Kolegji i Kirurgëve të Kosovës ka organizuar me sukses Kongresin e Tretë Klinik, një ngjarje e jashtëzakonshme që solli në Prishtinë ligjërues të nivelit të lartë nga e gjithë bota në Prishtinë.

Në këtë kongres të pranishëm ishin mbi 130 prezantues, prej tyre 56 ligjërues të ftuar ndërkombëtarë nga niveli më i lartë botëror, shkencor dhe klinik, së bashku me rreth 70 prezantues dhe ekspertë nga Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Shqipëria.

Gjatë dy ditëve radhazi, kongresi priti 180 prezantime shkencore që përfshinin të gjitha disiplinat kirurgjikale. Më shumë se 700 pjesëmarrës nga vendet e rajonit morën pjesë në aktivitet, duke nxitur një mjedis shkëmbimi dhe bashkëpunimi njohurish.

Rifat Latifi ne pesë vjetorin e themelimit të Kolegjit të Kirurgëve foli për fillimet e themelimit të këtij kolegji.

“Do të duhej ky rrëfim, ky titull të pasqyroj edhe ata që nuk na besuan shumë dhe në një mënyrë aktive direkte ose indirekte e injoruan gjithë idenë e krijimit të Kolegjit të Kirurgëve të Kosovës, si të pamundur, si të pa bëshme dhe të panevojshme. Por, në këtë vjeshtë të bukur në Kosovën ne kirurgët kosovarë dhe miqtë tanë nga shumë vende të botës po festojmë pesë vjetorin e themelimit zyrtar të Kolegjit të Kirurgëve të Kosovës”, deklaroi kryetari i kolegjit.

Kryetari i Kongresit, Osman Zhuri, shprehu synimin e tyre parësor për ngritjen e kapaciteteve kërkimore dhe shkencore.

“Siç jeni duke parë Kolegji i Kirurgëve të Kosovës po mundohet të shndërrohet në një platformë të rëndësishme kirurgjike në Kosovë, në një fener të dijes. Fener ky i cili do ndriçoj edhe më shumë me përkrahjen dhe bashkëpunimin tonë me një qëllim. Qëllimin në realizimin e kapaciteteve profesionale dhe hulumtuese dhe me një shërbim sa më profesional për pacientët tonë.

Me praninë e tij ceremoninë e hapjes e ka nderuar Ministri i Shëndetësisë së Kosovës, Arben Vitia dhe ka pohuar se konkluzionet e nxjerra nga ky kongres do të miratohen dhe përkrahen nga ministria e tij.

Në kongres u ndanë edhe çmimet për arritje të jetës për Isuf Dedushaj, Arben Djata dhe Hasim Saliu për kontributin e tyre të rëndësishëm në fushën e kirurgjisë. Për më tepër, Instituti Standfort mori Çmimin për Partneritet në njohje të angazhimit të tij të jashtëzakonshëm për avancimin e njohurive kirurgjikale.

Përmes ngjarjeve si Kongresi Klinik, Kosova është duke u vendosur vazhdimisht si qendër për shkëmbimin e arritjeve shkencore dhe qendër për bashkëpunim në zhvillimet e fundit kirurgjikale. Ky takim i jashtëzakonshëm nënvizon përkushtimin e Kosovës për të ngritur aftësitë e saj mjekësore dhe për të nxitur partneritetet ndërkombëtare për përmirësimin e industrisë së kujdesit shëndetësor.

Tiranë, 16 tetor 2023/

Fjala e plotë e Kryeministrit të Republikës së Kosovës, Albin Kurti, në sesionin e parë të Samitit të Procesit të Berlinit në Tiranë, me temën “Integrimi i rajonit në Tregun Unik dhe përmirësimi i konvergjencës me BE”:

I dashur Kryeministër i Shqipërisë, Edi Rama,

I dashur Kancelari Scholz,

E dashur Presidente e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen

I dashur President i Këshillit Evropian, Charles Michel

Kolegë kryeministra dhe presidentë,

Është më vend që Samiti i Procesit të Berlinit, i themeluar për të rritur bashkëpunimin dhe për të krijuar marrëdhënie të mira fqinjësore mes shteteve të Ballkanit Perëndimor – po mbahet në Tiranë. Falënderoj kryeministrin Rama dhe kancelarin Scholz për organizimin e këtij samiti.

Në një sulm terrorist kundër Kosovës më 24 shtator, një nga zyrtarët tanë policorë u vra, por autorët akoma enden të lirë në Serbi edhe pse publikisht e pranuan përfshirjen e tyre. Ky ishte një akt i ligë sponsorizuar nga Serbia, siç tregojnë provat e pakundërshtueshme. Ne kemi konfiskuar mbi 5 milionë euro armatim të sofistikuar dhe municione të prodhuara në Kragujevc dhe Çaçak. Katër herë në dy vitet e fundit Serbia ka sjellë ushtrinë e saj në kufirin tonë.

Edhe njëzet e pesë vite pas fushatës gjenocidale, dhe pas kaq shumë raundeve të dialogut, Kosova ende kërcënohet me invazion nga Serbia. Ky moment na kërkon të reflektojmë dhe të mos e vazhdojmë punën si zakonisht. Një akt i tillë nuk duhet të kalojë pa u ndëshkuar.

Të dashur miq,

Qytetarët në Ballkanin Perëndimor sot nuk duhet të jetojnë nën frikën e një konflikti nesër, por të punojnë për një të ardhme së bashku. Ne si udhëheqës të tyre kemi përgjegjësinë për të ndërtuar atë të ardhme të përbashkët. Dhe si udhëheqës, ne duhet të përfshihemi në atë proces me mirëbesim. Kërkohet një angazhim me mirëbesim për të garantuar efektivitetin afatgjatë të marrëveshjeve tona dhe respektimin e të gjitha palëve të investuara në proces.

Vitin e kaluar, ne nënshkruam tre marrëveshje mobiliteti, një hap i rëndësishëm drejt rezultateve të prekshme. Përderisa që e vlerësoj progresin, ai do mund të ishte edhe më i shpejtë. Fatkeqësisht, mospërfillja e një marrëveshjeje kyçe për lirinë e lëvizjes nga ana e Bosnjës dhe Hercegovinës do të thotë se vazhdon kushti për viza ndërmjet Kosovës dhe Bosnjës.

E mirëpres marrëveshjen e re për profesionet e reja për infermierët, kirurgët veterinarë, mamitë dhe farmacistët, dhe mirëpres marrëveshjet e ardhshme që zgjerojnë edhe më tej gamën e profesioneve të përfshira.

Ne mbështesim “Planin me katër hapa” të rritjes së BE-së për Ballkanin Perëndimor nga Presidentja e Komisionit Evropian. BE-ja mund të reformohet dhe të zgjerohet. Unë gjithashtu besoj se përfitimet e Tregut Unik të BE-së duhet të lidhen me reformat ekonomike dhe demokratike. Nuk duhet të ketë përfitime të BE-së dhe as fonde të BE-së, pa vlerat të BE-së.

Ne jemi të vetëdijshëm për hendekun thelbësor të standardeve të jetesës me BE-në, i cili do të kërkojë kohë për t’u mbyllur. Së bashku, ne duhet të vazhdojmë të punojmë drejt rritjes së qëndrueshme për rajonin tonë. Kosova, një demokraci e gjallë, është e përgatitur të përballet me sfida të reja dhe të përqafojë një të ardhme më të ndritshme. Në këtë drejtim, ne jemi të kënaqur që kemi krijuar Observatorin e Konvergjencës.

Artan Nati/

Ndërsa lufta e Rusisë ndaj Ukrainës vazhdon të intensifikohet në lindje, si edhe tensionet e vazhdueshme midis Serbisë dhe Kosovës dhe ofensivës së Azerbajxhanit në Nagorno-Karabakh, duket se Evropa përballet me një sfidë të re, me përshkallëzimin e rëndësishëm në Lindjen e Mesme pasi Hamasi filloi një sulm ‘të befasishëm’ në Izraeli të shtunën. Duket se ky është vetëm një sulm i paprovokuar, brutal nga një grup terroristësh nga Gaza. Besoj se të paktën për ne Shqiptarët është e qartë se është shumë më tepër se kaq. Duart që i shtynë këta vrasës janë në Moskë , ashtu siç ishte akti i fundit terrorist në veri të Kosovës, ku bashkëpunimi ruso-serb ishte evident . Presidenti i SHBA Joe Biden dhe liderët evropianë kanë pasur frikë prej kohësh nga një përshkallëzim i luftës në Ukrainë dhe kjo është situata që kemi tani. I frikësuar për ta zhvilluar luftën drejtpërdrejt me NATO-n, Putini ka nxitur konflikte midis Azerbajxhanit dhe Armenisë, Serbisë dhe Kosovës, në Afrikën Perëndimore dhe tani në Izrael.
Putini është arkitektii i këtyre konflikteve dhe ndoshta nuk ka implikim direkt në to, megjithatë, ai me kënaqësi po hedh benzinë në zjarr dhe po i shfrytëzon ato. Propagandistët rusë tashmë po pretendojnë se një luftë në Lindjen e Mesme i sjell përfitim Rusisë dhe mund të ulë mbështetjen financiare për Ukrainën.
Historia ofron gjithmonë të njëjtat mësime me variabla të ndryshuar. Dhe duket sikur lufta e ftohtë po rikonfigurohet përsëri dhe në thelb kemi një përplasje civilizimesh. Shqipëria dhe Kosova, në ndryshim nga periudha e diktaturës, këtë rradhë kanë bërë zgjedhjen e tyre të lirë dhe janë në anën e drejtë të historisë dhe pikërisht aty ku ne si komb dhe kulturë kemi aspiruar të jemi, por aksidentet historike na e kanë mohuar më parë. Jetojmë në një kohë që në mënyrën më të mirë të mundshme, i duhet i treguar Putinit dhe despotëve të tjerë, brenda dhe jashtë Rusisë, se agresioni kundër demokracive do të dështojë gjithmonë. Konflikti i fundit në Gaza ka disa rreziqe në vetvete me pasoja të rrezikshme për Kosovën.
Së pari dhe më kryesorja është frika se lufta Rusi-Ukrainë mund të errësojë konfliktin izraelito-palestinez dhe atë Kosovë-Serbi.
Së dyti, ekziston frika shoqëruese se komuniteti ndërkombëtar, duke dëshmuar në kohë reale tragjedinë e shpalosur në Ukrainë, mund të vlerësojë më shumë luftën në Ukrainë dhe të zbehi preokupimin e tij të gjatë dhe të lodhshëm me Izraelin dhe Kosovën.
Prandaj, mund të pritet që Serbia të ushtrojënjë influencë, nën ndikimin e Rusisë, duke shfrytëzuar dhe nxitur pakicat serbe në Bosnje dhe Hercegovinë, Kosovë, Mal të Zi dhe ndoshta në Kroaci dhe Maqedoni, duke i lënë këto shtete të pasigurta, ndërkohë që Bashkimi Evropian është i preokupuar nga sfidat e tij të brendshme dhe vetë rendi ndërkombëtar është i ekspozuar ndaj pasigurive të shumta. Kuptohet rajoni ynë është më i rrezikuari në këto momente që vendet e Ballkanit perëndimor aspirojnë për anëtarësim në BE , por edhe në zgjidhjen e nyjes gordiane të ballkanit që natyrisht është Kosova. Një përshkallëzim i konflikteve rajonale të nxitura nga Rusia dhe të përkrahura nga aleatët e saj siç është Serbia , por edhe shtete të tjera ballkanike ,do të ishte me pasoja tepër negative për rajonin tonë, si edhe për Shqipërinë e Kosovën, edhe për faktin se shumë politikanë nën petkun e patriotizmit fallco, por në kurriz të çështjes kombëtare, ndjekin politika në interes të përfitimit personal. Kryeministri i Shqipërisë, Rama, ka “sjellje paternaliste” ndaj autoriteteve të Kosovës, sikurse edhe kryeministrat e mëparshëm shqiptarë. Rama ndjek një linjë politike që dallon nga ajo e Kurtit, për sa u përket çështjeve të Kosovës. Por kjo nuk e justifikon faktin që ata të mos takohen.
Kurti, nga ana tjetër, pretendon se Rama duhet t’i mbështesë qëndrimet e Qeverisë së Kosovës në sfidat që ka në veri me Serbinë, por edhe në raportet e krijuara nga partnerët perëndimor. Mendoj se Rama e ekzagjeron me protagonizmat e tij. “Një politikan do të bëjë gjithçka për të mbajtur punën e tij, madje edhe të bëhet patriot” thotë William Randolph Hearst Sigurisht që kryeministri Rama ka interesat e tij personale, të pushtetit të tij personal, për të marrë rolin e protagonizmit në rajon, edhe me partnerët ndërkombëtarë. Kjo duket qartë dhe është e patolerueshme , pasi Kosova është shtet i pavarur dhe aq më tepër ne të gjithë jemi Shqiptar dhe luftojmë për të njëjtën çështje. Ndërkohë politikanët e tjerë, i frynë më shumë zjarrit, jo për të zgjidhur problemin, por për të marrë rrolin e protagonistit dhe rrolin patriotik, thjesht për interesa personale.
Kauza e një kombi duhet të jetë një urë që bashkon njerëzit, jo një fushë beteje për egon e politikanëve. Mendoj se qëllimi i një kombi ose sistemi i tij politik duhet të jetë të bashkojë qytetarët e tij për të mirën më të madhe. sesa të shërbejë si një platformë për politikanët për të ndjekur ambiciet dhe egon e tyre personale. Në një demokraci ideale, fokusi duhet të jetë në shërbimin e interesave më të mira të popullit, promovimin e unitetit dhe gjetjen e bazës së përbashkët për të adresuar sfidat dhe aspiratat e kombit.

Dr. Sc. Qazim Namani

Ma. Emin Sallahu/

Në ketë punim trajtohen disa nga rastet e shpëtimit të hebrenjve, në familjet shqiptare nga Malësia e Galabit, gjatë Luftës së Dytë Botërore. Në vitin 1941, territori i kësaj malësie ishte ndarë nga tre shtetet aleate që e kishin filluar luftën. Zona veriore ishte nën kontrollin e ushtrisë gjermane, dhe qeverisë kuislingë serbe, zona lindore ishte bashkuar me Bulgarinë, ndërsa Prishtina me disa fshatra në verilindje të saj, kishin ngelur në kontrollin e ushtrisë italiane, dhe ishin bashkuar me Shqipërinë.

Siç po shihet, në kufijtë e kësaj malësie, kishte pasur mjaftë raste, kur familjet shqiptare kishin rrezikuar familjet e tyre për shpëtimin e familjeve hebraike.

Duhet treguar respekt të veçantë, për shqiptarët e kësaj trevë, sepse e kishin shumë më vështirë, ti ndihmojnë familjet hebraike, sesa familjet tjera shqiptare, që jetonin brenda zonës së kontrollit nga ushtria italiane.

Për kontributin e dhënë, në shpëtimin e familjes hebraike, që kishte jetuar në fshatin Brainë, ushtria gjermane në vitin 1943 e vrau Arifin, i cili në vitin 1941 e kishte ndihmuar fqinjin e tij hebre, që ta kaloi kufirin gjermano-italian, për të shkuar në Prishtinë.

Ne gjatë hulumtimeve në terren, kemi intervistuar disa nga familjet shqiptare të cilat kishin pasur bashkëpunim, dhe kishin ndihmuar mjaftë për shpëtimin e hebrenjve në ketë rajon.

Shpëtimi i hebrenjve  gjatë Luftës së Dytë Botërore në fshatrat shqiptare të Malësisë së Galabit

Malësia e Galabit, përfshinë fshatrat në veri-lindje të qytetit të Prishtinës, anën e djathtë të lumit Llap, e deri në rrafshin e Prokuples, Leskocit, e deri te rrjedha e lumit Morava afër Vrajës, Bujanocit, ku rrjedha e këtij lumi këto male i ndanë me Malet e Zeza të Shkupit, afër Gjilanit, për të vazhduar me varg malet përgjatë rrafshit të Kosovës deri në Prishtinë. 

Është me rëndësi të ceket se deri në krizën lindore 1877/78, kjo malësi ishte etnikisht e banuar me popullatë autoktone dardane, të besimit islam, besimit katolik latin dhe atij ortodoks.

Malësia e Galabit

Pas Luftës së Parë Botërore, hebrenjtë të cilët mbeten për të jetuar në qytetin e Prishtinës, u miqësuan dhe bashkëjetuan, duke krijuar marrëdhënie të ngushta me shqiptarët.

Pushteti i Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene, e në veçanti xhandarmëria serbe bënte diskriminime, ndaj popullatës jo sllave, e sidomos ndaj popullit shqiptar. Xhandarmëria serbe ushtronte dhunë, me qëllim të shpërnguljes së shqiptarëve nga trojet etnike, me qëllim për ti kolonizuar tokat e tyre, me kolon serbë, të cilët i sillnin, nga të gjitha viset e mbretërisë SKS, por dhe nga diaspora.

Në këto kushte të vështira, shqiptarët dhe hebrenjtë bashkëpunonin ngushtë mes veti, dhe vepronin në çdo aspekt, për të mbijetuar si komunitete jo sllave.

Gjatë viteve në mes të dy luftërave botërore, në qytetin e Prishtinës, depot me mallra të ndryshme, dhe shitoret i mbanin hebrenjtë, në bashkëpunim me Nazim Gafurrin. Në shitoret e tyre furnizoheshin me mallra, popullata shqiptare e Prishtinës me rrethinë. 

Qytetarët shqiptar sot kujtojnë rrëfimet e të parëve të tyre, se pas Luftës së Parë Botërore, në Prishtinë, Nazim Gafurri dhe një tregtar hebre, i njohur me emrin Avram, i mbanin depot kryesore të mallrave në Prishtinë, nga të cilat furnizoheshin shitoret në Prishtinë, dhe shumë qytete dhe fshatra të rrethinës.

Qytetarët rrëfejnë se hebrenjtë, që kishin hapur shitoret e tyre edhe në Ferizaj, Lipjan, Vushtrri e Besianë, furnizoheshin me mallra nga depot e Prishtinës. 

Në rrethinën e këtyre qyteteve, hebrenjtë në disa fshatra të mëdha i kishin hapur shitoret e tyre, e të cilat në atë kohë quheshin hane.

Hebrenjtë kishin hapur hane, edhe në disa fshatra të Malësisë së Galabit, rreth 30-40 km në veri-lindje të Prishtinës e të cilat me mallra furnizoheshin në Prishtinë.

Përveç qytetit të sotëm Besianës, hebrenjtë kishin hapur shitore edhe në Orllan, Brainë, Kalaticë, Tullarë, dhe fshatra tjera të kësaj malësie. 

Në këto fshatra, ku hebrenjtë i kishin hapur shitoret, i kishin sjellë edhe familjet e tyre, dhe i kishin ndërtuar shtëpitë për banim. Ata jetonin me fqinjët shqiptar, sikurse të ishin familjar dhe të një komuniteti, respektonin njëri tjetrin dhe bashkëjetonin në harmoni të plotë, duke e ndihmuar njëri tjetrin.

Ndarja e sferave të interesit në mes te Gjermanisë, Italisë dhe Bullgarisë, në trojet shqiptare, gjatë Luftës së Dytë Botërore

Shqiptarët e fshatrave të komunës së Prishtinës dhe Besianës, kishin krijuar miqësi me familjet tregtare të hebrenjve, që jetonin në Prishtinë, ata furnizoheshim kryesisht nga tregtarët hebrenj, dhe ishin blerës të mallrave në dyqanet e tyre. Po ashtu edhe hebrenjtë, mbanin lidhje reciproke dhe shpesh herë i vizitonin fshatarët në shtëpitë e tyre. 

Ferat Musa i  lagjjës së Balajve nga fshati Prapashticë rrëfen se si gjyshi i tij Musa kishte pasur lidhje të forta tregtare dhe miqësore me një familje hebraike e cila  kishte pasur shitoren pranë xhamisë së madhe në Prishtinë. Kur Musa kishte vdekur, hebreu kishte qarë, dhe kishte kërkuar nga djali i Musës, Shabani që miqësia e krijuar të vazhdohet. Familja e Musës së Shushnicëve nga fshati Prapashticë, me dekada të tëra kishte shitur prodhime dhe kishte blerë mallra në shitoret e Solomon Baharit. Këta madje edhe kishin krijuar raporte shumë të afërta, dhe çmoheshin shumë mes veti. Në fillim të Luftës së Dytë Botërore, pas përmbysjes së sundimit sllav, Solomon Bahari e kishte shtyrë djalin e Musës Shabanin, që të fillojë me pjekjen e tjegullave dhe tullave tradicionale. Sipas Feratit, babai i tij Shabani gjate kësaj kohe kishte mbajtur kontakte me familjet hebraike te Prishtines.

Familja e Shaban Musës nga Prapashtica, në prag të Luftës së Dytë Botërore, e kishte ndërtuar një bunker në fshatin Prapashticë, në të cilin u strehuan shumë udhëtar, luftëtar dhe disa hebrenj, gjatë kësaj lufte.

Murteza Studenica, shkruan se në vitin 1944 në Prishtinë kur komunistët e morën dhe e pushtuan qytetin bënë pushkatime të shqiptarëve dhe hebrenjve të vendi i quajtur “Shejtaria” në Tauk-Bahqe. Këtu u pushkatua edhe hebreu i pasur z. Salamon Bahari dhe djali i tij Moshe Bahari me sajimin e akuzës se gjëja babë e bir iu kishin dhënë ryshfet gjermanëve dhe shqiptarëve që ishin bashkëpunëtor të armikut, por qëllimi kryesor i pushkatimit të tyre ishte plaçkitja e pasurisë së z. Salamon Bahar i cili kishte qenë pasanik i madh para dhe gjatë luftës. Sarina Samujel Bahar e shoqja e z. Moshe Baharit, jetoi në Prishtinë deri në vitin 1981, kur dhe vdiq.

Familjet shqiptare nga Malësia e Galabit, që kishin mbetur nën shtetin bullgar, po ashtu, rrezikuan jetën e tyre për shpëtimin e hebrenjve, që vinin nga qytetet lindore, duke e kaluar kufirin e Bullgarisë me zonën në kontrollin e Italisë. Si rast që vlen të përmendet është shpëtimi i një të riu hebre nga Leskoci, për të cilin Sadik Behluli bëri shumë për të shpëtuara jetën e tij.

Sipas rrëfimeve nga Ilaz Namani nga fshati Prapashticë, ruaj kujtimet se në kohën e presioneve të pushtetit serbë,  për ti shpërngulur shqiptarët për në Turqi, në prag të Luftës së Dytë Botërore, pushteti i kishte bërë presion një familje shqiptare në Orllan, që të shpërngulej. Duke qenë në një pozitë të vështirë kryefamiljari shqiptar, vendosë që të konsultohet me një hebre, që atë kohë jetonte në Orllan. Kur shqiptari i rrëfeu hebreut për presionet e pushtetit, që ta shpërngulin nga toka e të parëve të tij. Pasi që ishin ditët e para të Pranverës, hebreu u mendua dhe i tha shqiptarit, shko në organet e pushtetit, dhe e bënë një lutje që të qëndrosh në token tuaj, deri sa ta vjelësh grurin në muajin korrik. Shqiptari veproi kështu dhe lutja ju pranua. Kur erdhi muaji korrik, askush më nuk i bëri presion të shpërngulet, dhe kjo familje shqiptare edhe sot jeton në token e vet.

Sipas rrëfimeve të Muharrem Hoxhës, nga fshati Brainë, rreth viteve tridhjeta të shekullit XX, në fshatin Brainë, kishte ardhur për të jetuar familja e hebreut Moisi Samuel.  Moisi e kishte marrë me qira shitoren e Hasit (Hasanit), djalit të Mustaf Hoxhës nga Braina, familje kjo nga Prokulpa. e shpërngulur me dhunë  gjatë krizës lindore, dhe vendosur për të jetuar në Brainë.

Në mes të dy luftërave botërore, Hasani e kishte hapur një shitore të vogël në fshatin e tij. Sipas burimeve të shkruara deri në Luftën e Parë Botërore hebrenjtë, jetonin në qytete të zhvilluara dhe shitoret i mbanin vetëm në qytete. 

Hasani në ato vite e kishte mbyllur shitoren, pas një përmbytje të qerres me mall, në përroin e Batllavës. Vala e ujit pas vërshimeve e kishte rrëmbyer qerren me mall, dhe me kalin, që e tërhiqte i cili mbytet. Arifi i cili kishte qenë me qerre, falë disa fshatarëve, të cilët kishin qenë duke kositur barin, shpëton pa u mbytur. Në shitoren e tij mbaheshin mallra, nga gjërat elementare për ushqim dhe veshmbathje. Kryesisht fshatarët në shitoren e tij furnizoheshin me krip, gazë, sheqer, bezë (shtofë), këpucë, pezhvë për lyrjen e rrotave të qerreve etj.

Pas Këtij rasti shitoren në Brainë e mbante hebreu. Muharremi, tregon rrëfimet e Isak Sylës, bashkë fshatar i tij, kur kishte shkuar me babanë e tij, për të blerë një parë opinga në hanin e Moisiut. Isaku me qenë se nuk kishte para, vendos që opingat ti blejë me këmbim te mallit, në këtë rast opingat i blenë me fasule. Për ti blerë një parë opinga, Isaku duhej të ja jepte Moisiut, një teneqe fasule, që bënin 25 kg. Moisiu në shitoren e tij, grumbullonte prodhimet bujqësore dhe blegtorale  të freskëta, por edhe lëkura të kafshëve.

Moisiu jetonte në një shtëpi afër shitores së fshatit, në këndin e arës, afër rrugës, përballë xhamisë së fshatit Brainë.

Trualli ku kishte qenë Shtëpia dhe Hani(shitorja e hebreut), në fshatin Brainë

Muharrem Hoxha tregon për rrëfimet të cilat i kishte dëgjuar nga halla e tij Kadishja, se shtëpia ku banonte Moisiu, i kishte pasur dy dhoma, dhe një korridor të vogël. Ajo i kishte rrëfyer edhe për familjen e Moisiut, ku gruaja e Moisiut e kishte pasur emrin Luna, djali i tij Bejto (e quanin Bejtush), dhe dy vajzat Alegria dhe Shelika. 

Me qenë se ishin fqinjët e parë më familjen e Muharrem Hoxhës, të dy familjet shkonin dhe vinin te njëri tjetri, sikurse të ishin familjarë të ngushtë. Halla e Muharremit Kadishja, kishte treguar se  të gjithë hebrenjtë e kanë ditur gjuhen shqipe, dhe në kemi folur vetëm shqip. Ajo kishte treguar edhe për disa tradita të familjes hebrenj, dhe për ritet e tyre fetare. Sipas saj hebrenjtë agjëronin vetëm 9 ditë. Kadishja kishte treguar se hebrenjtë nuk e ndizeshin zjarrin ditën e shtunë, dhe çdo të shtune më tirrnin mua për ta ndezur zjarrin në oxhakun e shtëpisë.

Kur hebrenjtë i kishin festat e tyre kombëtare, e thirrshin familjen e hoxhës së Brainës, e sidomos për festën e Bajramit.

Kadishja kishte treguar se punonin së bashku, luanin së bashku dhe përveç bisedave baba i saj me Moisiun bënin edhe shaka. Asaj ju kujtofshin shpesh shakat e babës së saj Hasanit dhe Moisiut duke i thënë, hajde të bimë shahadet bashkë dhe të dytë fillonin:

La ilahe ilallah, hak Muhamed resulullah. Moisiu thoshte lahe ilahe ilallah e nuk e përmendte Muhamedin. Hasani i kishte thënë: Pse Moisi nuk po e përmend Muhamedin? Ai ia kthente Hasanit, jo jo se ne jemi tjetër drejtim, dhe të dytë qeshnin së bashku.

Halla Kadishja i kishte treguar Muharremit, se Luna bukën nuk e gatuante sikurse gratë shqiptare, por i gatuanin dhe i piqeshin si petë. Gjatë kohës kur ata agjëronin në ushqim nuk i përdornin yndyrat.

Familja e Hasani për më shumë se një dekadë, ishin familjarizuar dhe kalonin shumë mirë me familjen e Moisiut. 

Me fillimin e Luftës së Dytë Botërore, ata ndiheshin të shqetësuar, dhe merrnin lajme te hidhura për fatin e hebrenjve në Gjermani.

Pas hyrjes së gjermaneve në këto anë, në vitin 1941, te familjet e hebrenjve  u përhap frika, se mos po i shfarosin sikurse që kishte ndodhur me hebrenjtë në Gjermani.

Sidomos pas ndarjes së kufijve, dhe zonave të interesit në mes të Gjermanisë, Bullgarisë dhe Italisë, në Kosovë dhe viset tjera shqiptare, kur Braina mbeti në territorin e Serbisë, të kontrolluar nga gjermanët, Moisiu vendos që ta braktisë fshatin Brainë. Moisiu kërkon ndihmën e shqiptarëve, për të ju bashkangjitur turmës së hebrenjve që grumbulloheshin në Prishtinë. Moisiu me tërë anëtarët e familjes së tij, dukë i merr vetëm gjërat elementare për familjen dhe me ndihmën e shqiptarëve niset drejt Prishtinës, për mos me u kthye kurrë ma në fshatin Brainë. 

Arifi djali i Hasan Hoxhës, me qerre dhe me kuaj, e përcjell familjen e Moisiut deri në kufirin e sferave të interesit, mes Gjermanisë dhe Italisë. Sipas dëshmive që i morëm nga Muharrem Hoxha, Arifi, në vitin 1943, ishte vrarë nga ushtarët gjerman për shkak se kishte ndihmuar familjet hebraike nga këto fshatra të kalonin në zonën e Italisë. 

Zona që kishte mbetur brenda kufijve të Italisë, ju kishte bashkuar shtetit amë dhe quhej Shqipëri. Familja e Moisiut pas strehimit në shtetin shqiptar, dhe formimit të shtetit të Izraelit, kishte shkuar për të jetuar në shtetin e Izraelit.

Vlen të përmendet se pas vendosjes së familjes së Moisiut në Izrael, për një kohë familja e tij dhe Hasan Hoxhës nga Braina, kanë komunikuar përmes letrave.

Muharremi tregon se babai i tij Beha (Bajrami), i kishte treguar për letrën e parë që e kishte dërguar Moisiu nga Izraeli. Moisiu përveç që i kishte treguar se kanë shkuar mirë në shtetin e Izraelit, ai e kishte njoftuar Hasanin, për trajtimin e tyre në truallin e ri. Moisiu kishte shkruar se atyre ju kishin dhënë një shtëpi, dhe një lopë për ta ushqyer familjen. Ai kishte shkruar se lopa e tij, po i qet 25 litra qumësht. Për Hasanin kjo ishte një befasi, sepse nga raca e lopëve që mbaheshin, në ato vite në Kosovë , nuk ishte dëgjuar që një lopë mund të qet aq shume qumësht.

Në kujtim të asaj që Muharremi kishte dëgjuar për familjen hebraike që kishte jetuar dikur pranë familjes së tij, e kishte pagëzuar mbesën e tij me emrin e shoqes së Moisit Luna. Muharremi me dashamirësi për atë familje hebraike thotë se vajza e djalit tim e ka emrin Luna. Muharremi thotë se shpesh herë kur e thërras mbesën time Lunën , më kujtohen rrëfimet e hallës Kadishe për Lunën gruan e Moisiut.

Muharremi po ashtu tregon edhe për familjen e hebrenjve që kishte jetuar në fshatin Kalaticë. Sipas tij hebreu me emrin Isak që jetonte në Kalatic, ishte baxhanak me Moisiun, që jetonte në Brainë. Gruaja e Isakut, e kishte pasur emrin Matillka, me të cilën i kanë pasur dy djemtë.. Njëri nga djemtë e ka pasur emrin David, ndërsa emir i djalit tjetër as këtij nuk po i kujtohet.

Muharremi thotë se të gjitha këto të dhëna, për këto familje hebraike, i ka kujtim nga rrëfimet e babës së tij Beha (Bajrami), që i kishte shënuar prej babës së tij kur ishte në moshën 83 vjeçare, dhe nga halla e tij Kadishja.

Ramadan Maloku i lindur në fshatin Brainë, me 18.07 1948, (inxhinier i makinerisë, tani në pension), rrëfen kujtimet e tij për familjen hebraike e cila deri ne vitin 1941, kishte jetuar në fshatin e tij. Ramadani thotë se Moisiu i cili jetonte në Brainë e kishte një djalë dhe dy vajza. Mojsiu e kishte Isakun  në Kalaticë baxhanak. Menjëherë pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, Isaku është takuar në spitalin e Dubrovnikut me Behen, djalin e Hazir Malokut nga Braina. Beha kishte qene i rekrutuar si ushtarë në grupin e dytë të shqiptarëve, të cilët nga Malësia e Galabit dhe rrethina e Gjilanit e Ferizajt, u dërguan në Tivarë.

Gjatë rrugës deri në Tivarë ushtarët shqiptar, ishin vrarë dhe  rrahuar rëndë, nga ushtria e brigadave serbo-maqedonase.

Grupi i parë i shqiptarëve, nga rajoni i Drenicës dhe Kosovës qendrore, prej rreth 4000 ushtarë shqiptarë por sa arrijnë në Tivar, të gjithë pushkatohen dhe kufomat e tyre hedhen në Detin Adriatik.

Ushtarët shqiptarë nga grupi i dytë, prej 3-4 mijë, ishin rrahuar gjatë rrugëtimit, disa ishin vrarë, por  sa arrijnë në Tivar nuk vriten, shohin gjurmët e gjakut dhe rrobat e shqiptarëve, që ishin vrarë dy ditë më parë. Ky grup i ushtarëve mbahet në kushte të vështira, pa kushte higjienike, të uritur dhe pjesa dërmues të ftohur, nga rruga e gjatë dhe e mundimshme. 

Nga kushtet e vështira dhe vuajtjet gjatë rrugëtimit, Beha i Hazir Malokut, ishte ftohur dhe kishte marrë kallje të rëndë në mushkëri. Beha i sëmurë kishte përfunduar në spitalin e Dubrovnikut. Isaku baxhanaku i Maojsit, i cili kishte shpëtuar, dhe tani kishte qenë duke punuar në spitalin e Dubrovnikut, e takon Behen. Sipas rrëfim që më vonë kishte treguar vet Beha, hebreu kishte treguar mirësinë dhe kujdes të veçantë për ta shëruar Behen. Ai vazhdimisht Behes i kishte qëndruar te koka duke i dhenë barna, ushqim dhe injeksione, deri sa është shëruar. Pas shërimit Beha vazhdon rrugën deri në qytetin e Trieshtës. Pas kalimit të Trieshtës në territorin e Italisë, Beha kthehet prapë në Barinë dhe rrëfen rrugëtimin e vështirë, dhe mes tjerash tregon edhe për takimin me hebreun, në spitalin e Dubrovnikut.

Zijadin Zeqiri, i lindur në vitin 1958, në fshatin Kalaticë, i cili rrëfen rrëfimet që i kishte dëgjuar, për nga të parët e tij për qëndrimin e një familje hebraike, te familjarët e tij në fshatin Kalaticë. Sipas kujtimeve të Zijadinit, shitoret e këtyre fshatrave që i mbanin disa familje hebraike, furnizoheshin me mallra nga një hebre i quajtur Avram, dhe Nazim Gafurri në Prishtinë. 

Trualli ku kishte qenë Shtëpia dhe Hani(shitorja e hebreut), në fshatin Kalaticë

Zijadini rrëfen për një rast kur Hasani (Hasi), djali i Mustaf Hoxhës nga Barina, i njohur në këto anë si Hoxhë Braina,  e kishte treguar shpesh në këto fshatra. Hasi (Hasani) duke shkuar prej Braine në qytetin e Prishtinës, diku rrugës në mes të fshatit Siqevë dhe Bërnnicë e gjen një çantë me para dhe dokumente. Nazim Gafurri e kishte humbur çantën e tij, duke u kthyer nga Besiana (Podujeva). Hasi por sa shkon në depon e Avramit dhe Nazim Gafurrit, aty takohet me të dytë. Hasi e vëren se Nazim Gafurri ishte shumë i mërzitur, dhe nuk kishte vullnet të zhvillonte bisedën. Hasi e pyet Avramin, çka ka Nazim Gafurri ? Avrami i thotë Hasit se, Nazimi e ka humbur sot një çantë dhe është shumë i mërzitur. Hasi i drejtohet Nazimit, ja thotë çantën e kam gjetur unë duke ardhur rrugës.

Hasi në mes të dy luftërave botërore kishte qenë anëtar i Partisë së Xhemjetit, ndërsa Sejdi Sekiraça kishte qenë anëtar i Partisë Demokratike.

Në mes dy luftërave botërore, në këto anë i mbanin shitoret hebrenjtë. Një shitore ishte në fshatin Orllan, një në Brainë, një në Kalaticë, Tullarë dhe fshatra tjera. Hebreu që e kishte shitoren në Kalaticë quhej Isak. Isaku i ka pasur dy djem, njëri e kishte emrin David, ndërsa emir i tjetrit nuk i kujtohet.

Isaku e ka pasur hanin në tokën e Ramadan Ruhanit, bri rrugës që shkonte për Leskocë. 

Zijadini e rrëfen një rast, kur në mes të dy luftërave botërore, dikush ia vjedh shitoren Isakut në Kalaticë, dhe ia merr disa para dhe pak mall. Të gjithë banorët e Kalaticës, organizohen për ta zbuluar hajnin. Isaku monedhat që ju kishin vjedhur i kishte ngjyrosur, me një ngjyrë të veçantë, dhe të gjitha monedhave, ju kishte shënuar shifrat e tyre. Isaku ju thotë fshatarëve të Kalaticës, ju mos u merakosni se kjo pune do të zbulohet lehtë, duke i njoftuar fshatarët, se nuk kishte pësuar ndonjë humbje të madhe. Pas këtij rasti Isaku interesohet në hanet tjera për rreth Kalaticë , se kush nga qytetarët po shkon të blejë mall me monedhat e tij. Pas pak kohe një fshatar nga fshati Bervenik, shkon për të blerë mall me monedhat e Isakut, në hanin e Tullarit, dhe kështu zbulohet se kush ja kishte thyer hanin Isakut.

Po ashtu Zijadini rrëfen edhe një rast tjetër, kur në muajin qershor kishte pasur vërshime, pas një shiu që kishte rënë në fshatin Kalaticë. Isaku e kishte hanin dhe shtëpinë e tij pranë rrugës dhe  përroit të fshatit. Njërin nga djemtë e Isakut, e kishin marrë valët e ujit të përroit. Djalin e ri hebre, e kishte shpëtuar Shaban Ruhani , banorë i lagjes. 

Familja e Isakut, të cilët pas Luftës së Dytë Botërore kishin përfunduar në shtetet perëndimore, e që në vitet nëntëdhjeta të shekullit XX, jetonin në Francë. Dy djemtë e Isakut, në vitin 1997, kishin ardhur në fshatin Kalaticë, për ta vizituar truallin e tyre ku kishin lindur. Porsa dy hebrenjtë kishin ardhur në lagjen ku kishin lindur, kishin pyetur, a është gjallë Shabani? Mes tjerash ata e kishin rrëfyer rastin dhe shpëtimin e tyre, nga komshiu i dikurshëm i tyre shqiptar.

Siç shihet nga këto raste, të familjeve shqiptare, që jetuan në zonën e kontrollit gjerman dhe shtetit nazist serbë, gjatë Luftës së Dytë Botërore, kontributi i tyre në shpëtimin e familjeve hebraike, ishte shumë më i vështirë sesa familjet tjera shqiptare që i ndihmuan hebrenjtë, brenda kufijve në zonën italiane.

Si përfundim mund të cekim se shqiptarët e kësaj treve rrezikuan shumë për mbrojtjen e hebrenjve, bazuar në kontrollin e ushtrisë gjermane dhe administratës së qeverisë kuisline serbe. Kjo dëshmohet edhe me rastin e Arifit, nga fshatin Brainë, i cili në vitin 1941, bëri shumë për ti ndihmuar hebrenjtë e fshatit të tij, që të kalojnë kufirin nga zona gjermane, në zonën italiane. Fal kontributit të Arifit ajo familje hebraike, që ishte ndihmuar nga shqiptarët i mbijetoi luftës dhe përfundimisht u vendos në shtetin e ri të Izraelit. Ky kontribut i kushtoi me jetë Arifit kur në vitin 1943 u vra nga ushtria gjermane. Sipas burimeve nga terreni, edhe familjet hebraike në fshatrat Kalaticë, Orllan, Batllavë, Tullarë, falë ndihmës së shqiptarëve, nga Prishtina kaluan në shtetin shqiptar, dhe arritën të mbijetojnë, gjatë Luftës së Dytë botërore.

Gjergj Hani/

Kam menduar gjithmonë se kam qenë njeri i lirë. Mendoja se isha i lirë edhe mes telave të burgut. Në të vërtetë nuk paskam qënë kurrë i tillë.

Nuk I kisha parë kurrë kufijtë që kufizonin lirinë time. As kisha ndjerë peshën e rëndë të këtyre kufijve. Paskan qënë gjithmonë pjesë e imja, ashtu sic janë sytë, apo dora e këmba; gjendje natyrale e qënies. Gjë e cila të shtyn të mos mendosh për to.

U desh Gaz Bardhi dhe takëmi tij që të kuptoja se nuk jam i lirë. Mbeta pa fjalë përballë lirisë së tyre që nuk njeh kufij. Liri gjithpërfshirse kjo, që anullon cdo limit. Qofshin ata identitarë, politik apo moral. Liria e tyre është aq e madhe, sa do të ishte universale po të mos kufizohesh vetëm nga një insikt; ai i konservimit të species.

Përballë lirisë së tyre pa horizont, e pa një pikë referimi, kuptova se jam i destinuar të vdes i burgosur. Jo brënda telash me gjëmba fizikë, por brenda ca kufijve të padukshëm por të rëndë. Kufij të trashëguar, e një pjesë të ndërtuar nga gjykimi, eksperienca e identiteti. Kufij të lindur nga ajo cka jam, e të shumfishuar nga ajo cka s’dua të jem. Kufij që përbuzin lirinë e skllavit që shkon në pafundësinë e interesit.

Përballë lirisë pa fund të hicit, kam zgjedhur e do të zgjedh gjithmonë robërinë e identitetit, prangat e moralit e burgun e vetëdijes.