuadrave cilësore të Evropës në futboll. Me portjerin Muric të pakalueshëm, mbrojtjen e ngjeshur, mesfushën e organizuar dhe sulmin e shpejtë, Kosova jo vetëm shënoi sukses por dha një leksione të një ekipi të organizuar e disiplinuar në të gjitha repartet dhe drejtimet.

Pasimet e shkurtra e të shpejta, daljet e befasishme në sulm, shkatërrimi i aksioneve të kundërshtarit dhe përballimi i presionit në rritje, sollën një sukses më se të merituar. Fitorja në në Goteberg me golin e Fisnik Asllanit në minutën e 32’ e dërgoi Kosovën në kuotën e 7 pikëve, në vendin e dytë të grupit B.

Shpirti luftarak i djaloshit Gallapeni, fuqia e liderit Muriqi, inteligjenca e Avdullahut dhe forca e Vojvodës eklipsuan yjet e Suedisë. Kosova gëzon e frymëzon çdo shqiptar. Është mbresëlënëse fuqia dhe pjekuria me të cilën ekipi reagoi pas disfatës kundër Zvicrës.

Me këtë fitore Kosova ka hedhur një hap të fuqishëm drejt ëndrrës Botëror, ku do t’i mjaftojë vetëm një pikë në përballjen ndaj Sllovenisë për të siguruar Play-off. Është mbresëlënëse rritja e ekipit të Kosovës, transformimi dhe përzgjedhja e futbollistëve cilësorë çka e bëjnë një ekip dinjitoz e shumë premtues në garat në vijim.

Presidentja e Republikës së Kosovës, Vjosa Osmani, është nderuar sot me Çmimin e Asamblesë Parlamentare të NATO-s për Gratë, Paqen dhe Sigurinë, një vlerësim që nderon lidershipin, kontributin dhe angazhimin e grave që kanë avancuar paqen, sigurinë dhe demokracinë në vendet e tyre dhe në mbarë botën.

Duke e pranuar këtë çmim, Presidentja Osmani u shpreh se ky është “një nder i veçantë dhe një çmim që i dedikohet popullit të Kosovës, e në veçanti të gjitha grave të Kosovës, atyre që me guxim, dinjitet e dashuri ndihmuan ndërtimin e paqes dhe arritjen e lirisë sonë”.

“Paqja jonë është ndërtuar mbi sakrificën dhe guximin e tyre, ndërsa demokracia jonë është forcuar falë përkushtimit të grave që qëndruan të palëkundura në çdo hap të rrugëtimit tonë drejt lirisë e barazisë”, theksoi Presidentja Osmani.

Mëtej Presidentja Osmani theksoi se vlerësimi nga Asambleja Parlamentare e NATO-s është edhe njohje për përpjekjet e Kosovës në avancimin e Agjendës për Gratë, Paqen dhe Sigurinë, përmes Forumit Ndërkombëtar për Gratë, Paqen dhe Sigurinë dhe Qendrës Rajonale të Ekselencës, që tashmë Presidenca e Republikës i ka shndërruar në platforma të rëndësishme të bashkëpunimit rajonal e ndërkombëtar.

Ky çmim i lartë ndërkombëtar, përveç që vlerëson lidershipin e Presidentes Osmani, e vendos Kosovën ndër vendet model në botë për përfshirjen e grave në ndërtimin e paqes, forcimin e institucioneve demokratike dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Presidentja Osmani është liderja e parë nga Evropa Juglindore që nderohet me këtë çmim.