Avzi Mustafa/

Nga tribuna shkencore me rastin e lindjes së shkrimtarit Mehmedali Hoxhës.

“Shkrimtari nuk ka një botë tjetër, ai krijon një botë të tijën,
një botë që është formuar nga vetja e tij,
nga ndjenjat, mendimet dhe talenti i tij”

Ibraim Kadriu

Mehmedali Hoxha bën pjesë në grupin e atyre shkrimtarëve që vuajtjet dhe padrejtësitë të çdo lloji i mban të heshtura, por para fëmijëve e hap zemrën që t’u sjellë një botë të lumtur nëpërmjet fjalës së bukur. Dihet se shkrimtarët për fëmijë e dinë fare mirë me sa mund e me sa mjeshtri e me sa përkushtim shkruajnë për botën e tyre. Ato shkrime duhet të jenë në përputhje me aftësitë e moshave që kanë ata për të kuptuar që mund të futen sa më lehtë në botën e librit.

Duke pasur parasysh punën krijuese të Mehmedali Hoxhës, ai pa dyshim mbetet njëri nga kultivuesit me të mëdhenj për nxënësit për dashurinë për gjuhën shqipe, si dhe për ngritjen e ndërgjegjes kombëtare. Ai gjithë jetën u këndoi fëmijëve, nxënëseve, bukurive natyrore, prindërve, shkollës, mirësjelljes, por edhe vetë mësuesit. Ai edhe vetë ka qenë mësues. Andaj, nëse nuk do të shkruante një abetare ,sigurisht do të mbetej si ai epitafi i Pestalocit “Gjithçka për të tjerët asgjë për vetveten“. E them këtë sepse hartuesit e abetareve burim kryesor i kanë shkrimtarët e llojit të Mehmedali Hoxhës. Vjershat dhe tregimet që i ka shkruar ky shkrimtar kanë qenë burim kryesor i shumë hartuesve të abetareve jo vetëm në Maqedoni, por edhe në Kosovë më gjerë

Mehmedali Hoxha jo vetëm që ishte mjeshtër i shkrimit të vjershave për nxënësit, jo vetëm që e redaktonte revistën për fëmijë “Fatosi”, por edhe përvoja e tij si mësues në disa shkolla, si në Gostivar e Strugë, nuk kishte pse të mos i përgjigjej konkursit për të përgatitur një abetare që do t’u përshtatje arritjeve bashkëkohore. Andaj ai me vetëbesim do t’u përgjigjej të gjitha kërkesave bashkëkohore didaktike që për synim i kishin anët funksionale me teknika që do të përshtateshin me veçoritë e moshave dhe të fuqisë intelektuale te nxënësve.

Prandaj në konkursin e Ministrisë së Arsimit të Kosovës në vitin 1976 do të paraqitet edhe shkrimtari Mehmedali Hoxha dhe nga dorëshkrimet e shumta do të fitojë vetëm një abetare – Abetarja e Mehmedali Hoxhës e cila do hyj në përdorim në vitin 1977 dhe do përdoret deri në çlirimin e Kosovës.

Abetarja e Mehmedali Hoxhës vjen për nxënësit shqiptarë të Kosovës si një tekst i ri, i cili synonte t’ua mësojë nxënësve lexim-shkrimin fillestar dhe përmes tij t’i përfshijë dhe t’i formojë si individë me një botëkuptim të ri, me vlera të larta humane për botën.

Të gjitha synimet që i kishte Mehmedali Hoxha në kokë i shtroi në abetare, edhe pse ajo u botua vetëm tre vjet para se Kosova të binte në gjendje të rënd nga okupatori serb, kur filluan të okupohen edhe shkollat shqipe dhe largimi i shqiptarëve nga institucionet shtetërore. Megjithatë, kjo abetare mbeti arma më e fuqishme për disa gjenerata nxënësish të Kosovës, që u përdor në shtëpitë-shkolla që u bënë vatrat alternative të edukimit në Kosovën e okupuar.

Abetarja e Mehmedali Hoxhës kishte për qëllim të sjellë risi sidomos me vendosjen e nxënësit në marrëdhënie të reja me librin, gjë që kërkonte veprimtari të larmishme të lexim-shkrimit. Kjo abetare, siç thotë Mehmedali Hoxha në intervistën e parë me rastin e fillimit të vitit shkollor: “Si libër i parë Abetarja, të behet një dëshirë, një nevojë për të zbërthyer bukuritë e gjuhës amtare, që shkronja e mësuar të mos jetë brengë, po sukses, zbulim i një enigme të stolisur e të dëshiruar që më parë në kopshtin e rrethanave e të fantazisë në moshën e tij plot argëtim, për të hyrë në botën e leximit direkt. Në aftësitë e të shkruarit të lehtë, në botën e të shprehurit të drejtë me gojë e me shkrim pa shabllone”.

Duke e analizuar Abetaren në brendi, ajo që bie në sy është pasuria e fjalorit, si dhe të folurit e nxënësit me fjalë dhe shprehje nga fusha të ndryshme. Gjithashtu qartë shihet edhe struktura sintaksore e gjuhës shqipe me normë standarde të saj, e cila nxënësve u mundësonte ta artikulojnë dhe të përdorin gjuhën e tyre amë drejt, por edhe me bukurinë e vet.

Po ashtu tekstet e zgjedhura janë në përputhje me moshën e nxënësve, pa e humbur bukurinë e gjuhës. Kjo do të thotë se Mehmedali Hoxhës me këtë abetare, në plotkuptimin e fjalës, i jepet epiteti autor origjinal sesa hartues abetareje.
Për nga struktura edhe kjo abetare ndjek po të njëjtën strukturë si edhe abetaret paraprake, por gjithsesi risitë janë evidente. Abetarja në strukturën e saj përmbahet nga dy pjesë të quajtura periudha.

Periudha përgatitore janë paraparë ushtrimet që kanë të bëjnë me formimin e nocioneve për fjali, për fjalët në fjali dhe për tingujt në fjali. Të gjitha këto veprime janë të shoqëruara me ilustrime mjaft të qëlluara, ku shumë lehtë mund të vërehen jo vetëm botëkuptimi i subjektit, por edhe veprimi, si p.sh.: përgatitja për në shkollë, mirësjellja në rrugë, njohja me profesionet, me punët e njerëzve dhe të kafshove dhe të shpezëve si p.sh. Zogu cicëron, djali punon, nxënësi lexon, nëna thur fanellën, etj.

Periudha e mësimit të shkrim-leximit fillestar është ajo që autori, Mehmedali Hoxha e ka ndarë në
zhvillimi i shkronjave të mëdha të shtypit,
zhvillimi i shkronjave të mëdha e të vogla të shtypit,
zhvillimi i shkronjave të vogla të dorës,
zhvillimi i shkronjave të mëdha e të vogla të dorës, të shoqëruar në mënyrë paralele me ato të shtypit.
Këtë ndarje nuk e hasim në asnjë abetare që nga abetarja e Naum Veqilharxhit e deri te abetaret e fundit që sot janë përdorim

Edhe kjo abetare si libër bazë të nxënësve mbështetet kryesisht në metodën alfabetike pamore dhe në mënyrë të theksuar në metodën analitike-sintetike, duke u mbështetur në natyrën dhe strukturën e gjuhës shqipe si gjuhë me karakter analetiko-sintetik dhe me një sistem gramatikor shumë fleksibil.

Abetarja e Mehmedali Hoxhës në çdo faqe e zbulon alfabetin e gjuhës shqipe, duke na e prezantuar parimin pamor dhe atë alfabetik. Në çdo faqe të Abetares gjendet shkronja përkatëse. Në krye të faqes, krahas shkronjës, përballë shfaqet fjala apo togfjalëshi i shkronjës përkatëse për ta prezantuar shkronjën përkatëse në pozicione të ndryshme brenda strukturave të fjalëve. Aty kur fjala nuk është mësuar me shkronjat e mësuara, përdoren piktogramet.

Në mësimin e shkronjave te kjo abetare kemi një risi që nuk haset në abetaret e mëparshme për mësimin e shkrim-leximit fillestar – që nxënësi sa më parë ta përvetësojë këtë shkathtësi pa u lodhur me katër forma të një shkronje. Mjeshtëria e autorit dhe përvoja e tij konsiston në atë se ai abetaren e fillon me shkronjat e lehta, që çdo nxënës të mund t’i përvetësojë lehtë, duke filluar nga “A” -ja, “I”-ja, “ O”, “M”, “U” etj., por në këtë abetare kemi përsëritjen prej një faqeje në tjetrën, që sigurisht jep mundësinë e të përvetësuarit të lexuarit të shpejtë, por edhe përvetësimin e shkronjave të dorës. Ja një shembull. Për shkronjën “F” autori mësimin e kësaj shkronje e fillon me titullin “Fatmiri e Flutura”
“Fluturat shkonin lule më lule.
Fatosi dhe Fatmiri dolën në kopshtin e luleve.
Flutura bëni tufën më të mirë për nënën
Fatmiri për mësuesen
Ishte Tetë Marsi- dita e nënave.
Fatosi beri kurorë me lule për t’i uruar
Tetë Marsin motrës punëtore.
Flutura brohoriti:- S’ka si nëna ime!
Fatmiri ia priti:- S’ka me mësuesen time!
Fatosi bërtiti:-S’ka me motrën time!”
Në faqen e Abetares përball kësaj shkronje qëndron edhe teksti për lexim :
FESTA JONË
“Ne sot festojmë. U hap shkolla e re.
Eni të këndojmë!
Fshati kur feston, flamujt valojnë.
…..”
Po në këtë vjershë një strofë është dhënë me shkronjat e dorës:
“Jehon lahuta ditë pa halle.
Shkollat tona luajnë valle.
Bleroi fusha s’mbetëm vonë.
Kaploi dita vendin tonë”.
Dhe në fund të çdo faqeje autori, Mehmedali Hoxha jep një fjali të shkruar me germa të dorës siç është kjo: “Fshati po feston, eni të këndojmë!

Në këtë abetare risi është se mësimi i shkronjave të dorës si dhe ushtrimet e shkrimit, që janë të drejtuara me lëvizje të lira me një distancë të gjerë, të shkruara vetëm nëpër vija horizontale, gjë që nxënësve u jep mundësinë e përvetësimit të shkathtësisë së të shkruarit të afërt e të lehtë me format e modelet që e rrethojnë, që paraqet një mënyrë e të ushtruarit për përvetësimin e drejtë të elementeve të shkruarit
Përvoja e Mehmedali Hoxhës si mësues i parë në shkollat shqipe, përvoja e tij në planin gjuhësor, ishte e madhe dhe ai e dinte se çka u duhet nxënësve për të lexuar rrjedhshëm dhe në të mësuarit shmang të lexuarit me rrokëzim, andaj kërkon mësim me zbërthime dhe analizime, për të shmangur kështu nga nxënësit të mësuarit përmendësh. Në këtë abetare ai me shumë kujdes zgjedh ose adapton fjalë të qarta, të shkurtra e shumë të bukura, duke kërkuar që mësuesit të nxjerrin nga nxënësit intuitën e tyre.
Tekstet që janë prezantuar vjen pas do shkronje që ka të bëjë me leximit të disa teksteve të zgjedhura plotësuese, për të përvetësuar shkronjat dhe për ta shkruar drejt tekstin e këndimit të parë. Tematika e teksteve është e shumëllojshme, ashtu siç thotë vetë autori “ashtu si është vetë jeta e fëmijëve”. Aty gjinden tekste ku shihet qartë niveli këndshëm i shijes letrare të përcjellë me një humor të lehtë. Vetë autori Mehmedali Hoxha do të shprehet kështu: “Dëshira ime ka qenë që se cila fjalë në fjali të ketë kuptim të qartë, të ketë një fjalor të pasur me elementet e poezisë”.
Abetarja e Mehmedali Hoxhës, përveç tekstit bazë, ofron edhe tregime, fabula, vjersha, gjëegjëza, fjalëshpejta, fjalëkryqe por ajo dallon edhe për nga struktura e gjuhës përmes zgjedhjes dhe përshtatjes së fjalëve të qarta, të shkurtra e të bukura. Por, ajo çka është me rëndësi dhe që duhet të përmendet është orientimi drejt rrugës së organizimit të teksteve si një tërësi. Brenda tyre është e pranishme hyrja, një zhvillim dhe një mbyllje, ku fare lehtë del një moral, një veçori edukative etj.

Sidoqoftë, nëpërmjet kësaj abetareje autori ka dashur të realizojë krahas shkrim-leximit edhe disa objektiva, siç janë: përdorimi i drejtë të gjuhës standarde shqipe; fitimi e shprehive elementare të lexim-shkrimit, nxënësit të shkruajnë duke e lexuar librin, si dhe nxjerrjen e mendimit të nxënësve, pastaj përsëritjen si një nga metodat e të mësuarit të dukurive gjuhësore, duke e marrë parasysh shkronjën, tingullin, rrokjen, fjalën, fjalinë, shenjat e pikësimit dhe disa elemente bazë gramatikore etj.

Abetarja e Mehmedali Hoxhës mbetet një pasuri kombëtare ku vargon me të gjitha abetaret e gjuhës shqipe si në ndër abetaret më origjinale në trojet tona shqiptare.

(In memoriam për Servet Osmën Tartari (i lindur më 13.2.1938 në Bolenë të rrethit Vlorës dhe është shuar më 23.11.2024, në Tiranë) në shenjë respekti, nderimi, mirënjohje, kujtimi e homazhi për ish-kryetarin e Shoqatës Atdhetare Kulturore “Labëria”, dega e Tiranës, një personalitet që do të ngelet përjetësisht në kujtimet e komunitetit lab dhe më gjerë).

Prof. Asoc. Dr. Zaho GOLEMI

Në mjedisin e Labërisë dhe më gjerë ishim mësuar ta shikonim Servet Tartarin të angazhuar gjerësisht me fshatin e lindjes Bolenës dhe më gjerë me trevën e Labërisë. Por edhe pse është shuar para pak ditësh Servet Tartari ngelet një vlerë labërie për atë çka i dha fshatit të lindjes dhe më gjerë shoqatës “Labëria”, prandaj edhe respekti, nderimi, mirënjohja dhe homazhi për këtë personalitet ngelet i përhershëm dhe do të jetojë në përjetësinë e kujtimeve labe. Shokët, miqtë e shumtë dhe dashamirësit kanë një mik më pak sot, kortezhi i dhimbjes e shoqëroi atë në Bolenën e tij të dashur, ndërsa la pas pikëllimin familjar, zbrazëtinë në shoqërinë e tij. Servet Tartari do të ngelet përherë një zë labërie i trupëzuar me më shumë se një duzinë librash që la pas si trashëgimi për fshatin, krahinën, Labërinë. Dhe nëse do të përmendim në vargje ikjen e tij, le t’i referohemi poetit Arben Duka kur thoshte: “S’kam të tretur porsi kënga,/asnjë varr s’më mban dot brenda”, sepse sa ishte gjallë lëvroi historinë, këngët e vallet, traditat e zakonet, shkroi reportazhe e skenare filmash e dokumentarë, filmoi dhe fotografoi si një profesionist i vërtetë, dhe që pasuria që la pas vlen të mblidhet, sistemohet dhe arkivohet si për filmime dhe fotografime dhe që të mund të depozitohen në emër të SHAK “Labëria”, “Nderi i Kombit” edhe në fondet dokumentare të AQSH-së.

Servet Tartari – biri i Bolenës, përsonaliteti që ngeli në vëmendje të Labërisë…

Servet Osmën Tartari ishte lindur më 13 shkurt 1938 në fshatin Bolenë të rrethit Vlorës. Ai vjen nga një familje me tradita patriotike dhe atdhetare. Në periudha të ndryshme historike, kjo familje ka treguar, atdhedashuri e bujari. Në këtë mjedis familjar dhe shoqëror u arsimua dhe u edukua Serveti. Babai i Servetit, Osmën Tartari ka qenë partizan antifashist në BrV Sulmuese, po ashtu edhe tre xhaxhallarët e tij në formacione të ndryshme partizane të LANÇ-it. Arsimin fillor e kreu në vendlindje, dhe më tej kreu shërbimin ushtarak si dhed më tej mbi 70 vjet jetoi e punoi në kryeqytet në Tiranë. Shpirti dhe zemra e tij edhe pse banonte në Tiranë ishte në Bolenën e tij të dashur, në Labëri. Fshati Bolenë shtrihet në Kurveleshin e Poshtëm dhe gjendet në Lumin e Vlorës. Ajo shtrihet rrëzë malit të Çipinit, (Çipini është mali përmbi fshatin Bolenë, nga ku ka Çikën përballë, Bogonicën, Valin e Bufit, majën e Qorres, Paliskën etj), që historikisht i ka dhënë vlera fshatit, Labërisë, Shqipërisë. “Bolena trimja bolenë, që bëre luftë me mbrenë…”, është një këngë polifonilke e shenjtëruar. Bolena simbolizon shpirtin e kulluar të labit, vullnethekur në qëndresë, krenare në shekuj me gra e burra që kanë rrezatuar mirësi e personalitet duke i dhënë historisë dhe traditës shqiptare. Bolena është ndërgjegjia e zgjuar që i ka dhënë krahinës, Labërisë, Shqipërisë, dëshmimtare e lirisë, me njerëz punëtor dhe luftëtar për çështjen e atdheut. Bijtë dhe bijat e Bolenës dhurojnë krenari, dinjitet dhe lartësim të figurave fisnike, japin dimension solid vlerave në panteonin kombëtar. Servet Tartari ka qenë i dalluar edhe për krijimtari dhe veprimtari të ndryshme kushtuar vendlindjes, Labërisë dhe krahinave të vendit, të shtrirë dhe jashtë truallit shqiptar si në Kosovë, Maqedoni, Mali i Zi, Stamboli, Selanik, Rusi etj. Gjurmët e këtyre veprimtarive i gjejmë në shkrimet e ndryshme dhe në botimet e librave për Bolenën dhe për Labërinë. Në veprimtarinë e tij dallohen aktivitete historike, kulturore, sportive, për figura të shquara të kombit shqiptar. Para disa vitesh në një ndër përvjetorët e lindjes së veprimtarit dhe veteranit të shoqatës AK “Labëria” për Tiranës, Servet Tartari, organizoi dhe zhvilloi një veprimtari për promovimin e vlerave të punës së tij në vite, por aty edhe ju akardua titulli më i lartë: “Personalitet i shquar i Labërisë”. Veprimtaritë e tij me njerëz të kulturës, artit, sportit, miq dhe veprimtarë të degës së Labërisë së Tiranës por edhe dhjetë vite si kryetar i Shoqatës Bolena kanë qenë sinjifikative, ku në këto veprimtari kanë marrë pjesë edhe Ago Çela, Bernard Zotaj, Bashkim Qeli, Leonard Tase, Zaho Golemi, Bardhosh Gaçe, Lirim Deda, komentatori sportive Dëfrim Methasani, Xhemil Çela, Xhevat Lluri, Xhelil Alia, Kujtim Bishaj, Hekuran Rapaj, Çezar Koshi, Safet Këlliçi, Asllan Zemani, Kristaq Janushi, etj.

Vepra që jeton gjatë nderohet e vlerësohet gjithmonë

Servet Tartari ka qenë një ndër labët e parë të kryeqytetit që punoi me vullnetarizëm për ringritjen e shoqatës “Labëria” në vitin 1998, por edhe si kryetar i degës së Tiranës në vitet 2000-2003, por tepër aktiv edhe më mbrapa. Në këto vite ka zhvilluar një veprimtari të dukshme në gjallërimin e jetës së labërisë në Tiranë. Një ndër pasionet e tij tëspikatura ka qenë edhe publikimi, librat, reportazhet, skenaret e filmave. Servet Tartari ka lënë mbrapa një trashëgimi të shquar si autor librash, ku dallojnë “Bolena në sportin Shqiptar”, si dhe dokumentari kushtuar sportistëve, botimin e librit “Petrit Murzaku krenaria e sportit shqiptar”, si dhe filmin dokumentar legjenda Murzaku në rolin e skenaristit. Librin “Bolena në sportin shqiptar” vëllimi i dytë me 11 sportist të tjerë si dhe skenarist i dokumentarit “Aty ku lindin kampion”. Kontribut ka dhënë në shoqatën “Labëria”, si anëtar i kryesisë së përgjithshme që nga Kuvendi i parë i saj. Ai ka kryer një sërë aktivitetesh, historike, kulturore, sportive, për figura të shquara të kombit shqiptar, duke filluar që nga Prishtina e deri në Gjirokastër, që janë përfshirë në librin “Në prushin e vllazërimit”. Servet Tartari energjitë e tij të pashterrshme i derdhi në krijimtari, duke dhënë një kontribut, në evokimin dhe promovimin e vlerave historike, kulturore, të traditës, zakoneve, të folklorit e polifonisë në interes të përcjelljes për brezat e ardhëshme, si një pasuri kombëtare. Kontribut ka dhënë në Shoqatën “Labëria”, si anëtar i Kryesisë së Përgjithëshme, por edhe si kryetar i Shoqatës “Labëria” për Degën e Tiranës. Ai ka qenë motorri gjenerues i disa nga aktiviteteve historike, kulturore, sportive, për figura të shquara të kombit shqiptar, duke filluar që nga Prishtina e deri në Gjirokastër, që janë përfshirë në librin “Në prushin e vllazërimit”. Për të gjithë ka qenë një nderim dhe vlerësim i vlerave të Labërisë, të mëshiruara në antërë të veçantë të saj. Prandaj dhe biri i Bolenës u vlerësia si një ndër personalitetet e Labërisë me motivacion: “Për kontribut dhe ndihmesë në ringritjen, funksionimin dhe gjallërimin e Shoqatës “Labëria”, për punë e përkushtim të palodhur në përjetësimin e figurave patriotike dhe sportive, për fotografim, filmim dhe evidentim të aktiviteteve, si dhe arkivimin të tyre në detyrën e ish-kryetarit të degës së SHKA “Labëria” për Tiranën, punë të cilën e bën me pasion prej vitesh. Në punën e tij ka shkruar reportazhe për Malin e Zi, Maqedoninë, Kosovën, Kroacinë, Stambollin, Selanikun, Shënpetërburgun, Moskë etj. Përveç shkrimeve në gazeta të ndryshme, ka botuar librat “Bolena në Sportin Shqiptar” 1999, “Në Prushin e Vllazërimit” 2004, “Eriku në sytë tanë”, 2007, “Asim Aliko legjendë” “Hero i Popullit” 2008, “Kujt t’i flas” poezi”, 2009, “Petrit Muzaku, krenaria e sportit shqiptar” 2010, “Bolena mozik drite” 2013, “Me zemër e me mendje”, “Labëria në Kuvende” 2014, “Bolena në sportin shqiptar” vëll. II 2015, “Prushi i Labërisë në zemër të kryeqytetit” 2016, “Gjeneza, fiset dhe historia”, 2018, “Libri, pushteti më bujar” më 2019. Serveti ka qenë anëtar i “Lidhjes së Shkrimtarve dhe Artistëve të Shqipërisë”, si dhe i “Shoqatës Profesionite të Gazetarve të Shqipërisë”. Një ndër skenarët e filmave që ai kishte për zemër dhe që TVSH-ja e ka ritransmetuar disa herë ishte filmi dokumentar: “Bolenë trimja Bolenë”. Ai ka qenë në grupin e punës në botimin e librit “Enciklopedia e Kurveleshit”, si dhe në mjaft nisma e inisiativa të tjera që puna e tij flet më shumë me vepra dhe konkretizime. Ai iku me shpirtin plotë dhe i qetë për pasardhësit e tij, por shkrimet e librat e tij janë një pasuri, ndërkohë që pasuri janë edhe gjithë veprimtaritë historike, kulturore, sportive, folklorike-polifonike, artistike, patriotike, atdhetare, të dokumentuara. Skenaristi i tre filmave dokumentarë, me mbi dhjetra orë, filmime për shumë aktivitete, që ka organizuar, dhe udhëhequr, në më shumë se një çerek shekulli janë vlerë labërie. Servet Tartari ishte njeri me shpirt patriot, që kontriubojnë me përkushtim, dhe e shkriu talintin e tij për të realizuar qëllimin më fisnik, sidomos për vlerat historike dhe njerëzore, shkriu gjithë energjitë e tij për të evokuar, promovuar e botuar ato vlera të zakonit e traditës shqiptare, të trimërisë e besnikërisë, të bujarisë e mikëpritjes labe dhe më gjerë shqiptare. Mesazhi i librave të tij është sinjifikativ: “Të jemi për jetë të bashkuar, nga veriu në jug, me dashuri e respekt, për njeri-tjetrin, si bij të Shqipërisë, dhe të Kombit Shqiptar”, që e përmbledhur sipas Servet Tartarit deviza ishte dhe mbetet: “bashkim-vëllazërim”. Servet Tartari ishte dhe mbeti publicisti-shkrimtar, organizator dhe drejtues i shkëlqyer, evokoi personalitete të artit, të kulturës, sportit, si dhe shumë intelektualë, të fushave të ndryshme, nga Mitrovica e Prishtina në Gjirokastër, përmes një përkushtimi të jashtëzakonshëm, në të mirën e kulturës kombëtare, për kultivimin e traditave dhe vlerave historike e kulturore shqiptare, në mbrojtje të shqiptarizmës.

Vlerësime të merituara për Servet Tartarin e Bolenës dhe mbarë Labërisë

Është fakt se vlerësimet për Servet Tartarin kanë qenë të shumta. Për gati çerek shekulli shoqata “Labëria”i ka dhënë vlera dhe nderuar si veprimtar i dalluar si dhe me mirënjohje për punën e përkushtimin ndaj shoqatës. Ai është aktivizuar dhe vlerësuar edhe nga “Unioni Artistik i Kombit Shqiptar”, shoqata “Devolli”, si themeluesi i shoqatës “Bolena” më 2001, anëtar në shoqatat “Kolonja” Gjirokastër”, “Ali Pashë Tepelena” si dhe shumë të tjera. Presidenti i Republikës e ka nderuar me titullin e “Mirënjohjes” në vitin 2012 me rastin e 100 vjetorit të shpalljes së Pavarësisë, në vitin 2017, përsëri nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë është vlerësuar me titullin “Mjeshtër i Madh”. Ai është shpallur “Nderi i Komunës Horë-Vranisht dhe “Personalitet i shquar Qarkut Vlorë”. Në qershor 2015 ka marrë vlerësimin “Ambasador i Paqes”. Duke qenë një nga themelusit e shoqatës “Bolena”, është vlerësuar “Kryetar nderi i shoqatës “Bolena” dhe vlerësuar me titullin “Krenaria e fshatit Bolena”, pasi këtë shoqatë e ka drejtuar për një dekadë. Shoqata Atdhetare Kulturore “Labëria”, “Nderi  Kombit” e ka nderuar Servet Tartarin me titullin më të lartë të saj, si: ” Personalite i Shquar i Labërisë”. Ndërkohë që këto vlerësime kanë qenë një sadisfaksion për labin Servet Tartari dhe e kanë obliguar atë që të letë deri në frymën e fundit një njeri besnik ndaj frymës së zhvillimit të fshatit Bolenë dhe një kontribues i mirënjohur për Labërinë. Për këtë arsdye ai ngeli deri në fund të jetës së tij shkrimtari dhe publicisti i mirënjohur i Labërisë dhe i vlerave të saj. Në këto ditë të humbjes së veprimtarit të njohur të Bolenës dhe të Labërisë ne i bëjmë homazh jetës dhe veprës së tij, promovuesit të njohur të vlerave të tij si krijues, njeri fisnik, që i dha jetës kuptim e dimension mençurie, që hodhi dritë e ndriçoi periudha të ndryshme të zhvillimeve labe. Ai vizionin e tij për të ardhmen labe e shpalosi me të gjitha energjitë në mënyrën e tij me mund e djersë, eksperiencë, punë pasionante, me ndershmëri në shërbim të Atdheut, mbi të gjitha me mision ndaj Labërisë. Lumtumira e një komuniteti të gjerë shokësh dhe miqsh është lamtumira për njeriun plot kulturë që i dha shumë shoqërisë, fshatit Bolenë, krahinës, Labërisë e më gjerë gjithçka kishte. Për përcjelljen në banesën e fundit në Bolenë të të ndjerit Servet Tartari, ka shkruar edhe Faslli Koçiraj në gazetën “Kushtrim Brezash”, organ i veteranëve të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare dhe pasardhësve të tyre. Servet Tartari thuri kanavacën e historisë dhe lavdisë së Bolenës dhe do të ngelet pikë reference edhe për brezat, pasi tregoi mjeshtërinë në zbatimin konkret të programit për ta bërë të njohur dhe dokumentuar historinë e traditat dhe sidomos personalitetet e Bolenës edhe përmes filash e dokumentarësh por edhe përmes qindar fotografish që janë vlerë për Bolenën por dhe për mbarë trevën e Labërisë. Aftësitë, energjitë dhe kapacitetet e tij i vendosi në interest ë trevës labe, prandaj quhet edhe misionpërmbushur. Ai la pas mjaft libra dhe sikurse thotë një shprehje latine se, “Habent sua fata libelli/Librat kanë fatin e tyre”, dhe dija e shkruar në to është pasuri brezash, por dhe referencë për brezat e studiuesit e ardhshëm. Fatet librat i shkruajnë vet, që kur autori derdh në letër mendimet dhe personazhet e trimërisë dhe lavdisë mbeten pishtarë për brezat e sotëm dhe të ardhshëm të Labërisë dhe më gjerë. Por një gjë është e sigurtë se destinacioni i librave mbi Labërinë është kontribut për intelektualizmin lab dhe më gjerë, si dhe për këdo që do të ketë dëshirë që të lexojë të vërtetat labe për periudhat e ngritjes dhe zhvillimit të kësaj krahine vitale.

45 VJET – 10 DHJETOR 1979 – 10 DHJETOR 2024

Hysen S.Dizdari /

Më 10 dhjetor të vitit 1979, e Shën  Nënë Tereza mori Çmimin Nobel për Paqe në Oslo të Norvegjisë. Vetëm me 10 Dhjetor të  vitin 1979, kur mori çmimin “Nobel” për Paqe, e gjithë bota mësoi se Nënë Tereza ishte shqiptare. Me çastin e marrjes së çmimit “Nobel” ajo deklaroi: “Kam lindur në Shkup, jam shkolluar në Londër, jetoj në Kalkutë dhe punoj për të gjithë njerëzit e varfër në botë. Atdheu im është një vend i vogël me emrin Shqipëri”. Në një letër dërguar nga Oslo kur mori çmimin “Nobel” shkruante: “Unë gjithmonë e kam në zemër popullin tem Shqiptar. Shumë i lutem zotit që Paqja e Tij të vijë në zemrat tona, në gjithë familjet tona, në gjithë botën. Lutem shumë për fukarenjtë e mi, për motrat e mija. Unë lutem për juve.”

Në qershor të vitit 2002 Bill Klintoni është shprehur: “Nënë Tereza ishte e para që më bëri ta dua kombin shqiptar. Dhe tani ndihem shumë krenar që plotësova një detyrë morale ndaj saj dhe ndaj vlerave të lirisë”. Ja si përshkruan në kujtimet e tij biografi i Nënë Terezës, Don Lush GJERGJI, pjasmarrës në ceromoninë e dhënjës çmimit Nobel, Nënë Terezes me 10 dhjetor 1979: “Me 8 dhjetor 1979, Imzot Nikë Prela dhe unë e pritëm te shkallët e aeroplanit në Oslo. Fjala e parë e Nënës Tereze ishte kjo: “Jam këtu në emër të Zotit, Kishës dhe të varfërve për ta pranuar Shpërblimin Nobel për Paqe!”

Gjatë atyre ditëve Nëna Tereze kurrë nuk kishte thënë asnjë herë: Çmimi Nobel për Paqe i imi, por i të varfërve, me bindje se tash e tutje bota do t’i njehte dhe ndihmonte të varfëritë, si dhe paqja në botë do të vijë nëpërmjet të tyre. Figura e tretë, deri diku “neutrale” ishte Nëna Tereze. Këshilli i Komitetit Nobel për Paqe për një javë për së afërmi në Kalkutë dhe në rrethinë e kishte vëzhguar dhe hulumtuar jetën, sidomos veprën e Nënës Tereze dhe Misionareve të Dashurisë. Vendimi i tyre tashmë ishte i sigurtë, ajo vërtet këtë e meriton ma shumë se askush tjetër.Dr. John Sannes i tha Nënës Tereze: “Juve iu kemi zgjedhur sivjet për Çmimin Nobel për Paqe.“Nëna Tereze, ndoshta edhe e befasuar nga ky lajm, sidomos e lodhur dhe e mërzitur prej shumë shpërblimeve, tha:“Është një vështirësi e vogël… Më jepni së paku pak kohë  që të mendoj dhe të lutem.”

Ashtu edhe ndodhi. Nëna Tereze personalisht ishte këshilluar me Papën Gjon Pali II, Ajo ndër të tjera i kishte thënë kështu: “Shenjtëri, jam e lodhur dhe e mërzitur nga gjitha këto shpërblime… Shpërblimi im i vetëm është Jezusi dhe të varfëritë…”

Papa Gjon Pali II e kishte dëgjuar me vëmendje dhe i kishte thënë: “Nëna Tereze, pranojeni këtë Shpërblim në emër të Zotit, Kishës dhe të varfërve! Aty për aty ajo e kishte pranuar këshillin dhe dëshirën e Papës, pasi që “Fjala e Papës është vullnesa e Zotit!” Në përcjellje të Nënës Tereze në aeroportin e Oslos ishte edhe Dr. John Sannes, Kryetari i Komiteti Nobel për Paqe. Ai ndër të tjera i tha Nënës Tereze kështu: “Ju na keni nderuar më shumë neve, se ne Juve, meqë e keni pranuar Shpërblimin tonë. Kjo dukshëm ia rritë çmimin  dhe  vlerën Çmimit Nobel për Paqe, pasi që mbarë bota na ka përgëzuar dhe uruar: Së fundi ky Shpërblim ka ardhur në duar të sakta dhe të vërteta… Për këtë përzemërsisht Ju falënderojmë….”

Nënë Tereza në fjalen e saj në ceremoninë e marrjes çmimit Nobel theksoi: 

 “Besoj se ne në familjen tonë nuk kemi nevojë për armë dhe bomba. Nuk kemi nevojë për ti shkatërruar që të sjellim paqe, por mjafton të mblidhemi së bashku, të duam njëri-tjetrin e kështu sjellim paqen, gëzimin… Sjellim atë forcë në prezencën e njëri-tjetrit në shtëpi.

Vetëm kështu do të jemi në gjendje ta mposhtim forcën djallëzore që është në botë.

Ka kaq shumë vuajtje, kaq shumë urrejtje, kaq shumë varfëri dhe ne me lutjet tona, me sakrificat tona duhet ta fillojmë ndryshimin që në shtëpi. Dashuria fillon në shtëpi ku nuk ka rëndësi se sa shumë bëjmë, por sa shumë dashuri vendosim në veprimet që bëjmë.

Për Hyjin nuk ka rëndësi se sa shumë bëjmë, pasi Ai është infinit, por sa shumë dashuri vendosim në ato veprime. Sa shumë japim prej Tij në personin të cilit po i shërbejmë!

Dhe me këtë çmim që kam marrë si çmim paqeje, do të përpiqem ta bëj shtëpinë e shumë njerëzve që nuk kanë shtëpi, sepse besoj se dashuria fillon në shtëpi dhe, nëse krijojmë një shtëpi për të varfrit, besoj se gjithnjë e më shumë dashuri do të shpërndahet dhe do të jemi në gjendje të sjellim paqe nëse kuptojmë këtë gjë, do të jemi lajmi i mirë për të varfrit….”

Këto porosi dhe këshilla të Shën Nënë Terezës ,duhet të ruajtur e kujtuar  me respekt dhe dashuri nga gjithë shqiptarët kudo nëpër botë dhe në mënyrë të veçantë nga brezi i ri.

NË KËTË PËRVJETORIT TË RËNDËSISHËM I PËRSHENDETI SHQIPTARËT DHE  LEXUESIT, KUDO NË BOTË, ME NJË POEZI TË SHKRUAR NGA SHËN NËNË TEREZA ME TITULLË:

GJEJ KOHË :

Gjej kohë të mendosh – është burimi i fuqisë.

Gjej kohë të lutesh – është fuqi dhe kjo, më e madhja në botë.

Gjej kohë të qeshësh – është muzikë shpirtërore brenda teje.

Gjej kohë të luash – është vazhdim i fëminisë.

Gjej kohë të duash është dhuratë e Hynjive.

Gjej kohë të jepesh është triumfi i dashurisë.

Gjej kohë të lexosh – është trualli i mençurisë.

Gjej kohë të shoqërosh – është rrugë lumturie.

Gjej kohë të punosh prapë – ke blerë ardhëmërinë.

Analizë psikologjiko-sociale nga Rafael Floqi

Dymbëdhjetë vjeç e gjysmë. Kjo është mosha mesatare në të cilën një fëmijë hap një llogari në rrjetet sociale. Hulumtimet në rritje kanë zbuluar se sa më shumë kohë të shpenzojë një person në mediat sociale, aq më shumë ka gjasa që ai të përjetojë simptoma të shëndetit mendor si ankthi, izolimi dhe dëshpërimi. Dhe sipas një studimi të fundit, nivelet e larta të përdorimit të mediave sociale gjatë harkut prej katër viteve u shoqëruan me rritjen e depresionit tek të rinjtë e shkollave të 8 vjeçare  dhe të mesme. 

Rama: “Po i ke dhënë fëmijëve një telefon i ke dhënë një rrugaç për shok”

Kjo çështje u bë alarmante kohët e fund nga vrasja e një 14 vjeçari në Shqipëri nga një bashkëmoshatar i tij. 14 vjeçari M.P akuzohet se vrau Martin Canin, 14 vjeç, shok në klasën paralele të shkollës “Fan Noli” në Tiranë më 18 nëntor 2024 pak metra larg shkollës.

Ende nuk dihet ekspertiza e vdekjes së Martinit, i cili mori një goditje me thikë në zemër.  Ndërsa Kryeministri Edi Rama gjatë një takimi me prindërit në Fier tha se do të kufizojë ose mbyllë rrjetet sociale TikTok ose Snapchat. Rama tha se këto rrjete sociale po shqetësojnë prindërit, pasi fëmijët shpenzojnë kohë aty. Kryeministri theksoi se mbyllja e TikTok dhe Snapchat nuk është zgjidhje, por është nje element drejt sigurisë së të miturve. Ai tha se të miturit nuk i kuptojnë pasojat e përdorimit të tyre, por këto platforma i stimulojnë në mënyrë kriminale.

“Këto janë platforma që nuk kanë dallime nëse je fëmijë apo i rritur dhe një fëmijë që nuk është mjaftueshmërisht i ndërgjegjshëm për të ndarë të mirën nga e keqja, për të kuptuar pasojat e njërës apo tjetrës, këto platforma e stimulojnë në mënyrë kriminale. Ne jemi në kushtet e një bote që krijon të njëjtën varësi siç krijojnë drogat. Ndalimi i TikTok dhe Snapchat nuk është zgjidhja, por është një nga shumë elementët e zgjidhjes, sepse asgjë nga këto nuk e heq dot përgjegjësinë dhe peshën që ka ndërveprim mes të rriturve në familje dhe fëmijëve, tha ai. Në fakt kjo është një anë e problemit por rrënimi i shkollave shqiptare është një anë shumë me peshë në këtë situatë kur Shqipëria bie poshtë e më poshtë në sistemin e vlerësimit Pisa.

Ligjit australian, ndalon mediat sociale deri në 16 vjeç

Australia ka miratuar një ligj për të parandaluar fëmijët nën 16 vjeç nga krijimi i llogarive në platformat e mediave sociale. Projektligji, të cilin qeveria e quan një lëvizje “lider në botë” për të mbrojtur të rinjtë në internet, u miratua në Senat me 28 Nëntor me mbështetjen e të dyja partive kryesore të vendit. Dhoma e ulët e Parlamentit e kishte miratuar atë në fillim të javës.

“Kjo ka të bëjë me mbrojtjen e të rinjve – jo ndëshkimin apo izolimin e tyre”, tha Michelle Rowland, ministrja e Komunikimit e Australisë. Ajo përmendi ekspozimin ndaj përmbajtjes në lidhje me abuzimin me drogën, çrregullimet e të ngrënit dhe dhunën si disa nga dëmet që fëmijët mund të hasin në internet.

Legjislacioni ka mbështetje të gjerë në mesin e australianëve dhe disa grupe prindërish kanë qenë avokatë të zëshëm. Por ajo është përballur me reagime nga një aleancë e pamundur e gjigantëve të teknologjisë, grupeve të të drejtave të njeriut dhe ekspertëve të mediave sociale.

Kritikët thonë se ka pyetje të mëdha pa përgjigje se si do të zbatohet ligji, si do të mbrohet privatësia e përdoruesve dhe, në thelb, nëse ndalimi do të mbrojë në të vërtetë fëmijët.

Çfarë thuhet në ligj?

Ligji kërkon që platformat e mediave sociale të ndërmarrin “hapa të arsyeshëm” për të verifikuar moshën e përdoruesve dhe për të ndaluar ata nën 16 vjeç të hapin llogari. Nuk specifikon se cilat platforma do të mbulojë ndalimi – kjo do të vendoset më vonë – por qeveria ka emëruar TikTok, Facebook, Snapchat, Reddit, Instagram dhe X si faqe që ka të ngjarë të përfshijë.

Tre kategori të gjera platformash do të përjashtohen: aplikacionet e mesazheve (si WhatsApp dhe Facebook Messenger Kids); platformat e lojërave; dhe shërbimet që ofrojnë përmbajtje edukative, duke përfshirë YouTube. Ata 15 vjeç e poshtë do të jenë gjithashtu në gjendje të aksesojnë platformat që i lejojnë përdoruesit të shohin disa përmbajtje pa u regjistruar për një llogari, si TikTok, Facebook dhe Reddit.

Zonja Rowland, ministrja e komunikimit, tha se kufizimi në krijimin e llogarive, në vend të përmbajtjes më gjerësisht, do të zbuste dëmet që lidhen me jetën në internet – si “njoftime dhe sinjalizime të vazhdueshme” që mund të ndikojnë në gjumin dhe aftësinë e të rinjve për t’u fokusuar – ndërkohë që kufizojnë efekti i ligjit në popullatën e gjerë. Dhe mbështetësit e ndalimit thonë se vonimi i ekspozimit të fëmijëve ndaj presioneve të shumta të mediave sociale do t’u jepte atyre kohë për të zhvilluar një “identitet më të sigurt”, duke hequr presionin nga prindërit për të kontrolluar aktivitetin e fëmijëve të tyre në internet.

Kundërshtuesit e ligjit

Por ekspertët e mediave dixhitale dhe disa grupe prindërish kanë thënë se natyra e lara-lara se cilat platforma do të përfshihen dhe nuk do të përfshihen në ndalim e bën të paqartë se nga çfarë saktësisht synohet të mbrohen fëmijët. Një qasje më efektive do të ishte adresimi i problemit në rrënjë duke u kërkuar kompanive të mediave sociale të bëjnë një punë më të mirë për të moderuar dhe hequr përmbajtjen e dëmshme.

Ligji i ri “nuk i mbron fëmijët nga dëmet e mundshme në mediat sociale”, tha profesor Given. “Në fakt, mund të krijojë probleme të tjera duke përjashtuar të rinjtë nga informacionet e dobishme dhe të dobishme, si dhe duke hapur një sërë shqetësimesh për privatësinë për të gjithë australianët.”

Kjo nuk është ende plotësisht e qartë. Projektligji thotë se kompanitë e mediave sociale duhet të ndërmarrin hapa të arsyeshëm për të vlerësuar moshat e përdoruesve, por platformat u lihet të vendosin se si ta bëjnë këtë. Ata që nuk respektojnë mund të gjobiten deri në 49.5 milionë dollarë australianë (rreth 32 milionë dollarë).Në një masë që u shtua në përgjigje të shqetësimeve për privatësinë, ligji thotë se sigurimi i një dokumenti identiteti të lëshuar nga qeveria nuk mund të jetë i vetmi opsion që platformat e mediave sociale u japin përdoruesve për të verifikuar moshën e tyre.

Sondazhet tregojnë se shumica e australianëve janë në favor të ndalimit. Grupet prindërore kanë qenë gjerësisht mbështetëse – megjithëse disa thonë se ligji nuk shkon aq larg sa duhet dhe duhet të mbulojë më shumë platforma.

“Duke u dhënë fëmijëve tanë këto telefona, ne po u japim armë, ne po u japim botën në majë të gishtave të tyre”, tha zonja O’Brien për një gazetë australiane.

Kompanitë e mediave sociale e kanë kritikuar ligjin. Elon Musk, pronari i X, tha në platformë se “duket si një mënyrë e pasme për të kontrolluar aksesin në internet nga të gjithë australianët”.

Pandemia dhe përjashtimi social

Sipas John Piacentini, një profesor në Departamentin e Psikiatrisë dhe Shkencave të sjelljeve të UCLA, pesha e pandemisë ishte veçanërisht e rëndë për adoleshentët. Adoleshentët dhe të rinjtë kanë një nevojë të shtuar për ndërveprim me bashkëmoshatarët dhe një ndjeshmëri më të lartë ndaj përjashtimit social. Bllokimet, mësimi në internet dhe mandatet e distancimit social ndërprenë jetën e tyre. Mediat sociale, tha ai, kanë ndihmuar në plotësimin e këtyre boshllëqeve.

Mendësia e “kulturës së krahasimit” që inkurajohet nga platformat e mediave sociale si TikTok mund të jetë shumë sfiduese për një të ri, shtoi Albano.

“Çdo fëmijë që është i prirur të shqetësohet për vetë-imazhin e tij dhe kush janë ata, është i shqetësuar për përshtatjen ose çfarë mendojnë të tjerët për ta, në mënyrë të pashmangshme do ta krahasojë veten me numrin e pëlqimeve, miqve ose ndjekësve që njerëzit e tjerë kanë kur ata shkoni në internet, “tha ajo. “Ata po i shikojnë këto vende përmes një lente negative të “Unë kurrë nuk do të jem aq i mirë sa këta njerëz” dhe kjo mendësi i vë ata në rrezik të rritjes së depresionit dhe izolimit.”

TikTok-u është bërë një strategji e re jopërballuese.

TikTok-u, një nga platformat video të mediave sociale me rritjen më të shpejtë sot, dominon kulturën rinore dhe tërheq më shumë se një miliard përdorues në mbarë botën, nga të cilët gati gjysma janë të moshës 10 deri në 29 vjeç. TikTok-u kohët e fundit e rrëzoi Instagramin si aplikacionin më i përdorur të mediave sociale për fëmijët 12 deri në 17 vjeç, me 63 për qind të tyre që e përdorin aplikacionin çdo javë. Të dhënat nga Organizata Botërore e Shëndetësisë tregojnë se në vitin 2021, një në shtatë adoleshentë të moshës 10 deri në 19 vijeç luftuan me sfidat e shëndetit mendor. Ky grup është një pjesë kryesore e audiencës së TikTok-u.

Ndërsa TikTok-u fiton më shumë pranim në mesin e të rinjve, ka një shqetësim në rritje midis prindërve, politikbërësve dhe mjekëve për ndikimin aktual që platforma ka në shëndetin mendor të të rinjve. Si për çdo çështje, ka dy anë për t’u marrë parasysh.

TikTok-u mund të inkurajojë më shumë izolim dhe vetmi të të rinjve

Për adoleshentët, gjetja e komunitetit dhe e vërtetimit në TikTok-u nuk është vetëm normale, por e nevojshme për zhvillimin e tyre. “Ka të rinj, veçanërisht ata me ankth social ose depresion, të cilët mund të kenë një tendencë për të kaluar më shumë kohë në internet dhe për të reduktuar kontaktet e tyre reale, ballë për ballë me njerëzit e tjerë,” tha Anne Marie Albano, PhD, drejtoreshë e klinikës Universitare për Ankth dhe Çrregullime të Përafërta. “Kur një individ nuk angazhohet në botë në një mënyrë të shëndetshme – duke ndërvepruar me të tjerët, duke menaxhuar veten në situata sfiduese… duke folur në klasë, duke u përballur me konflikte me bashkëmoshatarët – kjo mund të përkeqësojë ndjenjat e tyre të tjetërsimit, mungesës së shpresës, izolimit, ankthit, dhe depresioni.”

Pavarësisht pranisë së provave të forta, disa mjekë ende besojnë se juria është ende jashtë për një vendim përfundimtar mbi TikTok-u. Jaclyn Halpern, PsyD., është drejtore e programit SOAR në Behavioral Medicine Associates, një praktikë që ofron psikoterapi dhe testime për fëmijët dhe adoleshentët.

“Ka arsye për shqetësim duke pasur parasysh përmbajtjen e disponueshme në TikTok-u, ndryshimet në etikën dhe vlerat që rrethojnë përmbajtjen e TikTok-u, presionet që fëmijët dhe adoleshentët mund të ndiejnë bazuar në përmbajtjen e TikTok-u dhe mundësinë e takimit me një grabitqar në internet kur përdorin aplikacionin. Në fund të fundit, hulumtimi ka filluar të tregojë rreziqe dhe pozitive për të rinjtë duke përdorur TikTok-u dhe platforma të tjera të mediave sociale.”

 TikTok-u mund të përkeqësojë kushtet e shëndetit mendor

Në kërkimin e tij, Piacentini gjeti disa pacientë në UCLA Child OCD, Ankthy and Tic Disorders Clinic dhe Tourette Assn. Qendra e Ekselencës shfaqi simptoma të përkeqësuara që ai beson se mund të jenë rezultat i shikimit të përmbajtjes së TikTok-u në internet. Hulumtimet tregojnë se ngacmimi kibernetik, përjashtimi social dhe drama që mund të ndodhin në këto rrjete janë shoqëruar me shkallë më të lartë të problemeve të shëndetit mendor tek adoleshentët.

Hulumtimi i Halpern gjithashtu duket se konfirmon se fëmijët me stres ose trauma komplekse të shëndetit mendor dhe mjedisor mund të shohin të paktën rritje të përkohshme të simptomave emocionale pas përdorimit të TikTok-u.

TikTok-u mund të ndihmojë në përmirësimin e njohurive rreth kushteve të shëndetit mendor

Një nga përfitimet kryesore të të folurit për shëndetin mendor në TikTok-u është se përdoruesit janë të ekspozuar ndaj njerëzve me kushte të ndryshme, thotë Peter Wa. llerich-Neils, i njohur si Peter Hyphen për më shumë se 416,000 ndjekësit e tij në TikTok-u, ku fillimisht filloi të postonte për të diskutuar diagnozën e tij me çrregullimin e hiperaktivitetit të deficitit të vëmendjes.

Kur gjejnë njerëz të tjerë me problemet e tyre, ata mund të fillojnë një dialog për simptomat e tyre.

“Është një lloj mbajtja e një pasqyre pranë vetes dhe ata mund të kuptojnë, ‘Oh, zot, nuk e kuptova se kjo ishte diçka me të cilën mendova se e trajtoja vetëm unë’… — dhe ‘Unë jam pjesë e këtij komuniteti që unë as që e dija se ekzistonte.” tha ai.

TikTok-u u ofron të rinjve verifikim dhe komunitet

Ata që mund të ndihen të vetëm në betejat e tyre shpesh mund të gjejnë vërtetimin që u nevojitet përmes TikTok-u. Si shumë të tjerë, Wallerich-Neils iu drejtua mediave sociale në fillim të pandemisë për të mbushur boshllëkun e krijuar nga bllokimet. Në TikTok-u, ai filloi të analizojë dhe të ndajë mënyrat se si diagnoza e tij ADHD ndikoi në jetën e tij të përditshme dhe zbuloi se shumë njerëz ishin të lidhur me udhëtimin e tij.

Kojo Sarfo, MD, një infermiere dhe psikoterapiste e shëndetit mendor me më shumë se 1.9 milionë ndjekës në TikTok-u, i jep kredi aplikacionit krijimin e hapësirave ku ata me probleme të shëndetit mendor mund të ndjejnë se i përkasin. Kjo lidhje është veçanërisht e rëndësishme për komunitetet ku për shëndetin mendor flitet rrallë ose madje konsiderohet një temë tabu.

Strategji për t’u treguar të rinjve se si të angazhohen me TikTok-u në një mënyrë të shëndetshme

Duke qenë se hulumtimi i mediave sociale është i përzier dhe në fazat e tij shumë të hershme, mjekët ofrojnë disa mënyra për adoleshentët dhe prindërit e tyre për të fituar rezultatet më pozitive nga angazhimi me TikTok-u.

Kufij të shëndetshëm për mediat sociale

“Në programin tonë për ankthin social në Universitetin e Kolumbisë, ne u mësojmë adoleshentëve dhe të rinjve se si të krijojnë kufij të shëndetshëm,” tha Albano. “Ne punojmë me ta për atë që është brenda zonës së tyre të rehatisë, çfarë ka kuptim kur bëhet fjalë për postimin dhe pëlqimin e postimeve të njerëzve të tjerë, dhe si të qëndrojmë të sigurt dhe të shmangim blerjen e mashtrimeve ose marifeteve të rrezikshme që mund të jenë në trend. Ne gjithashtu punojmë se si t’u përgjigjemi komenteve duke injoruar të tjerët që mund të jenë të papërshtatshëm dhe duke mësuar se kur t’i bllokojmë njerëzit.”

Ekspertët rekomandojnë gjithashtu t’u mësoni të rinjve se si të vendosin kufizime në përdorimin e mediave sociale. Orari i ngrënies është një kohë e shkëlqyer për t’i larguar telefonat. Një zakon tjetër i shëndetshëm është të caktoni një orë çdo natë kur ata i lënë të gjithë ekranet për t’i dhënë vetes kohë të mjaftueshme për të qetësuar dhe përgatitur trupin për gjumë.

Idea dhe praktika e ndalimit të celularëve në shkolla

Në SHBA disa shkolla po e bëjnë një hap më tej – duke i ndaluar nxënësit të aksesojnë pajisjet gjatë gjithë ditës, jo vetëm gjatë orës së mësimit.

Një herë në javë, mësuesja e anglishtes Abbey Osborn shkon në punë 10 minuta më herët për mbledhjen e telefonave në shkollën e saj të mesme Milwaukee, Wis. Që nga viti 2018, shkolla e saj ka mbledhur telefonat e nxënësve çdo mëngjes kur ata hyjnë në ndërtesë. Telefonat kthehen në orën e fundit të ditës.

“Studentët janë të fokusuar. Ka ende shumë biseda, shumë ndërtime marrëdhëniesh,” tha Osborn. “Kam zbuluar gjithashtu se studentët janë më të gatshëm të punojnë së bashku në grupe kur nuk kanë celularë.”

Në fund të ditës kur koshi i celularit dorëzohet në klasë, Osborn thotë se studentët grumbullohen rreth tij “si skifterë “.

Pasi telefonat u kthehen studentëve, ajo thotë se ata i shikojnë menjëherë. Sipas saj, kjo tregon se “ata nuk kanë vetëkontroll për të qenë në gjendje të përballojnë kërkesat e shkollës dhe aksesin në një celular”.Ata përfitojnë nga fakti se nuk duhet të mendojnë për telefonat e tyre gjatë gjithë ditës.

Vetëm në bazë të moshës, adoleshentët tashmë luftojnë më shumë se të rriturit për të kontrolluar impulset e tyre: korteksi paraballor i trurit, i cili është i përfshirë në kontrollin e impulseve, është një nga rajonet më të fundit të trurit që është pjekur plotësisht – dhe vazhdon të zhvillohet deri në moshën madhore, sipas një studimi të 2021.

Si mund të ndihmojnë prindërit

Prindërit do të duhet të monitorojnë dhe të mësojnë se si të kufizojnë mediat sociale dhe kohën e përgjithshme të ekranit me fëmijët e tyre, duke filluar që në moshë të re. Ata duhet të marrin në konsideratë kontrollet prindërore derisa të kuptojnë se fëmija i tyre është mjaft i pjekur për të menaxhuar llogaritë e tyre. Ekspertët besojnë se prindërit tregojnë ndikimin më të fortë kur qëndrojnë të përfshirë në jetën e fëmijëve të tyre dhe modelojnë sjelljen e dëshiruar. Prindërit mund të japin shembullin kur heqin telefonat dhe ekranet e tyre dhe gjejnë kohë për të folur me fëmijët e tyre në fund të një dite shkollore. Modelimi i kësaj sjelljeje të mirë është kritik.

Më poshtë për prindërit që duan të pengojnë fëmijët e tyre adoleshentë nga mediat sociale. Disa hapa në Anglisht për të bllokuar aplikacionet e fëmijëve tuaj. Për të bllokuar disa aplikacione si TikTok-u dhe Snapchat në iPhone-in e adoleshentit tuaj, mund të përdorni veçoritë e integruara të kontrollit prindëror të ofruara nga Apple. Apple ofron një veçori të quajtur “Screen Time” që ju lejon të vendosni kufizime të aplikacioneve dhe të menaxhoni përdorimin në pajisjet iOS. Ja se si mund të aktivizoni kontrollet prindërore dhe të bllokoni aplikacione specifike:

Steps to be taken.

Step 1: Set Up Screen Time:

1. Open the Settings app on your teen’s iPhone.

2. Tap on “Screen Time.”

3. Tap “Turn On Screen Time.”

Step 2: Create a Screen Time Passcode:

1. Tap “Use Screen Time Passcode” and set a passcode. Make sure to use a passcode that your teen doesn’t know to prevent them from changing the restrictions.

Step 3: Set App Limits:

1. Go back to “Screen Time” in the Settings app.

2. Tap on “App Limits.”

3. Tap “Add Limit.”

4. Choose the category of apps you want to limit, such as “Social Networking” or “Entertainment.”

5. Set the time limit for the category (e.g., 1 hour per day).

6. Tap “Add” to save the limit.

Step 4: Block Specific Apps:

1. Go back to “Screen Time” in the Settings app.

2. Tap on “Always Allowed.”

3. Find the apps you want to block (e.g., TikTok-u and Snapchat) and swipe left on each app to remove it from the “Allowed Apps” list.

Step 5: Enable Content & Privacy Restrictions:

1. Go back to “Screen Time” in the Settings app.

2. Tap on “Content & Privacy Restrictions.”

3. Turn on “Content & Privacy Restrictions” and set a passcode (you can use the same or different passcode as the Screen Time passcode).

4. Under the “Allowed Apps” section, toggle off any apps you want to block.

Duke ndjekur këto hapa, mund të kufizoni aksesin e adoleshentit tuaj në aplikacione specifike si TikTok-u dhe Snapchat në iPhone-in e tyre. Mbani në mend se përdorimi i kontrolleve prindërore është një hap thelbësor në drejtimin e përdorimit të pajisjes së adoleshentit tuaj, por është gjithashtu thelbësore që të keni komunikim të hapur me ta rreth arsyes se pse po vendosni këto kufizime dhe rëndësinë e sjelljes së përgjegjshme në internet.

Davida Marku/

Në epokën e globalizimit, rinia shqiptare përballet me sfida dhe mundësi të reja që ndikojnë drejtpërdrejt në cilësinë e jetës së tyre. Qasja ndaj teknologjisë, mundësitë për arsimim ndërkombëtar dhe mobiliteti global i kanë hapur dyer të reja, duke krijuar perspektiva për zhvillim personal dhe profesional. Megjithatë, këto ndryshime vijnë edhe me presione dhe sfida të veçanta.

Shqetësime kryesore që prekin cilësinë e jetës:

1. Përplasja e vlerave tradicionale dhe moderne: Ndërsa globalizimi sjell një kulturë të re që nxit individualizmin dhe përparimin personal, rinia shpesh përballet me tensione në ruajtjen e identitetit kombëtar dhe vlerave tradicionale.

2. Migrimi dhe humbja e trurit: Shumë të rinj largohen nga Shqipëria në kërkim të kushteve më të mira jetese dhe arsimimi, duke ndikuar negativisht në zhvillimin e vendit dhe duke krijuar sfida të reja për ata që mbeten.

3. Presioni i suksesit: Në një botë gjithnjë e më konkurruese, të rinjtë ndihen të detyruar të arrijnë standarde të larta që shpesh krijojnë stres dhe ankth.

4. Pabarazitë socio-ekonomike: Jo të gjithë kanë të njëjtat mundësi për t’u përshtatur me ritmet e globalizimit, çka krijon ndarje mes grupeve të ndryshme rinore.

Disa mundësi për përmirësimin e cilësisë së jetës:

• Fuqizimi i arsimit: Përfshirja e më shumë programeve ndërkombëtare dhe teknologjisë në arsim përgatit të rinjtë për një treg pune global.

• Politika rinore më efektive: Krijimi i strategjive që mbështesin punësimin dhe sipërmarrjen për të rinjtë mund të ulë migrimin dhe të rrisë cilësinë e jetës brenda vendit.

• Ruajtja e identitetit kulturor: Promovimi i traditave dhe kulturës shqiptare si pjesë e identitetit global të të rinjve mund të ndihmojë në balancimin mes globalizimit dhe origjinës.

• Shëndeti mendor: Nxitja e programeve që përkrahin mirëqenien mendore dhe fizike përbën një bazë të rëndësishme për zhvillimin e një brezi të shëndetshëm dhe produktiv.

Rinia shqiptare është një forcë transformuese me potencial të madh. Sfida është të gjejmë mënyra për t’i fuqizuar ata, duke i bërë pjesë aktive të një bote gjithnjë e më të ndërlidhur, pa humbur rrënjët dhe vlerat e tyre.