Selaudin Guma & Çerçiz Loloçi/

1.

Luzati është një qendër e vjetër e banuar, që daton qysh nga fillimi i shekullit të XV. Toponimet e vjetra kristiane të vendit tregojnë për një jetë të lulëzuar të fshatit para dhe pas pushtimit otoman. Gojëdhënat rrëfejnë që fshati më përpara ka qenë vendosur në rrëzë të fushës në Batall. Më vonë është shpërngulur aty ku është sot. Në fshat ndodhen 3 toponime kristiane: Shën-Kolli, Shën-Todri dhe lagjja Lleshaj, të cilat flasin për ekzistencën e tre kishave në fshat. Interesant dhe kuptimplotë janë emërtimet shqip të shenjtorëve-Nikoll,Todër dhe Aleksandër-Lleshi. Prof. Çabej në librin “Etnogjeneza e kombit shqiptar”, kur përmend fshatrat arbëreshe në Italinë e Jugut në Kalabri, thekson faktin se në Santa-Xhiorxhia de Albanezi banorët i deklaruan faktin se janë nga fshati ‘Luxat”. Shën Gjergji ka qenë shenjti mbrojtës i shqiptarëve në mesjetë dhe banorët që u shpërngulën e morën me vete dhe u identifikuan në tokën e re me emrin e shenjtorit.

Në 1430 Luzati përmendet në regjistrat osmane si fshat rebel,dokument i cili ndodhet në muzeun historik kombëtar. Ky dokument nënvizon faktin se “kalorësit turq të spahiut shkuan në Luzat dhe nuk u kthyen më”. Në 1431 osmanët, pasi pushtuan pjesën më të madhe të territorit shqiptar, filluan regjistrimin e tokave dhe popullatës në sistemin e timareve. Noli në “Historinë e Skënderbeut” më 1921, përmend faktin se “shtresa e fshatarëve të lirë ishte pjesa më rezistente ndaj pushtuesve turq”. Kronikani turk Evlija Çelebi e përmend si vendbanim në veprën e vet në vitet 1660-1670, vite në të cilat ai udhëtoi në Shqipëri. Historiani grek Arivitanoi në librin “Ali Pashë Tepelenliu” nuk e radhit në radhën e çifligjeve të Aliut, siç bën me disa fshatra të tjerë si Veliqot, Hormovë e Lekël. Banorët e Luzatit morën pjesë aktive në dy kryengritjet e mëdha 1833 dhe 1847. Më 1833 në afërsi të fshatit Luzat në vendin e quajtur “Guri i taborrit” u zhvillua beteja e përgjakshme kundër forcave turke të Emin Pashës.

Forcat kryengritëse shqiptare udhëhiqeshin nga Tafil Buzi. Në këtë betejë u shqua dhe trimi luzatar Satedin Luzati, i përjetuar në këngë nga rapsodi popullor qe këndohen deri në ditët e sotme. Më 1914 Luzati u dogj nga forcat shoviniste greke,por popullsia shpëtoi nga një masakër si ajo e Hormovës, falë trimërisë dhe heroizmit të 5 luzatarëve: Aliko Koçi, Ali Beqiri, Selman Qibini, Jakup Skëndi dhe Haxhi Kasa. Një pjesë e madhe e luzatarve për t’i shpëtuar represionit grek emigruan fillimisht në Turqi e Misir dhe në fillimet e shekullit XX në Amerikë dhe Francë. Traditat demokratike të SHBA u përcollën në fshat me krijimin e shoqatës “Përparimi” nga Selim Kopelli, Remzi Kalo, Malo Mustafai, Fuat Shehu, Myrto Progonati etj. Fshati Luzat ka qenë gjithmonë arsimdashës. Në fillim ka ekzistuar mejtepi turqisht dhe më pas shkolla shqip e hapur më 1909. Fshati është vendlindja e patriotit Sulejman Luzati, mik dhe bashkëpunëtor i afërt i Ismail Qemalit, nënprefekt i parë i Tepelenës, deputeti i këtij qyteti në parlamentin demokratik 1921, mik dhe bashkëpunëtor i Fan Nolit, Avni Rustemit, Luigj Gurakuqit… Luzatarët morën pjesë në luftën kundër italianëve më 1920, nën komandën e Dervish Xhaferit dhe Baba Ahmet Turanit, iniciatorit të Komitetit “Mbrojtja Kombëtare”, i cili ishte nip në familjen Luzi në Luzat. Luzati duke qenë i vendosur në anë të rrugës nacionale Tepelenë-Gjirokastër- Janinë (Derveni) ka njohur një zhvillim kultural të konsiderueshëm për kohën. Ata jetonin duke ushtruar bujqësinë, blegtorinë dhe vreshtarinë.

Luzatarët ishin të pranishëm dhe në qytetin e Tepelenës ku ushtronin veprimtari të ndryshme si hotel-restorant, këpucari, berber, etj. Këtë proces e pengoi pushtimi italian i vendit të cilin luzatarët nuk e pëlqyen dhe e kundërshtuan. Më 1940 luzatarët kanë protestuar për dëmtimin e kanalit ujitës të fushës nga italianët që ndërtonin një rrugë strategjike për nevojat e luftës. Lufta Italo-Greke solli dëmtime të mëdha në fshat dhe shkatërrimin e ekonomive fshatare. Kjo është dhe një nga arsyet e rritjes së ndjenjës nacionaliste dhe urrejtje ndaj pushtuesve fashistë ndaj Luzati është një nga fshatrat që radhitet nga të parët në vend për rezistencë kundër Italisë fashiste. Mbi 50 djem morën pjesë në formacionet partizane,shumica dërmuese të rinj ndër ta dhe 4 vajza. Luzati i dha atdheut 12 dëshmorë dhe një heroine, Nimete Progonatin.

2.

Në periudhën e demokracisë, si shumë zona të tjera shqiptare, në Veri dhe në Jug, Luzati u gjend në një lëvizje të pandërprerë të popullsisë, disa që largoheshin për një jetë më të mirë në Tepelenë e qytete të tjera, por edhe jashtë vendit, kryesisht në Greqi, Itali, por edhe në shumë shtete perëndimore, përfshi edhe SHBA. Pa qenë në listën e 100 fshatrave që do të merrnin mbështetje nga shteti për t’u ringritur, mjaftoi iniciativa e intelektualit të njohur Përparim Kalo që Luzatit t’i rikthehej lavdia e dikurshme. Fillimisht ngrihet një qendër kulturore me emrin “Vatra”, më pas një muze dhe për pak vjet fshati bëhet mikpritës i qindra vizitorëve vendas dhe të huaj, në ngjarje të ndryshme kulturore dhe jo vetëm. Ngjarja e fundit ishte 24 marsi 2026 ku atje bujtën dhjetra të pranishëm në përurimin e “Parkut të Harmonisë (një tyrbe bektashiane, një skulpturë për Nënë Terezën dhe tjetra për Haxhi Bektash Veliun, të dyja vepra të artistit Emanuel Koko), përfshi historianin e njohur Bernd Fischer, autor i disa librave për Shqipërinë dhe gazetarin e publicistin Ilir Ikonomi, autori i librave për Fan Nolin dhe Faik Konicën. Në ceremoni përshëndetën pedagogu Bashkim Qeli, kryebashkiaku i Tepelenës Gramoz Sako dhe presidenti I fondacionit “Kalo”, Përparim Kalo. Të pranishëm gjithashtu në këtë veprimtari, përveç të ftuarve nga Gjirokastra dhe Tirana, ishin edhe ish deputeti dhe ish Ministri i Financave Arben Malaj, ish kryebashkiaku i Tepenës dhe deputeti i këtij qyteti Tërmet Peçi.

3.

Fondacioni “Kalo” me drejtues dy bashkëshortët Djana dhe Përparim Kalo, disa vite më parë i kthyen sytë nga ky fshat shumë pranë Tepelenës që po rrënohej vit pas viti. Ishte një dramë që i ndodhte shumë fshatrave të Shqipërise që u shpërngulën ku të mundin, brenda dhe jashtë vendit. Diçka duhej bërë për ta përmbysur këtë realitet të zymtë. Ata pak banorë që ende jetonin në fshat përpiqeshin për t’i ruajtur dhe ribërë shtëpitë e tyre, ca me kursimet në punët e përditshme bujqësore e blegtorale dhe ca me ndihmën që u vinte nga djemtë dhe vajzat emigrantë. Filimisht mjeku i njohur Isuf Kalo, bashkë me autoritetet lokale ribënë rrugën automobilistike dhe pikërisht ky investim tërhoqi edhe mjaft luzatas të tjerë për t’u kthyer në shtëpitë e hershme, për t’i rindërtuar, madje duke bërë edhe vila.

Një qendër kulturore, disa veprimtari të njëpasnjëshme me piktorë, shkrimtarë, publicistë, me përfaqësues të trupit diplomatik.

Libri “Majat e Shalës” është dëshmia e shkruar e një udhëtareje amerikane për Shqipërinë e fillimviteve ’20 të shekullit të kaluar. Një shpirt i bukur dhe një penë majëmprehtë, një sy gjithçkapamës dhe një vëmendje që tejkaloi kureshtinë, duke u njëtrajtësuar me të jashtëzakonshmen dhe realen ndër shqiptarët e atyre viseve.

Ky është një libër që zëshëm flet, fisshëm kumton, dritshëm sheh e mirakandshëm sjell aventurën e një grupi misionaresh të huaja, të cilët ndërmorën një udhëtim në viset veriore të vendit, nga Shkodra në Shalë, Theth e Shosh. Në sfondin e një bukurie mahnitëse të natyrës malore, përpara syve të tyre shpaloset një botë e çuditshme, magjepsëse dhe ekzotike, karakteresh njerëzore, dokesh dhe kulture.

Në këtë amfiteatër mistik, nën një qiell sa të thellë aq të sertë, me shiun dhe baltën që u tregon udhëtarëve rrugën, shkrepave që dalin nga legjenda e hyjnë në frikë dhe adhurim, ata vijnë për të lënë gjurmët e tyre në gjoksin e gjëmimt të një kohe për zgjim. Gjithçka që panë e dëgjuan ata, e skaliti me penë shpirti Rose Wilder Lane, me vërtetësi drite.

Lakmitë e të huajve dhe qëndresa shqiptare, intrigat europiane dhe lindja e shtetit të pavarur, Kanuni dhe dëshira për arsim e progres, gjakmarrja dhe besa, këngët, legjendat dhe besimet e lashta, përkrah konflikteve dhe rreziqeve të reja, vijnë copë pas cope, duke plotësuar pazllin e një panorame mahnitëse. I shkruar si një roman tërheqës aventure, libri i Rose Lane-s e rrëmben lexuesin si ujëvarat alpine të maleve që ajo përshkruan.

Amerikanja, Rose Wilder Lane, bujtëm në shpellën e një komiti

“Malësor, me të cilin u njohëm në shpellën sipër Lumit të Shalës dhe që na këndoi kënga për Durgut Pashën” shkruan në “Majat e Shalës”, shkrimtarja amerikane Rose Wilder Lane, e cila vizitoi Shqipërinë e Veriut në vitin 1922. Një letër e sapo ardhur nga Shqipëria më sjell lajmin se ai ka prerë mjekrën, ka varur pushkën në mur (kur u çarmatosën malësorët qeveria shqiptare bëri një përjashtim në rastin e tij) dhe tani po drejton me sukses të konsiderueshëm, një sharra në Mat, shkruan Rose Wilder Lane.

Rose Wilder Lane duke udhëtuar në Veri nga Shkodra, të shtërnguar nga koha e keqe dhe rruga e gjatë, të nxitur nga rrëfimet e atyre që kishin takuar, për njeriun e shpellës, bashkë me ato, të cilët e shoqëronin bujtën në shpellën e komitit.

Ajo shkruan mes të tjerash në librin e saj “Majat e Shalës”: “Unë nuk isha një njeri i pasur,” filloi ai, “por siç është thënia jonë: “Flokët më të vegjël kanë hijen e tyre”. Në shtëpinë time kishte dele dhe ishte një shtëpi me dy dhoma dhe arat na paguanin mundin. Kutia e duhanit në brezin tim nuk ishte kurrë bosh dhe kishte bukë në tavën e pjekjes. Ishte një djalë në djep dhe një tjetër pranë zjarrit dhe jeta ishte e qetë si Lumi Shala në verë, deri në ardhjen e Durgat Pashës.

“Pas kësaj erdhi tradhtia e Esad Pashës dhe, duke mos pasur as shtëpi, as dele, as djem, as duhan, por vetëm pushkën time…

Duhet ta ndërpresim, për ta kthyer te Durgat Pasha, dhe ai u habit që duhej më shumë se ai emër për të kuptuar. A nuk i kishim dëgjuar kurrë këngët e Durgat Pashës? Durgat Pasha, i cili në vitin 1912 erdhi nga Sulltani i Turqisë për të nënshtruar Bijtë e Shqiponjës, dogji e vrau. “Kur u ktheva në shtëpi nga luftimet, njerëzit e Durgat Pashës ma kishin djegur shtëpinë, gruaja ime dhe djemtë kishin vdekur. Pikërisht atëherë i dhashë besën vetes që të mos e varja kurrë pushkën në mur dhe të mos më prisja mjekrën derisa të çlirohej e gjithë Shqipëria.

Pasi na tregoi se si siguronte mbijetesën, duke plaçkitur dhe vrarë, duke bërë gjëra që nuk e nderonin malsorin, Perolli, një nga shoqëruesit e mi i tha: “Por është koha për të prerë mjekrën dhe për të varur pushkën në mur”, sugjeroi . Tashmë ka një qeveri të lirë shqiptare. “Por jo një Shqipëri e lirë”, tha komiti. “Qeveria e harron këtë dhe ulet në këshill me Fuqitë që na shitën në Itali dhe na dhanë te Serbia. A e keni harruar Kosovën dhe një milion vëllezër tuaj që janë skllevër të serbëve?”

….

Përgatiti: Albert Vataj

Luljeta Xhediku/

Në një ndër libraritë më të reja të Brooklyn-it “Ryder library”, të shtunën e 14 marsit, kryesia e shoqatës shqiptaro-amerikane “Skënderbej” Inc., organizoi promovimin e romanit “Brenga” të autorit Dr.Pashko Camaj. Në këtë takim së bashku me autorin Dr. Pashko Camaj, morën pjesë anëtarë të shoqatës shqiptaro-amerikane “Skënderbej”, simpatizantë të saj dhe dashamirës të librit. Ishte i pranishëm edhe drejtori dhe themeluesi i shtëpisë botuese “Onufri” z. Bujar Hudhri. Z.Hudhri ka qenë një nga bashkëpunëtorët më të ngushtë të shkrimtarit tonë të madh, të ndjerit Ismail Kadare, dhe botues ekskluziv i veprave të tij. Z. Hudhri ka dhënë një kontribut të

pazëvendësueshëm jo vetëm në botimin e letërsisë shqipe, por edhe në forcimin e marrëdhënieve me letërsinë ndërkombëtare, përmes përkthimit dhe botimit në shqip të veprave të rëndësishme të autorëve të huaj. Një ndër kontributet më të rëndësishme i z.Bujar Hudhri është edhe krijimi i librarisë shqiptare online të emëruar “Alblibris”, në bashkëpunim me komunitetin shqiptar dhe veçanërisht me Dr. Pashko Camaj. Kjo librari është krijuar posaçërisht për shqiptarët që jetojnë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, dhe lexuesi shqiptar mund të gjejë aty libra të ndryshëm, në gjuhën shqipe dhe të huaj. Libraria u vu në përdorim më 28 janar 2026, në përvjetorin e nëntëdhjetë të lindjes së gjeniut të letrave shqipe, Ismail Kadare.

 Romani “Brenga” vjen pas librit të parë autobiografik “Porosia e Kullës”. Autori Pashko Camaj sjell për lexuesin një roman të dedikuar të gjithë atyre që mbetën viktima të një regjimi të egër totalitar të komunizmit në Shqipëri. Romani “Brenga”, i botuar nga shtëpia botuese “Onufri”, përshkruan historinë e dy të rinjve Markut dhe Toninit, ku Tonini arrin të arratiset nga Shqipëria gjatë sistemit të diktaturës dhe Marku për shkak se një natë më parë ishte takuar me shokun e tij, vuan pasojat, përndiqet, internohet dhe burgoset nga regjimi komunist i asaj kohe. Tonini arrin të vijë në tokën e ëndrrave, me një brengë që e shoqëron gjatë gjithë kohës. Autori edhe pse vetë me prejardhje nga Mali i Zi, nuk e ka jetuar plotësisht diktaturën komuniste ka arritur ta përshkruajë më së miri realitetin e asaj kohe. Grupi i punës e kishte ndarë romanin në 17 kapituj, dhe secili referues kishte zgjedhur kapitullin që e kishte tërhequr më shumë, dhe për të cilin do të fliste për përmbajtjen, idetë dhe qëllimin e autorit. Takimin e hapi znj. Alketa Veshi, e cila pasi i falënderoi pjesëmarrësit, i dha fjalën e rastit, kryetarit të shoqatës shqiptaro-amerikane “Skënderbej” Inc. z.Imer Laçaj. Ai falënderoi të pranishmit dhe veçanërisht Dr. Pashko Camaj për pasqyrimin që i ka bërë realitetit të kohës komuniste dhe gjithashtu e përgëzoi për mesazhet që autori përcjell në këtë libër. Pas fjalës së rastit, fjalën e mori nënkryetari i shoqatës z. Lekë Preçi, i cili foli për kapitullin “Qetësi para stuhisë”, Arta Xhaferri diskutoi për kapitullin “Arrestimi i babait dhe internimi”. Z. Imer Laçaj u ndal për të folur rreth kapitullit  “Shërbimi në ushtri”. Z.Robert Dajlani foli për kapitullin “Fillimi i makthit”. Znj. Alketa Veshi komentoi rreth kapitullit “Dezertimi nga kampi”. Z. Elton Xhaferri foli për kapitullin “Kalimi drejt lirisë”. Znj. Adelina Laçaj kishte përgatitur një prezantim në Power Point rreth kapitullit “Në botën e lirisë”. Më e reja e këtij takimi ishte nxënësja Erla Lamçe, e cila u shpreh se ky libër e bëri të kuptonte më mirë historinë për sa i përket regjimit diktatorial në Shqipëri. Luljeta Xhediku diskutoi rreth kapitullit të fundit në “Pemën e Gështenjës”. Anëtarët e shoqatës “Skënderbej” Inc jo vetëm folën e diskutuan për vlerat dhe mesazhet që romani “Brenga” përcjell, të cilat po i lëmë që vetë lexuesi t’i zbulojë, por ata ndanë edhe dëshmi nga jeta e tyre për sa i përket periudhës së komunizmit në Shqipëri që do të thotë secili prej tyre gjeti një pjesë të së shkuarës në këtë roman të Dr. Camaj. Dr. Camaj u emocionua teksa dëgjoi me kujdes të gjitha komentet që u bënë dhe falënderoi me thjeshtësinë që e karakterizon pjesëmarrësit. Gjithashtu, drejtori i shtëpisë botuese “Onufri” përgëzoi jo vetëm autorin, por edhe të gjithë anëtarët që me gjithë vrullin që ka jeta amerikane gjejnë kohë të vijnë dhe të diskutojnë rreth librit dhe krijimtarisë së Dr. Pashko Camaj. Drejtori i shtëpisë botuese, Bujar Hurdhri, dhe Dr. Pashko Camaj prezantuan gjithashtu librarinë online “Alblibris”, ku të gjithë shqiptarët që jetojnë në SHBA mund të porosisin libra online dhe libri u vjen në shtëpi. Pasditja që anëtarët kaluan së bashku duke diskutuar rreth librit ishte një pasdite e këndshme dhe ndryshe nga të tjerat.  Shoqata shqiptaro-amerikane “Skënderbej” Inc. i uron suksese më tej Dr. Pashko Camajt. 

Nga dr. Sadik Elshani/

Dita e Verës është një festë e lashtë pagane që në vazhdimësi është festuar nga shqiptarët. Është një festë e gëzueshme që shënon mbarimin e dimrit dhe ardhjen e ditëve të ngrohta në Shqipëri. Nuk është vetëm një ditë që shënon ndërrimin e stinëve, por është edhe në ditë që sjell shpresë, energi të reja, ngrohtësi, përtrirje, bashkon njerëzit në një atmosferë të gëzueshme e festive. E tillë ishtë dita e shtune, 14 mars, në Philadelphia ku u organizua festimi i Ditëss ë Verës. Këtë vit ndoshta festimii i kësaj ditë ishte edhe më i hareshëm, sepse po vinte pas një dimri të gjatë me ditë shumë të ftohta e plot borë. Shumë bashkatdhetarë të gëzuar ishin tubuar në mjediset e brendshme dhe të jashtme të “Kafe Dajti”. Tryezat ishin të mbushura plot me ushqime tradicionale shqiptare: byrekë, petulla, bakllava, ëmbëlsira të ndryshme.

Kuptohet, Dita e Verës nuk mund të festohet pa ballokumet e famshme të Elbasanit. Ishin të ekspozuara edhe produkte ushqimore:  ullinj e vaj ulliri, reçele pemësh të ndryshme, si dhe produkte artizanale, instrumente popullore. Organizatorët kishin siguruar edhe këndin e lojërave për fëmijë. Zoti Haki Çollaku, dibrani krenar, në një kënd kishte sjellur “Odën dibrane”, ku ishin ekspozuar pamje nga krahina e Dibrës, instrumente popullore të zonës dhe produkte artizanale të asaj ane. Në raste të tilla nuk mungon as kënga e vallja shqiptare. Bashkatdhetarët e gëzuar kaluan së bashku ca çaste të hareshme, të lumtur që tani po na vijnë ditë më të ngrohta me gjithë atë forcën shpërthyese të stinës së pranverës. Festa të tilla e bashkojnë dhe e forcojnë më tepër komunitetin tonë, sjellin energji pozitive – kur festohet së bashku kënaqësia është më e madhe, çastet janë më të lumtura. Në kuadër të këtij manifestimi u organizua edhe një mbrëmje festive me muzikë e ushqime shqiptare.

Kjo veprimtari e bukur e plot hijeshi u organizua fal angazhimit të gazetares e veprimtares së palodhur të komunitetit tonë, zonjës Eva Dori në bashkëpunim me pronarët e “Kafe Dajt”, amviset duararta shqiptare, sipërmarrësit shqiptarë, numri i të cilëve cdo ditë është duke ushtuar. “Kafe Dajti” është një kafe – restorant ku shërbehen kryesisht ushqime tradicionale shqiptare dhe që nga hapja në nëntorin e vitit të 2024 është bërë një pikë mjaft e frekuentuar nga bashkatdhetarët. Është bërë edhe një qendër ku herëpashere organizohen edhe mbrëmje muzikore festa të ndryshme: festimi i Ditës së Shën Valentinit, Festës së Pavarësisë së Kosovës Ditës së Verës, etj. Shumë bashkatdhetarë e shfrytëzojnë këtë lokal për festat e tyre familjhare. Duhen përgëzuar pronarët e këtij lokali për gatishmërinë e tyre për t’i shërbyer komunitetit në forma të ndryshme.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 15 Mars 2026

Gazeta hungareze “Új Ifjúság” ka botuar, me 23 prill 1968, në faqen n°9, intervistën ekskluzive të Mbretëreshës Geraldinë në Madrid me reporterin e gazetës gjermane “Neue Post”, të cilën Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar : 

Dëshmia e gruas së Zogut

Epoka e mbretërve tashmë ka perënduar; ata po zhduken ngadalë në humnerën e historisë. Nganjëherë gazetarët i nxjerrin nga mërgimi i tyre, kur duan të shkruajnë diçka “që ende e intereson lexuesin”. Në një gazetë perëndimore hasëm intervistën e mëposhtme me një mbretëreshë të internuar me origjinë hungareze, Geraldinën, ish-mbretëreshën e Shqipërisë, e lindur kontesha Apponyi, e cila sot jeton në Spanjë.

Kush është kjo grua dhe si jeton ajo sot ? Le të kujtojmë pak ngjarjet historike. Shqipëria për më shumë se një mijë vjet ka qenë nën sundime të ndryshme. Pas luftërash të pafundme dhe të rënda, në vitin 1922 Ahmet Zogu, një udhëheqës me prejardhje nga një familje e vjetër shqiptare, arriti të marrë pushtetin në duart e tij. Fillimisht u vetëshpall (në fakt është zgjedhur) president i republikës, pastaj në shtator të vitit 1928 u kurorëzua si Mbret i Shqipërisë me emrin Zogu I. Ai sundoi për dhjetë vjet e gjysmë, derisa në pranverën e vitit 1939 italianët pushtuan Shqipërinë dhe Mbreti Zog, së bashku me bashkëshorten e tij, u detyrua të shkojë në mërgim.

Çfarë shkruajnë sot gazetat për këtë mbretëreshë në ekzil ?

• Ajo ka një pasuri tmerrësisht të madhe.
• Është e varfër si miu i kishës dhe mbahet nga fisnikët që jetojnë në mërgim.
• Në Los Gavillanes, pranë vilës së Fabiolës, mbretëreshës së Belgjikës, ndodhet vila e saj luksoze.

Në të vërtetë, Geraldina jeton në Madrid. Dhe reporteri e përshkruan kështu takimin e tij me të :

Adresa e saj nuk gjendet në librin e telefonit, por në postë, kundrejt disa qindra pesetash, megjithatë ma treguan. Kopshti përpara shtëpisë, e lyer me ngjyrë rozë, është mjaft i pa mirëmbajtur. Qepenat janë të ulura; duket se mbretëresha nuk e pëlqen diellin.

— Çfarë të bëj, a të bie thjesht ziles ? Ndoshta është më mirë të telefonoj, mendova me vete.

U dëgjua një zë i thellë dhe i ngjirur i një gruaje.

U prezantova dhe pastaj pyeta nëse mund të flisja me Madhërinë e Saj, mbretëreshën.

Meqë nuk e kuptova në çfarë gjuhe foli zëri i mëparshëm, fola në anglisht dhe mora përgjigje po në anglisht :

— Këtu flet Mbretëresha e Shqipërisë.

— Uau ! Një mbretëreshë në linjë! Papritur nuk dija si të reagoja. Belbëzova diçka nga hutimi dhe pastaj i shpjegova se doja të flisja me të.

— Nuk më pëlqen të jap intervista — u përgjigj këtë herë në gjermanisht, por me një shqiptim të pastër hungarez. Nuk jam interesante. Dhe mbi të gjitha nuk më pëlqen të merrem me politikë.

— Ju siguroj se nuk do të flasim për politikë. Por do të doja të njihesha me një mbretëreshë.

— Dhe çfarë prisni nga kjo ? Mirë pra, nuk ka gjë, ju pres në orën pesë pasdite.

Vrapova shpejt në dyqanin më të afërt të luleve dhe zgjodha një tufë me lule pranverore. Vajza shitëse e luleve u habit shumë kur shkrova se lulet duhej të dërgoheshin në adresën e një mbretëreshe. Ndoshta mendoi se edhe unë isha mbret.

Mbretëresha Geraldinë është përshkruar në mënyra të ndryshme. Thuhej se ishte një grua me pamje të ashpër dhe me syze. Një zonjë e dëshpëruar, e keqe dhe grindavece. Por që kur fola me Geraldinën në telefon, nuk besoja se ajo ishte e tillë.

Kur i rashë ziles, derën e hapi një grua e re spanjolle dhe më çoi në një dhomë të thjeshtë, por të rregulluar me shumë shije. Nuk prita gjatë. U dëgjuan hapa gruaje që po afroheshin dhe Geraldina hyri brenda. Me shikimin e parë kuptova se ajo nuk i ngjante Liz Taylorit, por më tepër Lil Dagoverit. Por ajo kishte padyshim temperamentin e Marika Rökk. Manikyrin e thonjve e kishte saktësisht në të njëjtën nuancë me buzëkuqin e saj.

— Ju lutem, uluni zotëri. Çfarë do të pini, një vermut apo më mirë një sheri ?

Ajo nxori vetë gotat nga bufeja antike.

— Si duhet t’ju drejtohem ? Jam në siklet : “Lartmadhëria Juaj” apo “Lartmadhëria Juaj Mbretërore” ?

— A nuk mendoni se “Madame” është plotësisht e mjaftueshme ?

Pastaj ajo vuri re me kënaqësi se unë nuk pi duhan.

— Nëse më lejoni, Madame, do ta filloj me një pyetje paksa të guximshme. Si jetoni, nga çfarë jetoni dhe si e shihni të ardhmen ?

— Po bëni shumë pyetje. Do të përgjigjem shkurt. Për të ardhmen dëshiroj vetëm një gjë : paqe dhe qetësi. Gjithmonë kam frikë se po më ndjekin, se edhe nga këtu do të duhet të largohem përsëri.

Madame flet ngadalë ; më pëlqen që bën kaq shumë gabime në të folur.

— Do të doja të jetoj aq sa ta shoh Lekën, djalin tim, të martohet dhe të ketë shumë fëmijë të bukur. Shpresoj… — dhe Geraldina buzëqesh e lumtur.

— Pra dëshironi të bëheni gjyshe. Dhe mendoni se djali juaj mund të bëhet mbret dhe ju përsëri mbretëreshë një ditë ?

— Djali im është dy metra i gjatë. Sot është njëzet e tetë vjeç dhe pas vdekjes së të atit, në vitin 1961, në hollin e një hoteli në Paris, në prani të tridhjetë patriotëve shqiptarë të mërguar, ai mori simbolikisht fronin shqiptar. Ai e përforcoi këtë me një betim, duke premtuar se do të mbrojë integritetin territorial të Shqipërisë. Natyrisht, e di se e gjithë kjo ishte vetëm një skenë si në operetë. Shqipëria nuk do të jetë më kurrë një mbretëri dhe gjithmonë do të mbetet nën sundimin komunist. Por ne thamë se nuk do të bënim politikë ! — buzëqeshi me një buzëqeshje paksa dinake.

— Sa për mua, nuk mendoj kurrë të jem një mbretëreshë që sundon. Sepse, e dini — shtoi ajo me besim — është diçka tjetër të sundosh pranë një bashkëshorti mbretëror. Kur munda të ulesha pranë burrit tim, e pranova me mirënjohje që populli shqiptar më kishte dashur aq shumë mua, një konteshë hungareze. Por të sundosh ? Gjithmonë sundojnë burrat, sepse nëse gratë do të bashkoheshin, do të arrinin shumë në politikë. Ato madje mund ta shpëtonin edhe çështjen e paqes në botë.

Sipas revistës “Neue Post”