-Sipas shkrimit të saj “Albania “më 1941 kundër pushtimit italian.
Nga Rafael Floqi
Edith Durham mbahet mend kryesisht për botimet e saj të rëndësishme në formë librash, veçanërisht për veprën e saj “High Albania” (1909), por ajo ishte gjithashtu autore e një numri të madh artikujsh dhe “letrash për redaktorin”, në të cilat përpiqej të paraqiste çështjen shqiptare para publikut britanik dhe të korrigjonte pikëpamjet e gabuara. Shumë prej këtyre artikujve janë botuar më vonë në vëllimin Albania and the Albanians: Selected Articles and Letters, 1903–1944.
Në vitin 1941, pas pushtimit italian të Shqipërisë, Durham një përmbledhje mbi Shqipërinë në Proceedings of the Royal Institution of Great Britain, e cila pasqyron angazhimin e saj të thellë për fatin e Shqipërisë. Ajo vdiq në Londër më 15 nëntor 1944.
“Unë do të kërkoja drejtësi për një nga popujt më të lashtë dhe tani një nga më të pafatët e Europës. Simpatia është e madhe për polakët, por shqiptarët, të cilët kanë vuajtur një copëtim edhe më brutal nga fqinjët e tyre më të fuqishëm, janë sot fushëbeteja e dy fuqive rivale dhe kërcënohen me zhdukje në një konflikt që nuk është i tyre.
Shqiptarët rrjedhin nga fiset që banonin në kohët parahistorike përgjatë anës perëndimore të gadishullit Ballkanik — ilirët dhe epirotët — përpara ardhjes së romakëve apo sllavëve. Ata nuk kanë qenë dhe nuk janë grekë. Pas disa analizave historike ajo ndalet tek disa aspekte te luftës me shqiptarëve turqve dhe sllavëve të cilën ajo e njihte mirë.
“Unë u interesova për çështjen shqiptare në vitin 1903. Një kryengritje e bullgarëve të Maqedonisë, që dëshironin të bashkoheshin me Bullgarinë e lirë, u shtyp ashpër nga turqit, duke lënë pas fshatra të djegura dhe njerëz të uritur. Duke qenë se kisha udhëtuar shumë në Ballkan, më kërkuan nga Komiteti Britanik për Ndihmën e Maqedonisë të veproja si përfaqësuese e tyre në zonën e Ohrit dhe Prespës.
Qeveria turke dha leje dhe lehtësi. Selia jonë ishte në Manastir (sot Bitola), i cili atëherë nuk kishte serbë. Ndihmësit tanë, rojet dhe përkthyesit ishin kryesisht shqiptarë, të marrë nga Shoqëria Biblike Britanike dhe e Huaj. Prej tyre mësova për frymën e fortë nacionaliste që po zhvillohej.
Pa stafin tonë shqiptar të aftë dhe të ndershëm, puna jonë do të kishte qenë shumë më e vështirë. Edhe guvernatori i Ohrit, Mehdi Bej Frashëri, ishte shqiptar, një njeri i drejtë dhe i mirë, që më ndihmoi shumë. Më vjen keq të them se ai tani është internuar në Itali sepse kundërshtoi pushtimin italian; shpresoj të jetojë për të parë vendin e tij të lirë.
Kur përfundoi puna e ndihmës në pranverën e vitit 1904, miqtë e mi shqiptarë më lutën të mos kthehesha në Angli, por të udhëtoja nëpër Shqipëri dhe të shihja vetë gjendjen. Në atë kohë, qeveria turke, e frikësuar nga rritja e ndjenjës kombëtare shqiptare, u përpoq ta shtypte atë duke ndaluar shtypjen dhe mësimin e gjuhës shqipe nën dënime të rënda. Faik Konica botonte një gazetë shqiptare në Londër, e cila futej fshehurazi në vend.
Gjergj Qiriazi përgatiti disa libra të Biblës në shqip dhe Shoqëria Biblike i botoi ato. Një shpërndarës shqiptar u dërgua për t’i shitur nëpër Shqipëri. A do të shkoja unë me të? U bashkova me të në Leskovik. Ishte një udhëtim frymëzues. Vizitova fillimisht Korçën. Ajo ishte qendra aktive e lëvizjes për pavarësi në Shqipërinë e Jugut, që synonte të çlironte vendin nga çdo ndikim i huaj.
Një motër e Gjergj Qiriazit, një grua e guximshme dhe shumë e aftë, shkoi në Amerikë me ndihmën e misionarëve amerikanë, u arsimua atje dhe, pasi u kthye, u bë drejtoreshë e një shkolle për vajza nën mbrojtjen e misionit amerikan. Ajo përdorte libra amerikanë, jepte mësim në shqip dhe shkatërronte çdo shkrim pas mësimit.
Turqit kërkonin më kot për gjuhën e ndaluar. Vajza të krishtera dhe myslimane u dyndën në shkollë, mësuan të lexonin dhe të shkruanin dhe ua mësonin këtë vëllezërve të tyre.
Ne vazhduam rrugën tonë dhe, kudo që gjenim një guvernator shqiptar, na priste mirë dhe na lejohej të shisnim sa më shumë libra që mundnim. Në Berat, ku guvernatori ishte turk, të gjithë librat tanë shqip u konfiskuan, por kjo nuk kishte shumë rëndësi, sepse kishim një furnizim të fshehtë që na priste më përpara.
Në Berat dëgjova për herë të parë për përpjekjet e priftit Fan Noli për të krijuar një Kishë Ortodokse Shqiptare autoqefale dhe për ta çliruar vendin nga priftërinjtë grekë. Të krishterët ankoheshin se prifti grek denonconte ata që kishin libra shqip. Puna shumëvjeçare e Fan Nolit u kurorëzua me sukses pas pavarësisë së Shqipërisë. Kisha Ortodokse Shqiptare u krijua ligjërisht dhe tani nuk ka më priftërinj grekë në Shqipëri, përveç atyre që mund të kenë ardhur me ushtrinë pushtuese greke. Kleri është shqiptar dhe shërbesat mbahen në shqip.
Dëshiroj të theksoj këtë fakt, sepse disa gazeta i përshkruajnë shqiptarët e jugut si “të kishës greke” dhe besimtarët e saj si “grekë”. Kjo është po aq e gabuar sa të quash të gjithë katolikët romakë “italianë”.
Jo vetëm të krishterët, por edhe myslimanët nxituan të blinin librat tanë. Në Elbasan, brenda rreth një ore, shitëm 70 libra te myslimanët. “Tani,” tha me gëzim një xhandar i ri, “mund t’i mësoj vëllait tim të vogël të lexojë.”
Në Elbasan gjeta gjithashtu një lëvizje për të krijuar një Kishë Uniate, me qëllim për të ndalur ndikimin grek.
Kështu ne shpërndamë libra në të gjitha qytetet e Shqipërisë dhe arritëm në Shkodër, të lodhur nga udhëtimi, por të kënaqur. Atëherë nuk kishte rrugë të ndërtuara; udhëtonim me kuaj, kalonim lumenj ku kuajt pothuaj notonin, kalonim nëpër toka kënetore ku ngecnin deri në shpatulla dhe duhej t’i nxirrnim me lopata, dhe shpesh na duhej të ecnim në këmbë kur rruga ishte tepër e rrezikshme për t’u hipur mbi kalë.
Shkodra ishte qendra e lëvizjes për pavarësi në veri. Atje kishte më shumë mundësi për arsimim. Austria dhe Italia e lakmonin Shqipërinë dhe secila përpiqej të fitonte simpatinë e shqiptarëve duke hapur shkolla. Kishte shkolla për vajza dhe djem, një konvikt për djemtë e maleve, një shkollë teknike dhe një shtypshkronjë, të gjitha nën mbrojtjen austriake ose italiane. Shqiptarët përfitonin dhe studionin me dëshirë.
Pastaj erdhi revolucioni xhonturk në verën e vitit 1908. Ai premtonte liri dhe barazi për të gjithë. Shqiptarët luajtën një rol të madh në sukseset e tij të para. Burrat e Kosovës marshuan drejt Shkupit (atëherë një qytet kryesisht shqiptar), dëbuan guvernatorët e vjetër dhe morën qytetin. Konsulli ynë zëvendësues dëshmoi për sjelljen e mirë të trupave shqiptare.
Kushtetuta u shpall dhe Shkodra u mbush me gëzim. Mijëra malësorë, të veshur me rrobat e tyre më të bukura, marshuan në qytet dhe u pritën me festa. Ne qëlluam me revolverë në ajër (unë kisha nga një në secilën dorë) derisa nuk mbeti asnjë fishek. Nuk ndodhi asnjë aksident dhe asnjë çrregullim.
Zëvendëskonsulli francez tha: “Çfarë populli do të ishte ky me një qeveri të mirë!”
Ata u kthyen në malet e tyre të lumtur dhe plot shpresë.
U shpall liria e shtypit. Gazetat shqiptare dolën si kërpudhat pas shiut. U hapën shkolla me shpejtësi të madhe. Në Manastir u mbajt një kongres për standardizimin e alfabetit dhe drejtshkrimit dhe u miratua një alfabet i përbashkët.
Rroftë Shqipëria! Ajo më në fund do të kishte shansin e saj. Kurrë nuk do të shoh më një ringjallje kaq të gëzueshme të një populli.
Udhëtova nëpër male drejt Gjakovës, pastaj në Prizren, Prishtinë dhe Mitrovicë dhe u ktheva përmes Mirditës në Shkodër. Kudo shqiptarët donin liri.
Por, për fat të keq, xhonturqit bënë çdo gabim të mundshëm. Po të ishin trajtuar drejt, shqiptarët do t’i kishin mbështetur. Por para se të mbaronte viti, shqiptarët kuptuan se nuk do të kishte liri.
Greqia, Serbia, Bullgaria dhe Mali i Zi ishin të vendosur të mos lejonin suksesin e xhonturqve, sepse kjo do të thoshte fundi i shpresave për zgjerim territorial. Ata krijuan Lidhjen Ballkanike për të rrëzuar qeverinë xhonturke.
Në vitin 1910 shqiptarët e Kosovës u ngritën në kryengritje, të nxitur nga serbët, të cilët u premtuan ndihmë. Ata udhëhiqeshin nga trimi Isa Boletini.
Lajme të mira erdhën në Shkodër: Isa kishte bërë marrëveshje me serbët. Një oficer serb dhe njerëzit e tij e ndihmonin dhe madje banonin me të. Serbia kishte njohur të drejtën e Shqipërisë për pavarësi. Armiqësia shekullore midis serbëve dhe shqiptarëve do të merrte fund. Isa besoi dhe u mashtrua në mënyrë të tmerrshme. Oficeri serb ishte koloneli Dimitrijeviç, një nga organizatorët e vrasjes së mbretit Aleksandër dhe mbretëreshës Draga në vitin 1903 dhe një nga drejtuesit e shoqërisë famëkeqe “Dora e Zezë”.
I maskuar si shqiptar, ai dhe njerëzit e tij kryen shumë vrasje, ndër to edhe të guvernatorit Popoviç. Faji iu hodh shqiptarëve, por e veja e tij deklaroi se ishin serbët që e kishin vrarë.
Kjo kryengritje i largoi përfundimisht shqiptarët nga turqit — ashtu siç kishin synuar serbët.
Në vitin 1911, mbreti i Malit të Zi ofroi të ndihmonte malësorët e veriut për të fituar lirinë. Ata i besuan dhe u ngritën në kryengritje. Unë isha në Kostandinopojë dhe u ktheva me nxitim. Kryengritja ishte në kulm. Mbreti Nikolla më kërkoi të ndihmoja gratë dhe fëmijët që kishin ikur në Mal të Zi në gjendje të mjerueshme.
Mali i Zi furnizonte kryengritësit me armë dhe municione. Ata luftuan me trimëri, por u shtypën nga ardhja e një ushtrie të madhe turke. Qeveria turke i kërkoi mbretit Nikolla të bënte paqe menjëherë. Dëshpërimi i malësorëve, të cilëve u ishte premtuar liria, ishte i madh.
Pastaj erdhën luftërat ballkanike të viteve 1912–1913. Me politikën e tyre dinake, serbët i kishin mashtruar shqiptarët. Ata i kishin ndarë nga turqit dhe i kishin përdorur kundër tyre. Por në vend që t’i ndihmonin për liri, ushtritë serbe dhe malazeze u kthyen kundër tyre me egërsi.
Shqiptarët mbetën të rrethuar dhe pa municione. Serbët masakruan pa mëshirë. Në një tavolinë darke dëgjova një oficer serb që mburrej se njerëzit e tij kishin therur burra, gra dhe fëmijë të fisit të Lumës. “Duhet të vrisni gratë,” tha ai, “sepse ato lindin burra,” dhe qeshi derisa u mbyt me birrë.
Malazezët u prisnin buzët dhe hundët të burgosurve dhe të vdekurve dhe i tregonin si trofe. Ata digjnin dhe plaçkitnin dhe mburreshin se, kur të merrnin Shkodrën, do të prisnin fytet e banorëve të saj.
Në këtë kohë erdhi lajmi se Janina kishte rënë. Ismail Qemali shpalli pavarësinë e Shqipërisë më 28 nëntor 1912 në Vlorë. Fuqitë e njohën Shqipërinë dhe i urdhëruan malazezët të tërhiqeshin nga Shkodra.
Por ata arritën ta merrnin qytetin me tradhti. Esad Pashë Toptani, një njeri i urryer nga shumica, tradhtoi. Ai vrau komandantin turk dhe lejoi malazezët të hynin në qytet. Malazezët dogjën pazarin dhe plaçkitën.
Fuqitë i detyruan të largoheshin. Një flotë ndërkombëtare hyri në lumë dhe ushtria malazeze u tërhoq. Shqipëria u shpëtua.
Unë kalova dimrin duke ushqyer dhe veshur popullsinë e uritur të Shkodrës dhe malësorët.
Malet ishin plot me refugjatë myslimanë që kishin shpëtuar nga territoret e pushtuara nga serbët dhe malazezët. Ata tregonin histori tmerri: burra të pjekur mbi zjarr për t’i detyruar të pagëzoheshin, gra të detyruara të hynin në kishë, të dhunuara dhe të rrahura.
Dy gra më treguan se si serbët u kishin prerë damarët e burrave të tyre dhe kishin kërcyer rreth tyre ndërsa ata gjakoseshin deri në vdekje.
Kjo ishte ajo që serbët e quanin “pastrim i tokës”.
Unë përpiqesha gjithashtu të ruaja paqen midis ushtrive të huaja që kishin ardhur dhe kishin juridiksion në zonën përreth Shkodrës. Më vonë udhëtova nëpër Shqipëri dhe gjeta rend të plotë në qytete, të mbajtur nga një qeveri e përkohshme. …
Në vitin 1914 erdhi Princi Wied. Ai ishte një njeri me qëllime të mira, por nuk iu dha mundësia të qeveriste. Ai ra në duart e Esad Pashës, i cili e tradhtoi.
Zbrita në Durrës dhe gjeta një vorbull intrigash. Fuqitë e mëdha ndërhynin në çdo aspekt të politikës shqiptare.
Esad Pasha organizoi një kryengritje kundër princit. Ai u arrestua, por u lirua për shkak të presionit ndërkombëtar.
Duke përfunduar shkrimin me pushtimin italian fashist të Shqipërisë ajo e përmbyll, me njё apel fuqive të Mëdha.
“Kjo është, shkurt, historia e dhimbshme e një populli të vogël dhe fisnik që kërkon vetëm të jetojë në tokën e vet.
Në vitet që jetova mes tyre, i gjeta shqiptarët besnikë, mirënjohës dhe të sjellshëm. Ata janë shumë inteligjentë. Punimet e tyre në argjend dhe qëndisjet tregojnë se janë artistët e Ballkanit.
Mos lejoni që ata të ofrohen si një sakrificë njerëzore — as për të qetësuar armiqtë tanë, as për të kënaqur aleatët tanë.”
Përfundim
Teksti i Edith Durham për Shqipërinë nuk është vetëm një dokument historik, por një tekst me dimension të fortë etik. Durham përfundon me një vlerësim njerëzor:
“Gjatë viteve që jetova mes tyre, i gjeta shqiptarët besnikë, mirënjohës dhe të sjellshëm… Ata janë shumë inteligjentë.” Dhe përmbyll me një thirrje që mbetet aktuale për kohën.
Ai kombinon analizën historike me një kritikë të ashpër ndaj padrejtësive ndërkombëtare dhe një mbrojtje të qartë të së drejtës së shqiptarëve për ekzistencë dhe vetëvendosje. Ne shkëputëm njё pjesë të historisë të tekstit për ta lidhur më shumë me kryengritjet për pavarësi dhe Kryengritjen e Malësisë së Madhe, si ilustrim.
Në këtë kuptim, ai mbetet një burim i rëndësishëm jo vetëm për historiografinë shqiptare, por edhe për studimet mbi drejtësinë ndërkombëtare dhe nacionalizmin. Ky shkrim i Edith Durham është më shumë se histori. Është një dëshmi. Është një ndërgjegje.
Dhe mbi të gjitha, është një kujtesë se Shqipëria nuk ka kërkuar kurrë më shumë se atë që i takon: të jetojë e lirë në tokën e vet.