Prof. Dr. Fejzulla Berisha/
Deklarata sintetike – “Nëse nuk shkoni mirë, më merrni në telefon dhe do ta zgjidhim” – përfaqëson një artikulim të drejtpërdrejtë të doktrinës së angazhimit strategjik të Shtetet e Bashkuara të Amerikës në çështjet kyçe të sigurisë dhe stabilitetit në Evropën Juglindore. Në planin diplomatik dhe gjeopolitik, kjo formulë nuk është thjesht retorikë politike, por sintezë e rikthimit të peshës vendimmarrëse amerikane si faktor garantues strukturor në procesin ndërmjet Republika e Kosovës dhe Serbia.
Në thelb, kjo deklaratë riformaton paradigmën e dialogut: nga një proces i karakterit procedural dhe teknik, në një proces të mbështetur mbi garanci strategjike dhe kapacitet real ekzekutiv.
I. Nga ndërmjetësim procedural në garanci strategjike
Dialogu i lehtësuar nga Bashkimi Evropian ka prodhuar një arkitekturë normative marrëveshjesh me rëndësi formale dhe juridike. Megjithatë, deficiti i implementimit ka nxjerrë në pah mungesën e një mekanizmi detyrues dhe të një garancie të fortë ekzekutive.
Në këtë kontekst, artikulimi amerikan zhvendos qendrën e gravitetit të procesit nga diplomacia teknike drejt diplomacisë së garancisë. Stabiliteti rajonal, sipas kësaj qasjeje, nuk është produkt i kompromisit procedural, por i një ekuilibri strategjik të garantuar nga fuqia transatlantike. Ky është një ndryshim cilësor: nga “facilitim” në “garantim”.
II. Sinjali për Kosovën: Siguri sovrane dhe mbështetje strategjike
Për Republikën e Kosovës, mesazhi përfaqëson një riafirmim të trefishtë:Mbështetje për sovranitetin dhe integritetin territorial, në përputhje me parimin e barazisë sovrane të shteteve;Garanci politike se dialogu nuk do të prodhojë zgjidhje që relativizojnë subjektivitetin shtetëror;Siguri juridike ndërkombëtare, që çdo marrëveshje finale duhet të jetë në përputhje me normat e së drejtës ndërkombëtare dhe me arkitekturën euroatlantike të sigurisë.
Në planin e teorisë së njohjes dhe subjektivitetit ndërkombëtar, kjo nënkupton konsolidim të pozitës së Kosovës si aktor i plotë në sistemin ndërkombëtar dhe shmangie të çdo formule hibride që do të prodhonte ambiguitet kushtetues apo ndërkombëtar.
III. Sinjali për Sërbinë: Fundi i strategjisë së zvarritjes
Për Serbinë, deklarata ka karakter disiplinues diplomatik. Ajo nënkupton se:status quo-ja nuk mund të instrumentalizohet pafundësisht;zbatimi i marrëveshjeve është imperativ ndërkombëtar;kalkulimet taktike për lodhjen e procesit hasin në kufizimin e garancisë amerikane.
Kjo rrit koston politike të moszbatimit dhe forcon dimensionin e përgjegjësisë ndërkombëtare. Në terma të teorisë së marrëdhënieve ndërkombëtare, kemi kalim nga një situatë “ambiguiteti strategjik” në një situatë “qartësie të kushtëzuar”, ku aktorët janë të vetëdijshëm për ekzistencën e një arbitri me kapacitet real ndikimi.
IV. Dimensioni gjeopolitik: Ballkani si hapësirë e interesit strategjik amerikan
Në kushtet e rikonfigurimit të rendit ndërkombëtar dhe rivaliteteve globale, Ballkani mbetet zonë me rëndësi të veçantë për arkitekturën euroatlantike të sigurisë. Angazhimi i drejtpërdrejtë amerikan:parandalon vakumin strategjik;forcon lidhjen transatlantike;siguron që procesi i dialogut të mos devijojë nga orientimi euroatlantik.
Historikisht, momentet vendimtare për stabilitetin rajonal janë prodhuar pikërisht nga ndërhyrja aktive amerikane. Ky rikthim në paradigmën e garancisë nuk është episodik, por strukturor: ai afirmon Ballkanin si pjesë integrale të sigurisë euroatlantike.
V. Garancia amerikane si kategori strukturore e rendit rajonal
Rendi rajonal nuk ndërtohet mbi retorikë deklarative apo formula procedurale, por mbi:kapacitet garantues të një fuqie strategjike;mekanizma efektivë implementimi;balancë të qartë të përgjegjësive ndërkombëtare. Në këtë kuptim, roli i Shteteve të Bashkuara nuk është periferik, por strukturor. Ai përfaqëson një trefish garancie:
Garanci sigurie – përmes pranisë dhe angazhimit në arkitekturën euroatlantike;
Garanci politike – përmes ndikimit në vendimmarrjen strategjike;
Garanci implementimi – përmes kapacitetit për të shndërruar marrëveshjet në realitet funksional.
Në mungesë të kësaj garancie, proceset rajonale rrezikojnë të mbeten në sferën e diplomacisë deklarative. Me praninë e saj, rendi fiton stabilitet, kredibilitet dhe perspektivë afatgjatë.
Deklarata e artikuluar nga përfaqësuesi amerikan nuk është një frazë mbështetëse, por një formulë politike me peshë strukturore. Ajo sinjalizon se dialogu Kosovë–Serbi nuk mund të mbetet peng i cikleve të pafundme negociatash, por duhet të orientohet drejt një zgjidhjeje përfundimtare dhe juridikisht të qëndrueshme, të mbështetur në garanci të qarta ndërkombëtare.
Në formulim përfundimtar diplomatik:
Rendi i qëndrueshëm në Ballkan është produkt i garancisë strategjike amerikane – jo i retorikës politike, por i ekuilibrit real të fuqisë, përgjegjësisë ndërkombëtare dhe implementimit efektiv.Ky është boshti real i besueshmërisë së procesit dhe garancia themelore e stabilitetit afatgjatë në rajon.