Nga Rafael Floqi

Ndërsa amerikanët përgatiten të fillojnë të dielën, disa mund të kenë frikë nga humbja e një ore gjumi. Në fakt, mbi gjysma e SHBA. të rriturit tani kundërshtojnë kohën e kursimit të ditës, sipas një sondazhi të fundit të Gallup – dhe arsyeja mund të mbështetet nga shkenca. Ekspertët thonë se ndryshimi i orës bën më shumë sesa thjesht t’i bëjë mëngjeset pak më të vështira, por ndikon në shëndetin tonë.

“Ndryshimi i orës së pranverës çon në mungesë gjumi në të gjithë shoqërinë,” thotë Jennifer Martin, ish-presidente e Akademisë Amerikane të Mjekësisë së Gjumit dhe profesoreshë e mjekësisë në Shkollën e Mjekësisë David Geffen në UCLA.

Një ndikim i madh

Ndërsa humbja e një ore gjumë mund të mos duket si një ndryshim i madh, Martin thotë se kjo ka një ndikim të madh në shëndetin tonë – kryesisht sepse shumica e amerikanëve nuk po flenë mjaftueshëm. “Shumë amerikanë tashmë janë të privuar kronikisht nga gjumi ose vuajnë nga çrregullime të gjumit,” thotë ajo. “Ky ndërprerje shtesë përforcon ndonjë nga simptomat që ata tashmë kanë.”

Ndryshimi i orës sjell me vete edhe ndikime të tjera negative shëndetësore për shkak të ndryshimeve në ritmin tonë cirkadian. “Ritmi ynë cirkadian është ora jonë e brendshme dhe është shumë e lidhur ngushtë me ditën 24-orëshe”, thotë Martin. “[Kursimi i ditës] në fakt ndryshon marrëdhënien midis orës sonë të brendshme dhe mjedisit të jashtëm.”

Kalimi në orën e ditës do të thotë që ritmet tona cirkadiane nuk janë më në përputhje me lindjen dhe perëndimin e diellit – dhe kjo ndikon në shëndetin tonë. “Kur jemi në kohën standarde, orët e ditës janë më të lidhura me ritmet tona rrethore,” thotë Martin. Kjo ndryshon kur orët nisin përpara: “Kur kalojmë në orën e ditës, është errësirë ​​më vonë në mëngjes dhe kjo nuk është e mirë për shëndetin dhe mirëqenien tonë të përgjithshme.”

Lëvizja e orëve përpara ka qenë e njohur për përkeqësimin e simptomave të ankthit dhe depresionit, dhe gjithashtu është lidhur me një rritje të sulmeve në zemër dhe goditjeve në tru. Kursimi i ditës shoqërohet me më shumë aksidente trafiku, mungesa dhe vonesa, thotë Martin.

Zbutja e efekteve

Ndërsa ekspertët rekomandonin të ndryshoni orarin tuaj me 15 minuta çdo ditë në ditët para ndryshimit të orës, Martin thotë se ndryshimi nuk është i lehtë për t’u zbatuar nga shumica e njerëzve. “Është e pamundur ta bësh këtë, sepse asgjë në shoqëri nuk ndryshon me 15 minuta në ditë,” thotë ajo. “Mënyra se si shoqëria ndryshon [për kursimin e ditës] është befas, brenda natës, në një natë.”

Martin paralajmëron kundër përdorimit të mjeteve ndihmëse për gjumë si melatonin. “Shumë nga këta agjentë ju bëjnë të përgjumur dhe përgjumja është një nga problemet me të cilat njerëzit do të luftojnë gjithsesi,” thotë ajo – duke shtuar se ndikimet e mbetura të mjeteve për gjumë mund të ndikojnë në vigjilencën tuaj mëngjesin tjetër.

Në vend të kësaj, Martin rekomandon thjesht t’i jepni trupit tuaj kohë për t’u përshtatur me ndryshimin. “Ky përçarje është biologjike,” thotë ajo. “Nuk është diçka që mund ta kapërcesh thjesht duke u përpjekur më shumë.”

Çfarë ka thënë Trump deri më tani për kohën e kursimit të ditës?

Në dhjetor. Më 13, 2024, Trump postoi në faqen e tij të mediave sociale, Truth Social, “Partia Republikane do të bëjë përpjekjet e saj më të mira për të eliminuar kohën e kursimit të ditës, e cila ka një zonë të vogël, por të fortë, por nuk duhet! Ora ditore është e papërshtatshme dhe shumë e kushtueshme për kombin tonë.”

Por më shumë se një muaj në presidencën e tij, Trump nuk ka bërë ende ndonjë lëvizje për këtë çështje që nga postimi i tij në Truth Social dhe ekspertët janë pak të pasigurt se çfarë ndryshimesh mund të vijnë.

David Prerau, autor i “Seize the Daylight: The Curious and Contentious Story of Daylight Saving Time” dhe një ekspert në këtë temë, thotë se ekzistojnë tre opsione. E para është ruajtja e sistemit ekzistues të ndërrimit të orës dy herë në vit; Aktualisht, pjesa më e madhe e Amerikës e vendos orën një orë përpara duke filluar nga marsi për kohën e kursimit të ditës dhe e kthen orën një orë prapa duke filluar nga nëntori për orën standarde. Opsioni i dytë është që të bëhet e përhershme koha e kursimit të ditës dhe e treta është të bëhet e përhershme koha standarde.

“[Trump] e tha atë në një fjali shumë të shkurtër pa detaje, kështu që nuk është e qartë se cilin prej tyre do të thoshte,” thotë Prerau. “Shumica e njerëzve as që e kuptojnë se ka dy opsione të tjera.”

Shtëpia e Bardhë nuk iu përgjigj menjëherë një kërkese për koment duke kërkuar qartësi mbi planet e Trump për kohën e kursimit. 

Nga: Cafo Boga/

Për muslimanët në mbarë botën, ky është muaji i Ramazanit, muaji i nëntë i kalendarit hënor islamik dhe ka një rëndësi të madhe. Ramazani besohet të jetë muaji gjatë të cilit Kurani iu shpall Profetit Muhamed. Në përkujtimin e kësaj ngjarje të jashtëzakonshme, Ramazani shërben si një kohë për muslimanët që të bashkohen në adhurim dhe komunitet, duke përforcuar lidhjet midis individëve dhe familjeve. Është gjithashtu obligim agjerimi, i cili është një nga pesë shtyllat e Islamit, që synon të nxisë vetëdisiplinën, vetë-reflektimin dhe ndjeshmërinë për ata më me pak fat. Ai gjithashtu inkurajon muslimanët që të zhvillojnë një lidhje më të fortë me Zotin (Allahun). Në përgjithësi, Ramazani është një kohë thellësisht shpirtërore dhe e përbashkët për muslimanët, duke u fokusuar në adhurimin, rritjen personale dhe mbështetjen e komunitetit.

Marsi njihet gjithashtu si muaji i historisë së grave në shumë vende, përfshirë Shtetet e Bashkuara. Gjatë këtij muaji, zhvillohen ngjarje, programe dhe diskutime të ndryshme për të festuar dhe nderuar kontributet e grave gjatë historisë dhe për të rritur ndërgjegjësimin për të drejtat dhe çështjet e grave. Dita Ndërkombëtare e Gruas, e festuar më 8 Mars, gjithashtu bie brenda këtij muaji dhe shërben si pikë qendrore për njohjen e arritjeve të grave dhe avokimin për barazinë gjinore. Prandaj, është me vend që këtë artikull t’ia kushtojmë grave shqiptare, më konkretisht grave shqiptare të besimit islam, dhe të trajtojmë disa çështje me të cilat ato përballen edhe sot në shekullin e njëzet e një.

Pas rënies së komunizmit në Shqipëri dhe gjetkë në Ballkan, pati një interesim të ri për fenë e të gjitha besimeve. Njerëzit filluan të kthehen në vendet e tyre të adhurimit. Rrjedhimisht, u ndërtuan një numër i madh kishash dhe xhamijash, gjë që është e diçka e mirë, njerëzit kanë nevojë për një lloj lidhjeje shpirtërore. Megjithatë, komunitetet kanë nevoja edhe për institucione të tjera si spitale, shkolla, biblioteka, muze e të tjera, kështu që një qasje e balancuar në kryerjen e investimeve të tilla, besoj se do ta kënaqte Zotin më shumë sesa thjesht ndërtimi i xhamive dhe kishave. Zhvillimi i fundit, veçanërisht në mesin e besimtarëve myslimanë, solli një fenomen tjetër jo të përhapur më parë në rajonin tonë dhe ai është infiltrimi i trashëgimisë kulturore të huaj dhe praktikave të aderuara në vendet arabe dhe vendet e tjera myslimane të Lindjes së Mesme. Ndërsa shqiptarët ndajnë një fe të përbashkët me këto vende, ata nuk kanë asgjë të përbashkët me to. Një nga elementët më shqetësues është që femrat shqiptare kanë filluar të mbajnë hixhab (mbulesë) dhe burka (mbulesë të plotë), padyshim jo tradita jonë kulturore apo rajonale. Ne kemi trashëgiminë tonë kulturore dhe traditën tonë, të rrënjosura në traditën evropiane të cilës i përkasim. Opinionet se kush po e shkakton këtë ndërhyrje në kulturën tonë ndryshojnë, disa besojnë se financohet nga armiqtë tanë që do të donin të dobësonin identitetin tonë kombëtar, disa besojnë se udhëheqësit dhe imamët tanë fetarë nuk kanë njohuri të thella për fenë dhe trashëgiminë tonë kulturore apo historinë dhe manipulohen lehtësisht, ndërsa disa që e bëjnë këtë nga injoranca e tyre totale e cila i ka shtyrë të bëhen fetarë ekstremist. Realiteti ka të ngjarë të përfshijë aspekte nga të gjitha këto prirje. Kurani ofron njohuri të thella mbi rolet, të drejtat dhe përgjegjësitë e grave, duke theksuar rëndësinë e tyre si në shoqëri ashtu edhe në atë shpirtërore. Ai parashtron parime të qarta në lidhje me arsimimin, barazinë dhe zhvillimin personal. Lidhur me kodin e veshjes së grave, ata që studiojnë dhe kuptojnë Kuranin e Shenjtë do të zbulojnë se Zoti nuk i urdhëron gratë të mbulojnë flokët, krahët, këmbët, duart ose fytyrat e tyre – këto kufizime të veshjes nuk janë as të paracaktuara në mënyrë hyjnore dhe as të përcaktuara si ligje fetare. Në vend të kësaj, hixhabi dhe burka duhet të shihen si aspekte të traditës kulturore ose rajonale. Kurani diskuton kodin e veshjes së besimtarëve dhe një shqyrtim i kujdesshëm i vargjeve përkatëse mund të ndihmojë në sqarimin e asaj që pritet nga gratë islame për sa i përket veshjes.

Për të kuptuar origjinën e këtij konteksti, ne duhet të udhëtojmë 1400 vjet pas në qytetin e Medinës në Arabinë Saudite, gjatë një kohe kur Profeti Muhamed u thirr për të trajtuar çështjen e grave që përballeshin me sulme në zonë. Rreth vitit 600 pas Krishtit, shumë përpara ardhjes së banjove moderne, një grua që kishte nevojë të kryente nevoja gjatë natës duhej të dilte e vetme në shkretëtirë për privatësi, një skenar që ende lidhet me ata që jetojnë në zonat rurale edhe sot. Në mënyrë alarmante, një grup meshkujsh filluan të përfitonin nga këto dalje gjatë natës, të fshehur në skajet e qytetit, të mbështjellë në errësirë ​​për të fshehur identitetin e tyre. Nëse një grua vishte një xhelbab, një rrobë si mantel, këta meshkuj e kuptonin se ajo nuk duhej të lëndohej. Në atë epokë, një xhelbab ishte një simbol statusi, i krahasueshëm me një pallto e stiluar apo një xhaketë të shtrenjtë sot, që tregonte se gruaja ishte e lirë; Të qenit një grua e lirë do të thoshte se ajo mbrohej nga klani i saj dhe mund të përballej hapur me një sulmues dhe ta identifikonte atë. Në të kundërt, nëse një grua dilte pa xhelbab ose vishej më lirshëm, kjo u sinjalizonte meshkunjve se ajo ishte skllave, duke e bërë atë të ndjeshme ndaj sulmit. Anëtarët e shqetësuar të komunitetit ia paraqitën Profetit këtë situatë shqetësuese. Ashtu si me shumë sfida sociale, politike dhe familjare me të cilat u përball gjatë profetësisë së tij, ai kërkoi udhëzim hyjnor dhe si pasojë, një ajet (sure) u shpall në Kuran, librin e shenjtë të Islamit, duke thënë:

“O Pejgamber, thuaju grave të tua, bijave të tua dhe grave të besimtarëve qër të tërheqin rrobat rreth vetes mbi trupin e tyre, pasi kjo është më mirë që të njihen e mos të ofendohen”

Ajeti në fjalë është nga sureja Al-Ahzab (kapitulli 33) i Kuranit, konkretisht ajeti 59. Ky ajet nënvizon rëndësinë e modestisë mes grave brenda komunitetit të besimtarëve, duke i inkurajuar ato që të mbështjellin petkat e tyre rreth vetes si një mjet për vetëmbrojtje dhe të njihen si gra të nderuara.

Në pamje të parë, kjo zgjidhje duket e thjeshtë; megjithatë, doli të ishte shumë më komplekse. Komuniteti i hershëm mysliman ishte i organizuar në mënyrë fisnore dhe i ndikuar shumë nga hierarkitë shoqërore, duke e bërë thuajse fyese nocionin e mos dallimit të një gruaje të lirë nga një skllave bazuar në veshjet e saj. Për më tepër, u ngritën konsiderata praktike: si mund t’i përmbushte një skllave detyrat e saj nëse lëvizja e saj pengohej nga një mantel? Si do të ishte në gjendje të gatuante, pastronte apo mblidhte ujë?

Në fund të fundit, studiuesit e hershëm myslimanë përcaktuan se veshja e një gruaje duhet të diktohet nga dy faktorë kryesorë: (1) roli i saj shoqëror dhe (2) përgjegjësitë e saj profesionale. Kështu, zgjedhjet e veshjeve të një gruaje duhet të ndikohen nga konventat kulturore dhe praktika.

Për një grua muslimane që jeton sot në Shqipëri, si dhe në pjesë të tjera të botës perëndimore, kjo tregon dy gjëra: së pari, se ajo ka një rol dhe funksion të përcaktuar brenda shoqërisë ku mund të japë kontribute të rëndësishme; dhe së dyti, se ndërkohë që kryen detyrat e saj në një kulturë ku mbulimi nuk është zakon – dhe ku zgjedhja e veshjes së një velloje mund të shkaktojë ngacmime – zgjedhja e veshjeve të pranuara gjerësisht si fustanet, xhinset apo edhe pantallonat joga është jo vetëm e pranueshme, por edhe e këshillueshme.

Pra, si lindi perceptimi se një grua muslimane duhet të mbajë mbulesë si një detyrim fetar? Termi që shpesh lidhet me mbulesën e gruas muslimane është “hixhabi”, një fjalë arabe që keqkuptohet shpesh. Për ata që nuk e kanë të njohur, Kurani përmban 114 kapituj, të përbërë në vargje poetike që arrijnë në mbi 6000. Ndër këto, vetëm tre vargje i drejtohen drejtpërdrejt veshjes së grave.

Ajeti i parë tashmë është përmendur. Ajeti i dytë, nga e njejta Sureja Al-Ahzab (33:32), u drejtohet grave të Profetit:

“O gratë e Profetit! Ju nuk jeni si asnjë grua tjetër: nëse jeni të përkujdesur (për Allahun), mos u bëni tepër femërore në të folur me meshkuj, ose ata që kanë sëmundje në zemrat e tyre mund të tundohen; fol me ton të moderuar.”

Gratë e Profetit zinin një pozitë unike dhe martesa e tyre nuk ishte e zakonshme. Ata kishin përgjegjësi të jashtëzakonshme për të udhëzuar dhe orjentuar gratë e tjera muslimane. Në Islam, si burrat ashtu edhe gratë kanë role të rëndësishme në jetën shoqërore.

Ajeti i tretë, i gjetur në Suren Al-Nur (24:30–31), ka ngjashmëri me të parin dhe është shpallur në përgjigje të një konteksti specifik historik. Ajo i udhëzon gratë që të tërheqin mbulesat e tyre mbi kraharorin e tyre dhe të përmbahen nga ekspozimi i stolive të tyre, përveç në prani të të afërmve të tyre. Të dhënat historike tregojnë se gjatë periudhës para-islamike, ishte e zakonshme që gratë të mbanin një shami të njohur si khimar, e cila ishte e vendosur pas veshëve dhe rridhte poshtë shpinës së tyre. Ata zakonisht visheshin me një shtrëngoje të vendosur që lihej e hapur në pjesën e përparme, duke zbuluar kështu një pjesë të trupit të tyre. Kur Islami u shfaq në Gadishullin Arabik, u shpall një ajet që i udhëzoi gratë të përdorin këtë shami ose veshje të tjera për të mbuluar gjoksin e tyre. Ky përfaqëson udhëzimin themelor të ofruar nga Kurani në lidhje me veshjen e grave. Veçanërisht, Kurani nuk numëron pjesë të veçanta të trupit që duhet të fshihen. Shumë studiues myslimanë argumentojnë se paqartësia e këtyre vargjeve ishte e qëllimshme, duke u dhënë grave lirinë për të përcaktuar veshjen e tyre bazuar në traditat e tyre kulturore dhe ndryshimin e kohërave. Megjithatë, kjo nuk duhet të interpretohet si një licencë për t’u veshur në mënyra që ndryshojnë nga normat kulturore dhe morale të shoqërive të tyre, pavarësisht se si disa mund ta interpretojnë atë sot.

Për sa i përket termit “hixhab”, ai nuk shfaqet në asnjë nga tre ajetet përkatëse dhe nuk është përcaktuar në mënyrë specifike në Kuran se i referohet mbulesës së një gruaje. Ndërsa termi ekziston në Kuran, ai përdoret në një kuptim më të gjerë për të nënkuptuar një pengesë ose ndarje, siç është ndarja midis hyjnores dhe njerëzimit ose midis besimtarëve dhe jobesimtarëve. Ai përshkruan gjithashtu një ndarje fizike që u përdor gjatë kohës së Muhamedit kur ai fliste me gratë e tij, së bashku me izolimin që kërkoi Maria gjatë lindjes së Jezusit. Koncepti i ndarjes – qoftë si një perde ndarëse fizike, apo një pengesë a një dallim – përfshihet nga termi “hixhab”.

Duke pasur parasysh se hixhabi nuk i përket në mënyrë specifike mbulesës së një gruaje, pse ka ardhur në simbolizimin e imazhit të një gruaje muslimane? Për më tepër, pse gratë muslimane në mbarë botën nuk kanë arritur të drejta të barabarta me burrat, siç artikulohen qartë në Kuran? Në disa rajone, ndjekja e arsimit mund të rezultojë në pasoja të dhunshme; ngarje e automjeti mund të çojë në burgim; apo përfshirja në lëvizje politike mund të rezultojë në sulme publike. Shkurtimi i të drejtave të grave nuk është ekskluzive për Islamin; çështje të tilla janë gjithashtu të përhapura në fetë e tjera, duke përfshirë judaizmin dhe, deri në një masë, krishterimin.

Në kontekstin e Islamit, historikisht, përkrahësit e ruajtjes së statusit të gruas si qytetare të dorës së dytë kanë argumentuar se gratë e respektuara duhet të mbeten në shtëpi dhe jashtë jetës publike, siç thonë ata ishte tipike gjatë epokës së Profetit. Megjithatë, a ishin gratë vërtet të kufizuara në shtëpitë e tyre dhe të fshehura 1400 vjet më parë gjatë jetës së Muhamedit – shumë kohë përpara ngritjes së feminizmit? Përgjigja është jo. Gruaja e parë e Muhamedit, Hatixheja, drejtonte një biznes të suksesshëm import-eksporti dhe ishte aq e impresionuar nga integriteti i Muhamedit, saqë ajo përfundimisht i propozoi atij. Sa gra sot ndihen rehat të marrin iniciativën për t’i propozuar martesë një burri? Gruaja e dytë e Muhamedit, Sawdah, ishte po aq e mrekullueshme. Ajo hyri me guxim në betejë me një deve, ashtu si një grua moderne mund të përdorë një avion luftarak F-15, një Humvee ose një tank.

Por çfarë ndodh me gratë e tjera të asaj epoke? Të dhënat historike sugjerojnë se gratë morën pjesë aktive në revolucionin islamik përkrah Profetit. Një grua madje fitoi famë si gjenerale, duke i çuar trupat e saj në betejë duke shtypur me sukses një rebelim. Burrat dhe gratë kanë ndërvepruan hapur, shkëmbyen dhurata dhe ishte e zakonshme që gratë të zgjidhnin burrat e tyre dhe të propozonin martesë. Në rastet kur një marrëdhënie nuk kishte sukses, gratë kishin autonominë për të nisur ndarjen (divorcin). Ato madje u përfshinë në diskutime të gjalla me vetë Profetin.

Kjo na çon në një pyetje thelbësore: Nëse shoqërimi modern i grave muslimane me hixhabin dhe konceptet e ndarjes shoqërore, izolimit dhe mohimit të të drejtave themelore nuk lind nga historia islame apo nga Kurani, si erdhi në jetë? Nuk mund të jetë për t’u habitur që kjo lidhje është e qëllimshme, pavarësisht sfidave të përkthimit të Kuranit nga arabishtja me saktësi. Në dekadat e fundit, disa klerikë të caktuar për të interpretuar Kur’anin nëpër komunitete të ndryshme muslimane kanë futur kuptime specifike në vargjet që lidhen me gratë. Për shembull, ekziston ajeti i përmendur më parë:

“O Pejgamber, thuaju grave të tua, bijave të tua dhe grave të besimtarëve qër të tërheqin rrobat rreth vetes mbi trupin e tyre, pasi kjo është më mirë që të njihen e mos të ofendohen” Disa klerikë, edhe pse jo të gjithë, e kanë modifikuar këtë mesazh, duke çuar disa përkthime të Kuranit që të sugjerojnë: “O Profet, udhëzoji gratë, bijat dhe besimtaret e tua që të mbështillen me rroba (me një rrobë të interpretuar si një mbulesë që mbulon të gjithë kokën, fytyrën, qafën dhe gjoksin, që shtrihet deri në këmbët e këmbëve të një gruaje). Çdo gjë në trupin e një gruaje duhet të fshihet përveç një syri, i cili i lejon asaj të shohë se ku po shkon dhe duart e saj duhet të mbulohen me doreza”.

Nga ky interpretim i shtrembëruar i Kuranit evoluan normat shoqërore që i kanë përjashtuar gratë si qenje të barabarta dhe duke krijuar disa dukuri absurde. Shembull tipik, sipas tyre, një vajzë posa përfundon vetëm shkollën fillore ajo është e gatshme të martohet, që mund të nënkuptojë se ajo është vetëm 11 ose 12 vjeç. Femra nuk është në gjendje të përmbushë detyrimet e saj shpirtërore ndaj Zotit derisa të ketë përmbushur fillimisht detyrimet e saj fizike ndaj burrit të saj. Nëse ai dëshiron ndërsa ajo është e zënë duke bërë punët e saj të përditshme, pritet që ajo të pajtohet për t’ia përbushur epshin. Ekziston një interpretim që Islami e ndalon gruan të mbajë sytjena, pasi sutjenat e ngrenë dhe e bëjnë gruan të duket më e re, gjë që konsiderohet një akt mashtrimi. Për edhe më tepër, gratë më të mira dhe më të respektuara shpesh janë të paarsimuara dhe nuk kanë fuqi, duke u ngjarë skllevërve në statusin e tyre. Kështu, ata qëndrojnë në shtëpi pa ankesa, gjithmonë të gatshëm për të përmbushur çdo dëshirë të burrit.

A pasqyron kjo vullnetin e Zotit apo përputhet me Kuranin? Sigurisht që jo. I ngjan romaneve erotike shqetësuese të një fantazie të shtrembëruar mizogjene. Këta klerikë të vetëshpallur, së bashku me fundamentalistët dhe ekstremistët që i mbështesin ata, nuk po e pastrojnë vërtetë Islamin dhe nuk po e rikthejnë atë në thelbin e tij të vërtetë; përkundrazi, ata janë të ngjashëm me ata që përgjojnin nën hije në periferi të Mekës, të etur për të shfrytëzuar gratë. Nëse fondamentalistët me të vërtetë dëshirojnë ta rikthejnë shoqërinë e sotme myslimane në standardet e vitit 680 pas Krishtit, ky do të ishte një hap i rëndësishëm perpara – drejt progresit.

Si përfundim, Perëndia nuk kërkon që gratë të mbulojnë flokët, krahët, këmbët, duart ose fytyrën—këto kufizime të veshjeve nuk janë rregulla hyjnore. Në vend të kësaj, hixhabi dhe burka duhet të konsiderohen praktika kulturore ose tradicionale rajonale. Ndonëse është e zakonshme në disa rajone, në të tjera, gratë mund të veshin vetëm veshje modeste pa mbulesë koke. Këto praktika shpesh pasqyrojnë zakonet lokale, kontekstet historike dhe interpretimet e modestisë që mund të bëhen për t’iu përshtatur traditës kulturore. Kodi i veshjes për besimtarët islamë trajtohet në Kuran dhe pas një studimi të vargjeve përkatëse, ne mund të arrijmë të kuptojmë se cili është kodi i veshjes për adhuruesit e zonjave muslimane. Ajetet kuranore mbi të drejtat e grave demonstrojnë përkushtimin e Islamit për të promovuar barazinë, dhembshurinë dhe drejtësinë për të gjithë. Këto vargje ofrojnë një kornizë që inkurajon dinjitetin, autonominë dhe respektin për gratë, duke e bërë Islamin një nga traditat e para fetare që mbrojti të drejtat e grave në mënyrë gjithëpërfshirëse.

Nëpërmjet edukimit, fuqizimit ekonomik dhe barazisë në martesë, Kurani thekson rolin jetësor që luajnë gratë në shoqëri. Duke i kuptuar këto mësime, muslimanët dhe jomuslimanët mund të vlerësojnë mesazhin e Kuranit për fuqizimin e grave dhe thirrjen e tij për një shoqëri të drejtë dhe të barabartë.

Këshilla e fundit për besimtarët islamë të Shqipërisë dhe të vendeve të tjera të Evropës, le ta ndajmë fenë nga trashëgimia kulturore dhe historike kombëtare. E drejta për lirinë e fesë është një liri themelore e të drejtës së njeriut, e mbrojtur nga neni 18 i Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut të Kombeve të Bashkuara dhe në shumicën e vendeve nga kushtetutat e tyre përkatëse. Këto të drejta përfshijnë lirinë për të praktikuar fenë e dikujt dhe lirinë nga ndërhyrja e qeverisë në fe. Megjithatë, është gjithashtu një e drejtë e palëkundur dhe detyrë e çdo kombi të ruajë trashëgiminë e tij kulturore kombëtare dhe të mos lejojë asnjë ndikim të huaj të zbehë apo thjesht të dobësojë traditën e tij historike dhe kulturore autoktone. Barra për të ndarë fenë nga traditat kulturore dhe rajonale të kombeve të tjera, duke parandaluar kështu asimilimin e tyre, bie mbi udhëheqësit dhe klerikët e drejtë fetarë. Të pastrojmë institucionet fetare nga klerikët e paskrupull dhe të ruajmë identitetin tonë kulturor e kombëtar. Ndërsa myslimanët ndajnë fenë e tyre me shumë kombe të tjera myslimane, muslimanët shqiptarë nuk kanë asgjë të përbashkët me kulturën dhe traditën e tyre. Ka ardhur koha që muslimanët evropianë të formojnë autoritetin e tyre vetërregullues nëse vërtet duan të jenë pjesë e Komunitetit Evropian. Nëse nuk e bëjnë këtë, gratë muslimane në Evropë do të konsideroheshin anomali dhe të margjinalizuara – me të drejtë, sepse hixhabi dhe burka nuk i përkasin kulturës evropiane.

Duke thënë këtë, duhet ta citoj edhe dicka tjeter se liria për të zgjedhur veshjen e dikujt lidhet me autonominë, privatësinë dhe barazinë dhe njihet si një formë e vetë-shprehjes në të drejtën ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, veçanërisht në Komentin e Përgjithshëm 34 të Komitetit të të Drejtave të Njeriut të OKB-së.

Megjithatë, kjo e drejtë nuk është absolute dhe i nënshtrohet disa kufizimeve, veçanërisht në lidhje me moralin publik siç thuhet në nenin 19të të Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike. Normat shoqërore, të cilat shpesh mishërojnë vlerat e shumicës, mund të kufizojnë shprehjen individuale dhe mund të shtypin praktikat e ndryshme të veshjeve. Ndërkohë që shtetet kanë njëfarë lirie për të rregulluar lirinë e veshjes, çdo kufizim duhet të justifikohet ligjërisht dhe të jetë në përputhje me parimet e domosdoshmërisë dhe proporcionalitetit, duke shmangur zbatimin e traditave specifike kulturore.

Sokol Paja/

Media e shkruar në komunizëm luajti një rol të tmerrshëm në shkatërrimin e fesë në Shqipëri. Shteti nëpërmjet organeve të shtypit ateist krijoi një bindje në masat popullore dhe i nxiti “revolucionarët” në aksione fizike konkrete për shkatërrimin e fesë si ideologji dhe institucione. Muzeu Ateist në Shkodër u inagurua më 9 qershor 1973. Këtij Muzeu i parapriu ekspozita “Mbi rolin reaksionar të fesë” organizuar më 10 korrik 1968. Propaganda antifetare për likuidimin e klerit dhe të institucioneve fetare i mëshonte faktit se populli nuk është krijuesi i ideologjisë së cilësuar prej komunistëve si obskurantiste fetare, por viktima e saj. Propaganda antifetare në shtypin komunist, me qëllim që të prekte e ta bënte për vetë popullin shkruante se përgjatë historisë së dhimbshme të pushtimit të popullit shqiptar, klerikë reaksionarë gjoja kanë bashkëpunuar me pushtuesit e Atdheut.

Nën udhëheqjen e partisë komuniste dhe me ndihmën e organeve të pushtetit për ngritjen e Muzeut Ateist u mobilizua e gjithë inteligjenca e rrethit të Shkodrës e Tiranës, me qëllim gjetjen e dokumenteve, të objekteve fetare, përpunimin e tyre për në muze, u miratua një plan ekspozicional-tematik me përmbajtje të thellë ideologjike. Muzeu Ateist, në Shkodër, jep një mundësi të jashtëzakonshme për zhvillimin e një propagande frontale në luftën kundër fesë. Aty ku feja kishte ndikim, aty goditej edhe më shumë. Në këtë muze paraqiten, sipas Vasil Llazarit, në shkrimin “Feja, “drogë” e rrezikshme”, botuar në gazetën “Jeta e re”, të datës 6 tetor 1973, ilustrime me dokumente të shumta rreth rolit reaksionar e antikombëtar të klerit të tri besimeve fetare në Shkodër përgjatë historisë qindvjeçare të Shqipërisë që fillon që nga Lidhja e Prizrenit, shpallja e pavarësisë, regjimi i Zogut, pushtimi i Shqipërisë nga italianët dhe gjermanët, por kryesisht autori shkruan rreth figurave kryesore katolike.

Detyrë e këtij Muzeu ishte që të organizonte sa më shumë aktivitete me përmbajtje të luftës kundër fesë në mënyrë që nëpërmjet propagandës dhe punës së mëtejshme hulumtuese të shndërrohej në një vatër edukimi marksist-leninist. Sipas Kleanth Dedit, në shkrimin “Muze që akuzon”, botuar në gazetën “Mësuesi” të datës 25 korrik 1973, në shekuj atmosfera ka qenë rënduar nga feja që në shkrim quhet një re e zezë. Autori akuzon duke deklaruar se veprimtaria dhe ekzistenca klerikale është shoqëruar nga gënjeshtra dhe hipokrizia, që shqiptohej me plot gojën nga njerëzit me veladon, me çallmë e me kamillaf. “Figura të ashtuquajtura të shenja, të gdhendura në dru, të derdhura në allçi e në bronz, të pikturuara në beze, dërrasa e mure, gjeje jo vetëm në institucionet fetare, ku me nderime u bëheshin ceremonitë e shumta, por ato kishin depërtuar edhe në familje” çka tregon për aksionin e jashtëzakonshëm antifetar që do të depërtonte deri në individët e secilës nga familjet shqiptare. Besimin e trashëguar nga të vjetrit e sidomos nga plakat, autori e sheh me dhimbje duke i quajtur të shkretat plaka që, sipas autorit, përgojoheshin pas atyre figurave, besonin në çudinë e tyre, u ndizni qiri, harxhonin edhe pikën e fundit të vajit për të ndriçuar, na hiqnin edhe atë grusht miell gruri për shpirtin e tyre. Sipas autorit për këto veprimtari antiatdhetare e antipopullore më përpara dihej fare pak, por me ardhjen e socializmit në drejtimin e shtetit gjyshërit e prindërit tanë, që nderin e adhuronin aq shumë, që Atdheun e donin me shpirt, që armikut i kishin treguar vendin, që shtypjen e padrejtësinë e urrenin, dhe luftonin, tronditeshin nga ky ortakllëk i klerikëve, nga poshtërsitë e tyre, dhe në këtë mënyrë, sipas autorit, vendosën braktisjen e fesë dhe përqafimin e idealeve marksiste-leniniste. Gënjeshtrat dhe shkrimet patetike ateiste të komunisteve, ndikuan në shkatërrimin e botës shpirtërore të shqiptarëve dhe krijimin e njerëzve monstra të një sistemi kriminal, monstruoz dhe komunist.

Foto: shqiptarja.com

Davida Marku/

Trajtimi dinjitoz i grupeve të margjinalizuara, si komunitetet rom dhe egjiptian, është një detyrë morale dhe shoqërore. Charles Telford Erickson ka thënë: “Kurrë nuk do ta kisha besuar se Perëndia ka dërguar ca njerëz në këtë botë, të ngrefosur, të gatshëm për të kalëruar dhe për të shkelur sipër miliona njerëzve të tjerë…” Kjo thënie nënvizon rëndësinë e barazisë dhe kundërshton çdo formë shtypjeje ndaj grupeve të ndryshme shoqërore. Për të promovuar trajtimin dinjitoz të komuniteteve rom dhe egjiptian, është thelbësore të ndërgjegjësohemi për sfidat që ata përballen dhe të punojmë drejt përfshirjes së tyre të plotë në shoqëri. Drejtësia sociale për grupet e margjinalizuara kërkon një qasje të përbashkët dhe shumëdimensionale që përfshin politikat publike, angazhimin e shoqërisë civile, si dhe një vëmendje të veçantë për nevojat dhe kërkesat e secilit grup. Vetëm përmes veprimeve të koordinuara dhe mbështetjes gjithëpërfshirëse mund të arrihet një shoqëri e drejtë dhe e barabartë për të gjithë, ku askush nuk lëviz prapa për shkak të pasojave sociale, ekonomike apo kulturore.

Integrimi social i komuniteteve rome dhe egjiptiane

Integrimi social i komuniteteve rome dhe egjiptiane është një çështje thelbësore për ndërtimin e një shoqërie të barabartë dhe gjithëpërfshirëse. Këto komunitete shpesh përballen me diskriminim, përjashtim social, varfëri dhe mungesë mundësish në arsim, punësim dhe shërbime sociale. Për të përmirësuar situatën e tyre, është e nevojshme të ndërmerren politika të qëndrueshme dhe të bashkëpunohen me shoqërinë civile. Sfidat kryesore në integrimin e komuniteteve rome dhe egjiptiane:

Arsimi dhe pjesëmarrja në shkollim.: Braktisja e hershme e shkollës për shkak të varfërisë dhe diskriminimit. Mungesa e mbështetjes institucionale për të siguruar akses të barabartë në arsim.

Stigmatizimi dhe paragjykimet ndaj fëmijëve romë dhe egjiptianë në shkolla. Punësimi dhe gjendja ekonomike: Papunësia e lartë dhe punësimi informal në kushte të pasigurta. Mungesa e mundësive për arsim profesional dhe trajnime për punë të qëndrueshme. Diskriminimi në tregun e punës, duke i kufizuar mundësitë e tyre për punësim të denjë.

Strehimi dhe kushtet e jetesës: Jetesa në zona të izoluara dhe pa infrastrukturë të përshtatshme (ujë të pijshëm, kanalizime, energji elektrike). Mungesa e dokumenteve të pronësisë, që i pengon të kenë qasje në shërbime dhe të drejta sociale.

Akses në shërbime shëndetësore dhe sociale: Shkalla e lartë e sëmundjeve kronike dhe mungesa e mbulimit shëndetësor. Vështirësi në aksesimin e ndihmës sociale, për shkak të mungesës së dokumenteve dhe informimit të ulët. Diskriminimi dhe margjinalizimi: Diskriminimi në institucionet publike dhe në shoqëri. Mungesa e përfaqësimit në vendimmarrje dhe në institucionet shtetërore.

Strategjitë për integrimin e komuniteteve rome dhe egjiptiane:

Përmirësimi i arsimit dhe edukimit: Zbatimi i programeve për përfshirjen e fëmijëve romë dhe egjiptianë në shkollim duke ofruar mbështetje financiare dhe materiale (libra, uniforma, transport). Ndihma për familjet për të reduktuar barrën ekonomike që i pengon të dërgojnë fëmijët në shkollë. Trajnimi i mësuesve për të trajtuar diversitetin kulturor dhe për të luftuar diskriminimin në klasë. Përfshirja e edukimit profesional për të rritur mundësitë e punësimit të të rinjve nga këto komunitete.

Rritja e mundësive të punësimit: Krijimi i programeve të trajnimit profesional për të zhvilluar aftësitë e tyre dhe për të siguruar punësim të qëndrueshëm. Mbështetje për sipërmarrjet sociale dhe bizneset e vogla të drejtuara nga anëtarët e komunitetit. Inkurajimi i punëdhënësve për të punësuar individë nga këto komunitete përmes stimujve fiskalë.

Përmirësimi i kushteve të strehimit: Zhvillimi i projekteve për strehim të përballueshëm dhe përmirësimin e kushteve të banimit. Ndihma ligjore për pajisjen me dokumente pronësie dhe legalizimin e banesave të tyre. Përmirësimi i infrastrukturës në lagjet ku jetojnë këto komunitete për të garantuar shërbime bazë.

Përmirësimi i aksesit në kujdesin shëndetësor:

Sigurimi i shërbimeve shëndetësore falas për grupet më të varfra. Fushata ndërgjegjësimi për rëndësinë e kujdesit shëndetësor, veçanërisht për gratë dhe fëmijët. Trajnimi i stafit shëndetësor për të shmangur diskriminimin në trajtimin e pacientëve nga këto komunitete.

Forcimi i ligjeve dhe politikave për mbrojtjen e të drejtave: Zbatimi i politikave anti-diskriminim në të gjitha nivelet e administratës dhe institucioneve publike.

Përfaqësimi i komuniteteve rome dhe egjiptiane në vendimmarrje dhe administratën shtetërore. Monitorimi i zbatimit të strategjive kombëtare për integrimin e tyre.

OJQ-të dhe organizatat ndërkombëtare duhet të luajnë një rol aktiv në avokimin për të drejtat e komuniteteve rome dhe egjiptiane. Qeveria dhe institucionet publike duhet të krijojnë politika të qëndrueshme për përfshirjen sociale dhe ekonomike. Mediat dhe opinionbërësit duhet të promovojnë një imazh pozitiv të komuniteteve rome dhe egjiptiane dhe të luftojnë stereotipet.

Integrimi social i komuniteteve rome dhe egjiptiane kërkon një qasje të gjithanshme, që përfshin edukimin, punësimin, strehimin, shëndetësinë dhe mbrojtjen nga diskriminimi. Një bashkëpunim efektiv midis qeverisë, shoqërisë civile dhe sektorit privat mund të ndihmojë në krijimin e një shoqërie më të drejtë dhe gjithëpërfshirëse, ku të gjithë qytetarët të kenë mundësi të barabarta për një jetë dinjitoze.

Organizatat joqeveritare (OJQ) luajnë një rol të rëndësishëm në mbështetjen e grupeve në nevojë, veçanërisht ato që përballen me varfëri, diskriminim, dhe mungesë mundësish. Ato ofrojnë shërbime dhe resurse që ndihmojnë në përmirësimin e kushteve të jetesës, promovimin e barazisë dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut. OJQ-të janë gjithashtu katalizatorë të ndryshimeve shoqërore dhe politike duke ndërmarrë fushata ndërgjegjësimi dhe duke lobuar për politika që mbështesin grupet vulnerabël.

Disa shërbime dhe mbështetje direkte për grupe në nevojë:

Shërbime sociale dhe psiko-sociale: Ofrimi i mbështetjes emocionale dhe psikologjike për individët që kanë kaluar trauma, si viktimat e dhunës në familje, fëmijët jetimë, ose të prekurit nga sëmundje kronike. Konsulencë për individët në vështirësi për t’i ndihmuar ata të përshtaten me jetën e përditshme dhe të përballen me sfidat që kanë.

Ndihma për mbijetesë dhe ushqim: Ofrimi i ndihmës ushqimore dhe strehimi për ata që janë të pastrehë dhe që përballen me varfëri ekstreme. Pako ushqimore dhe shpërndarja e ndihmave urgjente gjatë periudhave të krizave, si pas goditjeve natyrore, luftrave, apo pandemive.

Mbështetje shëndetësore dhe edukative: Shërbime shëndetësore falas, përfshirë këtu mbulimin e shpenzimeve për ilaçe dhe trajtime mjekësore për ata që nuk kanë akses në shërbime shëndetësore publike. Ofrimi i mundësive arsimore për fëmijët dhe të rinjtë nga grupet më të margjinalizuara, duke ndihmuar në mbulimin e kostove për shkolla, libra, dhe material mësimor.

Avokimi për të drejtat e grupeve vulnerable: Lobimi për miratimin e ligjeve dhe politikave që mbështesin grupet në nevojë dhe luftojnë diskriminimin dhe përjashtimin social. Përfaqësimi i interesave të grupeve vulnerabël para institucioneve shtetërore dhe ndërkombëtare, për të siguruar që zëri i tyre të dëgjohet.

Krijimi i fushatave të ndërgjegjësimit: Fushata për sensibilizimin e shoqërisë ndaj nevojave të grupeve vulnerabël, duke luftuar stereotipet dhe paragjykimet që mund të kenë ndaj tyre.

Organizimi i aktiviteteve edukative për të promovuar barazinë dhe të drejtat e njeriut në shoqëri, për të ulur diskriminimin dhe stigmatizimin.

Mbështetje për punësim dhe trajnim professional: Krijimi i mundësive për punësim për individët nga grupe të margjinalizuara, përmes bashkëpunimit me kompani dhe sektorë të ndryshëm. Trajnime dhe kurse për aftësitë profesionale që ndihmojnë individët të përgatiten për tregun e

Nxitja e sipërmarrjes sociale: Ofrimi i mbështetjes për individët që duan të fillojnë biznesin e tyre, veçanërisht për ata që vijnë nga grupe vulnerabël, duke ofruar mundësi për financim dhe mentorim. Krijimi i mundësive për sipërmarrës të rinj për të hyrë në tregun e punës dhe për të kontribuar në zhvillimin ekonomik të shoqërisë.

Roli i OJQ-ve në forcimin e bashkëpunimit dhe koordinimit:

Bashkëpunimi me institucionet shtetërore: Bashkëpunimi me autoritetet shtetërore për të siguruar që politikat dhe shërbimet publike të arrijnë në mënyrë efektive tek grupet më të margjinalizuara. Mbështetje për përmirësimin e sistemeve ligjore dhe administrative që mund të ndihmojnë në mbrojtjen e të drejtave të grupeve vulnerabël.

Koordinimi me OJQ të tjera dhe organizatave ndërkombëtare: Bashkëpunimi me OJQ të tjera dhe me agjenci ndërkombëtare për të maksimizuar burimet dhe për të siguruar një mbështetje të gjithanshme për grupe vulnerabël. Organizimi i ngjarjeve dhe aktiviteteve të përbashkëta që sjellin së bashku aktorët e ndryshëm dhe nxisin një qasje të koordinuar dhe të efektshme.

Shembuj të suksesit të OJQ-ve në mbështetje të grupeve vulnerable; Fushata për mbrojtjen e të drejtave të fëmijëve dhe punësimi i tyre në kushte të sigurta, siç është mbështetja që ofrohet për fëmijët nga familje të varfra për të marrë mundësi arsimore dhe strehim. Programe për rehabilitimin e viktimave të trafikimit dhe integrimin e tyre në shoqëri përmes mbështetjes psikologjike dhe ndihmës për punësim. Krijimi i mundësive për integrimin e komunitetit rom në arsim, punësim dhe shërbime publike, përmes bashkëpunimit me organizata ndërkombëtare dhe shtetërore.

Organizatat joqeveritare luajnë një rol kyç në mbështetje dhe integrimin e grupeve në nevojë. Ato ofrojnë shërbime të drejtpërdrejta, ndërmarrin fushata ndërgjegjësimi dhe bëjnë presion për ndryshime të politikave publike, duke i ndihmuar këto grupe të përballojnë sfidat dhe të arrijnë mundësi të barabarta për një jetë dinjitoze. Pa angazhimin dhe mbështetjen e OJQ-ve, shumë grupe vulnerabël do të mbeteshin të përjashtuara nga shoqëria.

III. Trafikimi i qenieve njerëzore: politika mbrojtëse dhe rehabilitimi i viktimave.

Trafikimi i qenieve njerëzore është një krim që ka pasoja shkatërruese për viktimat dhe është një shkelje e rëndë e të drejtave të njeriut. Ai përfshin rekrutimin, transportimin, transferimin, mbajtjen dhe kontrollimin e individëve me forcë, mashtrim ose përdorim të dhunës për qëllime të shfrytëzimit, përfshirë punë të detyruar, prostitucion, punë të paligjshme dhe shfrytëzim seksual. Politikat mbrojtëse dhe rehabilitimi i viktimave janë thelbësore për të siguruar që ata të kenë mundësinë të rindërtojnë jetën e tyre dhe të përshtaten në shoqëri pas përvojave traumatike që kanë kaluar.

Disa politikat mbrojtëse për viktimat e trafikimit të qenieve njerëzore:

• Strehim i sigurt dhe mbrojtje fizike: Viktimat e trafikimit shpesh janë të ekspozuara ndaj rrezikut të hakmarrjes nga trafikantët ose të tjera forma të shfrytëzimit. Kjo do të thotë se duhet të sigurohet një strehim i sigurt, ku viktimat mund të qëndrojnë dhe të mbrohen deri sa të jenë në gjendje të integrohen përsëri në shoqëri.

• Përkujdesje emergjente dhe ndihmë psikologjike: Ofrimi i kujdesit emergjent është një hap i parë i rëndësishëm për të siguruar që viktimat të marrin ndihmën e nevojshme për të përballuar traumën e menjëhershme dhe t’u ndihmohet për të rikthyer sigurinë dhe stabilitetin emocional.

• Mbështetje ligjore për viktimat: Viktimat e trafikimit kanë nevojë për asistencë juridike për të kuptuar të drejtat e tyre, për t’u mbrojtur nga ndjekjet ligjore të padrejta dhe për të angazhuar procedurat ligjore kundër trafikantëve.

• Mbrojtja ligjore dhe dëshmitarët: Viktimat duhet të mbrohen nga rreziqet e hakmarrjes, dhe ligjet duhet të ofrojnë mundësi për të mbrojtur identitetin dhe sigurinë e tyre gjatë proceseve gjyqësore.

• Koordinimi ndërmjet shteteve: Trafikimi i qenieve njerëzore është një krim ndërkombëtar, dhe është e rëndësishme që shtetet të bashkëpunojnë për të luftuar këtë fenomen dhe për të mbrojtur viktimat. Koordinimi mes institucioneve të ndryshme, si policia, autoritetet gjyqësore dhe organizatat ndërkombëtare, është i domosdoshëm.

• Bashkëpunimi me organizatat ndërkombëtare dhe OJQ-të: Organizatat ndërkombëtare dhe OJQ-të që punojnë në fushën e të drejtave të njeriut dhe mbrojtjes së viktimave të trafikimit janë aktorë të rëndësishëm që ofrojnë mbështetje dhe burime për viktimat dhe për autoritetet që luftojnë trafikun.

Rehabilitimi i viktimave të trafikimit të qenieve njerëzore nëpërmjet:

• Shërbime psiko-sociale për viktimat: Viktimat e trafikimit shpesh përballen me trauma të thella që lidhen me shfrytëzimin dhe dhunën që kanë përjetuar. Ofrimi i shërbimeve psiko-sociale, duke përfshirë terapi individuale dhe grupore, është thelbësor për ta ndihmuar ata të përballen me pasojat e këtyre traumave.

• Rehabilitimi afatgjatë emocional: Trajtimi dhe rehabilitimi i viktimave duhet të jetë një proces afatgjatë që ofron mundësi për ta ndihmuar atë të rindërtojë jetën e tij, të rikthejë besimin dhe të zhvillojë aftësi të shëndetshme emocionale dhe sociale.

• Përshtatja në tregun e punës dhe mundësitë e punësimit: Viktimat e trafikimit shpesh kanë mangësi në aftësitë profesionale ose janë të diskriminuara në tregun e punës. Ofrohen mundësi trajnimi dhe aftësimi për punësim, si dhe ndihmë për të gjetur një punë të denjë dhe të qëndrueshme.

• Përfshirja sociale dhe ndihma për integrim në shoqëri: Rehabilitimi i plotë përfshin mundësinë për të rinisur jetën në një shoqëri të integruar. Ofrimi i shërbimeve për strehim, arsim dhe integrim shoqëror është i domosdoshëm për t’u ndihmuar viktimave të rinisin një jetë normale dhe të barabartë.

• Fushata edukative dhe ndërgjegjësimi: OJQ-të dhe autoritetet shtetërore duhet të organizojnë fushata ndërgjegjësimi për të informuar shoqërinë dhe grupe vulnerabël, si fëmijët dhe të rinjtë, për rreziqet e trafikimit të qenieve njerëzore dhe për mundësitë e mbrojtjes.

• Arsimimi për të parandaluar viktimizimin e ardhshëm: Viktimat që janë shpëtuar nga trafikimi duhet të përfshihen në programe edukimi për t’u siguruar që ata të kuptojnë të drejtat e tyre dhe mundësitë për t’u mbrojtur nga shfrytëzimi në të ardhmen.

Disa nga politikat kombëtare dhe ndërkombëtare për luftimin e trafikimit të qenieve njerëzore:

• Ligje më të forta për luftën kundër trafikimit: Shtetet duhet të hartojnë dhe të zbatojnë ligje që ndalojnë trafikimin dhe ofrojnë mbrojtje për viktimat, përfshirë këtu ndihmën e menjëhershme për viktimat dhe dënime të ashpra për trafikantët.

• Monitorimi i zbatimit të legjislacionit: Ka nevojë për mekanizma për të monitoruar nëse politikat dhe ligjet që mbrojnë viktimat e trafikimit janë në fuqi dhe po zbatohen siç duhet.

Bashkëpunimi ndërkombëtar dhe koordinimi i veprimeve

•Protokolle ndërkombëtare: Bashkëpunimi ndërkombëtar është thelbësor për të luftuar trafikimin, përfshirë këtu ndihmën për ndjekjen dhe arrestimin e trafikantëve, si dhe për ndihmën për viktimat që shpëtojnë nga ky krim.

• Rrjetet e organizatave ndërkombëtare: Organizatat ndërkombëtare si Kombet e Bashkuara dhe Interpol kanë rol në krijimin e rrjeteve të bashkëpunimit për të luftuar trafikimin dhe për të ofruar mbështetje për viktimat.

Trafikimi i qenieve njerëzore është një krim global që kërkon ndërhyrje të fuqishme dhe të koordinuar për të mbrojtur viktimat dhe për të parandaluar këtë fenomen. Politikat mbrojtëse dhe rehabilitimi i viktimave janë thelbësore për të ofruar mundësi për këto individë që të rikuperojnë jetën e tyre dhe të integrohen përsëri në shoqëri. Bashkëpunimi ndërkombëtar, mbështetje ligjore dhe shërbime sociale janë të domosdoshme për të luftuar këtë fenomen dhe për të ndihmuar viktimat që të rindërtojnë një jetë të dinjitetshme.

Mbështetja sociale për viktimat e dhunës në familje duhet të konsistojë:

Dhurimi i mbështetjes sociale për viktimat e dhunës në familje është një hap i rëndësishëm për t’i ndihmuar ata të shpëtojnë nga situatat abuzive dhe të rifitojnë sigurinë dhe dinjitetin e tyre. Dhuna në familje është një problem i thellë shoqëror që përfshin dhunë fizike, psikologjike, emocionale, seksuale dhe ekonomike, dhe ka pasoja të rëndësishme për viktimat, përfshirë dëmtime fizike dhe emocionale, humbjen e besimit dhe shpesh izolim social. Mbështetja sociale duhet të jetë gjithëpërfshirëse dhe e orientuar në nevojat e viktimave, duke përfshirë mbrojtje, ndihmë ligjore, shërbime psiko-sociale dhe mundësi rehabilitimi.

Shërbime për mbrojtjen dhe sigurinë e viktimave

Një nga elementet më të rëndësishme të mbështetjes sociale është ofrimi i një strehimi të sigurt për viktimat e dhunës në familje. Ato shpesh janë të ekspozuara ndaj rrezikut të hakmarrjes dhe dhunës shtesë nga pjesëtarët e familjes. Ofrimi i strehimëve të sigurta ku viktimat mund të qëndrojnë deri në sigurimin e mbrojtjes ligjore dhe fizike është i domosdoshëm.

Viktimat e dhunës në familje shpesh përballen me trauma emocionale dhe psikologjike të thella. Shërbimet psiko-sociale, përfshirë këtu trajtimet individuale dhe grupore, janë të nevojshme për të trajtuar pasojat e dhunës dhe për t’i ndihmuar viktimat të rimarrin besimin dhe forcën për të ndërmarrë hapa të tjerë për rikuperimin e jetës së tyre.

Ofrimi i mbështetjes ligjore është thelbësor për viktimat, duke u mundësuar atyre të kuptojnë të drejtat e tyre dhe si mund të mbrohen nga dhuna. Shërbimet ligjore mund të përfshijnë ndihmën për të marrë urdhra mbrojtjeje, për të bërë denoncime në polici dhe për të kërkuar dënimin e autorëve të dhunës.

Trajtimi dhe rehabilitimi i viktimave të dhunës në familje

Trajtimi i viktimave duhet të përfshijë procesin e rehabilitimit psikologjik dhe emocional. Ofrimi i mundësive për t’u rikthyer në shoqëri dhe për t’u angazhuar në aktivitete që ndihmojnë në zhvillimin e vetëbesimit dhe forcimin e aftësive për t’u përballur me të ardhmen është thelbësor.

Për viktimat e dhunës në familje, mundësitë për edukim dhe zhvillim profesional janë të rëndësishme për t’i ndihmuar ato të arrijnë pavarësi ekonomike dhe të mos varen më nga dhunuesi. Ofrimi i mundësive për të mësuar aftësi të reja profesionale dhe për t’u përfshirë në aktivitete edukative dhe shoqërore është një hap i rëndësishëm për rinisjen e jetës.

Viktimat e dhunës në familje shpesh janë të varura ekonomikisht nga dhunuesi dhe kanë vështirësi në të siguruar një jetë të pavarur financiarisht. Ofrimi i mbështetjes ekonomike, përmes granteve, ndihmave sociale ose mundësive për punësim, mund të luajë një rol të madh në ndihmën për këto individë të rindërtojnë jetën e tyre.

Rritjen e rolit të shoqërisë civile dhe organizatat joqeveritare

Shoqëria civile dhe organizatat joqeveritare (OJQ) kanë një rol të rëndësishëm në mbështetje dhe rehabilitimin e viktimave të dhunës në familje. Ato mund të ofrojnë shërbime të specializuara si strehim, mbështetje ligjore, ndihmë psiko-sociale dhe mundësi për integrimin e viktimave në shoqëri. OJQ-të shpesh ofrojnë një hapësirë të sigurt dhe mbështetje për viktimat që mund të mos ndihen të mbështetura nga institucionet shtetërore.

Fushatat ndërgjegjësimi janë të domosdoshme për të luftuar dhunën në familje. OJQ-të dhe institucionet shtetërore duhet të punojnë së bashku për të edukur shoqërinë për pasojat e dhunës dhe për të ofruar mbështetje viktimave.

Forcimin e politikave publike dhe mbrojtjes sociale

Shtetet duhet të hartojnë dhe zbatojnë ligje dhe politika që ofrojnë mbrojtje dhe mbështetje të plotë për viktimat e dhunës në familje. Politikat duhet të përfshijnë sigurinë fizike, mbrojtjen ligjore, mundësitë e rehabilitimit dhe mundësitë për integrimin social të viktimave.

Institucionet shtetërore dhe OJQ-të duhet të punojnë së bashku për të ofruar një sistem mbështetjeje të integruar për viktimat. Bashkëpunimi ndërmjet shërbimeve sociale, institucioneve ligjore, forcave të rendit dhe OJQ-ve është i domosdoshëm për të ofruar një mbështetje gjithëpërfshirëse dhe të qëndrueshme për viktimat e dhunës në familje.

Mbështetja sociale për viktimat e dhunës në familje është një proces kompleks që kërkon bashkëpunim ndërmjet institucioneve shtetërore, shoqërisë civile dhe komunitetit. Ajo përfshin mbrojtje ligjore, shërbime psiko-sociale, mundësi arsimimi dhe punësimi, si dhe mundësi rehabilitimi dhe integrimi shoqëror. Viktimat e dhunës kanë nevojë për mbështetje të vazhdueshme për të rindërtuar jetën e tyre dhe për t’u siguruar që dhuna në familje të mos përsëritet më.

Përfundime dhe konkluzione mbi drejtësinë sociale dhe grupet e margjinalizuara

Drejtësia sociale është një koncept themelor për një shoqëri të barabartë dhe gjithëpërfshirëse, ku të drejtat dhe mundësitë janë të ndara në mënyrë të drejtë për të gjithë individët, duke përfshirë ata që i përkasin grupeve të margjinalizuara. Kjo drejtësi është e domosdoshme për të adresuar pabarazitë strukturore dhe për të mundësuar integrimin e këtyre grupeve në shoqëri. Pas arritjeve të rëndësishme në këtë fushë, ende mbeten shumë sfida dhe nevoja për veprim të koordinuar për t’i dhënë fund diskriminimit dhe pasigurisë që përjetojnë këto grupe dhe konkretisht:.

Pabarazitë strukturore dhe dhuna sociale

Një nga përfundimet kryesore është se pabarazitë që përjetojnë grupet e margjinalizuara, siç janë komunitetet rome, egjiptiane, gratë dhe fëmijët në situata të dhunës, është e thelluar nga faktorë të shumtë, duke përfshirë racizmin, seksizmin, dhe varfërinë ekstreme. Pabarazitë strukturore, që shfaqen në arsimin, punësimin dhe mundësitë sociale, janë një nga shkaktarët kryesorë të margjinalizimit dhe duhet adresuar me urgjencë për të siguruar barazi.

Nevoja për politika publike efektive dhe të Integruara

Një tjetër përfundim është rëndësia e zhvillimit dhe zbatimit të politikave publike që i mundësojnë grupeve të margjinalizuara mbështetje të qëndrueshme dhe mundësi për të realizuar potencialin e tyre. Politikat duhet të përfshijnë përmirësimin e aksesit në arsim, shëndetësi, punësim dhe mbrojtje sociale. Megjithatë, këto politika duhet të jenë të personalizuara dhe të merren parasysh specifikat e secilit grup, për të siguruar që mbështetja të jetë e drejtuar dhe efektive.

Rëndësia e angazhimit të shoqërisë civile dhe OJQ-ve

Shoqëria civile dhe organizatat joqeveritare kanë një rol të pazëvendësueshëm në mbështetje dhe promovimin e drejtësisë sociale për grupet e margjinalizuara. Ato ofrojnë shërbime që mund të jenë më afër nevojave specifike të grupeve, si dhe krijojnë mundësi për ndërgjegjësim dhe mobilizim shoqëror. Megjithatë, një bashkëpunim i ngushtë ndërmjet sektorëve publik dhe privat është i domosdoshëm për të arritur rezultate më të qëndrueshme.

Edukimi dhe ndërgjegjësimi për barazinë dhe diversitetin

Një përfundim tjetër është se edukimi dhe ndërgjegjësimi janë mjete të fuqishme për të luftuar diskriminimin dhe për të promovuar një shoqëri të barabartë. Krijimi i mundësive për të mësuar dhe kuptuar diversitetin e kulturave dhe nevojave të grupeve të margjinalizuara mund të ndryshojë perceptimin e shoqërisë dhe të kontribuojë në integrimin e këtyre grupeve. Aktivitetet ndërkulturore, trajnime dhe fushata ndërgjegjësimi janë thelbësore për ndihmën në krijimin e një shoqërie më të hapur dhe të drejtë.

Integrimi i viktimave të dhunës dhe grupeve të tjera vulnerable

Përfundimi i fundit është që grupe të tilla si viktimat e dhunës në familje, të rinjtë e rrugëve, dhe individët me aftësi të kufizuara, kanë nevojë për mbështetje të integruar që përfshin aspekte të ndryshme: mbrojtje ligjore, shërbime psiko-sociale, mundësi për punësim dhe edukim, si dhe mbështetje të vazhdueshme për rehabilitim dhe integrim social. Përshtatja e shërbimeve dhe mbështetjes për këto grupe është thelbësore për t’iu dhënë mundësinë për të rifituar dinjitetin dhe për të jetuar një jetë të barabartë me të tjerët.

Literatura në gjuhën shqipe:

“Profili i përjashtimit social të romëve dhe egjiptianëve”

2. “Strategjia për përfshirjen e komuniteteve rom dhe ashkali në shoqërinë kosovare 2017-2021”

3.“Studim për vlerësimin e nevojave të komuniteteve rome dhe egjiptiane”

Literatura në gjuhën frënge:

1.“Recueil de bonnes pratiques en matière de lutte contre la traite des Êtres humains à des fins d’Exploitation par le travail”

2.“Soutenir les communautés dans la lutte contre la traite des personnes”

3. “Référentiel d’Aide à la Lutte contre la Traite des Personnes”

Trajtimi i raportëve shoqërore në vendet e ish kampit socialist është bërë objekt hulumtimi nga studiues të profileve të ndryshme profesionale, ku në këtë aspekt  përjashtim  nuk bën as ish shteti jugosllav, ku shqiptarët ishin me “status të veçantë” sepse vazhdimisht janë trajtuar si element antishtetëror, duke u cilësuar me epitete të ndryshme. Për ne  rëndësi të veçantë ka periudha 1981-1991, sepse në praktikë  ishin disa  platforma  shtetërore antishqiptare me pasoja të mëdha për shqiptarët  në atë kohë e deri në ditët tona 

Nail  Draga

Vetëm pas dështimit të ideologjisë komuniste e rendit shoqëror socialist në hapësirën etnogjeografike shqiptare autorë të ndryshëm opinionit i janë paraqitur me artikuj, studime e botime të veçanta ku si objekt i hulumtimit kanë pozitën dhe statusin e shqiptarëve në ish shtetin jugosllav, duke dëshmuar sfidat e mbijetesës së shqiptarëve.

Nëse analizohen të dhënat nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore e më pas deri me shkatërrimin e shtetit jugosllav(1991), del qartë se kemi pasur periudha të ndryshme të cilat dëshmojnë në mënyrë transparente një konstatim të tillë. Në lidhje me këtë çështje trajtim të veçantë meriton dekada e fundit (1981-1991) e shtetit jugosllav  sepse politika shtetërore ishte  me orientim antishqiptarë, që u dëshmu me eliminimin e autonomisë së Kosovës në vitin 1989. Pothuaj në mënyrë identike kanë vepruar edhe pushteti në Maqedoni e Mal të Zi, sepse shqiptarët trajtoheshin si element antishtetëror, andaj nuk janë zgjedhur mjete për të luftuar identitetin e tyre kombëtar.

Në lidhje me këtë çështje kohë më parë opinionit i është paraqitur  Qerim Lita me librin  “TERRORI KOMUNIST(1981-1991)”, botuar nga Konica, Shkup, 2023, duke ofruar të dhëna të dokumentuara arkivore, të cilat dëshmojnë raportet shoqërore diskriminuese e hegjemoniste kundër shqiptarëve.

Përmbledhje e punimeve studimore

Në parathënie autori njofton se libri “Terrori komunsit(1981-1991)” është përmbledhje e punimeve studimore kushtuar problemit të Kosovës në përgjithësi, e ati shqiptar nën pushtimin jugosllav në veçanti, në harkun kohor 1981-1991. Kemi të bëjmë me periudhën kohore e cila ka të bëjë me vitin 1981  kur në mars-prill të këtij viti në Kosovë shpërthyen  demonstratat studentore, me kërkesën “Kosova Republikë”, të cilat janë marrë si shkas nga ana e udhëheqjes së atëhershme jugosllave, që të vendosen masat e jashtëzakonshme. 

Nga një situatë e tillë me 2-3 prill 1981 në Kosovë u stacionuan  njësi të shumta speciale policore, nga të gjitha republikat  e atëhershme dhe KSA e Vojvodinës, si dhe njësitë e armatës jugosllave, të cilat zbatuan terror  të paparë kundër demonstruesve shqiptarë, shumica dërmuese  e të cilëve ishin studentë dhe nxënës të shkollave të mesme. 

Burgosje dhe vrasje te shqiptarëve

Burimet e proveniencës policore e gjyqësore jugosllave, bëjnë me dije se brenda harkut kohor, mars 1981-dhjetor 1982, nga ana e organëve gjyqësore të Kosovës, ishin dënuar me burg gjthsej 2200 shqiptarë, prej tyre 1600 për vepër kundërvajtje, ndërsa 600 të tjerë për vepër penale. Ndërsa në vitet vijuese kanë vazhduar burgosjet e denimet e mijëra shqiptarëve, vetëm se kanë kërkuar barazi ekonomike e politike me republikat tjera ku moto kryesore ishte kërkesa “Kosova Republikë”!

Por, dhuna dhe terrori komunist jugosllavë  nga viti 1981 u shtri edhe në radhët e armatës jugosllave, ku sipas të dhënave brenda harkut kohor 1981-1993, janë vra në mënyrë mizore gjithsej 154 ushtarë shqiptarë, prej tyre 65 deri në vitin 1990 dhe 59 nga viti 1991-1993, kur përfundimisht u shpërbe federata jugosllave. 

Fushata antishqiptare edhe jashtë Kosovës

Lufta e ashpër kundër shqiptarëve nga pushteti jugosllav në Kosovë në vitin 1981, u përhap edhe në viset shqiptare në Maqedoni, Luginë të Preshevës dhe Mal të Zi. Një veprim i tillë nuk ishte rastesi, sepse në këto mjedise testohej opinioni se si duhej vepruar tutje në Kosovë me masa represive nga ana e pushtetit. Dhe një veprim i tillë  bëhëj në emër të “vëllazërim-bashkimit”, “ bashkëjetesës në Kosovë” si dhe luftimit të “nacionalizmit, irredentizmit dhe separatizmit shqiptar”, organet e sigurimit, qofshin ato  federative, republikane e krahinore, ndërmoren një sërë masash represive kundër shqiptarëve. 

Politikë raciste kundër shqiptarëve

Në kuadër të kësaj lufte, në Maqedoni, u arrestuan dhe u përjashtuan nga puna shumë mësimdhënës, studentë dhe intelektualë shqiptarë. Përveç kësaj në këtë republikë, u ndërmoren edhe një sërë masash tjera represive qe më të drejtë ishin  raciste si: ndryshimi i toponimeve të vendbanimeve; ndalimi me ligj i emrave burimor shqiptar, rrenimi i mureve të oborreve dhe i lagjëve të tëra shqiptare, dërgimi i vajzave shqiptare në stërvitje ushtarake, ndryshimi i planprogrameve mësimore të shkollave fillore dhe të mesme me mësim në gjuhën shqipe; diferencimi ideopolitik i mësimdhënësve shqiptarë; tërheqja nga përdorimi i disa teksteve mësimore shkollore; heqja e gjuhës shqipe në vulën e Shkollën Fillore”Liria” në Shkup; heqja nga përdorimi i numrit të madh të librave të autorëve shqiptarë, heqja e këngëve shqipe nga Radio Shkupi; mbyllja thuajse  e të gjitha shoqërive kulturore artistike dhe sportive shqiptare etj. 

Fushata antishqiptare edhe në Mal të Zi

Në mënyrë identike është vepruar edhe në viset shqiptare në Mal të Zi, sepse edhe këtu u larguan nga procesi mësimor disa mësidhënës, ndërsa disa të tjerë  me masën parapërjashtim. U larguan nga përdorimi tekstet shkollore të botuara në Prishtinë për shkollën fillore dhe të mesme; u ndalua përdorimi i flamurit kombëtar shqiptar. Po ashtu individë të ndryshëm janë marrë në biseda informative në polici; janë burgosur disa individë  në sajë të montimeve të procese politike, ku pushteti deklarohej se është duke luftuar gjoja “nacionalizmin shqiptar”, që  dëshmohet nga shtypi i kohës

Një veprim i tillë i pushtetit nuk ishte rastësi por pjesë e platformave të ndryshme partiake e  qeveritare, që u dëshmu me konceptin shovinist kundër shqiptarëve deri në vitin 1990 kur përfundoi në praktikë ideologjia komuniste, e me te edhe ish shteti jugosllav. 

Përfundim 

Libri është i mirëseardhur për të gjithë ata qe dëshirojnë te njoftohen me terrorin komunist kundër  shqiptarëve në ish Jugosllavi, në dekaden e fundit të egzistimit të ideologjisë komuniste e cila epoken e saj e përmbylli në mënyrë të turpshme me shkatërrimin e shtetit me emrin Jugosllavi. 

Përveç atyre që e kanë përjetuar këtë periudhë kohore  lexuesi i thjeshtë e ka të vështirë  të kuptoj demagogjinë e pushtetit komunist të kohës të cilët në emër të ideologjisë  dhe të parullës së “vëllazërim-bashkimit” kinse në mbrojtje të shtetit jugosllav  në praktikë ishte platforma shtetërore duke iu mohuar shqiptarëve  në Maqedoni  të drejtat elementare kombëtare nga del se  në praktikë ishte politika raciste kundër shqiptarëve me pasoja në atë kohë e deri në ditët tona, ku të dhënat e ofruara në këtë botim e dëshmojnë në mënyrë transparente një konstatim të tillë. 

Qerim Lita, TERRORI KOMUNIST(1981-1991), Konica, Shkup, 2023

(Shkurt  2025)