Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Qytetarët e Kosovës, evropianët e vetëm pa liberalizim të vizave

by

Deklaratë e përbashkët e Komisionit për Punë të Jashtme dhe Diasporë dhe Komisionit për Integrim Evropian të Kuvendit të Republikës së Kosovës.

Komisioni për Punë të Jashtme dhe Diasporë dhe Komisioni për Integrim Evropian të Kuvendit të Republikës së Kosovës, nëpërmjet kësaj deklarate të përbashkët e konsiderojnë të dëmshme dhe në kundërshtim me frymën e solidaritetit dhe unitetit evropian tendencën që liberalizimi i vizave dhe heqja e regjimit të vizave për qytetarët e Kosovës të diskutohet jashtë vendimit të Komisionit Evropian të vitit 2018, ku është konkluduar se Kosova ka përmbushur kushtet dhe kriteret për heqjen e regjimit të vizave. 

Më datë 27 qershor 2022 është mbajtur mbledhja e komisioneve ndërparlamentare “Politika e Zgjerimit të BE-së, pas pushtimit të Ukrainës nga Rusia”, e organizuar nga Kryetari i Komisionit për Punë të Jashtme të Parlamentit Evropian, z. David McAllister, në bashkëpunim me Njësinë e Dialogut Legjislativ të Drejtorisë për Marrëdhëniet me Parlamentet Kombëtare, ku përveç deputetëve të PE-së, morën pjesë edhe deputetë nga parlamentet kombëtare të shumë shteteve anëtare të BE-së, por edhe të vendeve kandidate dhe atyre të kandidatëve potencialë.

Në këtë mbledhje, Komisioneri Evropian për Fqinjësi dhe Zgjerim, z. Olivér Várhelyi, në fjalën e tij deklaroi që Kosova është në pritje të liberalizimit të vizave dhe se duhet ecur përpara me këtë çështje, ku pos tjerash citoi: “Jemi të gatshëm t’i ndihmojmë Kosovës që së bashku me shtetet anëtare, të vendosim një udhërrëfyes për adresimin e shqetësimeve specifike. Autoritetet e vendeve anëtare, agjencitë e rendit dhe ligjit, forcat e policisë kanë nevojë të angazhohen në terren për t’i ndihmuar Kosovës. Nga ana jonë, ne jemi të gatshëm t’i japim Kosovës gjithë ndihmën financiare, teknike dhe politike për këtë proces”.

Komisioni Parlamentar për Punë të Jashtme dhe Diasporë dhe Komisioni Parlamentar për Integrim Evropian kundërshtojnë çfarëdo udhërrëfyesi, hapa shtesë apo rivlerësim të kritereve për liberalizimin e vizave për qytetarët. Për më tepër, deklarata e Komisionerit të BE-së është në kundërthënie të plotë me Raportin e fundit të publikuar të Komisionit Evropian, në vitin 2018, në të cilin raport është rikonfirmuar që Kosova i ka përmbushur të gjitha kriteret sa i përket procesit të liberalizimit të vizave. Shfrytëzojmë nga rasti që të paraqesim nevojën urgjente që të bëhet heqja e regjimit të vizave pa vonesë dhe që jemi të gatshëm të adresojmë çfarëdo pyetje që mund të ngritet drejt realizimit të shpejtë dhe urgjent të rekomandimit të Komisionit Evropian të vitit 2018 për heqjen e regjimit të vizave për qytetarët e Kosovës, si evropianët e vetëm që nuk e gëzojnë këtë të drejtë.

ME RASTIN E 15-VJETORIT TË VIZITËS SË PRESIDENTIT GEORGE BUSH NË TIRANË – NË KUADËR TË 100-VJETORIT TË VENDOSJES SË MARRËDHËNIEVE AMERIKANO-SHQIPTARE*

by

Nga Frank Shkreli/

Përshëndetjet e mia më të përzemërta ju Këshillit të Ambasadorëve Shqiptarë me rastin e këtyre dy përvjetorëve me rëndësi në zhvillimin e marrëdhënieve diplomatike midis Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara: 15-vjetorin e vizitës së parë të një Presidenti amerikan — në detyrë – që vizitonte Shqipërinë – Presidentit republikan, George W Bush në qershor të vitit 2007 dhe 100-vjetorin e vendosjes së marrëdhënieve diplomatike midis Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë në vitin 1922.

Falënderoj thellësisht, mikun tim Besnik Mustafajn për ftesën, duke më bërë pjesë me ju sot, ndërsa kujtojmë këto dy përvjetorë me rëndësi, për dy popujt tanë. Megjithëse nuk mund të isha në person me ju – për arsyet që i shpjegova Z. Mustafaj — e ndjejë veten se edhe nepërmjet videos, jam me ju në një bashkbisedim vëllazëror, pasi me shumë prej jush kam pas nderin të njihem e takohem gjatë 30-viteve të kaluara, qoftë në Washington, qoftë në Tiranë apo Prishtinë.

Më kënaqë fakti që Këshilli i Ambasadorëve Shqiptarë përfshinë si anëtarë edhe ish-diplomatët nga Kosova. Mjaft domethënse!

Sa i përket shënimit të dy përvjetorëve të rëndësishëm në marrëdhëniet shqiptaro-amerikane – 15-vjetorit të vizitës së Presidentit Bush në Shqipëri dhe 100-vjetorit të marrëdhënieve shqiptaro-amerikane – dua të theksoj, të pakën sa na përket ne nga kjo anë e oqeanit — Shtetet e Bashkuara, historikisht, këto marrëdhënie janë promovuar dhe janë mbështetur, pa dallim, nga i mbarë spektri politik amerikan – demokratë e republikanë — duke filluar nga Presidenti Woodrow Wilson e deri në ditët e sotëme.

Gjithashtu, politika amerikane në terësi, ndaj Shqipërisë, Kosovës dhe shqiptarëve në përgjithësi, nuk është bazuar kurrë, duke mbështetur një parti politike ose një individ matanë oqeanit, por, mbështetja është përqëndruar në zhvillimin e proceseve demokratike perëndimore. Mbi të gjitha, në përputhje me vlerat amerikane të lirisë dhe demokracisë, të normave ndërkombëtare të vetvendosjes së popujve dhe në mbështeteje të sigurimit të lirive dhe të drejta universale të njeriut – mohuar shqiptarëve për një kohë aq të gjatë.

Të veprohet ose të pretendohet ndryshe nga individë, parti politike shqiptare ose mbështetës të huaj të tyre, është një papërgjegjësi morale, politike, diplomatike dhe kombëtare që nuk i shërben interesave kombëtare të shqiptarëve — e marrëdhënieve të ngushta shqiptaro-amerikane, jo se jo. Në këtë vit jubilar të marrëdhënieve amerikano-shqiptare, unë nuk njoh asnjë shqiptar që mund ta quaj anti-amerikan. Por, njoh mjaft asish që vet-quhen “pro-amerikanë”, por që nuk kanë të bejnë asgjë me vlerat amerikane.

Prandaj është e nevojshme që të reflektojmë, ndërsa festojmë sot, me plot të drejtë, këto dy përvjetore të rëndësishme, si dhe arritjet e shënuara deri më sot, në forcimin e mëtejshëm të këtyre lidhjeve, drejtë një miqësie të përherëshme të shqiptarëve në Ballkanin Perëndimor me Shtetet e Bashkuara të Amerikës — siç preferonte të shprehej i ndjeri President Ibrahim Rugova, kur fliste për marrëdhëniet e shqiptarëve me Amerikën.

Jo, se Amerika është një vend i përsosur, sepse edhe ajo i ka hallet e veta, por për ne shqiptarë është treguar, për më shumë se 100-vjet tani, si një “mik i mirë në kohë të vështira”, dhe mik i pa hile.

Në një periudhë historike, “për jetë a vdekje”, për ruajtjen e sovranitetit politik dhe territorial të Shqipërisë, një shekull më parë, Presidenti Amerikës, Woodrow Wilson, sipas Fan Nolit, i premtoi atij se, “Një zë do të kem në Konferencën e Paqës dhe atë zë do e përdor në mbrojtje të Shqipërisë”.

Duhej të kalonte një gjysëm shekulli të një historie fatëzezë — për shqiptarët dhe për marrëdhëniet amerikano-shqiptare të diktaturës së egër komuniste sllavo-aziatike – pa marrëdhënie normale diplomatike midis dy vendeve tona.

Por, më në fund, u shemb Muri i Berlinit dhe lindi shpresa e rivendosjes së lidhjeve midis dy popujve tanë. Edhe po të donte Amerika të “harronte” Shqipërinë, ishte komuniteti shqiptaro-amerikan ai i cili gjatë dekadave nuk e lejoi Amerikën tonë të dashur që të harronte Shqipërinë, as Kosovën, as shqiptarët kudo. Këto “Marrëdhënie nuk ishin harruar kurrë nga mijëra amerikanë me origjinë shqiptare”, është shprehur ndihmës Sekretari i Shtetit, Raymond Seitz në ceremoninë e nënshkrimit të Memorandumit për rivendosjen e marrëdhënieve amerikano-shqiptare, në mars të vitit 1991.

Kam nderin dhe privilegjin të them, se një prej këtyre shqiptaro-amerikanëve isha edhe unë, kur për herë të parë, shkela në tokën e të parëve të mi, me delegacionin e parë diplomatik të Shteteve të Bashkuara me 20 mars, 1991, vetëm 5 ditë pas nënshkrimit, në Departamentin e Shtetit në Washington, të Memorandumit për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike midis dy popujve tanë, pas pothuaj një gjyësm shekulli komunizëm.

Në kuadër të 100-vjetorit të marrëdhënieve midis Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara nuk mund të anashkalojmë assesi vizitën historike të Presidentit George W Bush në Tiranë, 15-vjetë më parë. Edhe kjo vizitë ishte në vazhdën e shprehjeve të një miqësie të veçantë nga Amerika, ndaj Shqipërisë dhe shqiptarëve, përfshir Kosovën.

Ashtu siç kishte premtuar presidenti demokrat i Amerikës, Woodrow Wilsoni 100-vjet më parë se zërin e tij do e përdorte në mbrojtje të Shqipërisë nga armiqtë e saj, edhe Presidenti republikan i Amerikës, George Bush pothuaj një shekull më vonë, përball pothuaj të njëjtëve armiq të Kombit shqiptar – deklaroi nga Tirana, gjatë një konferencë shtypi me ish-Kryeministrin e vendit, Z. Sali Berisha se: “Mjaft është mjaft – Kosova është e pavarur”, duke shtuar se nuk mund të ketë bisedime të pafund rreth pavarësisë së Kosovës, do e citonte Presidentin Bush, gazeta e njohur Nju Jork Tajms. Media amerikane e kohës, e cila i pat bërë një jehonë të madhe vizitës së Presidentit Bush në Shqipëri 15-vjet më parë, interpretonte deklaratën e Presidentit amerikan si një deklaratë drejtuar Rusisë dhe aleatëve të saj që kundërshtonin pavarësinë e Kosovës.

Gjatë asaj vizite u vendosën gjithashtu edhe themelet e antarësimit të Shqipërsië në NATO. Shqipëria mori ftesën për antarësim në Aleancën e Atlantikut Verior, në takimin e nivelit të lartë në Bukuresht më 2008 dhe më 1 prill, 2009, Shqipëria u bë anëtare e plotë e NATO-s. Nuk besoj të ishte një zhvillim i rastit – që pavarësia e Kosovës është njohur nga SHBA dhe shtete të tjera perendimore në shkurt të vitit 2008, ndërsa Shqipëria u bë e anëtare e NATO-s, një vit më vonë.

“Sot është një ditë e mrekullueshme për vendin tonë. Ka ardhur të na vizitojë miku më i madh e më i nderuar që kemi në botë – i të gjitha kohërave, presidenti i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, udhëheqsi i botës së lirë”, citohej nga FOX-news e Amerikës, Kryeministri i Shqipërisë, në atë kohë, Z. Sali Berisha.

Në këto dy përvjetore me shumë rëndësi për marrëdhëniet shqiptaro-amerikane, ne shqiptarët, pa dallim dhe kudo qofshim, me të drejtë shprehim miqësinë dhe admirimin tonë ndaj Amerikës, duke filluar nga Presidenti Wilson, ish-presidenti Bill Clinton, i cili ndërhyri për të shpëtuar shqiptarët e Kosovës nga regjimi terroristo-komunist serb i Millosheviçit, e deri tek Presidenti George Bush i vjetër, i cili me “paralajmërimin e Krishtlindjeve” të dhjetorit, 1992, njoftoi Millosheviçin se agresioni serb në Kosovë do të sillte ndërhyrjen ushtarake të njëanshme të Shteteve të Bashkuara. Dhe Presidenti George W. Bush i ri, i cili nga Tirana bëri thirrje për pavarësinë e Kosovës duke deklaruar se, “Mjaft është mjaft”.

Të gjithë këta dhe shumë, shumë të tjerë — politikanë të dy partive kryesore amerikane, përfshir senatorë e kongresmenë, zyrtarë vendas, shtetërorë e federalë – i janë gjëndur afër komunitetit shqiptaro-amerikanë, Shqipërisë, Kosovës dhe fatit të shqiptarëve kudo dhe kurdoherë dhe pa dallime politike.

Në ditët e sotëme — ndërsa festojmë këto dy përvjetorë të rëndësishëm në marrëdhëniet tona – vihet re një debat se kush është më “pro-amerikan” ose më “anti-amerikan”, se tjetri.

Etiketimi midis shqiptarëve si “pro” ose “anti-amerikanë”, nuk i shërben interesave kombëtare të shqiptarëve as miqësisë shekullore midis dy vendeve tona. Sa i përket Amerikës, të gjithë shqiptarët, pa dallim, janë pro-amerikanë – në këtë jubile 100-vjeçar të vendosjes së marrëdhënieve diplomatike Shqipëri-SHBA dhe në 15-vjetorin e vizitës historike të Presidentit George W. Bush në Tiranë.

Urimi dhe shpresa ime është që kjo miqësi e veçantë midis dy kombeve tona të vazhdojë me shekuj, për sa të jetë jeta!

Gëzuar 100-vjetorin e marrëdhënieve diplomatike dhe miqësinë e përherëshme midis Kombit shqiptar dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës! Mirë u dëgjofshim!

Frank Shkreli

Frank Shkreli*- ka qenë anëtar i delegacionit të Departmentit të Shtetit në vizitën e parë zyrtare në Shqipëri pas pothuaj një gjysëm shekulli ndërprerjeje të marrëdhënieve SHBA-Shqipëri — nga regjimi komunist i Enver Hoxhës

*Fjalim i mbajtur nepërmjet videos drejtuar mbledhjes së Këshillit të Ambasadorëve Shqiptarë në Tiranë, 14 Qershor, 2022 – në kuadër të 100-vjetorit të vendosjes së marrëdhënieve diplomatike SHBA-Shqipëri.

Celebrating 100-year anniversary of Albania – US diplomatic relations

by

Tirana, June 28th 2022

THE FIRST HISTORIC VISIT OF A US PRESIDENT TO ALBANIA.

On the 15th anniversary of the visit of President George W. Bush to Tirana, the Council of Albanian Ambassadors, with the support of the Council of American Ambassadors, organized on June 28 the commemorative conference “The first historic visit of an American President to Albania.”

This event, held in the framework of the celebrations of the 100th anniversary of the establishment of diplomatic relations Albania – US, aimed to restore the deserved echo of a unique visit to our bilateral relations and the decisive support that President Bush gave from Tirana for membership of Albania in NATO and the declaration of independence of Kosovo.

As Mr. Besnik Mustafaj, President of the Council of Ambassadors, pointed out in his keynote address, we do not intend to write or rewrite history on this occasion, but to nurture the memory of Albanians.

President Bush’s visit to Tirana was not accidental, but was the result of a clear Euro-Atlantic orientation and towards Western democratic values.

The speakers were from Tirana, Pristina and the US, former senior diplomats as well as well-known international relations scholars.

A special greeting was conveyed by the Council of American Ambassadors through its President, Ambassador Timothy Chorba and the senior Vice President Ambassador Philip Hughes, stating: “15 years ago, President George W. Bush paid the first visit of an American President to Albania. “Pro-American sentiment in Skanderbeg Square, a few meters from where you are meeting, was really impressive and touched the hearts of the American people.

Professor Daniel Server from the Institute for Foreign Policy in Washington, in his video message noted that: “President Bush’s visit was an appreciation of your commitment to the West and an incentive to continue on the Euro-Atlantic path.”

In this spirit were brought rich experiences and analyzes regarding the decisive impact that this visit of President Bush had on the Euro-Atlantic perspective of Albania, Kosovo and our entire region.

Albania in NATO was not a gift, but the result of three main achievements: the determination to stay on the Euro-Atlantic course, the deep reforms for the democratic transformation of the country and the close strategic partnership with the USA.

Drawing attention especially to the stages of Albania’s NATO membership process, and the commitment of Albanian governments over the years, former Foreign Minister Arta Dade stressed the great importance of this fact today in the context of aggression Russian in Ukraine.

The serious threat posed today by Russia’s unjustifiable aggression against Ukraine has prompted countries such as Sweden and Finland to join NATO, while Albania is within this security perimeter, Minister Dade said.

Frank Shkreli, former director for Eurasia at the time in “Voice of America”, described the wide echo of this visit in the American media and consequently the improvement of the image of Albania and Albanians.

He stressed that pro-Americanism among Albanians should be translated into commitment and embrace of the values ​​represented by the United States, as the largest and strongest democracy in the world.

Former Deputy Prime Minister of Kosovo Edita Tahiri, in her statement, said that for the irreversible path to independence it was vital to create strategic alliances, the preservation of which is just as troublesome and necessary. She underlined that the best service we can do to our countries is the strengthening of institutions, the rule of law and the development of the economy.

The same topic was also focused on Dr. Albert Rakipi, Chairman of the Albanian Institute for International Relations, who stressed that Albania’s membership in NATO is the greatest achievement in 30 years, after the fall of the dictatorship.

As for Kosovo, he noted that President Bush announced from Tirana the end of the dangerous status quo, clearly deciding on independence, while the EU should do the same in terms of the dialogue taking place in Brussels.

While Avni Spahiu, former Kosovo’s first ambassador to Washington, praised the consistent US policy with military intervention to end genocide, support for the declaration of independence and international recognition, and further with the extraordinary assistance of the US government for strengthening the state of Kosovo.

Ambassador Arben Cici shared moments of state protocol work in order to realize in the most perfect way the visit of the President. He recounted the exciting moments of President Bush in Fushë Krujë when he went outside the official protocol to meet the crowds of people who had come out to greet him.

Our former Ambassador to the UN Adrian Neritani also brought back memories of the positive response that this visit brought to the diplomatic circles there.

Ambassador Gashi shared with the participants the extraordinary echo that President Bush’s visit to Tirana had in the Albanian diaspora. Mr. Gashi stressed the special importance of visits to the Albanian diaspora in the United States, as well as their extraordinary contribution, over the decades, through the pan-Albanian association Vatra and the Dielli newspaper, to strengthening the Albanian-American friendship.

Ambassador Gashi also brought back memories of the establishment of the international media accreditation center, under the special care of former Prime Minister Berisha. This center recorded 683 journalists and correspondents from all over the world who directly followed this historic visit.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Festimi i 100-vjetorit të marrëdhënieve diplomatike Shqipëri-SHBA

Tirane, 28 Qershor 2022

VIZITA E PARE HISTORIKE E NJE PRESIDENTI SH.B.A. në SHQIPERI

Në 15 vjetorin e vizitës së Presidentit George W. Bush në Tiranë, Këshilli i Ambasadorëve Shqiptarë, me mbështetjen e Këshillit të Ambasadorëve Amerikanë, organizoi më 28 qershor konferencën përkujtimore “Vizita e parë historike e një Presidenti Amerikan në Shqipëri”.

Kjo veprimtari, e zhvilluar edhe në kuadër të festimeve të 100 vjetorit të vendosjes së marrëdhënieve diplomatike Shqipëri – SHBA, kishte për qëllim të risillte jehonën e merituar të një vizite unike në marrëdhëniet tona dypalëshe dhe të mbështetjes vendimtare që Presidenti Bush dha nga Tirana për anëtarësimin e Shqipërisë në NATO dhe shpalljen e pavarësisë së Kosovës.

Siç vuri në dukje në fjalën e tij çelëse Besnik Mustafaj, President i Këshillit të Ambasadorëve, ne nuk synojmë me këtë rast ta shkruajmë dhe as ta rishkruajmë historinë, por të ushqejmë kujtesën e shqiptarëve. Vizita e Presidentit Bush në Tiranë nuk qe e rastësishme, por ishte rezultat i orientimit të qartë euro-atlantik dhe drejt vlerave demokratike perëndimore.

Folësit ishin nga Tirana, nga Prishtina dhe nga SHBA, ish – diplomatë të lartë apo studiues të njohur të marrëdhënieve ndërkombëtare.

Një përshëndetje të veçantë përcolli Këshilli i Ambasadorëve Amerikanë nëpërmjet Presidentit të tij, ambasadorit Timothy Ҫorba dhe zv Presidentit ambassador Philip Hughes ku theksohej: “15 vite më parë, Presidenti George W. Bush zhvilloi vizitën e parë të një Presidenti amerikan në Shqipëri. Vërshimi i ndjenjave pro-amerikane në Sheshin Skënderbej, pak metra nga ku po zhvilloni takimin tuaj, ishte vërtet mbresëlënës dhe preku fort zemrat e popullit amerikan”.

Ndërsa eksperti i njohur Profesor Daniel Server nga Instituti për Politikë të Jashtme në Uashington, në videomesazhin e tij vuri në dukje se: “Vizita e Presidentit Bush ishte vlerësim i përkushtimit tuaj ndaj Perëndimit dhe një nxitje për të vazhduar në rrugën euroatlantike”. Në këtë frymë u sollën përvoja dhe analiza të pasura lidhur me ndikimin vendimtar që pati kjo vizitë e Presidentit Bush në perspektivën euroatlantike të Shqipërisë, të Kosovës e të krejt rajonit tonë.

Shqipëria në NATO nuk ishte një dhuratë, por rezultat i tri arritjeve kryesore: vendosmëria për të qendruar në kursin euro-atlantik, reformat e thella për transformimin demokratik të vendit dhe partneriteti i ngushtë strategjik me ShBA-të.

Duke tërhequr vëmendjen veçanërisht tek etapat që përshkoi procesi i antarësimit të Shqipërisë në NATO, dhe angazhimin ndër vite të qeverive shqiptare, ish – ministrja e jashtme Arta Dade theksoi rëndësinë e madhe që ka ky fakt sot në kontekstin e agresionit rus në Ukrainë. “Kërcënimi serioz që paraqet sot agresioni i pajistifikueshëm i Rusisë kundër Ukrainës ka nxitur vende si Suedia dhe Finlanda që t’i bashkohen NATO-s, ndërkohë që Shqipëria gjendet brenda këtij perimetri sigurie”, theksoi znj. Dade.

Më tej Frank Shkreli, ish – drejtor për euroazinë asokohe në “Zërin e Amerikës”, përshkroi jehonën e gjerë të kësaj vizite në mediat amerikane si rrjedhim edhe përmirësimin e imazhit të Shqipërisë dhe të shqiptarëve. Ai theksoi se pro-amerikanizmi ndër shqiptarët duhet të përkthehet në përkushtim dhe përqafim të vlerave që përfaqëson SHBA, si demokracia më e madhe dhe e fortë në glob.

Ish – zëvendëskryeministrja e Kosovës Edita Tahiri, në kumtesën e saj, u shpreh se për rrugën e pakthyeshme drejt pavarësisë ishte jetike krijimi i aleancave strategjike, ruajtja e të cilave është po aq e mundimshme dhe e domosdoshme. Ajo nënvizoi se shërbimi më i mirë që mund t’i bëjmë vendeve tona është forcimi i institucioneve, shtetit ligjor dhe zhvillimit të ekonomisë.

Në po këtë temë u përqendrua edhe Dr. Albert Rakipi, drejtor i Institutit Shqiptar për Marrëdhenie Ndërkombëtare, i cili theksoi se anëtarësimi i Shqipërisë në NATO është arritja më e madhe në 30 vite, pas rrëzimit të diktaturës.

Sa i përket Kosovës, ai vuri në dukje se Presidenti Bush shpalli nga Tirana fundin e statuskuosë së rrezikshme, duke vendosur qartë për pavarësinë, ndërkohë që BE duhet të bëjë të njëjtën gjë sa i përket dialogut që po zhvillohet në Bruksel.

Ndërsa Avni Spahiu, ish – ambasadori i parë i Kosovës në Uashington, vlerësoi politikën konsistente amerikane që me ndërhyrjen ushtarake për t’i dhënë fund genocidit, me mbështetjen për shpalljen e pavarësisë dhe njohjet ndërkombëtare, dhe në vijim me ndihmën e jashtëzakonshme të qeverisë amerikane për forcimin e shtetit të Kosovës.

Ambasador Arben Cici ndau momente të organizimit shtetëror në funksion të realizimit në mënyrën më të përsosur të vizitës së Presidentit. Ai rrëfeu momentet emocionuese të Presidentit Bush në Fushë Krujë kur doli jashtë protokollit zyrtar për të takuar turmat e njerëzve që kishin dalë për ta përshëndetur.

Gjithashtu edhe ish Ambasadori ynë në OKB Adrian Neritani solli kujtime lidhur me jehonen pozitive që solli kjo vizitë në qarqet diplomatike atje.

Ambasador Gashi ndau me pjesëmarrësit jehonën e jashtëzakonshme që vizita e Presidentit Bush në Tiranë pati në diasporën shqiptare. Z. Gashi theksoi rëndësinë e veçantë që pati vizita për mërgatën shqiptare në ShBA, si dhe kontributin e tyre të jashtëzakonshëm, ndër dekada, përmes Vatrës dhe Diellit, për forcimin e miqësisë shqiptaro-amerikane.

Ambasador Gashi solli gjithashtu kujtime nga ngritja e qendrës së akreditimit të medias ndërkombëtare, nën kujdesin e veçantë të ish Kryeministrit Sali Berisha. Kjo qendër regjistroi 683 gazetarë e korrespondentë nga e gjithë bota që ndoqën drejtpërdrejt këtë vizitë historike.

“ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË BOTË DHE NË MËNYRË TË VEÇANTË I MËRGATËS TONË KOMBËTARE NË SH.B.A”

by

Ambasador Flamur Gashi/

Pa kontributet dhe pjesëmarrjen aktive të mërgatës shqiptare kudo në botë, as që mund të mendohet se sa do të vonohej Pavarësia e Shqipërisë, por edhe gati pas një shekulli, pavarësia e shumëpritur e Kosovës.

Në kapërcyell të shekullit të kaluar mërgata shqiptare në Kalabri dhe Siçili të Italisë, në Kairo dhe Aleksandri të Egjiptit, në Stamboll të Turqisë, në Bullgari, në Bukuresht e në mbarë Rumaninë, sidomos në në Shtetet e Bashkuara të Amerikës ishte promotori i Lëvizjes Kombëtare, së pari i Rilindjes sonë Kombëtare e pastaj, edhe i Pavarësisë së Shqipërisë së sotme.

Kur fatet e trojeve tona dhe kombit tonë në përgjithësi, kur përçarja fetare dhe krahinore po nxitej në të gjitha mënyrat e mundshme nga pushtuesit, por edhe nga synimet ekspasioniste të fqinjëve tanë, ishte mërgata jonë ajo që e zgjoi dhe e ngriti lart vetëdijen tonë kombëtare.

Jeronim De Rada në Kalabri, Thimi Mitko në Egjipt, vëllezërit Frashëri në Stamboll, nga Elena Gjika e deri te Asdreni në Rumani, Faik Konica në Belgjikë, e më vonë së bashku me Kristo Dakon, Fan Nolin dhe shumë patriotë të tjerë të mbledhur në “Vatrën” e Amerikës dhe gazetën “Dielli”, hodhën dhe përbëjnë themelet e zhvillimeve kulturore dhe politike të kombit tonë, atëherë kur fatet e tij ishin në zgrip të ekzistencës.

Mërgata jonë botojë librat, gazetat dhe revistat e para në gjuhën shqipe, shkroi librat e parë për heroin tonë kombëtar Gjergj Kastriotin Skënderbeun, solli bandën e parë muzikore nga Amerika dhe krijoi grupin patriotik e kulturor “Lira” në Korçë, por ata erdhën dhe rrokën armët në dorë për lirinë dhe pavarësinë e Shqipërisë.

Mblodhë paratë e para për bugjetin e shtetit të pavarur të Shqipërisë. Morën pjesë më pushkë në dorë në luftën e Vlorës.

Nga takimi me mërgatën shqiptare të Rumanisë dhe me ndihmën financiare të tyre, Ismail Qemaili erdhi në Vlorë dhe ngriti flamurin e Skënderbeut si dhe shpalli Pavarësinë tonë. Po aty, në Bukuresht, u shkrua edhe i pavdekshmi “Himn i Flamurit” nga Asdreni.

Mbi të gjitha, mërgata shqiptare është në themelet e çdo vlere të lartë kombëtare që kemi sot, si në gjuhë, kulturë, arte, politikë dhe shtet-formim.

Pa rolin e mërgatës shqiptare në botë, sot fatet e kombit tonë do të ishin krejt ndryshe, në përgjithësi.

Do të duheshin muaj dhe vite të flitej, shkruhej dhe të vihej në pah i gjithë roli i mërgatës sonë për trojet shqiptare në vite e shekuj.

Në ditët e sotme, një gjë është e qartë si drita e diellit, se pa rolin e mërgatës sonë nuk do të kishim Shqipëri të pavarur, nuk do të kishim liri, pluraliziëm dhe demokratizim të Shqipërisë në vitet ’90-të, madje as çlirim dhe pavarësi të Kosovës.

Një rol të veçantë dhe te jashtëzakonshëm ka luajtur mërgata jonë e vjetër dhe e re në Shtetet e Bashkuara të Bashkuara të Amerikës.

Dëshmia me e freskët dhe kuptimplote është pjesëmarrja e mërgimtarëve tanë nga SHBA me Batalionin “Atlantiku” në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës dhe përpjekjet e armatosura të fundit që ndodhën në trojet tona etnike.

Kontributi i mërgatës sonë në SHBA me penë dhe pushkë në dorë, por edhe me financime vullnetare, dhe mbi të gjitha me njohjet dhe lidhjet miqësore me politikanë dhe drejtues të lartë shtetërorë në SHBA, bën të mundur që lidhjet në mes të popullit shqiptar dhe atij amerikan të jenë kaq të forta dhe të mëdha siç i kemi sot.

Që nga takimi i parë i Imzot Fan Nolit dhe grupit të mërgatës shqiptare me Presidentin Woodroë Wilson, e deri të vizita historike e Presidentit Xhorxh W. Bush në Tiranë, si pika kulmore të lidhjeve shqiptaro-amerikane, kemi pasur hendekun e madh të 50 viteve diktature komuniste në Shqipëri dhe ndërprerjen e marrëdhënieve diplomatike me SHBA, por për fatin tonë të madh kishim mërgatën tonë në Amerikë që asnjëherë nuk i ndërpreu, por çdoherë e më shumë i forcoi marrëdhëniet me popullin dhe institucionet amerikane.

Vizita e Presidentit Bush në Tiranë na dha sihariqin e shumëpritur, paralajmëroi dhe shpalli jozyrtarisht pavarësinë e Kosovës, ëndërr që u bë realitet vetëm pak kohë më pas.

Në të njëjtën kohë kjo mërgatë, punoi për mbijetesën e vet, ngritjen e mirëqenies ekonomike, shkollimin e fëmijëve, por asnjëherë nuk e la mënjanë luftën për demokratizimin e Shqipërisë dhe lirinë e pavarësinë e trojeve shqiptare nën ish-Jugosllavi.

Në 30-vitet e fundit, veprimet e drejtuesve më të lartë të SHBA-së për shqiptaret janë të jashtëzakonshme, çdoherë dhe në çdo hap është prania e mërgatës tonë në tokën amerikane.

Ia vlen për t’u përmendur vizita e Sekretarit të Shtetit Xhejms Beker III, me ftesë të liderit të opozitë së sapoformuar dr.Sali Berisha, vetëm disa muaj pas rivendosje së marrëdhënieve diplomatike Shqipëri-SHBA, kërcënimin e Krishtlindjeve të Presidentit Xhorxh Herbert Bush, vendimin e Presidentit Klinton për ndërhyrje ushtarake për lirinë e Kosovës, vizitat e Sekretares Ollbrajt, Sekretares Klinton, Sekretarit Ramsfeld, Gjenerali Klark dhe shumë personaliteteve të tjera të rëndësishme shtetërore amerikane, deri të vizita e Presidentit Xhorxh W. Bush dhe vizita të personaliteteve të tjera pas tij në Shqipëri dhe Kosovë, pa dyshim që është edhe roli i mërgatës sonë në SHBA.

Anëtarësimi i Shqipërisë në NATO, aleancën më të fuqishme ushtarake dhe polike që ka njohur ndonjëherë bota si dhe Kosova e pavarur, realizimi i të drejtave të shqiptarëve kudo në trojet e tyre, është vepër edhe e mërgatës sonë në SHBA, që loboi dhe lobon pandërprerë te miqtë e tyre kongresmenë e senatorë amerikanë, për fatet e kombit tonë në Ballkan.

Sidoqoftë, 100-vjetori i vendosjes së marrëdhënieve diplomatike midis Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Shqipërisë është një moment i veçantë për të gjithë ne dhe shumë i rëndësishëm në historinë e marrëdhënieve midis dy kombeve tona.

Ky 100-vjetor është përvjetor simbol miqësie dhe bashkëpunimi midis dy kombeve dhe shteteve tona, pas një armiqësie absurde 50-vjeçare të regjimit komunist të Enver Hoxhës kundër Shteteve të Bashkuara, dhe në themelet e kësaj miqësie qëndron i palëkundur edhe kontributi i paçmuar i mërgatës tonë në SHBA.

Pas pothuaj një gjysmë shekulli komunizëm, 15 marsi i vitit 1991 shënon edhe lidhjet e para zyrtare Shqipëri-Amerikë, dhe nuk kishte se si mos të ishin aty të pranishëm shqiptaro-amerikanët në Departamentin Amerikan të Shtetit në Washington, ku u firmos “Memorandumi i Mirëkuptimit”, i cili rivendosi, zyrtarisht, marrëdhëniet diplomatike mes dy vendeve tona.

Delegacioni i parë i Departamentit Amerikan të Shtetit pas një gjysmë shekulli, një javë pas rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike midis dy vendeve erdhi në Shqipëri për dy javë, në mars/prill, 1991dhe patjetër që pjesë të delegacionit kishte edhe shqiptaro-amerikanë të shquar të mërgatës tonë në SHBA.

Rivendosja e marrëdhënieve diplomatike shqiptaro-amerikane dhe kultivimi i tyre ka qenë një objektiv, për të cilin kanë punuar shumë breza shqiptaro-amerikanësh nga të gjitha trojet shqiptare gjatë 100-viteve të kaluara.

Le t’i kujtojmë ata atdhetarë sot dhe t’i falënderojmë me gjithë zemër, se edhe me gjithë dështimet për shkak të refuzimit të regjimit komunist për t’i rivendosur ato marrëdhënie gjatë dekadave të shekullit të kaluar, këta atdhetarë shqiptaro-amerikanë, nuk u dorëzuan kurrë dhe as nuk u tërhoqën asnjëherë nga idea e miqësisë së fortë amerikano-shqiptare, më gjithë propagandën anti-amerikane që vinte nga Tirana e kuqe dhe ideologjia e dështuar staliniste.

Shqiptaro-amerikanët nuk pushuan kurrë se punuari për këto marrëdhënie diplomatike. Ata u përpoqën tërë jetën e tyre për të angazhuar Shtetet e Bashkuara për bashkëpunim me kombin shqiptar.

Fatkeqësisht, disa prej këtyre atdhetarëve shqiptarë, akoma edhe sot në këtë 100-vjetor të marrëdhënieve diplomatike Shqipëri-SHBA dhe 30 vjet pas rivendosjes së këtyre lidhjeve, ata ende konsiderohen si armiq e tradhtarë në Atdheun e tyre të origjinës, vetëm e vetëm, se kundërshtonin regjimin e Enver Hoxhës.

Diaspora shqiptare në Amerikë e ka treguar, historikisht, se është ndër ambasadorët më të mirë që mund të ketë pasur dhe ka Kombi shqiptar gjatë dekadave.

Le të kujtojmë në këtë 100-vjetor se në mungesë të marrëdhënieve normale diplomatike shqiptaro-amerikane gjatë komunizmit, mërgata shqiptaro-amerikane, me dinjitet dhe plot atdhedashuri, ka mbrojtur interesat kombëtare të Shqipërisë dhe të shqiptarëve kudo në trojet e tyre në Ballkan, duke luajtur rolin jozyrtar të ambasadës dhe të ambasadorit të kombit shqiptar në Washington!

Marrëdhënie diplomatike 100-vjeçare nuk janë pronë as meritë e vetme e ndonjë kryeministri a presidenti, apo ambasadori cilido të jetë ai.

Ato janë lidhje historike në interes të përbashkët të dy kombeve tona!

Marrëdhëniet diplomatike shqiptaro-amerikane janë të shenjta, në interes madhor të çështjeve kombëtare që nuk duhet të lejohen kurrë të jenë subjekt abuzimesh, manipulimesh as përfitimesh të përkohshme personale ose partiake nga autokratë të caktuar ose individë të papërgjegjshëm, nga cilado palë qofshin!

Garanci e zhvillimit të këtyre marrëdhënieve dhe jetëgjatësisë së tyre është mërgata jonë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Dhe në fund fare, pa shqiptarët e Amerikës dhe angazhimin tyre për vizitën e senatorit Bob Dole në krye të një delegacioni të përbërë nga kongresmenë dhe senatorë në vitin 1989 në Kosovë, vizitë e cila u bë e mundur kryesisht nga mërgata jonë dhe veçanërisht zoti Xhim Xhema dhe personalitete të tjera të mërgatës, si dhe vizita e Presidentit Xhorxh W. Bush në Tiranë, për të lajmëruar pavarësinë e Kosovës dhe për të vulosur miqësinë e përhershme shqiptaro-amerikane, ndryshe do të ishin sot fatet e kombit tonë.

Fjala e mbajtur në Konferencën e organizuar nga Këshilli i Ambasadorëve Shqiptarë (KASH), në respkekt të:

“100 vjetorit të vendosjes së marrëdhenieve diplomatike Shqipëri-SHBA”

dhe “15 vjetorit të vizitës së Presidentit Xhorxh W. BUSH nê Shqipëri”

SHENJTORËT SI PROMOVUES TË FQINJESISË SË MIRË

by

Rast Studimi: NËNË TEREZA

Dr. Etleva Lala

Në datat 9-10 qershor 2022, Programi i Studimeve Shqiptare në Universitetin Eötvös Loránd (ELTE BTK), Budapest, dhe Ambasada e Republikës së Shqipërisë në Hungari organizuan Konferencën Ndërkombëtare “Shenjtorët si nxitës të fqinjësisë së mirë: Studim rasti: Nënë Tereza”, me një ligjëratë kryesore nga studiuesja e mirënjohur e Nënë Terezës, Prof. Dr. Ines Murzaku, e cila është profesoreshë e fesë, kryetare dhe drejtore e Departamentit dhe Programit të Studimeve Katolike në Universitetin Seton Hall dhe në Federatën Ndërkombëtare të Universiteteve Katolike dhe gjithashtu Drejtuese e Grupit Ndërkombëtar të Studimeve Katolike.

Shenjtorët shpesh nderohen përtej kufijve të tyre kombëtarë, territorialë, politikë e madje edhe fetarë, duke u bërë shembuj të gjallë se si të duash të tjerët, dhe si promovohen fqinjësia, madje dhe veçanërisht kur një fqinjësi e tillë duket të jetë e pamundur për natyrën njerëzore. Megjithatë, studimi i marrëdhënies me të mbinatyrshmen është ende një fushë kërkimi, e cila nuk ka tërhequr shumë vëmendjen e studiuesve në Ballkan, sidomos ndër shqiptarë, për arsye nga më të ndryshmet. 

Studimi i rastit të Nënë Terezës, e cila lindi dhe u rrit jo vetëm në kohë trazirash, por edhe në një rajon ku vlerat etnike, fetare, ekonomike, kulturore dhe arsimore përplaseshin në mënyrat më ekstreme, është një përpjekje për t’iu qasur kësaj teme, marrëdhënia e njerëzve me të mbinatyrshmen, nga këndvështrimi i studiuesve. 

Fuqia e një shenjtori shfaqet më shpesh në këto kohë dhe rrethana, pasi shenjtori bie më shumë në sy për shkak të paqes që sjell. Veçanërisht, përkushtimi ndaj shenjtorëve që jetonin në zona konflikti dihet se inkurajon unitetin dhe paqen. Në këtë konferencë synuam të tregojmë se si Nënë Tereza bashkon botën përmes dashurisë së saj për njerëzimin. Duke theksuar sa më shumë shpirtin e saj bashkues dhe paqeruajtës, ne eksploruam jo vetëm se si një person mund të ndryshojë botën, por edhe sesi njerëzit bashkohen dhe ndërveprojnë rreth shenjtorëve, duke përmirësuar marrëdhëniet e tyre me njëri-tjetrin.

Në ditën e parë të konferencës, më 9 qershor 2022, në orën 10:00, pjesëmarrësit e aktivitetit u përshëndetën ngrohtësisht nga znj. Gentiana Mburimi, e ngarkuar me punë e Republikës së Shqipërisë në Hungari dhe bashkorganizatore e konferencës, si dhe nga H. E. Gjeneza Budima, ambasadore e Republikës së Kosovës në Hungari. Z. Avni Hafuzi, Konsull Nderi i Republikës së Shqipërisë në Pécs, Hungari, e mbështeti konferencën me logjistikën e nevojshme gjatë pushimeve të kafesë, duke e bërë të këndshme për pjesëmarrësit vazhdimin e prezantimeve dhe të diskutimeve të tyre. Z. Hafuzi shpalosi edhe disa nga planet e afërta me këtë rast, ndër të cilat më e rëndësishme është vendosja e dy pllakave përkujtimore me himnin e Nënë Terezës në dy qytete hungareze: Pécs dhe Ajka.

Fjalimi plenar, u mbajt nga Prof. Dr. Ines Murzaku, i titulluar “Gratë ballkanike: Edukueset e Revolucionit të Brishtësisë të Nënë Terezës”, ofroi një pasqyrë të thellë se si Nënë Tereza mund të trajtohet jo vetëm si një shenjtore, por edhe si një grua ballkanase, e cila u ushqye nga tradita vendase dhe e ktheu atë traditë lokale në një traditë universale. Ajo u ndal veçanërisht te revolucioni i saj i brishtësisë, i cili ndryshoi botën jo me anë të pushtetit dhe dhunës, por me gjeste të vogla të bëra me dashuri të madhe, siç ishte buzëqeshja pesë herë në ditë, jo vetëm atyre që perceptohen si ‘të këndshëm’, por veçanërisht të tjerëve që nuk janë aq ‘të këndshëm’. Ky panel i Prof. Dr. Murzaku pasqyron shumë nga libri i saj “Nënë Tereza, Shenjtorja e Periferive”, botuar nga Paulist Press (New York/ Mahwah, NJ) në vitin 2021.

Akademiku Shaban Sinani, nga Akademia e Shkencave të Shqipërisë dërgoi punimin e tij “Disa të dhëna për Atdheun e Nënë Terezës.” Në kontributin e tij, Akad. Sinani u ndal te vizitat e Nënë Terezës në Shqipëri në fund të viteve 1980’.

“Në fund të viteve 1980 Nënë Tereza pati mundësinë të vizitonte Shqipërinë. Vizitat e para të saj janë përfolur me e pa të drejtë. Ka sunduar pikëpamja se Nënë Tereza nuk u prit mirë, nuk iu rezervuan nderet që meritonte, nuk iu dëgjuan këshillat dhe kërkesat e të tjera. 

Në të gjitha këto ka të vërteta të pjesshme. Vetë fakti që Nënë Tereza nuk i ndërpreu më vizitat në Shqipëri qysh prej vitit 1989 tregon se kontakti i parë me këtë vend qe pozitiv. Por çfarë del prej burimeve? Me vizitën e parë të Nënë Terezës në Shqipëri edhe qendrimi i autoriteteve shtetërore të kohës reflekton ndryshime pozitive. Shprehje e këtij reflektimi është vendimi i këtyre autoriteteve për t’i propozuar Nënë Terezës dhënien e pasaportës së shtetit shqiptar. Sigurisht, kjo nuk ishte një çështje e lehtë as për t’u hapur dhe as për t’u zgjidhur. Nënë Tereza kishte, sikurse dihej botërisht, përveç pasaportës italiane, të Vatikanit, të Britanisë dhe Indisë, edhe pasaportë të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Ndërkohë, shteti shqiptar, për afro një gjysmë shekulli, i kishte refuzuar asaj edhe hyrjen në tokën ku preheshin varret e prindërve dhe familjarëve. 

Në fillim të vitit 1990, me iniciativën e ish-kryetarit të shtetit R. Alia, u bë përpjekja e parë për të marrë informacionin e nevojshëm nëse dhënia e një pasaporte shqiptare do të ishte një veprim i mirëpritur nga Nënë Tereza apo, përkundrazi, kjo mund të shkaktonte një problem tejet të ndërlikuar për gjykimin e raporteve të saj me Shqipërinë, më të ndërlikuar ngasa paraqite në debatet e tashme. Për këtë, nga ana e autoriteteve shtetërore të kohës, u kërkua ndihma e bashkësisë së krishterë San Egidio, e cila kishte raporte konfidenciale me Nënë Terezën dhe, në çdo rast, duke përfshirë edhe rastin më të keq, refuzimin, kjo mund të mbetej një çështje e trajtuar gojarisht. 

Ashtu sikurse pritej, Nënë Tereza jo vetëm nuk e kundërshtoi marrjen e pasaportës shqiptare, por e konfirmoi menjëherë pranimin e saj. Duke qenë se një vizitë e rendit e Nënë Terezës në atë periudhë nuk dukej e afërme, u vendos që pasaporta t’i çohej dorazi në Itali, duke pasur gjithnjë ndërmjetësinë dhe mbështetjen e komunitetit të San Egidio-s. 

Kështu, prej vitit 1991, Nënë Tereza zyrtarisht ka mbajtur edhe pasaportën shqiptare, krahas pasaportave të tjera të përmendura tashmë, të cilat nuk ishin rastësore. Pasaporta e Vatikanit dhe ajo e Italisë lidheshin me qendrën e krishtërimit perëndimor, rreth të cilit vepronte misioni i motrave të Nënë Terezës. Pasaporta britanike lidhej me qendrimin relativisht të gjatë të saj për shkollim e formim, deri në hyrjen në rrugën e misionit të bamirësisë dhe të humanizmit. Pasaporta e Indisë lidhej me kryeqendrën e shërbimit të saj. Pasaporta amerikane ishte shprehje e përmasës globale të saj si figurë. Ndërsa pasaporta shqiptare shprehte raportin me dheun e të parëve. 

Pranimi i një pasaporte, në terma juridikë, do të thotë pranim i shtetësisë së vendit që e ka lëshuar atë, ashtu sikurse lëshimi i një pasaporte është akt juridik, që ka të bëjë me njohjen e shtetësisë dhe të detyrimit të mbrojtjes së shtetësisë. Nënë Terezës, nga autoritetet shqiptare, iu dha pasaportë diplomatike, shkalla më e lartë e identifikimit zyrtarshtetëror. Të gjitha këto veprime sigurisht kanë lënë gjurmët e veta në praktikën shkresore të institucionit të kryetarit të shtetit dhe të shërbimit konsullor. Ne nuk e dimë nëse Nënë Tereza pati rast ta përdorte ndonjëherë pasaportën e shtetit shqiptar. Dihet fare mirë se ajo nuk kishte kurrfarë nevoje për atë pasaportë. Vendimi për ta pranuar atë ishte vendim për të shprehur një raport specifik me Shqipërinë, raport që në një dokument pak më të hershëm ajo e ka shprehur në mënyrën më të qartë dhe më domethënëse.”

Në sesionin e pasdites, Arben Arifi, studiues nga Kosova, foli për ndikimin e traditës shqiptare në formimin e Nënë Terezës. E lindur në Shkup, në një familje katolike shqiptare, Nënë Tereza u përball me nivele ekstreme shoqërore mes të pasurve dhe të varfërve që në fëmijëri. Solidariteti, humanizmi dhe bamirësia që mbizotëronte te shqiptarët, sipas Arifit, ishte ajo që i hapi rrugëtimin që në fëmijëri. Tradita shqiptare nga erdhi Nënë Tereza, pasi prindërit e saj vinin të dy nga trevat e Kosovës së sotme, tregon se ajo vetë është shembulli më modern i atij përkushtimi që vinte nga tradita e krishterë shqiptare me rrënjë apostolike. Në seancën e pyetjeve u debatua për origjinën e prindërve të Nënë Terezës. Tashmë është një fakt i vërtetuar se babai i Nënë Terezës ka ardhur nga Prizreni, por nëse nëna e Nënë Terezës është me origjinë nga Bishtazhini apo Novosello, komuna e Gjakovës në Kosovë, kjo ndonjëherë është e diskutueshme midis studiuesve, dhe u diskutua edhe në këtë sesion.

Musa Ahmeti, studiues në Qendrën për Studime Shqiptare, Budapest, ka folur për disa letra të Nënë Terezës, të cilat hedhin dritë mbi vizitën e parë të Nënë Terezës në Shqipëri. Procès-verbali i vizitës së parë të Nënë Terezës ishte jashtëzakonisht interesant, pasi dokumentonte gjithçka që u bë në këtë vizitë. Letrat i janë dhënë dr. Ahmetit nga Kolec Çefa, një studiues shqiptar, i cili ka një arkiv të pasur në burime të shkruara dokumentare katolike gjatë komunizmit dhe në vitet pas rënies së komunizmit. Shumica e këtyre burimeve tani gjenden në arkivin dhe bibliotekën e Urdhrit Françeskan në Shkodër. Këto procesverbale dhe letra hedhin dritë mbi mënyrën se si Nënë Tereza u prit nga presidenti Ramiz Alia në vizitën e saj të parë dhe se si ajo i hapi rrugën tolerancës fetare në Shqipëri. Është interesante të shihet se ajo, Nënë Tereza, ishte jo vetëm e sigurt në marrjen e asaj që kërkonte, pra shtëpisë për motrat e saj në Shqipëri, por ajo po i sugjeronte edhe një mënyrë të re të menduari një shoqërie që e konsideronte fenë si sakrilegj.

Sokol Paja, kryeredaktor i gazetës më të vjetër shqiptare në SHBA “Dielli/The Sun”, prezantoi (përmes Paulin Markut) një kumtesë për vizitat e Nënë Terezës në Shqipëri sipas gazetës më të vjetër shqiptare “Dielli/The Sun”. Në këtë punim, jo vetëm që u informuam për të gjitha rastet kur Dielli raportonte për Nënë Terezën në përgjithësi, por edhe u analizuan këto raporte që nxisnin identitetin e shqiptarëve në SHBA, duke treguar rregullisht origjinën e Nënë Terezës, si dhe si lidhej ajo me shqiptarët.

Anthony Nicotera, JD, DSW, LSW, Asistent Profesor në Universitetin Seton Hall dhe drejtor i Programit të Certifikatave të PostMasterit në NYU në Spiritualitet dhe Punë Sociale, prezantoi punimin me titull “Ku është Dashuri? Akademia e Mendimit Social Katolik në Veprim të Nënë Terezës dhe Universitetit Seton Hall.” Në kontributin e tij ai përdori koncepte të zhvilluara prej tij si ‘Shih, Reflekto, Vepro, cikli i procesit të të kuptuarit’ si një mjet për të eksploruar mësimet e nxjerra rreth dashurisë dhe fqinjësisë së mirë, mësime këto të inspiruara nga koha e kaluar dhe e jetuar në Kalkutë me Shën Nënë Terezën dhe Misionarët e Bamirësisë. Interesimi i tij për këtë temë, filloi gjatë kohës që ishte në Kalkutë, kur Nënë Tereza e pyeti “Ku është dashuria?” I frymëzuar nga kjo pyetje, Dr. Nicotera, në bashkëpunim me Dr. Dawn Apgar dhe Prof. Dr. Ines Murzaku, bashkëthemeluan Akademinë e Mendimit Katoliko-Social në Veprim të Universitetit Seton Hall, një kryqëzim i Studimeve Katolike dhe Punës Sociale, e cila synon të promovojë spiritualitetin e dashurisë dhe të shërbimit, duke vënë në qendër ata që janë në periferi, në përputhje me këndvështrimin e shenjtë dhe profetik të Nënë Terezës, dëshmitar i së cilës ishte vetë.

Angazhimi dhe vizioni i Akademisë na bën thirrje sipas fjalëve të Nënë Terezës, të vëzhgojmë që “nëse nuk kemi paqe, ndodh sepse kemi harruar se i përkasim njëri-tjetrit”. Nëpërmjet shërbimit, kërkimit shkencor, mësimdhënies, bisedave, seminareve dhe konferencave, Akademia sfidon studentët dhe komunitetin e saj që të përqafojnë dinjitetin e natyrshëm dhe ndërlidhjen e të gjithë njerëzve, të të gjithë jetës. Në frymën e Nënë Terezës, Akademia bën thirrje për një pedagogji dhe praktikë të shenjtërisë, përkatësisë, komunitetit të dashur, ndërqenies, dashurisë revolucionare dhe një praktike të punës sociale shpirtërisht sensitive, shoqërore të drejtë dhe transformuese, e cila është zhvilluar edhe nga nstudiues si Murzaku ( 2021); Teresa, 1997, 2007), Dr. King (2000), Thich Nhat Hanh (1993, 2014) dhe Valerie Kaur (2020), Canda, (2020), Dudley (2016), Nicotera (2019, 2022), Pyles (2018).

I pyetur në sesionin e pyetjeve, nëse ishte i ndikuar nga Paulo Freire dhe “Pedagogjia e tij e të Shtypurve,” Dr. Nicotera konfirmoi se vepra e Freire kishte qenë një vepër themelore për kërkimin e tij shkencor dhe për punën e tij si edukator dhe aktivist, por sigurisht e përmirësuar përmes filozofisë katolike të Nënë Terezës.

Etleva Lala, drejtuese e Programit të Studimeve Shqiptare, Universiteti ELTE, Budapest, foli për mënyrën e fqinjësisë së Nënë Terezës ndryshe nga fqinjësia tradicionale në Ballkan. Në fillim, ajo foli për përvojën e saj me burimet e Penitencierisë së Shenjtë në Arkivin Sekret të Vatikanit dhe sesi Penitencieria e Shenjtë krijoi një kulturë të krishterë në Perëndimin Katolik, ku falja publike dhe harresa publike pozitive dhe e qëllimshme institucionalizohen në një mënyrë të tillë që individi të mos mund të përdorë ndjenjat e tij për të patur ndikim në paqen dhe kulturën e përbashkët të komunitetit.

Penitencieria e Shenjtë, Sacra Penitentiaria Apostolica (SPA) u krijua në shekullin e dymbëdhjetë nga Selia e Shenjtë dhe ishte par excellence instrumenti me anë të të cilit Papa jepte hirin e tij te ata që kishin më së shumti nevojë për të. Detyra e Penitencierisë së Shenjtë ishte të gjykonte lutjet me shkrim të atyre që kishin shkelur në çfarëdo mënyre normat fetare-kanonike dhe përfundimisht t’i falte ato. Në fillim, në Penitencierinë e Shenjtë aplikonin vetëm ata që dëshironin të fillonin një karrierë kishtare ose të ruanin statusin e klerikut, duke kërkuar të ndryshonin disa parregullsi në jetën e tyre si lindje të jashtëligjshme, defekte fizike, etj. ose të faleshin për një krim ose të merrnin një përfitim (përjashti nga agjërimi i detyrueshëm, leje për të kaluar nga njëri Urdhër monastik në një tjetër, etj.). Megjithatë, gradualisht kompetencat e Penitencierisë së Shenjtë u rritën në mënyrë që të përballonin kërkesa që vinin nga të gjitha grupet shoqërore dhe të përballeshin me shkeljet të llojeve të ndryshme. Detyra e Penitencierisë së Shenjtë ishte formuluar “sigurimi i ilaçit dhe mjekimit nga mëkatet” dhe duke qenë se pothuajse çdo devijim apo sjellje e keqe në Mesjetë perceptohej si mëkat, nga mesi i shekullit të gjashtëmbëdhjetë Penitencieria e Shenjtë zotëronte kompetencë juridike pothuajse universale duke u bërë një ndër tre instancat më të rëndësishme në botën e krishterimit perëndimor.

Arsyeja se pse Penitencieria e Shenjtë përmendet në kontekstin ballkanik është se Nënë Tereza ushqehej nga një traditë e krishterë katolike dhe për këtë arsye ajo ishte në gjendje të krahasonte ndikimin që falja publike dhe harresa publike kishin në jetën sociale të krishterimit perëndimor dhe veçanërisht në fqinjësi e mirë. Duke marrë përsipër përgjegjësinë për të trajtuar konfliktet dhe krimet, Peniteniceria e Shenjtë i ofronte shpengim gjithë shoqërisë, sepse pas faljes që ofronte Penitencieria e Shenjtë, krimet mund të faleshin dhe të harroheshin jo vetëm në qiell, por më e rëndësishmja në komunitet dhe sidomos në fqinjësi, gjë që normalisht është pothuajse e pamundur për t’u bërë. Me marrjen e faljes nga Penitencieria e Shenjtë, gjë që vërtetohej nëpërmjet indulgjencës (e cilat më vonë filloi të keqpërdorej pikërisht për shkak të pushtetit të madh të faljes që përmbante), askush nuk lejohej të përmendte mëkatin/krimin e kryer e që tashme ishte falur, sepse duke qenë se ai ishte trajtuar e falur nga Zoti, përfaqësuesi i të cilit, në këtë rast ishte Pentencieria e Shenjtë, asnjë person nuk do të guxonte të tregohej më i lartë se Zoti dhe ta përmendte atë që konsiderohej e falur dhe e harruar.

Në Kishën Lindore nuk ekzistonte asnjë institucion qendror që do të zëvendësonte Penitencierinë e Shenjtë, në kuptimin që ai ofronte falje për mëkatet dhe krimet e kryera dhe shpengimin jo vetëm për mëkatarin/kriminelin, por për të gjithë shoqërinë. Kisha Ortodokse Lindore nuk ka fuqinë institucionale për shpallur publikisht dhe universalisht faljen e një krimi, edhe kur e fal vetë kriminelin/ mëkatarin e penduar, por vetëm ta dënuar atë publikisht dhe të bëjë thirrje për t’u distancuar prej tij. Individi që kryen një krim, pra, jo vetëm dënohet zyrtarisht nga autoritetet në pushtet (laike ose fetare), si dhe nga komuniteti duke i atribuar atij një reputacion të keq, por ajo që është më fatale është se familja e viktimës kërkojnë të marrin çështjen në dorë, duke kërkuar shpagim apo hakmarrje ndaj një krimineli/ mëkatari të padënuar mjaftueshëm për sytë e tyre. Kujtimi i veprës së kriminelit/ mëkatarit vazhdonte dhe vazhdon të jetojë jo vetëm në kohën kur kryhet krimi, por përcillet edhe te brezat pasardhës, duke e kthyer atë një traditë të helmuar të mbushur me urrejtjeje, gjykime dhe paragjykime. Këto kujtime të vjetra krijojnë një fqinjësi, e cila nuk është kurrë aq e besueshme sa do të duhej të ishte.

Pamundësia për të njohur apo parashikuar qëndrimin e fqinjëve, duke mos njohur të kaluarën e tyre largët, nga njëra anë krijon një kulturë të fortë gojore që përpiqet të edukojë dhe të paralajmërojë komunitetin për burimet nga mund të vijnë rreziqet e mundshme, sigurisht duke forcuar këtu edhe paragjykimet për njërëz të caktuar apo familje të caktuara etj., nga ana tjetër krijon një sfond mosbesimi në lidhjen me fqinjët, gjë që shfaqet veçanërisht në kohë krizash dhe/ose luftërash. Në shumicën e rasteve, është fqinji që raportohet se është i tjetërsuar pa një arsye të dukshme apo të kuptueshme dhe që vepron më dhunshëm dhe më agresivisht se të tjerët, dhe kur pyeten për këtë sjellje, gjithmonë raportohen histori të vjetra që vijnë nga brezat e mëparshëm apo paraardhësit. Edhe sikur krimi të ishte kryer pa dëshirë dhe krimineli të ishte penduar, ajo që është bërë është e pamundur të zhbëhet, pra pothuajse e pamundur për të shpëtuar nga pasojat për të dhe për gjithë familjen dhe brezat e ardhshëm.

Përveç komuniteteve të krishtera (katolike dhe ortodokse), Shkupi kishte dhe vazhdon të ketë një komunitet të madh mysliman. Kur flitet për krimin dhe fqinjësinë, feja myslimane ka futur kurbanin dhe dhurimin e të mirave materiale, apo edhe udhëtimin për në Mekë si një rrugë shpengimi nga mëkatet, gjë që pranohet edhe nga komuniteti. Sa më i madh të jetë mëkati, aq më e madhe edhe sakrifica materiale që duhet të bërë, gjë që deri diku i sjell shpengim edhe komunitetit, edhe pse subjektiviteti me të cilën matet faji me sakrificën e bën këtë mjet të pasigurt sidomos kur bëhet fjalë për krime të rënda. Kujtimi i mëkatit mbetet në komunitet, me rrezikun që mund të dalë në sipërfaqe në rastin më të keq të mundshëm, dhe kjo është një bazë për mosbesim.

Nëse marrim parasysh një analizë vertikale në historinë e konvertimit mysliman, të paktën në Ballkan, një element tjetër mosbesimi mund t’i shtohet komunitetit myslimane, parë nga këndvështrimi i fqinjëve të krishterë. Sundimi osman nuk detyroi një konvertim me forcë në mysliman siç bëri krishtërimi në Perëndim me moton “Cuius regio, eius religio” (e kujt toka, e atji feja). Në fillim, sundimi mysliman iu qas individit si individ dhe jo si subjekt i një mbretërie që duhej qasur nëpërmjet konvertimit të mbretërve, siç bënte normalisht Krishëtrimi. Në këtë mënyrë individit iu dha liria që të qëndronte i krishterë dhe të paguante taksa ose të konvertohej dhe të jetonte pa taksa. Për këtë arsye, ata që u konvertuan në fenë myslimane ndaheshin në dy kategori nga këndvështrimi i të krishterëve ortodoksë: nëse individët i kishin mjetet për të paguar taksat, por megjithatë preferonin të konvertoheshin për të përfituar më shumë privilegje, ata bënin pjesë në grupin e oportunistëve. Grupi tjetër ishte ai që përbëhej nga njerëz që nuk i kishin mjetet për të paguar taksa për për këtë arsye ishin të detyruar të konvertoheshin në myslimanë, sepse kjo ishte e vetmja mënyrë për të mbijetuar materialisht. As i pari, oportunistët, dhe as i dyti, të varfërit, nuk gëzonte reputacion të mirë, sepse si ai që ishte i paqëndrueshëm nuk ishte i besueshëm, ashtu edhe ai që ishte i varfër, sepse varfëria konsiderohej si mungesë bekimi nga Zoti, nëse jo mallkim, që ishte e dukshme përmes kësaj gjendjeje. Të qenit i varfër në Perëndim u transformua në virtyt nga Urdhërat fetarë, sidomos nga mendikanët, por në Lindje nuk ishte virtyt.

Përveç myslimanëve të mirëfilltë, në Shkup ishin edhe bektashinjtë, një sekt mysliman i cili nuk pranohet nga feja myslimane. Bektashinjtë futën një dimension tjetër të perceptimit fetar të individit, përkatësisht moton “E mira dhe e keqja ekzistojnë brenda secilit prej nesh”. Ndërkohë që të gjitha fetë e tjera e luftojnë të keqen te çdo njeri dhe përpiqen t’i bëjnë njerëzit të distancohen jo vetëm nga e keqja si koncept, por edhe nga personi që ka shfaqur një shenjë të së keqes në vetvete, mirëkuptimi progresiv i bektashinjve për të keqen, duke e konsideruar atë pjesë të së mirës ekzistuese në çdo qenie njerëzore, si dy pjesë të pandashme të gjithçkaje që ekziston, sjell në një masë të madhe një relaksim jo vetëm te njerëzit me vetveten por edhe me fqinjët. Duke qenë se teorikisht të gjithë janë kriminelë potencial sipas bektashinjve, sepse e keqja ekziston tashmë tek secili prej nesh, ky perceptim i ri ofron një tolerancë të madhe për tjetrin jo vetëm brenda komuniteteve bektashiane, por për mbarë komunitetin sidomos atë shqiptar, pasi bektashinjtë u bënë drejtues të lëvizjes kombëtare në Shqipëri, duke promovuar “shqiptarizmin” mbi çdo fe.

Nënë Tereza, pra, e rritur në një mjedis të tillë, pasi Shkupi ishte një qytet multikulturor, me popullsi të ndryshme etnike dhe fetare, ishte njohur që e vogël me këndvështrimet e një fqinjësie të tillë e përbërë nga gjithë botëkuptimet e përmendura më sipër. Ortodoksët e pasur legjitimisht krenarë (mos harroni se ata kishin paguar taksa të larta te sundimtarët osmanë për të mbijetuar si ortodoksë) i shikonin muslimanët oportunistë apo të varfër, të cilët ose për shkak të varfërisë ose për shkak të lakmisë, kishin ndryshuar fenë dhe nga kjo pikëpamje nuk përfaqësonin fqinjësi të mirë për të. Nga ana tjetër, nomen est omen dhe duke qenë se ‘ortodoks’ që do të thotë ‘i drejtë’ ‘që kërkon Zotin sinqerisht’, ortodoksët, që të ndiheshin të pranuar nga Zoti, kërkojnë gjithmonë të shmangin mëkatarët që i shpie në mëkat, duke u distancuar prej tyre. ‘Katolik,’ nga ana tjetër, do të thotë ‘universal,’ gjë që shpjetohet edhe në moton sipas të cilëve jetojnë katolikët, një përpjekje e vazhdueshme për t’i folur botës dhe për të arritur të gjithë njerëzit për Krishtin duke u predikuar atyre dhe jo duke e shmangur atë. Kjo është arsyeja se përse katolikët kanë zhvilluar kaq shumë qasje shoqërore misionare, të cilat në raste ekstreme shkonin madje deri te kryqëzatat famëkeqe.

Nënë Tereza sigurisht që u përball shumë herët në jetën e saj me të gjitha këto kontradikta brenda qytetit të saj relativisht të vogël. Ajo ndoshta nuk ishte e vetëdijshme për rrënjët e këtyre forcave kundërshtare, siç u paraqitën më lart, por padyshim ishte e vetëdijshme për ekzistencën e tyre pasi situata ishte dhe është ende e dukshme edhe në ditët e sotme në Shkup. Nëse në lutjet e saj, ajo donte të dinte vendin e saj në këtë botë, ndjekja e Jezusit ishte padyshim përgjigja e të gjitha lutjeve të saj, pasi kjo gjë bëhet vazhdimisht e dukshme në veprimet e saj. Nëse Jezusi ndryshoi mënyrën e lidhjes së njerëzve me Zotin dhe me njëri-tjetrin, duke krijuar vlera të ndryshme nga ato tradicionale në komunitetin hebre, po kështu edhe Nënë Tereza krijoi vlera të ndryshme nga ato që gjeti. Ajo e kuptoi se është familja dhe fqinji ishin pikënisja e një shoqërie dhe ndryshimi fillonte aty, kështu që filloi të zbatonte misionin e saj atje ku ishte me atë që i ishte dhënë.

Fqinjësia e re e promovuar nga Nënë Tereza bazohej tërësisht në imazhin e Jezusit. Jezusi u lau këmbët dishepujve, duke ulur veten para tyre, dhe po kështu bëri edhe Nënë Tereza: duke ulur veten përpara njerëzve më të ulët dhe të parëndësishëm të shoqërisë ajo u shërbyer trupave të tyre tokësorë, duke i prekur, shërbyer dhe trajtuar. Jezusi ishte furnizues, sepse u ofronte ushqim të uriturve (peshk, bukë, verë), dhe po ashtu edhe Nënë Tereza: misionin e saj kryesor ajo e shihte në ushqimin që u jepte të uriturve dhe të varfërve. Jezusi nuk ushqeu vetëm me ushqim material trupat tokësorë, por edhe shpirtrat e tyre: ai u jepte paqe të frikësuarve (dishepujt në stuhi), të shqetësuarve për të ardhmen, lakmitarëve (taksambledhësit), të sëmurëve, të dobtëve dhe po kështu bëri dhe Nënë Tereza: krahas të mirave materiale, ajo jepte gjithmonë edhe një fjalë inkurajuese, e cila vlen edhe sot e kësaj dite për secilin prej nesh si dhe për motrat e saj. Ajo që është më e rëndësishmja, Nënë Tereza mendonte përtej normales, njëlloj si Jezusi: Jezusi bënte gjëra jotradicionale, të cilat e tronditën botën rreth tij: ai foli me një grua samaritane (e ndaluar për judenjtë), me një prostitutë, me një taksambledhës, e la veten të prekej nga një grua e ndotur (sepse një grua me menstruacione quhej e ndotur dhe ndoste këdo që prekte), madje edhe ponoi ditën e Sabatit, apo i vuri baltë apo i pështyu në sy një fukarai të verbër, gjëra skandaloze për çdo shoqëri. Nënë Tereza ishte gjithashtu shumë e guximshme dhe radikale në shumë mënyra, duke mos pasur frikë asnjë pushtet laik, por vetëm Zotin. Në këtë mënyrë, Nënë Tereza ndryshoi perceptimin për tjetrin, duke ndryshuar kështu edhe vlerat mbi të cilat bazohet fqinjësia.

Mëngjesin e së premtes, më 10 qershor 2022, konferenca filloi me një tryezë të rrumbullakët diskutimi me Motrat e Nënë Terezës në Budapest, të udhëhequr nga motra Bilung Mary Romana MC Leader dhe moderuar nga Prof. Dr. Ines Murzaku dhe Dr. Etleva Lala. Ishte një përvojë unike të kishe një njerëz kaq të mençur dhe paqedashës mes nes, të cilat duke rrëfyer për stilin e jetës dhe misionin e tyre si motra të Nënë Terezës, tregonin edhe për përvojat personale me vetë Nënë Terezën. Duke shfaqur një mençuri të thellë, të qetë, të pabujshme, mbresëlënëse, me siguri të fituar nga rregulli i Nënë Terezës, misioni i tyre shkonte dukshëm përtej dallimeve fetare. Ata synonin rikthimin e dinjitetin njerëzor individëve me të cilët takoheshin, e jo thjesht plotësimin e nevojave të tyre. Nëpërmjet shembujve ata treguan se si i trajtojnë njerëzit në nevojë pa i ngarkuar me mësime fetare, por duke i rikthyer fizikisht dhe shpirtërisht në versionin më të mirë të vetes së tyre dhe në të njëjtën kohë duke u lënë atyre lirinë për të bërë zgjedhjet e tyre në jetë. Pjesëmarrësit e konferencës patën rastin të bënin pyetje dhe madje të shkëmbenin përvoja personale që kishin të bënin me dallimet sociale, fetare, etnike, ekonomike apo të tjera me të cilat motrat e Nënë Terezës, ashtu si Nënë Tereza vetë, sfidoheshin në jetën e përditshme.

Besnik Rraci dhe Sadik Krasniqi, punonjës shkencorë në Muzeun Shtetëror të Kosovës, na përcollën shumë bukur kontributin e Shoqatës Humanitare të Nënë Terezës gjatë viteve 1990-1999 në Kosovë, gjë që shfaqi konkretisht frymën që Motrat e Nënë Terezës kishin përcjellë në mëngjes. Shoqata humanitare “Nënë Tereza”, e cila kishte funksionuar në vitet 1990-1999 në Kosovë e më gjerë, ishte bërë jashtëzakonisht me ndikim dhe përhapje te shqiptarët në Kosovë dhe jashtë saj, vetëm për shkak se u afrohej individëve pa marrë parasysh përkatësinë e tyre fetare. Shqiptarët në Kosovë përfituan shumë nga shërbimet e ofruara vullnetarisht nga profesionistë të ndryshëm brenda dhe jashtë Kosovës si dhe nga shumat e mëdha të parave të mbledhura nga shqiptarët jashtë vendit. Sistemi ishte aq mirë i organizuar dhe i dokumentuar saqë absolutisht nuk u regjistrua asnjë abuzim dhe nuk u përfol kurrë në këtë drejtim. Dokumentacioni i sjellë ishte shumë mbresëlënës, jo vetëm përsa i përket punës së bërë për mbledhjen e tij, por edhe për punën akoma më të madhe që është bërë për krijimin e tij.

E vetmja kandidate për doktorratë që patëm në këtë konferencë, Albulena Bilalli, foli për ngjyrat e Nënë Terezës, duke i prezantuar ato nga pikëpamja shkencore, pasi ajo është një shkencëtare e ngjyrave dhe dritës dhe hulumton efektin që ngjyrat e ndryshme kanë në psikologjinë e individëve dhe si mund të përdoren këto efekte për të përçuar mesazhin e dëshiruar. Kjo shkencë përdoret gjerësisht në botën urbane përsa i përket reklamave. Si u zgjodhën ngjyrat e veshjes së Nënë Terezës, efekti që kanë, tradita që ndjekin dhe si u institucionalizuan si një simbol i dallueshëm i një misioni të madh, ishin vetëm disa nga pyetjet që ajo trajtoi në prezantimin e saj dhe mezi presim që ketë punimin e saj ta shohim në formë të botueshme. Ndër pyetjet që ju bënë ishte edhe nëse mbulimi i kokës me shami të bardhë është vazhdimësi e zakonit të nënave shqiptare. 

Në përfundim, ne diskutuam për mënyrat, se si subjektet fetare, si shenjtorët, vendet e mira, objektet e shenjta etj., dhe lidhja e njerëzve me të mbinatyrshmen, një fenomen shumë i përhapur në Ballkanin Perëndimor, mund të bëhen objekt i një debati më të gjerë shkencor. Këto tema mund të trajtohen në mënyrë shkencore, për të hedhur dritë mbi këtë aspekt i kulturës vendase, e cila ishte gjithmonë pjesë e qenies njerëzore, dhe shembuj sesi kjo mund të bëhet me sukses ka plot tashmë në historiografi. Kjo temë bëhet akoma më e nevojshme kur shihet se refuzimi i temave fetare është kaq ekstrem në historiografinë shqiptare, saqë edhe burimet mesjetare hidhen poshtë mbi këtë bazë, siç ndodh shpesh me Statutet e Kapitullit të Katedrales së Drishtit. 

Hapja e debatit shkencor ku elementi fetar duhet të jetë pjesë e diskursit shkencor, është sigurisht një rrugë e gjatë, por duke qenë se ka kaq shumë shembuj të mirë për të ndjekur nga historiografia ekzistuese, nuk është mision i pamundur, dhe me këtë konferencë shpresojmë të kemi hapur një seri eventesh të tilla ku tema të tilla të trajtohen shkencërisht. 

© Të gjitha të drejtat e rezervuara nga autori dhe gazeta Dielli