Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/
1. Konteksti historik dhe juridik deri në vitin 2020
Dialogu Kosovë–Serbi i ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian, i filluar pas vendimit të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë më 2010, synonte të krijonte një kornizë të re marrëdhëniesh ndërmjet dy shteteve. Marrëveshja e Brukselit e vitit 2013 përbënte nyjën themelore, duke përcaktuar integrimin e strukturave paralele të Serbisë në sistemin juridik, policor dhe gjyqësor të Republikës së Kosovës.
Në aspektin juridik ndërkombëtar, kjo marrëveshje u interpretua si paradhomë e njohjes reciproke: SHBA dhe BE e artikuluan qartë se “normalizimi përfundimtar” nënkuptonte njohje të ndërsjellë dhe integrim euroatlantik të Kosovës. Deri në vitin 2020, drejtimi politik ishte i qartë: çdo marrëveshje ndërmjet palëve duhej të shërbente si hap drejt finalizimit të statusit shtetëror të Kosovës.
2. Devijimi pas vitit 2020 – zhvendosja nga politika në ekonomi
Marrëveshja e Uashingtonit (4 shtator 2020) shënoi një ndryshim paradigmatik. Për herë të parë, dialogu i nivelit më të lartë u zhvendos nga objektivi i njohjes politike tek projektet e normalizimit ekonomik: energjetika, infrastrukturat hekurudhore, dhe lidhjet rajonale.
Ky devijim e uli presionin mbi Serbinë për të bërë lëvizje politike, duke e reduktuar procesin në paketa të pjesshme dhe marrëveshje administrative, të cilat, në mungesë të një instrumenti juridik ndërkombëtar detyrues, krijuan një gjendje të zgjatur të paqartësisë së statusit të Kosovës. Në termat kushtetues, ky proces nuk adresoi aspak integritetin territorial, sovranitetin dhe subjektivitetin ndërkombëtar të Republikës së Kosovës.
3. Zhvillimet e vitit 2023 – rruga drejt “normalizimit pa njohje”
-27 shkurt 2023: BE prezantoi një dokument të titulluar “rrugë drejt normalizimit”, duke parashikuar reciprocitet në përdorimin e dokumenteve shtetërore, por pa e bërë njohjen e plotë detyrim juridik.
-18 mars 2023, Ohër: Nënshkrimi i aneksit të zbatimit, që përcaktoi mekanizma monitorimi dhe lidhjen me integrimin evropian.
Në praktikë, këto dokumente e forcuan rolin ndërmjetës të BE-së, por lanë të hapur çështjen themelore – aktin e njohjes reciproke. Serbia, duke shfrytëzuar këtë ambiguitet, e ruajti politikën e saj të mohimit të shtetësisë së Kosovës, ndërsa Kosova u gjend në pozitë mbrojtëse.
4. Gjendja aktuale (2025): kriza e “normalizimit pa finalizim”
Nga perspektiva e së drejtës ndërkombëtare, njohja e shtetit është akt unilateral i secilit shtet dhe nuk mund të zëvendësohet nga marrëveshje teknike. Sot, Kosova përballet me disa rreziqe madhore:
-Asociacioni i komunave me shumicë serbe rrezikon të krijojë një autonomi funksionale paralele, në kundërshtim me parimet e Kushtetutës së Kosovës dhe vendimet e Gjykatës Kushtetuese (2015).
-Normalizim praktik pa ndryshim të statusit juridik ndërkombëtar, çka mund të shndërrojë dialogun në një instrument për menaxhim krize, jo për zgjidhje finale.
-Ngadalësim i procesit të njohjeve dhe izolim institucional në organizatat ndërkombëtare.
Leva më e fortë e BE-së mbetet Kapitulli 35 i negociatave të anëtarësimit të Serbisë, që kushtëzon progresin e saj me marrëdhëniet ndaj Kosovës. Megjithatë, ky instrument nuk është shfrytëzuar në mënyrë të plotë për ta lidhur drejtpërdrejt me aktin e njohjes.
5. Krahasime ndërkombëtare
-Dy Gjermanitë (FRG/GDR): Marrëveshjet teknike dhe ekonomike u zhvilluan për dekada, por njohja dhe bashkimi erdhën vetëm pas garancive të fuqive të mëdha. Mësim për Kosovën: normalizimi ekonomik nuk mund të zëvendësojë njohjen politike; garancitë ndërkombëtare janë vendimtare.
-Izrael–Palestinë: Marrëveshjet e Oslo krijuan hapësira ekonomike e administrative, por pa adresuar statusin përfundimtar, duke e lënë konfliktin të hapur. Mësim: marrëveshjet selektive pa afate dhe pa instrumente detyruese prodhojnë status quo.
-Qipro: Institucionet paralele dhe mungesa e një marrëveshjeje juridikisht detyruese e kanë bërë ndarjen pothuajse të përhershme.Mësim: tolerimi i strukturave paralele e ngurtëson fragmentimin territorial dhe institucional.
6. Rekomandime strategjike për Kosovën
Rikthimi i njohjes si bosht të dialogut – çdo marrëveshje e ardhshme duhet të përmbajë pasoja të qarta për refuzimin e njohjes.
Marrëveshje gjithëpërfshirëse, juridikisht detyruese – instrument ndërkombëtar i ratifikuar nga parlamentet respektive, jo vetëm marrëveshje politike.
Diplomaci aktive dhe lobim për anëtarësime – fushatë për Këshillin e Evropës, UNESCO, INTERPOL dhe, në perspektivë, OKB.
Qëndrim kushtetues ndaj strukturave paralele – implementim i plotë i Kushtetutës dhe vendimeve të Gjykatës Kushtetuese mbi Asociacionin.
Shfrytëzimi i procesit evropian si levë – kushtëzimi i çdo progresi të Serbisë në BE me hapa konkretë dhe të matshëm për njohjen reciproke.
7. Perspektiva strategjike
Nëse dialogu vazhdon në trajektoren aktuale, ekziston rreziku real i një status quo të ngrirë, ku Serbia e mban politikën e mosnjohjes, ndërsa Kosova mbetet e varur nga marrëveshje të pjesshme, duke e reduktuar procesin në një menaxhim të krizave pa zgjidhje finale.
Opsioni strategjik për Kosovën është i vetëm dhe i qartë:
-Garanci amerikane dhe evropiane se fundi i dialogut duhet të jetë njohja reciproke.
-Anëtarësimi i plotë i Kosovës në OKB dhe NATO si finalizim i natyrshëm i shtetësisë së saj.