Nga Frank Shkreli

Ambasadori aktual i Shteteve të Bashkuara në Republikën e Kosovës, Z. Jeff Hovenier në portalin e Ambasadës amerikane në Prishtinë njoftoi lajmin e zi për kalimin e parakohëshëm në amshim të Ambasadorit dhe diplomatit të njohur amerikan, John Menzies, 1948-2022. 

“Mbajmë zi për humbjen e një kolegu dhe diplomati të dalluar, Ambasadorit John Menzies. John, ishte një mbështetës besnik dhe i palëkundur i sovranitetit dhe pavarësisë së Kosovës. Në detyrën e tij si diplomat dhe edukues ai preku aq shumë jetë njerzish dhe ndërtoi ura të përhershme midis Shteteve të Bashkuara të Amerikës me vendet e Ballkanit dhe Lindjes së Mesme.”  

Ambasadori Hovenier e ka fjalën për shërbimin me dinjitet të John Menzies në Bosnje, ku i ndjeri ka shërbyer si ambasador i Shteteve të Bashkuara në vitin 1996, por edhe në Kosovë në vitet 2001-2002 — “Në vitet më të errëta të ditëve tona”, siç u shpreh Presidentja e Republikës së Kosovës, Dr. Vjosa Osmani, me rastin e kalimit në amshim të këtij burri të madh të diplomacisë amerikane. Në ngushëllimin përcjellur familjes dhe miqëve të Ambasadorit Menzies, Presidentja e Kosovës shkroi se, “Ai shërbeu në Kosovë në ditët tona më të errëta dhe i përforcoi thirrjet tona për paqë dhe pavarësi”, ka thënë Presidentja Osmani. “Ambasadori John Menzies”, tha në vijim Presidentja e Kosovës, ishte, “mik i madh i vendit tonë dhe ish-Shef i Misionit të Shteteve të Bashkuara në Kosovë”, në një kohë të vështirë për Kosovën.  “Ai shërbeu në Kosovë në ditët tona më të errëta dhe i përforcoi thirrjet tona për paqë dhe pavarësi”, përfundon Zonja Osmani mesazhin e saj të ngushëllimeve të sinqerta dërguar, në emër të Kosovës, familjes dhe miqëve të diplomatit John Menzies.

Të ndjerin John Menzies e kujtoj edhe unë nga vitet e shërbimit tim në Zërin e Amerikës, si dhe nga disa takime në Washington dhe më vonë në Nju Jork. Ai  vinte shpesh i ftuar në intervista, për të diskutuar gjëndjen në Ballkan, me shërbimet e programeve radio-televizive drejtuar vendeve ballkanike, sidomos shërbimit boshnjak por edhe të tjerave.  Diplomati Menzies ishte mjaft i lidhur edhe me komunitetet amerikano-ballkanike, sidomos me shqiptarët dhe me boshnjakët – ndërkohë që edhe merrte pjesë i ftuar edhe në takime me përfaqësues të këytre komuniteteve. Kishte marrëdhënie të mira me komunitetin shqiptaro-amerikan në Nju Jork – veçanërisht gjatë shërbimit të tij në Misionin e SHBA-ve pranë OKB-së —  ndërkohë që kishte lidhje të ngushta edhe me Presidentin historik të Republikës së Kosovës, Dr Ibrahim Rugovën.

Në një mesazh lamtumire, ish-përfaqësuesi i Ibrahim Rugovës në Zyrën e ish-Senatorit Robert Dole dhe aktualisht Kryetar i Federatës Pan-Shqiptare Vatra, Z. Elmi Berisha — Lamtumirë Ambasador John Menzies! – Dielli | The Sun (gazetadielli.com) – e cilëson ish-diplomatin amerikan në Kosovë, si një “humanist dhe misionar që Zoti u dërgon kombeve të lashta dhe liridashëse”, siç ishin shqiptarët. 

Kryetari i Vatrës, sikur po shprehej në emër të gjithë shqiptarëve që e kanë njohur dhe atyre që nuk e kanë njohur ish-diplomatin Menzies dhe veprën e tij në mbështetje të interesave dhe të drejtave të shqiptarëve, lirisë dhe pavarësisë  që gëzon sot Kosova, duke thenë, ndër të tjera:   “E deshte shumë Kosovën, Presidentin e saj historik, ishe më shumë se ambasador në Kosovën e pas luftës, na inkurajoje dhe na jipje shpresa reale se Kosova de fakto është shtet i pavarur, besove dhe punove shumë që kjo të jetësohet! Nga njerëzit e kalibrit Tuaj ndryshohen rrjedhat e politikës, ato shoqërore dhe të historisë. Kështu do të kujtoheni nga shqiptarët dhe Kosova, z. Ambasador”, ka shkruar Z. Elmi Berisha me rastin e kalimit në amshim të ish-përfaqsuesit amerikan në Kosovën e pas luftës. 

   ..

 I ndjeri John K. Menzies (djathas)        John Menzies me Pres. Ibrahim Rugova

 me Z. Elmi Berisha

Pas daljes në pension nga Departamenti Amerikan i Shtetit, John K, Menzies ka shërbyer në shumë detyra akademike të Shteteve të Bashkuara, përfshir dekan i Whitehead School of Diplomacy and International Relations at Seton Hall University; në University of California, Berkeley dhe në University of Arkansas.

Z. Menzies ka sshërbyer edhe si president i Graceland University in Lamoni, të shtetit Iowa, shtator 2002, gusht 2006.  Ish-Ambasadori Menzies ishte përgjegjës për regjistrimin e më shumë se 300-studentëve ndërkombëtarë në Graceland University, duke tërhequr shumicën e tyre nga vendet ballkanike.

Në janar të vitit 2006, Z. Menzies vizitoi Kosovën për këshillime në lidhje me bisedimet përfundimtare për pavarësinë e Kosovës, bisedime, që në atë kohë po mbaheshin në Vjenë.  Përveç Kosovës dhe Bosnjës, ai ka shërbyer si diplomat edhe në Hungari, ish-Gjermaninë Lindore dhe në Bullgari. Zyra e Presidentit të Kosovës, në vitin 2014 ka dekoruar Z. John Menzies me Medaljen Presidenciale, dekorata më e lartë e shtetit të Kosovës.

Fatkeqësisht, miqtë e Kombit Shqiptar të 50-viteve të kaluara duket sikurë po zhduken dal ngadalë – sidomos ata në radhët e diplomacisë dhe të politikës amerikane.  Po zhduken ata që, në të vërtetë, për pothuaj një gjysëm shekulli, ndërtuan ura midis dy kombeve tona dhe të cilët u qëndruan besnikë dhe të palëkundur lidhjeve historike midis dy popujve tanë.  

Pushofsh në paqë, John K. Menzies!

Frank Shkreli

                   

           John K. Menzies – edhe një mik i madh i shqiptarëve ndërroi jetë

Arben PRENDI

Drejtor i departamentit të Letërsisë në Universitetin e Shkodrës “Luigj Gurakuqi”

I riu me shpirt demokratik dhe interesa të gjera e të shumanshme kulturore

Me trishtim në zemër, përkujtuam para disa ditësh ndarjen aksidentale nga jeta, një viti më parë, të mikut tonë Eduard Grishaj, ish-studentit të degës Gjuhë-letërsi dhe më pas të Masterit Shkencor Etnokulturë dhe Letërsi Shqipe, në Fakultetin e Shkencave Shoqërore, të Universitetit të Shkodrës “Luigj Gurakuqi”.

Eduardi krijoi me durim profilin e tij njerëzor dhe intelektual përgjatë gjithë jetës së tij; profilin e njeriut me pikëpamje të lira dhe shpirt kritik; profilin e studiuesit të letërsisë dhe specialistit të muzeut. Sigurisht këto profile shkriheshin harmonishëm në të njëjtin person. Si njeri me pikëpamje të lira dhe shpirt kritik, u përfshi që në moshë të re në lëvizjen demokratike të viteve 1990-1991 në qytetin e Shkodrës, ku së bashku me vëllain e tij Alfons Grishaj dhanë një kontribut të rëndësishëm për rrëzimin e regjimit komunist dhe themelimin e Partisë Demokratike, dega Shkodër. Pata fatin t’i njoh vëllezërit Grishaj që në këto vite dhe t’i admiroja për guximin e tyre për të kontribuar në lëvizjet demokratike që sollën rënien e regjimit komunist. Më bënte përshtypje atëherë guximi i tyre, por edhe kultura e gjerë e leximeve kur diskutonim për politikën, artin dhe letërsinë ndërsa ëndërronim një Shqipëri demokratike.

Alfonsi ishte poet dhe autor i mjaft artikujve në shtypin demokratik, ndërsa Edi më diskret, por kishte nisur të botonte shkrimet e përkthimet e para në revistat letrare që dilnin në Shkodër, veçanërisht qe ndër penat e para të shtypit katolik të pas viteve 1991. Për arsye politike vëllezërve Grishaj nuk u ishte dhënë mundësia të vijonin arsimin e lartë dhe kultura e tyre vinte nga pasioni dhe leximet për letërsinë, artin, filozofinë. Menjëherë pas rënies së regjimit ata e kapërcyen këtë pengesë menjëherë, Edi duke ndjekur e përfunduar studimet universitare me rezultate të shkëlqyera në degën “Gjuhë shqipe e letërsi” ndërsa Alfonsi studimet për Juridik. Edi vijoi më tej studimet në nivelin Master Shkencor në Etnokulturë dhe Letërsi shqipe, po në Universitetin e Shkodrës “Luigj Gurakuqi” ndërsa botonte artikuj të ndryshëm në revista shkencore e kulturore në Shkodër e gjetkë dhe punonte si specialist muzeu.

Si drejtues i departamentit të Letërsisë më duhet të theksoj se në aspektin akademik ai ishte ndër studentët e rrallë të kësaj dege, që përveç rezultateve të larta krijoi shumë shpejt profilin e një studiuesi të letërsisë duke fituar respektin dhe vlerësimin e shumë kolegëve, siç e ka shprehur akademiku Shaban Sinani në përcjelljen e botimit të punimit të Eduard Grishajt: “Diskutonim për çështje më së shumti jashtë programit të antropologjisë së miteve dhe të asaj etnojuridike; për statutet e kanunet dhe hierarkinë e raportet kronologjike dhe përmbajtësore mes tyre; për kurthin në të cilin kemi rënë ne shqiptarët, duke pranuar me kënaqësinë më të madhe si vetëvlerësimin më të lartë ekzotikën romantike dhe më vonë neokolonialiste të antropologëve evropianë e amerikanë, për krenarinë e pathemeltë që na jep të quajturit e të vetëquajturit popull kanuni; për lashtësinë homerike të kodeve tradicionale të së drejtës popullore, për besën dhe mikpritjen sigurisht. Për mua avokati më i mirë ishte At Gjergj Fishta. E shihja Edin si binte në mendime kur i kujtoja, jo pa njëfarë dinakërie, thënien e poetit të Lahutës së Malcispër ata shekuj kur Shqipëria kishte pasur statute dhe rregulla si Republika e Shën Markut;pas të cilëve erdhën shekujt e kanuneve (shekujt e Shqipërisë otomane, shtoja aty për aty);(Eduard Grishaj. Gjakmarrja në prozën shqipe, f. 11).

Motivi i gjakmarrjes në prozën shqipe

I interesuar për një thellim të mëtejshëm në fushën e studimeve etnokulturore Edi u regjistrua në studimet e doktoraturës pranë Akademisë së Studimeve Albanologjike në Tiranë, studime që u ndërprenë nga vdekja aksidentale një vit më parë. Nivelin e arritur gjatë kësaj periudhe e tregon dorëshkrimi i punimit “Gjakmarrja në prozën shqipe” që u botua me rastin e një vjetorit të vdekjes me kujdesin e bashkëshortes së tij, Mirela Grishaj dhe Fondacionit Kulturor “Fan Noli” në Tiranë. Në këtë punim është studiuar dhe pranëvënë motivi, por edhe dukuria zakonore e gjakmarrjes në letërsinë shqipe, përkatësisht në prozën shqipe; me ndikimin e kanunit në jetën e popullit tonë, në traditën e tij zakonore dhe në tregimin, novelën, romanin e dramën shqipe nga Rilindja kombëtare deri në bashkëkohësi.

Objekti i punimit është mjaft i gjerë dhe vështirë i rrokshëm për një studiues të letërsisë shqipe, për shkak të ndërthurjes së studimit etnologjik, antropologjik me studimin kritik, letrar dhe historik të letërsisë dhe kulturës së shkruar dhe të pashkruar të traditës zakonore, kanuneve shqiptare. Pra tema dhe objekti kanë qenë mjaft të vështira dhe të gjera por kjo vetëm sa e ka nxitur më shumë autorin për t’i hyrë këtij studimi.

Për ta studiuar këtë motiv dhe marrëdhënien me kanunin janë marrë në shqyrtim vepra dhe autorë të shumtë të letërsisë shqipe, nga romani “Bardha e Temalit” e Pashko Vasës deri tek romani “Lulet e ftohta të marsit” i Ismail Kadaresë. Mbasi i studion këto marrëdhënie në detaje, duke u dalluar për një njohje të mirë të traditës zakonore dhe të letërsisë shqipe, autori synon të vërë në dukje rolin e rëndësishëm që letërsia shqipe ka luajtur jo vetëm në rrafshin estetik, si krijim artistik, por edhe si një medium formues dhe emancipues i lexuesit dhe publikut tonë, për t’i integruar ata në jetën qytetare moderne, duke e lënë traditën zakonore negative në “shejtninë” e vet.

Siç vlerëson akademiku Shaban Sinani, libri i Eduard Grishajt është një gjykim i dhimbshëm për kanunet, po aq sa edhe një certifikim bindës i pamjeve kanunore në letërsi, ku ndërthuret momenti dhe monumenti, pushteti i traditës dhe arti i përdorimit të saj. (E.Grishaj. Gjakmarrja në prozën shqipe, f. 18.). Punimi në fjalë “Gjakmarrja në prozën shqipe” karakterizohet nga kultura e gjerë e autorit, nga njohja dhe studimi në detaje i temës ndaj edhe bëhet i dobishëm jo vetëm për sudiuesit letërsisë, por edhe për studentët dhe mësuesit e letërsisë si një mundësi për të shqyrtuar se si jeta dhe traditat zakonore ndërveprojnë me mjetet artistike, konceptet estetike dhe vizionet qytetëruese të shkrimtarëve shqiptarë. Botimi i këtij dorëshkrimi, edhe pse me disa rreshta, që me sa duket vdekja nuk e la t’i plotësojë i pasuron studimet tona letrare të kësaj fushe me një kontribut të çmueshëm.

Eduard Grishaj

Kanuni , ligji i pashkruar i maleve

Tradita etnojuridike shqiptare[1]. E drejta dokesore në karakterin e popullit shqiptar. Kanuni dhe Adriatiku i lartë kulturor.

Kanuni i Maleve, apo siç njihet ndryshe e drejta dokesore e shqiptarëve është, në radhë të parë, sigurisht një monument historik, dinamik i kulturës sonë etnike. Ai vlerësohet si Kodi, me parimet dhe normat e të cilit, rregullohej jeta e maleve, në kuptimin e njësive administrative dokesore, por në një kuptim më të gjerë, ai përfshinte të gjitha normat morale dhe etike të popullit shqiptar dhe i dha formë tipareve të dallueshme të shqiptarit përballë etnive të tjera. Krahas gjuhës amtare, së cilës rilindësit i njihnin rolin themeltar të njësisë kombëtare, ai ka ndikuar në ruajtjen e identitetit të shqiptarëve gjatë shekujve përballë kohërave pushtuese e asimiluese, veçanërisht gjatë sundimit gjysmë mijëvjeçar osman, kur errësira synonte të mbulonte çdo rreze drite të kulturës e përparimit të popullit tonë.

Gjakmarrja

            Gjakmarrja është një sanksion ligjor në të drejtën dokesore shqiptare. Në një fazë historike të hershme të organizimit të bashkësive fisnore, ky fenomen duket se ka qenë universal, sepse gjendet tek pothuaj të gjitha etnitë e kontinentit në periudhën para shtetërore[2]. Por me veprim deri në ditët tona, në kombet e qytetëruara ndeshet rrallë. Në të drejtën tradicionale shqiptare, gjakmarrja përbën aspektin penal më kapital të saj, siç vërehet në kodin dokesor të maleve të njohur me emrin e Kanunit të Lekë Dukagjinit[3], një kod që ka ardhur i përcjellë gojë më gojë deri në fillim të shekullit njëzet, kohë kur kleriku patriot At Shtjefën Gjeçovi e mblodhi me interesim dhe kujdes shkencor, duke realizuar një përmbledhje thuajse të plotë, me çka ai tejkaloi një varg studiuesish vendas dhe të huaj, të cilët, gjer më atëherë kishin regjistruar vetëm në mënyrë të pjesshme lëndë kanunore. Vetë termi kanun na jep të kuptojmë që kemi të bëjmë me drejtësi, pra me ligj. Zanafillën termi e ka nga terminologjia bizantine, por studiuesit janë të mendimit se në gjuhën shqipe ka hyrë bashkë me okupimin osman. Fishta[4] qe ndër të parët që u mor me këtë çështje. Interpretimi i tij ishte vetëm në rrafshin etimologjik: Kanon – masë, rregull, vijë e drejtë. Por përcaktimi i saktë i burimit kërkonte të dhëna historiko-juridike të tjera. Siç pohon Valentini[5]: “Para shekullit të kaluem nuk pashë kund, se xehet në gojë ndër të shkrueme Kanuni i Lekës; due me thanë me këtë emën. Tash quhet fjesht Kanuni i Malevet, o Kanuni i Lekës ose Kanuni i Dukagjinit;  a u quejt që ma parë edhe Kanuni i Lekë Dukagjinit, a po asht ky nji kontaminacjon burimi kulturor, nuk mund e vërtetova. Mua, as fjala Kanu nuk diej, a ka him në shqipet drejt për drejt nga byzantinja “Kanon” o “Nomokanon” a por me anë të turqishtes”. Me këtë çështje u mor edhe Hasluck në veprën e saj The unwritten law in Albania[6] . Ajo pohonse:“Botuesi (i kanunit të Lek Dukagjinit) me të drejtë e jep prejardhjen e termit nga greqishtja Kavωv (rregull), por nuk e jep burimin interesant të këtij termi. Fjala kanun nuk rrjedh drejtpërdrejt prej greqishtes, sepse Shqipëria e Veriut nuk ka pësuar kurrë ndikim nga greqishtja, por nga turqishtja dhe arabishtja. Sipas profesorit H. A. R Gibb, kjo fjalë nga greqishtja është futur shumë herët në arabisht si qânûn, shumsi qawânîn. Juristët islamikë e përshtatën për të emërtuar një rregullim administrativ, për ta dalluar nga Ligji i Shenjtë (Shari’a), ndërsa shumë shekuj më pas Sulltanët Otomanë e përshtatën këtë term si kornizë për dekretet e tyre legjislativë. Arsyeja e futjes në përdorim të këtij termi ishte të mos përzihej me Ligjin e Shenjt dhe të mos e modifikonte këtë të fundit. Pas pushtimit të Shqipërisë, zyrtarët turq të vendosur në këtë vend e quajtën kodin e Lekës në mënyrë të natyrshme si kanun.”[7]Një term tjetër i përdorur po aq shpesh, zakon, vjen nga sllavishtja që do të thotë ligj. Termi më i saktë e më kuptimplotë ngjan të jetë ai i përdorur nga Fishta ligje dokesore[8]. Edhe Martin Camaj mendon se termi i vjetër shqip ka qenë doke nga dukem, dhe se doket (në shumës) do të thotë një përmbledhje e ligjeve të cilat përcaktojnë mënyrën e sjelljes me të afërmit dhe të huajt[9]. Megjithatë askush nuk mund të thotë me saktësi nëse kodi i ligjeve dokesore shqiptare i atribuohet me të drejtë autorësisë së Lekë Dukagjinit të III, një prijës bashkëkohës i Skënderbeut. Mbi këtë pikë, Fishta vëren se “nji palë thonë se quhet i Lekë Dukagjinit, për arsye qi ky Leka e paska mbledhë e kodifikue i pari… nji palë, se Kanuni quhet i Lekë Dukagjinit, jo pse ka kenë kodifikue prej Lekë Dukagjinit, por pse ka kenë zbatue ndër «Lekë» e «Dukagjin»”[10], çka është në kundërshtim me këmbënguljen e traditës gojore që ndeshet shpesh në trajtë verdikti edhe në vetë kanun, siç e la Leka. Lambertz[11] parashtron një hipotezë që nuk mund të mos merret në konsideratë: “Unë mendoj se në qytetet bregdetare të Shqipërisë së Veriut në sh. XIII-XV e drejta e zakonshme është quajtur nga noterët venedikas dhe nga venedikasit e tjerë që kishin të bënin me punët e së drejtës “Lex Dukagjin”, d.m.th. e drejta e vendit e bashkësisë fisnore ose e krahinës së Dukagjinit, siç thuhet edhe për lex Salica, Lex Burgundium, Lex Visigothorum. Pasuesit e tyre që nuk e dinin latinishten e morën emëroren Lex të latinishtes si gjinore të emrit shqiptar aq të zakonshëm për ta Lekë-Leka, d.m.th. Lekës”[12]. Kjo hipotezë mbetet për t’u vërtetuar. Edhe pse ka  të dhëna për ekzistencën e një të drejte jo urbane, në territoret jashtë qyteteve në hapësirën shqiptare ende nuk ka dokumente që mund të vërtetonin hipotezën e Lambertz. Por, çështja mbetet e ndërlikuar. Argumentet etnologjike e lidhin domosdoshmërisht hartimin e një kodi ligjor të pashkruar me një autoritet imponues, të jashtëzakonshëm, me një ndikim përtej bashkësisë, të cilin mund ta ketë vetëm një “plak” i shquar për urtësi, gjykim të shëndoshë, dhe me mundësi udhëtimi të sigurte, që siç thotë Hasluck “ky përjashtim është ligjvënësi antik Lek Dukagjini, i cili është kaq i shquar, saqë thëniet e tij janë kaq të shenjta sikur Bibla e Shenjtë për malësoret e Mirditës dhe të mbarë fiseve të veriut duke përfshirë këtu edhe territoret e fiseve që në vitet 1912-1913, iu trupëzuan padrejtësisht Jugosllavisë”[13]. Pa përjashtuar argumentin etnologjik të Hasluck, duke mbajtur gjithnjë të padiskutueshëm domosdoshmërinë e një autoriteti, mendoj se në anën tjetër qëndron më bindës argumenti politiko-juridik, dhe këtu gjej me vend të theksoj atë që Valentini shtroi rreth një dekadë më parë se të dilte Unwriten law se “thelbi i Kanunit të Malevet… asht pjesa kushtetuese ose statuore, rrajësisht e pandryshueshme republikane, përkundra sundimi i Dukagjinëve qe nji sundim autokratik”[14]. Rolin e autoritetit e luante kuvendi i maleve që me vendimet e veta ua kishte deleguar strukturave zbatuese pushtetin e administrimit ligjor të jetës së bashkësive. Në mbështetje të këtij pohimi, sipas Shuflaj, qëndrojnë prova të qarta[15] historike të kuvendeve shqiptare dhe të organizimit të bashkësive fisnore në njësi hierarkike shtetërore.

Sikundër dihet, kodi të cilit i referohemi nuk ka qenë i vetmi që ka funksionuar në hapësirën shqiptare. Në zona të ndryshme të vendit ka pasur edhe kode të tjera të cilat kanë vepruar deri në hyrjen e sheriatit në fuqi, ndërkohë që gjatë pushtimit otoman në disa zona të tjera kemi edhe kompromise mes sheriatit dhe së drejtës dokesore vendase siç është rasti i Kanunit të Skënderbeut që zbatohej deri vonë në Krujë, Mat e Kurbin e Dibër. Edhe ky kanun e ka njohur dritën e botimit, mbledhur dhe kodifikuar nga një tjetër klerik katolik, imzot Frano Ilia[16]. Variante krahinore të së drejtës dokesore[17], vazhdojnë të dalin në dritë nga studiues të tjerë. Gjithashtu njihet edhe ekzistenca e disa kodeve të tjera si Kanuni i Sulit, etj. që duhet të kenë pushuar së qeni në fuqi aty nga fundi i shekullit XVIII ose fillimi i XIX, dhe shkaku është pikërisht sheriati. Në përgjithësi, kur bie fjala për të drejtën dokesore, studiuesit, pohojnë se kanuni është një, Kanuni i Maleve, dhe se emërtimet kanë të bëjnë me variantet krahinore[18]. Gjithashtu, studiuesit i referohen Kodit të Lekë Dukagjinit, meqenëse influencat e ligjeve të huaja në të ngjajnë më të kufizuara se në kodet e tjera të vendit. Studiuesit mendojnë se disa nga doket e përshkruara në kanun mund të datohen nga periudha e hershme e antikitetit, se e drejta dokesore shqiptare burimin e ka në ligjet e vjetra të vendit dhe se në rrjedhën e historisë ka ardhur duke u modifikuar e evoluar. Kësisoj, ata kanë vënë re shtresa të ndryshme kohore, por edhe ndikime të kodeve të huaja, përkime me kodet e tjera, dhe padyshim, edhe ndikime të së drejtës pozitive.  Në formën e trashëguar kanuni paraqitet si një gërshetim mes së drejtës agrare të fshatit mesjetar dhe elementeve të së drejtës së lashtë të katundit shëtitës baritor. Sipas Shuflajt, faza kur ka ndodhur kjo shkrirje daton “nga shek. XIV, kur filluan të prisheshin që nga themeli organizimet shoqërore të centralizuara të shtetit bizantin e serb; kur në shek. XV turqit fshinë dinastitë e vogla; kur qytetet shumë të vjetra vdiqën prej vdekjes filektike, – atëherë ra ora e fshatit të bariut, që kishte trashëgiminë e kohës së lashtë, i armatosur me hobe, me një shkop të trashë dhe me një shigjetë helmuese, i shtytur nga instinkti për vetëmbrojtje; me hakmarrje, me besë dhe me lidhje gjaku (vëllamë). Ai fshiu fshatrat e buta në fusha dhe së bashku me to, organizimet juridike bizantine e serbe”[19] “Kështu, duke përfshirë katundi fshatra të fuqishme të luginës, ai mori me vete dy elemente te reja, një element ushtarak dhe tjetrin ligjor.”[20] Kjo përkon me lindjen e brezit të tretë të fiseve shqiptare. Pra, janë rrethanat historike të pas pushtimit otoman të vendit që duke shkatërruar strukturën demografike të popullsisë, rendin dhe organizimin qytetar, rendin dhe organizimin e fshatit të kulturuar të fushës, diktuan një raport të ri në këtë strukturë. Duke gjetur ndër male kështjellat natyrore për qëndresën antiosmane, popullsia shqiptare u transformua në një popullsi më së shumti malësore. Pashko Vasa, tek “Bardha e Temalit”, shumë kohë më parë se Shuflaj të formulonte këtë tezë, duke përshkruar qëndresën antiosmane  pas pushtimit të Shqipërisë shprehet në këtë mënyrë: “ Malësorët, numri i të cilëve ishte rritur prej fusharakëve që iknin nga sundimi turk, nuk deshën ta njihnin pazarllëkun e bërë midis Dogjit të Venedikut dhe sulltanit. Të nxjerrë jashtë ligjit, të bllokuar atje në shkrepat ku kishin zatetur, ata s’u përkulën kurrë, por qëndruan burrërisht; qëndresa e tyre qe këmbëngulëse, dhe ata e vazhduan luftën gjersa qeveria otomane u dha si shpërblim për pajtimin e tyre njëfarë vetqeverisje, e cila, duke ua njohur të gjithë të drejtat e njerëzve të lirë, i ruante nga ndjekjet dhe padrejtësitë e ngadhnjimtarëve dhe i shpëtonte nga poshtërimet që u bënin turqit, në ato kohë barbare…”[21]. Ky përshkrim i jep të drejtë përkufizimit të Pal Doçit se “mali ka qenë njisia themelore administrative dokesore e votrave të qëndresës antiosmane”[22]. Ajo që vihet re së pari nga vlerat e të drejtës dokesore në rrafshin historik, është të ushqyerit e pandërprerë të disa tipareve etnoidentitare shqiptare: ndjenjën e lirisë, guximin, nderin, besnikërinë dhe shpirtin e flijimit. Pa këto virtyte asnjë popull nuk mund t’u mbijetojë vërshimeve tragjike të historisë. Sado që mund të tingëllojë romantike, për fat, është e vërtetë.

Kanuni në duart e studiuesve të huaj

Kanuni ka tërhequr që herët dhe vazhdon të tërheqë vëmendjen e shumë studiuesve seriozë shqiptarë dhe të huaj. Hahn[23], Hecquard[24], Cozzi[25], Talloczy[26] Durham[27], Nopça[28],  etj.[29] Këta ishin kryesisht Noca vrojtues, mbledhës dhe botues të lëndës dokesore në terren, por edhe interpretues të përpiktë që pasuruan mendimin shkencor albanologjik në fushën e studimeve të traditës etnojuridike shqiptare. Si studime me vlerë të rekomanduara për të gjithë të interesuarit në fushën kërkimore të së drejtës dokesore shqiptare veçohen tri vepra: Zef Valentini «La famiglia nel Diritto Tradizionale» in Annali Leteranensi, vol IX, 1945 fq. 9 – 212[30]; Zef Valentini  «Il diritto delle comunita nelle tradizione giuridica albanese». Firence: Valecchi 1956[31]; Margaret Hasluk[32] “The Unwritten law in Albania”, Cambrige University press, 1954. Kahreman Ulqini sugjeron që në këtë rang të merren edhe “kërkimet shkencore të Ernesto Cozzi, misionar katolik me vëzhgime të përqendruara në krahinat e Malësisë së Madhe, Dukagjinit, Postribës dhe Rranxave”[33]. Kohët e fundit ka tërhequr vëmendje vepra e studiuesit japonez Kazuhiko Yamamoto[34].  Konkluzionet e këtij studiuesi, rezultat i një analize të gjatë e të thellë krahasuese, përmblidhen në idenë se kanuni është shembull i aftësisë së një shoqërie për t’u organizuar në kushtet e mungesës së një rendi të mirëfilltë shtetëror. Përpjekje janë bërë edhe në drejtim të përkthimit të kanunit në gjuhë të huaj, një sipërmarrje shumë e vështirë, për shkak të gjuhës specifike që ka lënda dokesore. Megjithatë, edhe në këtë aspekt ka pasur suksese. Camaj[35] vlerëson dy përkthime të arrira: ai i vitit 1941, në gjuhën italiane, dhe tjetri nga studiuesi Leonard Fox, përkthyesi i kanunit në gjuhën angleze. Ky përkthyes e ka shoqëruar botimin e vet me shënime mjaft të vlefshme të përmbledhura në hyrjen (introduction) e librit. Së fundmi, Kanuni është përkthyer edhe në gjuhën japoneze. Ekziston edhe përkthimi i këtij kodi edhe në rusisht. Pal Doçi shprehet se “Megjithëse kanuni ynë paraqet vështirësi të madhe për t’u përkthye nga nji krahasim i shpejtë me tre të tjerët (është fjala për përkthimet në italisht, gjermanisht dhe anglisht), mund të thuhet se përkthimi në gjuhën ruse, asht në nivelin e përkthimeve në gjuhët e tjera të Europës”[36].

Sigurisht, jo gjithmonë, të huajt, udhëtarë, reporterë apo eksploratorë, të cilët, kanë pasur një kontakt me botën dokesore shqiptare në terrenin e gjallë, janë shprehur me objektivitet shkencor. Valentini, do të shkruante jo pa indinjatë: “Prandej tham, se gabohen në mënyrë të shëmtueme ca publiqista qi, mbas nji udhtimi të shkurtën e nji studimi sypërfaquer të botës karakteristike shqiptare, nyejnë pendën e i paraqesin Europës, Kanunin e Malevet si hiç gja tjetër, por vetëm si kodifikimi katil i gjakmarrjes”[37].

            Po çka përmban kanuni dhe cila është pjesa që zë gjakmarrja në të? Kanuni përmban të gjitha rregullat dhe ligjet, mbi të cilat mbahej shoqëria tradicionale shqiptare, të përcaktuara në 1263 paragrafë të formuluara në trajtë nenesh që përcaktojnë normat e sjelljes e të marrëdhënieve njerëzore në bashkësi, të drejtat dhe detyrimet, çështjet e pronësisë dhe çështje të tjera civile, kryesisht ato që rregullojnë marrëdhëniet brenda familjes, ekonomike, trashëgiminë, martesën etj. Në kanun janë të përcaktuara edhe strukturat që gjykojnë mbarëvajtjen apo shkeljet në këto marrëdhënie, duke vendimuar sipas rastit edhe dënimet përkatëse të parashikuara sipas kanunit. Gjakmarrja bën pjesë në ndëshkimet që parashikon kanuni, që fillon me gjobën deri tek dëbimi apo djegia e shtëpisë.  Studiuesit shqiptarë e kanë përkufizuar gjakmarrjen si penalitet, natyrisht si dënimi më i rëndë që parashikon kanuni, me funksion të qartë të kufizimit të vrasjeve, meqenëse jeta e njeriut është vlera më e çmuar në tokë. Ata janë përpjekur të bëjnë dallimin mes gjakmarrjes si penalitet dhe hakmarrjes si akt barbar. Gjakmarrja trajtohet kryesisht në kreun 22 të kanunit. Në të është përcaktuar se kur bie në gjak një familje dhe kur dënimi është më i lehtë. Në gjak një familje bie kur një pjesëtar i saj ka vrarë një individ jashtë gjakut (fisit). Megjithatë, në të vërtetë, është fyerja ajo që e shkakton ndezjen e dhunës shpaguese. Hecquard, pati vërejtur se “Rrëmbimi, përdhunimi, ose joshja e një vajze të re konsiderohen si një çnderim shumë i madh që familja nuk mund ta falë dhe ai që e ka kryer këtë duhet herët a vonë ta shlyejë me gjakun e tij”[38] Dënimet më të lehta jepen atëherë kur kemi të bëjmë vetëm me plagosje. Por gjoba është e parashikuar të paguhet edhe në rastet e vrasjeve. Në këtë kapitull është përcaktuar edhe besa, një institucion shumë i rëndësishëm, e cila u jepet për një afat të caktuar familjarëve të ngujuar të gjakësit (vrasësit), madje edhe vetë vrasësit nëse ai e ndjen të shkojë në funeralin e të vrarit. Kanuni në këtë kapitull, më saktë në paragrafët  969 – 972 ka përcaktuar mënyrat e pajtimit, ku rol luajnë dashamirët e familjeve në gjak, famullitari, krerët e fiseve, bajraktarët (flamurtarët). Pajtimi mbyllet me një drekë ku marrin pjesë burrat e familjeve në gjak dhe ndërmjetësuesit bashkë me garantët apo dorëzanët e pajtimit.

            Interesant është se në ditët e sotme, megjithëse nuk ekzistojnë struktura të mirëfillta kanunore që garantojnë pajtimin apo marrëveshjet mes palëve në gjak, misionarët që merren me pajtim, nuk kanë raportuar raste të shkeljes së besës dhe të pajtimit, ndërsa rituali i ceremonisë zhvillohet me përpikëri. Ndoshta, duhet pranuar se e drejta dokesore ka gdhendur thellë psiken dhe karakterin e popullit tonë, saqë i ka të dukshme ende gjurmët e veta aty edhe tashmë kur ka kaluar një shekull nga anulimi i statusit ligjor të saj. 

---

[1]Ky trajtim është shkëputur nga punimi E. Grishaj. “Gjakmarrja në prozën shqipe” f.23-38.

[2]Shih më gjerë: Cozzi, Ernesto.;Marrja e Gjakut në malet  e Shqipërisë së Epërme. (La vendetta del sangue nelle Montagne dell Alta Albania, “Anthropos” revue, internationale d’ethnologie e de linguistique, Wien, tome V, fasc. 4, 1910, f. 655-687. Ky autor e sheh në radhë të parë gjakmarrjen tek të gjitha fiset dyndëse: gjermanët, keltët, sllavët etj. Ai thotë se gjakmarrja në romanë i përket burimit gjerman. Nisur nga ky fakt, meqë Iliria nga pikëpamja ligjore ishte e romanizuar, nuk përjashtohet që gjakmarrja të jetë rifutur për shkak të këtyre dyndjeve, në formë retrograde.

[3]Siç dihet Kanuni i Lekë Dukagjinit, mbledhë e kodifikue nga At Shtjefën Gjeçov, u botua si vepër postume nga etërit françeskanë në Shkodër 1993, por fillimisht nisi të botohej në faqet e Hyllit të Dritës.

[4]Fishta, Gjergj. Parathanie. Në: Kanuni i Lekë Dukagjinit, Shkodër, 1933, f. XXVI. 

[5]Valentini, Giuseppe: Studime dhe tekste juridike, Plejad, 2009, Tiranë, f. 265.

[6]Hasluck, Margaret: The unwritten law in Albania, Cambridge, University press, 1954; botimi shqip: Margaret Hasluck, Kanuni (ligji i pashkruar shqiptar)  Enti botues Lisitan, Tiranë, 2005, përkthyer nga Leka Ndoja.

[7]Hasluck, Margaret. vepër e cituar, f. 25.

[8]Fishta, Gjergj: Parathanie. Në: Kanuni i Lekë Dukagjinit, përmbledhë e kodifikue nga A. Shtjefën Konstandin Gjeçov, O.F.M., Shtypshkroja françeskane, Shkodër, 1933, f. XXIV

[9]Camaj Martin: Foreword. In: Kanuni i Lekë Dukagjinit (The Code of Lekë Dukagjini), Gjonlekaj Publishing Company, Translated with an introduction by Leonard Fox, New York, 1989, f. XIII.

[10]Fishta Gjergj: Po aty f. XXVI-XXVII.

[11]Lambertz Maximilian.;Kanuni i Lekë Dukagjinit dhe emri Lekë në gjuhën shqipe. Studime për nder të Prof. Dr. Aleksandër Xhuvanit, Akademia e Shkencave e R.P.S.Sh., Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1986, f. 429-431.

[12]Lambertz Maximilian. Artikull i cituar, f. 431.

[13]Hasluck Margaret, vepër e cituar, f. 23.

[14]Shih më gjerë: Valentini, Zef.;Studime dhe tekste juridike. Plejad. Tiranë, 2009, f.279; 284-308.

[15]Šufflay, Milan. Srbi i arbanasi. Serbët dhe shqiptarët. Botimet Toena. Përkthyer nga Hasan Çipuri. Tiranë, 2004, f. 78-85.

[16]Ilia, Frano.;Kanuni i Skanderbegut. (Mbledhë e kodifikue nga Dom Frano Ilia) Editrice La Rosa. Milot 1993. f. 225.

[17]Si botime më të rëndësishme mund të përmenden: Xhemal Meçi, “Kanuni i Lekë Dukagjinit – varianti i Pukës”, Tiranë 1996; idem: “Kanuni i Lekë Dukagjinit në variantin e Mirditës”, Tiranë 2002; Shefet Hoxha, “Instituti i kuvendit në Lumë – punim etnologjiko-historik”, Tiranë 2002; Xhafer Martini, “Kanuni i maleve të Dibrës”, Tiranë 2003; idem, “Kanuni i Dibrës”, Tiranë 2007; ibidem: “Gjakmarrja: komente, raste, situata”, Tiranë 1999; Ismet Elezi, “E drejta etnozakonore e Labërisë”, Tiranë 2002; idem: “Kanuni i Labërisë” – “Kanuni i Papa Zhulit”, Tiranë 2006; Fadil Mehmeti, “Kanuni i Malësisë së Madhe e të Malësisë së Lezhës”; Haxhi Goci, “Kanuni i Çermenikës, Martaneshit, Bendës”; Shahin Zharri, “Kanuni i Çermenikës ose kanuni i Musë Ballgjinit”; Pal Doçi, “Vetëqeverisja e Mirditës: vështrim etnologjik e historik”, Tiranë 1996.

Shih më gjerë: Doçi, Pal.;Për Kanunin. GEER. Tiranë. 2003. f. 86. Nga ky autor shih edhe: Studiues pak të njohur të së drejtës dokesore shqiptare, Kultura popullore, 1-2 1992, (A. Sh. R.Sh, I.K.P.) , f.111-117.

[18]Shih më gjerë: Doçi, Pal.;Për Kanunin. GEER. Tiranë. 2003.f. 86. Nga ky autor shih edhe: Studiues pak të njohur të së drejtës dokesore shqiptare, Kultura popullore, 1-2 1992, (A. Sh. R.Sh, I.K.P.), f.111-117.

[19]Shih Šufflay Milan.;Srbi i arbanasi, Botimi shqip Serbët dhe shqiptarët, Toena, Tiranë, 2004, Përkthyer nga kroatishtja Hasan Çipuri, f. 76-77.

[20]Šufflay, vep. e cit. f. 79.

[21]Vasa, Pashko,;Bardha e Temalit. (Vepra 2.) Tiranë, 1987, f. 22. Titulli i origjinalit Bardha de Temal. Scenes de la vie albanaise. Përkthyer nga Sotir Caci.

[22]Doçi, Pal.;Për kanunin. GEER, 2003, f. 10.

[23]J. G. V. Hahn.;Albanisische studien, Jena, 1854. (Botimi shqip: Studime shqiptare, Tiranë, 2007, Kreu i shtatë: Kushtetuta e fiseve të Malësisë në Ipeshkvinë e Shkodrës, f. 237-249).

[24]Louis Hyacinthe Hecquard,;Histoire et description de la Haute Albanie ou Guegerie, Paris, f. 364 – 372. Botimi shqip (Historia dhe përshkrimi i Shqipërisë së Epër ose i Gegërisë, Plejad, 2008, përkthyer dhe pajisur me shënime nga Oriana Tamburi, f.520.

[25]Ernesto Cozzi.;Marrja e Gjakut në malet e Shqipërisë së Epërme. (La vendetta del sangue nelle Montagne dell Alta Albania, “Anthropos” revue, internationale d’ethnologie e de linguistique, Wien, tome V, fasc. 4, 1910, f. 655-687. Për lehtësi, materiali gjindet edhe në shqip, përkthyer nga Willy Kamsi, në bibliotekën françeskane Shkodër. Lëndën juridike të mbledhur nga Ernesto Cozzi, më 1944, e botoi Zef Valentini, duke kodifikuar në tre libra: I) E drejta civile (familja, miqtë, prona); II) E drejta penale (kundrime paraprake, krime kundër njeriut, krime kundër pronës, ligje të posaçme vendore, procedurat); III) Struktura politike (fisi, bajraku, qeverisja e fisit e bajrakut dhe nëndarjet). Për Marrja e gjakut në Malet e Shqipërisë së Epër, do t’i referohemi përkthimit në dorëshkrim (të daktilografuar) të Willy Kamsit.

[26]Ludvig v. Talloczy.;Kanuni i Lekës, “Illyrisch-Albansche Forschungen” 1, München und Laipzig, 1916, f. 409-459

[27]M. E. Durham: High Albania (Shqipëria e epërme). London, 1909, f. 19-38. Gjithashtu: Some tribal origins and customs. London, 1928.

[28]Nopcsa, F.;Die herkundft des nordalbanisch Gewohnheites Rechtes. Në: “Zeitschrift fur Vergleindchende Rechtwissenchaft” XL Band, Berlin; Gjithashtu: Albanian, die Bergstamme nordalbaniesns und ich Gewohnheitrecht, Manuscript, në: AIH, dosja E -1-40, f. 316. (Përkthimi shqip i dorëshkrimit i përket arkivit të Etnografisë së Institutit të Kulturës Popullore).     

[29]Për më tepër informacion shih: Kahreman Ulqini, Kundrime etnologjike, Camaj-Pipa, shkodër 2007,  kap. “Orvatje për sistemimin dhe botimin e korpusit të së drejtës popullore shqiptare, f. 7-23. Shih gjithhashtu edhe  Pal Doçi, Studiues pak të njohur të së drejtës dokesore shqiptare, Kultura popullore, 1-2 1992, A. Sh. R. Sh., I. K. P., f. 111-117 

[30]Valentini, Giuseppe (Zef).; “La famiglia nel Diritto Tradizionale” . Në: Annali Leteranensi, vol. IX, 1945, f. 9-212.

[31]Valentini, Giuseppe (Zef).; “Il diritto delle comunita nelle tradizione giuridica albanese”. Firence: Valechi, 1956. Bot. Shqip. “E drejta e komuniteteve në traditën juridike shqiptare”. Plejad. Tiranë, 2007. Përkthyer nga Dritan Thomollari.

[32]Huslock, Margaret.; Vep. e cituar.

[33]Shih: Ulqini, Kahreman.;Kundrime etnologjike. Camaj-Pipa. Shkodër, 2007, f. 25-35. 

[34]Kazuhiko Yamamoto.;The ethical structure of Kanun and its cultural implications (Struktura etike e kanunit dhe nënkuptimet e saj kulturore (përktheu dr. Selahedin A. Velaj, 2005, mars, U.S.A). Gjithashtu: Gjakmarrja, Albanian highlander’s “Blood Feud” as social obligation”, Tiranë, 2005.

[35]Camaj, Martin.; Foreword. Vep. e cit., f. XIV-XV.

[36]Doçi, Pal. Vepër e cituar, f. 61.

[37]Valentini, Zef.;Studime e tekste juridike, f. 289.

[38]Hecquard, Louis Hyacinthe. Vepër e cituar, f. 339.

Me 25 Mars 1913, 27 burra të pafajshëm u therën si bagtitë në thertore të improvizuar nga serbët në fshatin Gjuzaj-Darsi. Ndër ta dhe gjyshi i tim eti…Shih listën e emrave në fund të shkrimit…

Nga Dalip Greca

Me 25 Mars (1913-2022) u mbushën 109 vjet nga masakra serbe në Darsinë e Lushnjës (dikur, në ndarjen e vjetër administrative të viteve ’40- ‘50 të shekullit të kaluar e përfshinte Peqini).

Ngjarja tragjike tronditi Darsinë; konkretisht vendlindjen time- fshatin Gjuzaj.

Për këtë ngjarje ka shkruar studiuesi i ndjerë Harun Greca, kushëri dhe mentori im, në librin e tij”DARSIA”, të cilin e ruaj në bibliotekën familjare këtu në Nju Jork si një nga librat më të dashur. Po shkëpus një fragment:”Thikat ndritën në errësirë prej reflekseve të dritës…I therën në dy thertore,i hodhën kapicë mbi njeri-tjetrin…Era e rëndë e gjakut dhe rënkimet e të therurve trazuan qetësinë e shtirur të natës…Nga kjo masakër doli i gjallë vetëm Mustafa Xhyra,të cilin jo se e kursyen,por thikat e ngulura në qafë nuk ia morën dot jetën,ndoshta për të rrëfyer për të tjerët ato çaste të fundit për 27 burra të fshatit që u masakruan barbarisht nga serbët,dhe për t’i treguar botës mbarë se cilët ishin barbarët, cilët ishin ata që dhunonin e thernin pabesisht shqiptarët.”

     …Unë, për të parën herë e kam dëgjuar ngjarjen në vitin 1978 nga i vetmi burrë i mbijetuar në fshatin tim, i cili edhe pse u pre në qafë, arriti të shpëtojë dhe e përcolli ngjarjen me hollësi, pasi u shërua. Ai quhej Mustafa Xhyra, ishte i ardhur në fshatin tonë. Atë kohë unë isha përfshirë në aksionin e mbledhjes dhe interpretimit leksikor të toponimeve të zonës, detyrë e vënë nga kabineti pedagogjik i rrethit. Gjatë mbledhjes së toponimeve më ra në në sy edhe emërtimi toponomastik ”Ke t’thermit”. Duke e diskutuar me tim atë mësova historinë. Atij ia kishte treguar i ati. Në atë ngjarje tragjike ishte përfshirë edhe gjyshi i tij me kushërinj, i cili në kohën kur serbët po merrnin përdhunshëm çdo burrë që gjenin nëpër shtëpi apo në ara e arrestonin dhe e grumbullonin në qendër të fshatit. Ushtari serb që kishte shkuar tek gjyshi i tim eti që po punonte tokën me një pendë qe, i kishte parë në gjoks, mbi xhamdan një sahat të florinjtë me gjerdan po të florinjtë. Serbi ia kishte kërkuar që t’ia falte, gjyshi ia kishte refuzuar kërkesën :- Unë kokën e jap, por jo sahatin, ishte përgjigjë!

Natyrisht që serbët ia morën edhe sahatin edhe kokën. Ai vdiq bashkë me të tjerët i therur egërsisht, siç theren kafshët. Vetëm sllavët kanë zemër e shpirt të therin njerëz si kafshët.

Baba më rekomandoi që të shkoja dhe të takoja xha Mustafanë, burrin e moshuar, që kishte shpëtuar nga vdekja falë përkujdesjes së barinjëve që kishin kaluar aty pas masakrës me delet e tyre.

  Shkova dhe e takova xha Mustafanë tek Dardhat e Bardha. Kishte një kujtesë fenomenale, edhe pse po I afrohej një shekulli jetë. Fliste ngadalë dhe shtruar.

Ja ngjarja që më tregoi ai: Ushtria serbe që kishte arritë deri në Shqipërinë e mesme, pasi kishte kapërcyer lumin Shkumbin, marshonte drejt Myzeqesë me qëllim që të daljen në detin Adriatik. Ata kishin mbërritë në lartësitë e kodrave të Mollagjeçit,ku ishte vendosë shtabi i divizionit të tyre(historianët kanë identifikuar se bëhet fjalë për divizionin Morava), ndërkohë që kolona e ushtrisë turke që komandohej nga Xhavit Pasha, në tërheqje e sipër për ta lëshuar Shqipërinë, ndeshet me forcat serbe pikërisht në atë zone.

Dy fshatarë nga Gjuzaj, që banonin në zonën e luftës, në lagjen e sipërme të Çelëve, tek varrezat e fshatit, kapin pozicione  strategjike dhe u zënë pritë serbëve, duke luftuar për orë të tëra. Ata janë identifikuar si Dervish Zyber Çela dhe Mersin Selman Çela.Ushtria serbe arriti që t’i asgjësojë por pasi ata kishin vrarë disa prej serbëve që binin në pritë në rrugën e thellë tek varrezat e fshatit, në këmbët e kodrave.

Pas asgjesimit filloi reprezalja, rrethimi i tre lagjeve të fshatit nga ushtria dhe arrestimi i çdo burri që gjendej në fshat. Ndër të arrestuarit ishte dhe Mustafa Xhyra, plaku që më tregoi historinë interesante që ndodhi me të dhe të tjerët. Ai kujtonte se serbët të gjithë burrat që mblodhën tek”Boka e Bardhë” afër shtëpive të Mullalive-ndërmjet Gjuzaj dhe Jazxhiaj, i rreshtuan dhe filluan t’i masakronin me bajoneta. Binte një shi i rrëmbyshëm në kohën e ekzekutimit(therjes). Mustafai mbante mend goditjen dhe britmën e serbit  në gjuhën e vet sllave, që i nguli bajonetën në gushë dhe në pjesën anësore të qafës dhe s’kujtonte asgjë më shumë. Më pas ka ndjerë se si uji i shiut i hynte nga plaga e hapur prej bajonetës. Pastaj kishte rënë në kllapi. Dikur kujton edhe ulërimat e burrave të tjerë që thereshin.

Aty kishin kaluar barinj me dele që i kanë kontrolluar viktimat dhe kur e kanë ndjerë se Musatafai ishte gjallë, kanë therë një dash të madh dhe me lëkurën e tij të ngrohtë ia kanë mbështjellë plagët për t’i ndaluar rrjedhën e gjakut dhe e kanë transportuar në Peqin, ku i është dhënë ndihma mjeksore. Ai e shpëtoi.

     Unë mbaj mend se Xha Mustafai e kishte të ngritur, si tegel të salduar pjesën e qafës ku kishte pasë plagët, që ia kishin qepur në spital.

 Kisha tentuar disa herë që ta pëecillja ngjarjen tregjike të masakrës në shtypin e kohës, para ’90-tës, por asnjëherë nuk arrita ta botoja. Ngjarja tragjike mbeti e mbuluar dhe nuk u ekspozua kurrë. Arsyeja? Enigmë.

Kur erdhi demokracia ngjarja u përkujtua dhe një pllakë përkujtimore përcjell ngjarjen tragjike që u mori jetën 27 burrave të Gjuzajt.Aty është lista e të therurve.

        Për këtë masakër ka botuar shkrime përkujtimore edhe gazeta Dielli në Nju Jork. Ndërkohë që në rrafshin kombëtar vlen të përmendet emisionin i gazetarit Marin Mema në “Gjurmë Shqiptare” Top Channal, trasmetuar në korrik 2019.

Kush ishin 27 burrat e therur? 

Ja lista me emrat e shkruar në pllakën përkujtimore:

1-Adem Vallja 

2- Beqir Greca 

3-Caush Greca 

4-Dervish Çela 

5-Elmaz Çela 

6-Hasan Greca 

7-Islam Xhyra 

8-Islam Greca 

9-Idriz Çela 

10-Islam Alleshi 

11- Islam Vallja 

12-Murat Greca 

13 Mersin Çela 

14-Mustafa Xhyra-I mbejetuari I masakrës 

15- Mustafa Greca 

16-Nuredin Greca 

17-Qazim Xhyra 

18- Sulejman Greca 

19- Seit Greca 

20- Sulejman Xhyra

21- Sefer Xhyra

 22-Sako Xhyra 

23-Selam Çela 

24-Tahir Greca 

25- Xhaferr Greca 

26-Jaçe Greca 

27 Veli Xhyra.

Pushofshin në Paqe!

Dr. Paulin Marku/

Kristo Floqi, lindi më 24 Maj 1876 në Korçë. Ai ishte një personalitet i shquar që spikati në fusha të ndryshme gjatë gjysmës së parë të shek. XX. Për të përshkruar figurën dhe veprimtarinë e Kristo Floqit duhet të analizojmë botimet e tij dhe të bashkëkohësve të Floqit. Ai spikati në disa fusha të ndryshme brenda dhe jashtë Shqipërisë. Kristo Floqi dëshmoi se ishte një atdhetar, politikan, jurist, editor, letrar e dramaturg i spikatur që dha një kontribut të çmuar edhe për letërsinë e kulturën shqiptare në përgjithësi. Kristo Floqi ishte i diplomuar në fakultetin e  drejtësisë me rezultatë të larta por arritjet e tij janë në fusha të ndryshme, si: politike, juridike, gazetarisë, letërsisë e dramaturgjisë. Kristo Floqi njihte disa gjuhë të huaja. Ai lexonte vepra të ndryshme botërore për të pasur formim sa me të plotë, jo vetëm në fushën juridike por dhe politike, letrare e dramaturge. Trashëgimia e tij në fushën e letërsisë e dramaturgjisë, botuar brenda dhe jashtë Shqipërie është e madhe. Mund të përmendim disa prej tyre, si: Për bashkimin e shoqërive “Dielli” Boston 1912; Federata Pan shqiptare Vatra “Dielli”, Boston 1912; Bashkimi i shoqërive mori fund “Zëri i Popullit”, Nëw York 1913;  Fe e Kombësi, Sofje 1914; Liria Kombëtare, Gjenëve 1929; Dëshmorët e Rilindjes, Tiranë 1935; etj, etj … 

Në Historinë e Popullit Shqiptar, Vëllimi III, botime Toena 2007 e cilësojnë Floqin si një prej dramaturgëve më me zë. Kristo Floqi botoi, me 1938 në Korçe dramën me katër aktë “Triumfi i Lirisë”. Dramaturg i talentuar, ku njeri prej tyre ishte dhe Kristo Floqi, se bashku me Et’hem Haxhiademi, Ndre Zadeja, Vicens Prendushi, etj., patën kulturën historike që t’i referohen lashtësisë, që për nga tëmatika dhe filozofia e përdorur mund të përkonte me mendësitë e kohërave modern të botës shqiptare, e cila kërkonte rilindje dhe përtëritje në mënyrë që vepra të jetë sa më e plotë në të mire të zhvillimit të letërsisë. 

Kristo Floqi është autor i shumë veprave dhe artikujve të ndryshme, si: letrare, dramaturgjike e komike, të karaktërit politik e juridik me kontribut të çmuar në fushën e drejtësisë për të drejtën konstitucionale.

Aktiviteti i tij në Shtetet e Bashkuara të Amerikës është një tjetër moment i rëndësishëm për të lenë gjurmë në fushën e gazetarisë. Ai pati takime me shqiptarët e diasporës dhe arriti të krijoje lidhje dhe të organizojë takime të ndryshme me shoqatat shqiptare në ShBA. Ftesa që i erdhi për të drejtuar gazetën “Dielli” ishtë një vlerësim që i bëhej atij, si dhe një mundësi e mirë për të njohur nga afër shoqata të ndryshme shqiptare dhe komunitetin shqiptar. Pasi mori ftësën më 20 shtator 1911, nga Shoqëria Besa-Besën për të marre gazetën “Dielli” ai pati mundësi të shpalostë idenë me synimin që shqiptaret të evitonin ndasitë dhe përçarjet krahinore. Floqi i mëshontë faktit se vetëm në qoftë se shqiptaret janë të bashkuar, siç ndodhi pak me vonë me bashkimin e shoqërive të ndryshme shqiptare në “Federatën Pan-shqiptare Vatra” dhe forcim e gazetës “Dielli” dhe të “Vatrës”, komuniteti shqiptar do të shfaqej më i bashkuar për të shpërndarë frymën kombëtare në ShBA. Zoti Floqi e mori Diellin më 21 shtator 1911 deri me 18 korrik 1912. Paraardhësi i tij, Efthim Natsi kishtë drejtuar Diellin deri 14 shtator 1911. Ndërsa pas Floqit, gazetën e drejtoi Faik Konica për periudhën 1 gushti 1912 deri me 8 korrik 1913. Ajo që evidentohet gjatë kësaj periudhe, kur ishte editor edhe Floqi është fakti se ditoret e Diellit ndryshonin shpesh.

Në vitet 1920-1925 një ndër komponentët kryesor për zhvillimin dhe konsolidimin e shtetit shqiptar ishte edhe zhvillimi i arsimit në rang kombëtar. Gjatë kësaj periudhe u zhvilluan tri kongrese arsimore për të diskutuar idetë e ndryshme për zhvillimin e sistemit arsimor në Shqipëri. Në këtë periudhë shërbyen personalitete të shquara në fushën arsimore, si: Sotir Peci, Kristo Floqi, Aleksander Xhuvani, Rexhep Mitrovica, etj… .

Floqi ishte ministër Arsimi në kabinetin e formuar dhe drejtuar nga Iliaz Vrioni. Një ndër përparësitë që pati kjo qeveri, edhe pse për një periudhe relativisht të shkurtër, 15 nëntor 1920 – 1 korrik 1921, ishte zhvillimi i Arsimit që iu besua Kristo Floqit. 

Kristo Floqi ishte dy herë deputet, një herë në qarkun e Dibrës dhe herën tjetër në Korçë. Më 5 prill 1921 përfunduan zgjedhjet e parakohshme në Shqipëri. Kristo Floqi fitoi mandatin e deputetit në qarkun e Dibrës. Gjatë periudhës ndërmjet vitëve 1921 deri në vitin 1925 në Shqipëri kemi ndryshime të shpeshta të qeverive, të cilat nuk arrinin të përmbushnin një mandat të plotë në legjislaturën parlamentare. Për periudhën që flasim, kemi ndryshime të shpeshta në kabinet dhe në qeveri, të cilat qëndruan në pushtet me periudha kohore të shkurta, si ato disa ditore, javore apo disa mujore. 

Kristo Floqi merr mandatin e dytë të deputetit në Korçë, në zgjedhjet politike që përfunduan, më 17 maj 1925. Ai ishtë deputet në Parlamentit e Shqipërisë për periudhën 1925-1928.

Kristo Floqi ishtë diplomuar në fakultetin e drejtësisë në Athinë, Greqi. Aktiviteti i tij shtrihej dhe në fushën e drejtësisë, duke mbuluar funksione të ndryshme, përfshirë dhe si avokat në qytete të ndryshme. Ai u kthye në vendin e origjinës për të punuar si avokat. Pas disa konsultimesh me të afërm dhe miq, vendosi të haptë një studio avokatie në Korçë. Në një hark kohor relativisht të shkurtër emri tij po konsolidohej gjithnjë e më shumë. Falë zotësisë, ai arriti të fitonte disa gjyqe dhe emri i tij filloi të përhapej me shpejtësi dhe konsiderohej si një prej avokatëve më të zotët në Korçë. Po ashtu ai ushtroi profesionin e avokaturës dhe në qytete të tjera si Vlora, Shkodra, etj… .

 Regjimi komunist ishte i ashpër edhe për Kristo Floqin ashtu si ndodhi me shumë intelektualë të tjerë, me persekutime, burgosje e internime. Ai ndërroi jetë në vitin 1951. Përgjatë periudhës komunistë vepra dhe aktiviteti i Kristo Floqit u la në pluhurin e harresës. Duhet thënë, edhe sot që ne flasim studimet rreth figurës së Kristo Floqit janë të pakta. Botimi i librit të profesoreshë, Jonela Spaho, “Kristo Floqi, Koha dhe vepra e tij letrare”i botuarnë vitin 2020 është një kontribut i çmuar për lexuesit dhe plotëson një boshllëk të madh rreth figurës dhe krijimtarisë së Floqit. 

Në përfundim mund të thuhet se, veprimtaria e Kristo Floqit është e gjërë dhe ekzistojnë shumëllojshmëri temash dhe argumentësh ku mund të lëvrohet jeta, figura dhe karriera e shumanshme në shërbim të çështjes kombëtare, letrar-dramaturge si dhe profili i tij politik e juridik. Kristo Floqi informonte shqiptarët e diasporës në SHBA nëpërmjet shkrimeve të botuara në gazetën Dielli ku ishte edhe editor i saj. Ai trajtonte tema të ndryshme si ato historike, letrare e kulturore që lartësonin vlerat kombëtare. Veprimtaria e gjërë dhe e larmishme e Kristo Floqit në politikë, gazetari, në fushën e drejtësisë, letërsisë e dramaturgjisë janë një kontribut i çmuar dhe me rëndësi të madhe për shqiptarët dhe për brezat e ardhshëm. 

by Rafaela Prifti/

The unquestionable integrity and message of a trailblazer continue to reverberate today. Kristo Floqi’s time at Vatra and Dielli, however short, is incredibly significant. 

Jonela Spaho’s monograph of Kristo Floqi proposes to shed light on “the influential thinker of the first half of the 20^th century”. The Professor of Literature at Korca University wrote her PHD thesis on Floqi’s exceptional role particularly as a playwright in the years of Albania’s Independence era throughout the start of WWII. The publication of the 2021 monograph provides as much a historical contextualization as an appreciation for a “multifaceted personality” and offers compelling insights sourced by the subject’s own autobiography, according to Dr. Spaho’s introduction. 

Dr. Paulin Marku, one of the leading scholars on Albania’s Independence Period, told Dielli that “Kristo Floqi’s figure stands out for his influence in the political and legal sphere. As a Doctor of Jurisprudence and a law practitioner, he was a pioneer of the judicial system in Albania and its first Chief Justice. During the 20s and 30s, as a legislative representative of two districts, Dibra and then Korça, a State Council member, Minister of Education in Isuf Vrioni’s administration, Floqi was a distinguished figure well-deserving of respect and appreciation. Above all, the unifying role of Floqi to advance the national movement for Albania’s independence cannot be overstated,” said Dr. Marku. 

In the realm of the literary world, Dr. Spaho’s claim is that Kristo Floqi is not only one of the most prolific Albanian writers but as author of two dozen comedies,  “he is a founder of the genre”. A gifted author, public speaker and journalist, Floqi is a remarkable pioneer and publicist of the Albanian word.  Much of his hard-working nature and perseverance shine through since the early years of his life particularly in reference to his pursuit of self-improvement and education. Born in Korce, Villayet of Manastir, in the Ottoman Empire, he moved from school to school due to family circumstances. He learned Albanian through sheer determination, great writers and kind-hearted mentors. At one point, a 14 year-old Floqi started a personal correspondence with Naim Frasheri, who was so impressed with the writings, the national poet affectionately called his pen pal ‘the little La Fontaine’   

Vatra and Dielli are both well served by the publication of the monograph by Jonela Spaho. In a real sense, they both owe their existence to Kristo Floqi’s relentless efforts and unifying style of leadership. He became editor of the Albanian weekly Dielli (The Sun) in September 1911. The national program published by Dielli and later adopted by Vatra illustrate his qualifications as a visionary with incredible foresight. Driven by the idea of unifying the Albanian community under one organization, Kristo Floqi led numerous conferences around the country laying the groundwork for what would be later known as Vatra. Floqi rallied Albanian émigrés around the flag and was a prominent leading voice for merging numerous organizations at the time. Alongside Fan Noli and Faik Konica, he is one of the main contributors for the founding of the Pan-Albanian Federation of America Vatra in Boston. Due to disagreements with the editor, Floqi resigned his position with Dielli in April 1912.  During the winter of 1912-1913 he moved to New York City where he started a newspaper titled Zeri i Popullit (‘Voice of the People’) Though it attracted quite a number of subscribers, it was a short lived periodical. 

Kristo Floqi’s time at Vatra and Dielli, however short, is incredibly significant. 

Throughout Kristo Floqi’s personal life, academic education, political career and literary work, there is one constant thread which is his unquestionable integrity and patriotism. Having lived through some regime changes, there has been no shortage of twists and turns, ups and downs, more of the latter especially in communist Albania in the late period of Floqi’s personal and professional life. Yet, he reappears now in the monograph Kristo Floqi: His time and Works by Dr. Spaho. Whether it will serve as a call for scholars of the co-founder of Vatra and editor of Dielli, time will tell. In that context, Wednesday’s book presentation at Vatra’s headquarters in New York would be a hopeful sign of inviting historians and researchers to explore Kristo Floqi’s figure in all its dimensions.