Bujar Leskaj/

𝟯5 𝘃𝗶𝘁𝗲 𝗺𝗲 𝗽𝗮𝘀, 𝗣𝗮𝗿𝘁𝗶𝗮 𝗗𝗲𝗺𝗼𝗸𝗿𝗮𝘁𝗶𝗸𝗲 𝗲𝘀𝗵𝘁𝗲 𝗻𝗲 𝗯𝗼𝗿𝘅𝗵 𝗺𝗲 𝘀𝘁𝘂𝗱𝗲𝗻𝘁𝗲𝘁 𝗲 𝗱𝗵𝗷𝗲𝘁𝗼𝗿𝗶𝘁.

35 vjet më parë, studentët e asaj kohe kryen një akt me të vërtetë madhor, që do të ndryshonte gjithë rrjedhën e Historisë Shqiptare.

Dhe ata, Studentët e Dhjetorit ‘90, LIBERATORËT, u bënë iniciatorë të kthesës së madhe historike, që solli rënien e komunizmit dhe lindjen e Demokracisë në Shqipëri.

Ata, Studentët e Dhjetorit ’90, dolën në ballë të epokës, të një epoke, që, ndoshta kërkonte prestigjiatorë.

Dhe ata…, pa ulërima dhe pa lajka, i thanë gjërat me emrin e tyre. U ndeshën me konservatorizmin dhe forcat regresive qeverisëse të Shqipërisë. Dhe paraqitën një propozim tjetër për atdheun. Propozuan dhe ofruan demokracinë, lirinë e besimit, mendimit, fjalës, veprimit…

8 Dhjetori i 1990-ës merr një vlerë të veçantë, e cila kurrë nuk do të zbehet. Studentët e Dhjetorit ’90 meritojnë mirënjohjen më të thellë, sepse bëhet fjalë për një brez studentësh, të cilët të paarmatosur, por edhe të vendosur morën përsipër të shpëlanin turpin e një vendi që në heshtje dhe në humbje, qeverisej për pesëdhjetë vjet nga diktatura shkatërrimtare komuniste. Djem e vajza 20- 22 vjeçarë ishin për pak ditë të lirët e rrethuar të historisë sonë bashkëkohore shqiptare.

Një brez djemsh e vajzash 20 vjeçarë që bëri politikë me fjalë, me këngë, me shpirtin dhe, mbi të gjitha, me trupin e tyre të njomë e të drobitur nga uria. Një brez që zgjoi një popull të tërë nga gjumi letargjik e që vrau frikën. Një brez 20 vjeçarësh që rrezikuan jetën, studimet, për të fituar një çast që jeton përgjithmonë.

Dhe ajri i lirisë që atëherë frynte në Tiranën e acartë edhe kur dëgjoheshin thirrjet e studentëve, sirenat e makinave të policisë, apo edhe kur sambistët i rrihnin me shkopinj gome, nuk kishte se si të mos përqafohej nga një popull i tërë.

Respekt e mirënjohje për ata studentë e pedagogë të guximshëm e demokratë, të cilëve Historia u ka borxh!

Respekt e mirënjohje për ata studentë që nuk kërkuan që rreth tyre të thurreshin legjenda e mite, që luftuan që të shemben njëherë e mirë idhujt e mitet e rremë.

Me shprehjen “E duam Shqipërinë si gjithë Europa”, studentët kërkuan në emër të një populli, atë ç’ka i mungonte Shqipërisë e shqiptarëve: pluralizmin politik, Lirinë e Demokracinë.

Idealet e rinisë studentore të Dhjetorit ‘90 ishin dhe mbeten idealet më të larta, më fisnike, më njerëzore të shqiptarëve.

Ndaj dhe 8 Dhjetori ‘90 është dita e nderimit të lirisë dhe vlerave të saj.

Është dita e “bijës” së kësaj Lëvizjeje, Partisë Demokratike, e cila nëpërmjet liderit të saj, Sali Berisha, themeluesve të tjerë Azem Hajdari, Gramoz Pashko, Aleksandër Meksi, Arben Broci, Arben Imami, Pjetër Arbnori rikthyen atdheun në botën perëndimore, në liri e demokraci.

Është dita e nderimit të udhëheqësit të tyre, Azem Hajdarit.

Është dita e Heroit të Demokracisë, Arben Broci dhe e të gjithë atyre që u sakrifikuan për Demokracinë.

Është dita e nderimit të studentëve protagonistë: Azem Hajdari, Arben Broci, Arben Lika, Shenasi Rama, Tefalin Malshyti, Mesila Doda, Mimoza Ferraj, Arian Manahasa, Ilir Dizdari, Ardi Stefa, Skënder Madani, Luan Meçaj, Ridvan Peshkëpia, Arben Sulo, Edvin Shvarc, Ndue Lugja, Bardhyl Ukcamaj, Afrim Krasniqi, Arben Muça, Ilir Nikolla, Bislim Ahmetaj, Albert Kushta, Agim Parllaku, Arben Ibro, Spiro Curra, Aleksandër Biberaj, Roland Bejko, e dhjetëra studentë të tjerë, që u vunë në ballë të protestave.

Në këtë datë do të dëshiroja të falenderoja dhe veçanërisht të gjithë studentët vlonjatë, Mimoza Ferraj, Ardi Stefa (që i ngarkuar nga Komisioni Nismëtar solli në Vlorë Programin dhe Statutin e PD, për themelimin e degës), Alma Bendaj, Albert Kushti, Arian Nika, Ermal Arapi, Alban Arapi, Enela Pici, Enkeleida Stefa, Dorian Sofia, Alban Xhiku, Arben Meçaj, Besnik Dervishi, Arben Petro, Lad Kordhaj, Sokol Bala, Edmond Ruçi, Altin Llupa, Edmond Banushi, Marsela Ahmeti, Petrit Zeqiri, Luan Meçaj, pedagogun Herkole Sava, e dhjetëra të tjerë, të cilët me guxim, kurajo e vendosmëri ishin në ballë të protestave, ishin nga firmëtarët e themelimit të Partisë Demokratike të Shqipërisë, kontribuuan në themelimin e degës së Vlorës dhe qëndruan konseguentë të vlerave e idealeve të Dhjetorit ’90!

Ju jemi mirënjohës përjetësisht!

***

Sot, 35 vite më pas, ende Partia Demokratike u është në borxh këtij brezi studentësh, pesëdhjetëvjeçarë, tashmë. Shumë prej tyre u larguan ose i larguan nga politika aktive.

Shumë prej tyre provuan emigrimin dhe represionin e qeverive socialiste. Provuan varfërinë ekonomike, papunësinë, provuan dhunën fizike e shpirtërore.

Por asnjëherë ata nuk tradhtuan idealet e tyre demokratike, me të cilat ishin mbrujtur.

Gjithmonë pranë PD edhe pse në heshtje e pa kërkuar asnjëherë asgjë. Sepse në ADN-në e tyre qëndronte e qëndron idealizmi, demokracia, vlerat e vërteta njerëzore.

E, pra. Partia Demokratike u ka ende detyrim atyre studentëve, atij brezi.

Sa të përfaqësuar janë ata në parti?

Dhe pse u “fshi” si me gomë ideja e drejtë e kryetarit të PD, z. Sali Berisha, që Studentët e Dhjetorit dhe ish të Përndjekurit Politikë me shoqatën e tyre të jenë në PD me statusin e organizatave partnere, njëlloj si FRPD dhe LDG, dhe të kenë përfaqësim sipas kuotave që u takojnë në Këshillin Kombëtar dhe në organet e tjera vendimmarrëse?

Duhet korrigjuar urgjentisht; duhet të thërritet përsëri Këshilli Kombëtar e të rishikojë vendimin.

Ish- Studentët e Dhjetorit ’90 dhe ish- të Përndjekurit e vërtetë Politikë duhet të kenë vendin e tyre në organet vendimmarrëse të PD.

Studentët e Dhjetorit ’90 nuk duhen trajtuar si element dekorativ në raste datash të shënuara, apo si veteranë, për të marrë prej tyre kapital politik!

Janë ende të rinj. Kanë çfarë t’i japin ende atdheut. Kanë ide, pjekuri politike, qytetare e profesionale, vrull, energji e idealizëm.

Ata janë nga ai brez, që do të jetë gjithmonë i gatshëm që po t’i thërrasë atdheu t’i rrëzojnë edhe një herë diktaturat!

Gjon F. Ivezaj/

Faik Konica lindi më 15 mars 1875 në fshatin Konicë, në zemër të maleve shqiptare, në një familje bejlerësh të njohur për kulturën dhe traditën e tyre. Qysh në fëmijëri ai u rrit mes historive të heronjve, tregimeve popullore dhe mësimeve të para në gjuhët turke, arabe dhe greke, që i dhanë jo vetëm dije, por edhe ndjenjën e përkatësisë dhe krenarisë për kombësinë e tij. Zemra e tij u mbush me dashuri për vendlindjen dhe me një ndërgjegje të hershme patriotike, ndërsa shpirti i ri u ngroh me ëndrrën për një Shqipëri të lirë dhe të bashkuar. Arsimi i hershëm dhe mësuesit e tij të devotshëm i hapën horizontin e dijes dhe formuan themelin e një mendjeje të ndritur, të përgatitur për sfidat që do të vinte përpara popullit shqiptar.

Ai vazhdoi arsimin në kolegjin jezuit të Shkodrës, ku mësimet e thella dhe fryma e disiplinës e formuan si intelektual dhe njeri me ideal. Më pas, në liceun perandorak francez në Stamboll, Konica thelloi njohuritë në letërsi, histori dhe filozofi, duke u njohur me kulturën evropiane, ndërsa zemra vazhdoi të rrihte për Shqipërinë. Në Francë ai ndoqi shkollën e mesme dhe universitetin në Dijon, ku u diplomua në filologji romane dhe letërsi. Studimet e mëtejshme në Paris, në Collège de France, për letërsinë mesjetare, latinisht dhe greqisht, i dhanë një horizont të gjerë dijesh dhe e përgatitën për të shërbyer kombit me mendjen dhe penën e tij.

Më 1895, Konica botoi në Paris broshurën “Shqipëria dhe turqit”, duke shfaqur ndërgjegjen e tij patriotike dhe vizionin për një Shqipëri të lirë dhe të ndërgjegjshme. Më 1897, ai themeloi revistën “Albania” në Bruksel, një organ politik, kulturor dhe letrar, që botohej në shqip, frëngjisht dhe turqisht. Revista u bë mjet i fuqishëm për ndërgjegjësimin kombëtar, për afirmimin e identitetit shqiptar dhe për zhvillimin e gjuhës dhe letërsisë shqipe. Përmes saj, Konica promovoi vlera të larta morale dhe intelektuale, duke i nxitur shqiptarët të ruanin gjuhën, historinë dhe traditat, dhe duke formuar një ndërgjegje kombëtare që tejkalonte kufijtë e vendlindjes.

Revista “Albania” u bë qendër intelektuale dhe letrare për shqiptarët e diasporës dhe ata në vend, duke ofruar artikuj, ese, polemika, shkrime historike dhe vlerësime letrare që formuan bazën e mendimit modern shqiptar. Përmes saj, Konica shërbeu si udhëheqës i mendimit dhe kritikës letrare, duke shfaqur dashurinë e thellë për kombin dhe vizionin për emancipimin dhe zhvillimin kulturor të tij.

Pas mbylljes së “Albania”-s, Konica u vendos në Shtetet e Bashkuara, ku punoi ngushtë me Fan Nolin dhe intelektualë të tjerë të shquar të diasporës shqiptare. Ai u angazhua në themelimin e federatës Vatra, e cila u bë shtylla kryesore e organizimit dhe bashkimit të shqiptarëve jashtë vendit. Konica u zgjodh sekretar i përgjithshëm dhe më vonë kryetar i Vatrës, duke udhëhequr gazetën Dielli, ku shkrimet e tij u bënë një zë i fuqishëm për unitetin, identitetin dhe kauzën kombëtare. Ai punoi për ruajtjen e traditës dhe gjuhës, për ndërgjegjësimin dhe edukimin e shqiptarëve, duke mbajtur një linjë të qartë patriotike dhe kulturore.

Kontributi i tij nuk u kufizua vetëm në diasporë. Ai përfaqësoi Shqipërinë në aktivitete ndërkombëtare dhe diplomatike, duke mbrojtur të drejtat e vendit dhe duke ngritur zërin e kombit shqiptar në arenën ndërkombëtare. Në vitin 1913, ai u zgjodh kryetar i kongresit shqiptar në Trieste, një ngjarje vendimtare për ruajtjen e integritetit dhe unitetit të trojeve shqiptare, dhe më pas përfaqësoi shqiptarët në Londër në konferencën ndërkombëtare, duke artikuluar të drejtat dhe aspiratat e popullit të tij. Përmes këtyre veprimeve, Konica u shfaq si një udhëheqës vizionar, i cili i vendosi interesat e kombit mbi çdo gjë tjetër.

Gjatë gjithë jetës, ai mbeti një shembull i përkushtimit, integritetit dhe dashurisë për Shqipërinë. Në SHBA ai rifilloi botimin e gazetës Dielli, ku vijoi të shkruante artikuj, kolumna dhe komente mbi zhvillimet politike, shoqërore dhe kombëtare, duke nxitur mendimin kritik dhe duke forcuar ndjenjën e përgjegjësisë ndaj atdheut. Në vitin 1926 u emërua ministër fuqiplotë i Shqipërisë në SHBA, duke përdorur dijen, ndikimin dhe integritetin e tij për të mbrojtur interesat e vendit dhe për të përfaqësuar kombin në mënyrë dinjitoze në arenën ndërkombëtare.

Faik Konica ndërroi jetë më 15 dhjetor 1942 në Washington, D.C., larg vendlindjes, por me shpirtin gjithmonë të lidhur me Shqipërinë. Trashëgimia që la pas është e jashtëzakonshme: ai është simbol i përkushtimit, dijes, kulturës dhe dashurisë së pastër për atdheun. Ai kontribuoi në ngritjen e gjuhës dhe letërsisë shqipe, në afirmimin e identitetit kombëtar, në edukimin dhe bashkimin e shqiptarëve kudo në botë. Emri i tij mbetet një dritë udhërrëfyese për brezat, një shembull i pavdekshëm i dashurisë për kombin dhe dëshmi e fuqisë së penës, mendimit dhe zemrës për të krijuar një trashëgimi të paharrueshme.

Në dorën e fundit të jetës së tij, Faik Konica la pas një Shqipëri më të ndërgjegjshme, më të bashkuar dhe më të respektuar në botë. Me çdo fjalë, me çdo artikull, me çdo hap diplomatik dhe me çdo veprim patriotik, ai tregoi se dashuria për atdheun nuk njeh kufij, nuk njeh distanca dhe nuk shuhet kurrë. Ai mbetet frymëzim i gjallë për çdo shqiptar që ëndërron një vend të lirë, të kulturuar dhe të bashkuar. Trashëgimia e tij është përjetësisht dritë udhërrëfyese që do të udhëheqë brezat e ardhshëm dhe do të kujtojë gjithmonë fuqinë e mendimit, të penës dhe të zemrës për të ndërtuar një Shqipëri të denjë për historinë dhe të ardhmen e saj.

Nga Rafael Floqi/

Në verën e vitit 1918, ndërsa Lufta e Parë Botërore po afrohej drejt fundit, në kontinentin amerikan ndodhte një ngjarje e vogël në dukje, por me pasoja të mëdha për fatet e Shqipërisë. Një prift ortodoks, intelektual dhe përfaqësues i diasporës shqiptare, me emrin Fan Stylian Noli, do të ndërmerrte një akt diplomatik që do të ndihmonte në ndryshimin e trajektores historike të vendit të tij.

Në një kohë kur Shqipëria ishte e ndarë, e pushtuar dhe e harruar nga fuqitë e mëdha, Noli arriti të sigurojë mbështetjen morale dhe politike të dy prej figurave më të mëdha të Shteteve të Bashkuara të Amerikës: Presidentit Woodrow Wilson dhe ish-presidentit Theodore Roosevelt. Kjo histori, e dokumentuar në artikullin “President Wilson and Ex-President Roosevelt for Albania”, botuar në The Adriatic Review në shtator 1918, është një dëshmi e jashtëzakonshme e diplomacisë së diasporës dhe e vizionit të gjerë të Nolit për kombin shqiptar.

Fakti që Noli po krijonte lidhje me liderët e dy partive kryesore, Wilsonit, demokrat dhe Rooseveltit republikan tregon se ai e shihte lobizmin jo me prirje partizane por si mundësi pёr të ndihmuar në çështjen shqiptare. Pasi lobimi i mirë nuk ka të bëjë me partishmërinë — ka të bëjë me marrëdhëniet, besimin dhe besueshmërinë nga të dyja anët e spektrit politik. Duke vepruar kështu apo zbatonte porosinë e Washingtonit : “Lobimi i mirë nuk ka të bëjë me përkatësinë politike — ka të bëjë me marrëdhëniet, besimin dhe besueshmërinë nga të dyja palët.”

Një komb në prag të zhdukjes

Në fillim të shekullit XX, Shqipëria ishte një entitet i brishtë. Pavarësia e shpallur në vitin 1912 në Vlorë nuk kishte marrë ende garanci ndërkombëtare të qëndrueshme. Lufta e Parë Botërore e kishte shndërruar vendin në një fushë betejash midis ushtrive të huaja, ndërsa fqinjët – Serbia, Greqia dhe Mali i Zi – kërkonin të copëtonin territorin shqiptar. Në këto rrethana dramatike, diaspora shqiptare në SHBA, e organizuar përmes Federatës Pan-Shqiptare “Vatra”, mori përsipër detyrën historike për të qenë zëri i Shqipërisë në arenën ndërkombëtare. Qendra e këtij aktiviteti ishte Boston-i, ku “Vatra” kishte selinë e saj, shtypshkronjën dhe revistën The Adriatic Review, e cila botohej në anglisht për t’u drejtuar opinionit amerikan dhe evropian.

Në krye të kësaj lëvizjeje qëndronte Fan Noli — një figurë komplekse që kombinonte në mënyrë të rrallë shpirtin fetar, mendimin politik, kulturën perëndimore dhe atdhedashurinë. Noli nuk ishte thjesht një aktivist; ai ishte një diplomat në kuptimin më modern të fjalës, një ndërmjetës mes kulturave dhe një strateg që e kuptonte fuqinë e fjalës dhe të shtypit në formësimin e politikës ndërkombëtare.

4 korriku 1918 – takimi me Presidentin Wilson

Një nga momentet më të rëndësishme të lobimit të Nolit ndodhi më 4 korrik 1918, në ceremoninë zyrtare të Ditës së Pavarësisë së SHBA-së në Mount Vernon, vendin ku prehej George Washingtoni. Presidenti Wilson kishte ftuar përfaqësues të tridhjetë e tre komuniteteve etnike që jetonin në Amerikë për të simbolizuar unitetin dhe përkushtimin ndaj idealeve të lirisë dhe të demokracisë.

Fan Noli ishte i ftuari i shqiptarëve dhe përfaqësues i “Vatrës”. Gjatë ceremonisë, çdo delegacion vendosi kurora mbi varrin e Washington-it dhe shprehu besnikërinë ndaj flamurit amerikan. Në emër të të gjitha komuniteteve foli delegati belg, Felix Streyckmans, i cili i shprehu Presidentit Wilson mirënjohje dhe vendosmërinë për të luftuar “derisa liria e qëndrueshme të sigurohet jo vetëm për këtë komb, por për të gjitha kombet nga të cilat ne e kemi origjinën”.

Pas fjalës së tij, Presidenti Wilson mbajti një nga fjalimet më të njohura të karrierës së tij, ku shpalli idealet që më vonë do të përmblidheshin në Kuadrin e Katërmbëdhjetë Pikave. Ai foli për fundin e autokracisë, për sundimin e ligjit në marrëdhëniet ndërkombëtare, për çlirimin e kombeve të vegjël dhe mbrojtjen e tyre nga “komplotet dhe interesat private”.

Në kthim, gjatë udhëtimit në jahtin presidencial Mayflower, Fan Noli pati mundësinë të takohej me Presidentin Wilson dhe me Zonjën e Parë. Sipas artikullit të The Adriatic Review, Noli i paraqiti shkurtimisht Presidentit çështjen shqiptare dhe kërkoi ndihmën e tij për rivendosjen e pavarësisë së Shqipërisë.

Presidenti Wilson, i njohur për ndershmërinë dhe idealizmin e tij, e dëgjoi me kujdes dhe u shpreh se e njihte rastin e Shqipërisë, ishte i bindur për drejtësinë e saj dhe se do të bënte çmos që të ndihmonte në mbrojtjen e saj në Kongresin e Paqes që pritej pas luftës. Ishte një premtim i heshtur, por i fuqishëm — dhe historia do të tregonte se ai do ta mbante.

Ndikimi i Pikave të Woodrow Wilson-it në Ballkan dhe Shqipëri

Në janar të vitit 1918, presidenti amerikan Woodrow Wilson shpalli programin e tij me Katërmbëdhjetë Pika, që synonte vendosjen e një paqejeje të drejtë dhe të qëndrueshme pas Luftës së Parë Botërore. Ky program përmbante parime të reja për marrëdhëniet ndërkombëtare, si vetëvendosja e kombeve, diplomacia e hapur dhe krijimi i një organizate ndërkombëtare për ruajtjen e paqes. Midis tyre, Pika 11 dhe Pika 12 kishin rëndësi të veçantë për Ballkanin dhe territoret e Perandorisë Osmane, pra edhe për Shqipërinë.

Pika 11 – Ballkani

Kjo pikë kërkonte rivendosjen e shteteve ballkanike dhe garantimin e pavarësisë së tyre politike dhe ekonomike. Wilson e konsideronte Ballkanin një rajon të brishtë, ku ndërhyrjet e fuqive të mëdha kishin ndezur konfliktet që çuan në luftë. Me këtë pikë, ai synonte t’u jepte popujve të Ballkanit të drejtën e vetëvendosjes dhe të krijimit të shteteve të qëndrueshme kombëtare.

Në praktikë, kjo pikë ndikoi në riformësimin e hartës politike të Ballkanit: u krijua Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve (më vonë Jugosllavia), ndërsa Rumania dhe Greqia zgjeruan kufijtë e tyre.

Megjithatë, zbatimi i parimit të vetëvendosjes nuk ishte i barabartë për të gjithë. Shqipëria, e cila kishte shpallur pavarësinë në vitin 1912, rrezikonte të copëtohej nga fqinjët e saj gjatë bisedimeve të paqes në Paris. Pikërisht këtu, qëndrimi parimor i Wilson-it për mbrojtjen e sovranitetit dhe të drejtën e çdo kombi për ekzistencë pati ndikim të madh. Ai kundërshtoi ndarjen e Shqipërisë dhe insistoi që ajo të njihej si shtet i pavarur.

Pika 12 – Perandoria Osmane dhe Dardanelet

Kjo pikë parashikonte që popujt joshqiptarë të Perandorisë Osmane të kishin të drejtën e vetëqeverisjes dhe që ngushtica e Dardaneleve të hapej për të gjitha kombet.

Në thelb, ajo shënoi fundin e Perandorisë Osmane dhe lindjen e shumë shteteve të reja në Lindjen e Mesme dhe Evropën Juglindore. Për Shqipërinë, kjo krijoi një realitet të ri politik: ajo nuk do të ishte më pjesë e ndonjë perandorie, por duhej të mbijetonte si shtet i pavarur midis interesave të mëdha europiane. Në përmbledhje, Pikat 11 dhe 12 të Wilson-it patën një ndikim të drejtpërdrejtë në formësimin e Ballkanit të pasluftës dhe në ruajtjen e pavarësisë shqiptare. Edhe pse shumë prej parimeve të tij nuk u zbatuan plotësisht nga fuqitë fituese, vizioni i Wilson-it për barazi midis kombeve dhe për drejtësi ndërkombëtare frymëzoi lëvizjet kombëtare dhe politikën e jashtme të shtetit shqiptar në vitet që pasuan.

Në këtë kuptim, programi i tij mbetet një gur themeli në historinë e së drejtës së popujve për vetëvendosje dhe në afirmimin e Shqipërisë si pjesë e barabartë e komunitetit ndërkombëtar.

Woodrow Wilson dhe çështja e Italisë në Vlorë

Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore (1918), Shqipëria ndodhej në një situatë shumë të vështirë. Edhe pse kishte shpallur pavarësinë në vitin 1912, ajo nuk kishte ende njohje të plotë ndërkombëtare dhe ishte e pushtuar nga ushtritë e huaja – veçanërisht Italia, e cila mbante Vlorën dhe një pjesë të bregdetit shqiptar. Italia, si një nga fuqitë fituese të luftës, kërkonte shpërblime territoriale në Adriatik. Me Traktatin e fshehtë të Londrës (1915), aleatët i kishin premtuar Italisë:Vlorën dhe zonën përreth si territor italian, dhe ndikim politik mbi Shqipërinë e Jugut. Pas luftës, Italia e zbarkoi ushtrinë në Vlorë (1919) dhe kërkoi ta mbante atë si pjesë të territorit të saj. Kjo ngjalli zemërim të madh tek shqiptarët dhe çoi në Luftën e Vlorës (1920) – një kryengritje kombëtare për çlirimin e qytetit.

Roli i Woodrow Wilson-it dhe 14 Pikat

Në këtë kohë, në Konferencën e Paqes në Paris (1919), ku po vendosej fati i shumë shteteve të vogla, Presidenti amerikan Woodrow Wilson mbrojti fuqishëm parimin e vetëvendosjes së popujve – një nga idetë kryesore të Katërmbëdhjetë Pikave të tij.

Wilson kundërshtoi hapur kërkesat e Italisë për Vlorën dhe për ndarjen e Shqipërisë midis fqinjëve. Ai deklaroi se Shqipëria duhet të ekzistojë si shtet i pavarur dhe sovran, dhe se nuk mund të ndahej sipas interesave të fuqive të mëdha.

Falë qëndrimit të tij, projekti italian për ta shndërruar Vlorën në koloni u kundërshtua ndërkombëtarisht. Në një moment, kur Italia u largua përkohësisht nga konferenca për shkak të mospajtimeve, Wilson tha publikisht: “Ne nuk mund të pranojmë që parimi i drejtësisë të sakrifikohet për interesa të fshehta.” Kjo deklaratë ishte një fitore morale dhe diplomatike për Shqipërinë. Presidenti Woodrow Wilson konsiderohet një mbrojtës i madh i Shqipërisë në arenën ndërkombëtare. Ai refuzoi të nënshkruante ndarjen e saj dhe kundërshtoi kërkesat italiane për Vlorën.

Theodore Roosevelt – një mik i papritur i Shqipërisë

Në të njëjtën periudhë, Fan Noli zhvilloi një tjetër takim të rëndësishëm pak të njohur me Theodore Roosevelt, ish-presidentin karizmatik amerikan, në Harvard Club të Nju Jorkut. Ky takim u bë më 4 korrik 1918, gjatë një dreke në shtëpinë e gjeneralit Bird W. Spencer në Passaic, Nju Xhersi. Roosevelt mbajti atë ditë një fjalim për objektivat e Amerikës në luftë dhe përmendi në mënyrë të qartë Shqipërinë si një vend që duhej të rivendoste pavarësinë dhe të vihej nën garancinë e fuqive aleate.

Sipas dëshmisë së Nolit në The Adriatic Review, Roosevelt ishte jashtëzakonisht i informuar për historinë dhe problemet e Shqipërisë. Ai njihte ngjarje që shumë shqiptarë i kishin harruar dhe kishte formuar një qëndrim të qartë: Shqipëria duhet të zotërojë bregdetin e saj nga Mali i Zi deri në Greqi dhe kufijtë e saj duhet të përcaktohen mbi baza etnike, jo politike.

Në një mesazh që ia dha Nolit për t’ua përcjellë shqiptarëve, Roosevelt deklaronte:

“Pavarësia e Shqipërisë duhet të rivendoset në Kongresin e ardhshëm të Paqes dhe të vihet nën garancinë e paanshme të Fuqive Aleate. Do të bëj gjithçka që është në fuqinë time për arritjen e këtij qëllimi dhe për njohjen e kërkesave të drejta të racës së lashtë dhe trime shqiptare.”

Ky ishte një mesazh i rrallë, sepse vinte nga një burrë që gëzonte respekt të madh jo vetëm në SHBA, por edhe në Evropë. Roosevelt nuk kishte asnjë interes personal në Ballkan , mbështetja e tij vinte thjesht nga bindja morale se drejtësia dhe vetëvendosja ishin parime universale. Për Shqipërinë, kjo ishte një fitore e madhe diplomatike: për herë të parë, emri i saj përmendej publikisht në listën e vendeve që meritonin të riktheheshin në hartën e pavarur të botës.

“Vatra” dhe diplomacia e diasporës

Në sfondin e këtyre ngjarjeve qëndronte një organizatë e fuqishme: Federata Pan-Shqiptare “Vatra”, themeluar në 1912 në Boston. “Vatra” kishte arritur të bashkonte komunitetet shqiptare të Amerikës nën një platformë kombëtare të qartë: mbrojtjen e pavarësisë dhe unitetit territorial të Shqipërisë. Ajo organizonte fushata, mbledhje fondesh, botime dhe protesta për të ndikuar në opinionin publik amerikan.

Revista The Adriatic Review, organi i saj zyrtar në gjuhën angleze, u bë një tribunë ndërkombëtare ku shqiptarët mund të flisnin drejtpërdrejt me botën. Përmes saj, Fan Noli dhe bashkëpunëtorët e tij, si Faik Konica, paraqitën Shqipërinë si një komb të lashtë evropian, të denjë për liri dhe të aftë për vetëqeverisje. Artikujt ishin të menduar për të fituar simpatinë e opinionit publik amerikan dhe për të ndikuar indirekt në politikën e jashtme të SHBA-së.

Nga fjalët në vepra: ndikimi në Konferencën e Paqes

Kur Lufta e Parë Botërore përfundoi në nëntor 1918, bota u përgatit për Konferencën e Paqes në Paris, ku do të përcaktoheshin kufijtë e rinj të Evropës. Për Shqipërinë, ishte një moment vendimtar: fqinjët e saj kërkonin ndarjen e territorit shqiptar mes tyre.

Në atë moment, ndërhyrja e Presidentit Wilson u bë thelbësore. Ai refuzoi të nënshkruante çdo marrëveshje që parashikonte copëtimin e Shqipërisë, duke u shprehur se kombet e vogla kishin të drejtë të ekzistonin po aq sa të mëdhatë. Pikërisht kjo qëndresë e tij në Konferencën e Paqes i dha mundësi Shqipërisë të ruante ekzistencën e saj si shtet sovran.

Shumë studiues e kanë quajtur këtë një nga frytet më të dukshëm të lobimit të Nolit dhe Vatrës në Amerikë. Pa ndërgjegjësimin që krijoi Noli në qarqet politike dhe intelektuale amerikane, ndoshta Shqipëria nuk do të kishte gjetur mbështetjen e Wilson-it në momentin më të rëndësishëm të historisë së saj moderne.

Një prift, një diplomat, një strateg kombëtar

Veprimtaria e Fan Nolit në SHBA në vitet 1917–1920 tregon se diplomacia nuk bëhet vetëm me poste zyrtare, por edhe me vizion, kulturë dhe guxim intelektual. Ai e kuptoi se për të fituar mbështetjen e Amerikës, duhej të paraqiste Shqipërinë si një çështje të drejtësisë universale dhe jo si një problem lokal ballkanik.

Përmes fjalimeve, shkrimeve dhe takimeve të tij, Noli arriti të lidhë kauzën shqiptare me idealet amerikane të lirisë, demokracisë dhe vetëvendosjes. Në një kohë kur kombet e vogla trajtoheshin shpesh si objekte pazari diplomatik, ai arriti të bëjë që Shqipëria të dëgjohej në tryezën e të mëdhenjve.

Pas viteve të lobimit, ai do të kthehej në Shqipëri dhe do të merrte pjesë drejtpërdrejt në jetën politike të vendit, por veprimtaria e tij në Amerikë mbetet kulmi i misionit të tij ndërkombëtar. Noli nuk ishte vetëm një prift që predikonte; ai ishte një njeri që e shndërroi fenë dhe moralin në instrument diplomatik, një intelektual që e kuptoi se liria politike është po aq e shenjtë sa edhe liria shpirtërore.

Trashëgimia e një lobimi të suksesshëm

Sot, më shumë se një shekull më vonë, lobimi i Fan Nolit në SHBA mbetet një model i rrallë i diplomacisë së diasporës. Ai tregoi se një komb i vogël mund të mbrojë interesat e veta përmes inteligjencës, argumentit moral dhe komunikimit efektiv me botën.

Mbështetja që siguroi nga Wilson dhe Roosevelt nuk ishte rastësi. Ishte rezultat i një pune të vazhdueshme për të edukuar opinionin publik amerikan mbi realitetin shqiptar dhe për ta lidhur Shqipërinë me idealet që amerikanët i ndjenin si të vetat — liria, pavarësia, drejtësia.

Në këtë kuptim, Fan Noli mund të quhet me plot gojën arkitekti i imazhit ndërkombëtar të Shqipërisë në fillim të shekullit XX. Ai nuk kërkoi ndihmë me lutje, por me argumente. Ai nuk foli në emër të interesave të ngushta, por në emër të një ideali më të madh – të drejtës për të ekzistuar si komb i lirë midis kombeve të tjera.

Përfundim

Historia e lobimit të Fan Nolit në SHBA është një histori frymëzuese për çdo shqiptar që beson në fuqinë e mendimit dhe të veprimit intelektual. Në vitet e errëta të 1918-s, kur shumë kombe të vegjël ishin në rrezik zhdukjeje, një prift shqiptar arriti të bëjë që dy presidentë amerikanë të mbështesin publikisht kauzën e Shqipërisë.

Kjo ishte jo vetëm një fitore diplomatike, por edhe një triumf i idealizmit mbi cinizmin politik. Falë përpjekjeve të Nolit dhe të “Vatrës”, Shqipëria hyri në hartën e botës si një komb që meritonte të jetonte, dhe emri i saj u bë pjesë e debatit ndërkombëtar për drejtësinë dhe vetëvendosjen.

Fan Noli mbetet, për këtë arsye, jo vetëm një figurë historike, por një simbol i përjetshëm i përpjekjes shqiptare për dinjitet dhe liri — një njeri që tregoi se edhe nga një zë i vogël mund të lindë një jehonë që arrin deri në sallat e historisë.

———————————————–

Literatura

“President Wilson and Ex-President Roosevelt for Albania”, botuar në The Adriatic Review në shtator 1918

Cohen, S. F. (2000). Woodrow Wilson and the Rebirth of Eastern Europe. New York, NY: Oxford University Press.

Puto, A. (2009). Historia e diplomacisë shqiptare, 1912–1939. Tiranë: Toena.

Skendi, S. (1967). The Albanian National Awakening: 1878–1912. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Wilson, W. (1918). Address to Congress: The Fourteen Points. Washington, DC: Government Printing Office.

Zickel, R., & Iwaskiw, W. R. (Eds.). (1994). Albania: A Country Study. Washington, DC: Library of Congress, Federal Research Division.

Please join the Albanian American community in celebrating the 113th Anniversary of Albanian Independence in NYC at the upcoming…

NYC Flag-Raising Ceremony – Wall Street Charging Bull

with NYC Mayor Eric Adams

NEW DATE: Tuesday, December 9, 2025

Time: Arrive at 1:30 PM, program starts at 2:00 PM SHARP

Location: 25 Broadway, New York, NY, 10004

(FREE: OPEN TO THE PUBLIC)