Në 90-vjetorin e lindjes së Ismail Kadaresë.
(Në dialog me interpretimin e Ndriçim Kullës në shkrimin me titull “Perandoritë letrare të veprave të Ismail Kadaresë”)
Besim Muhadri, Nju Jork
Photograph: Murdo Macleod/The Guardian, 2005
1. Proza e Kadaresë dhe problemi i hapësirës
Në studimet mbi prozën e Ismail Kadaresë, hapësira narrative është trajtuar kryesisht si vend i historisë kombëtare ose si terren alegorik i pushtetit totalitar. Megjithatë, një lexim më i thelluar i veprës së tij tregon se hapësira nuk funksionon thjesht si sfond i ngjarjeve, por si strukturë aktive e kuptimit. Në këtë kuadër, interpretimi i Ndriçim Kullës mbi konceptin e “perandorive letrare” ofron një këndvështrim të vlefshëm për të kuptuar logjikën e brendshme të zgjerimit hapësinor në prozën kadareane.
Kulla, duke u mbështetur në reflektimet eseistike të vetë Kadaresë, e sheh veprën e tij si ndërtim të një gjeografie imagjinare që i kapërcen kufijtë realë të Shqipërisë, pa e humbur lidhjen me përvojën historike të saj.
2. Shkrimtari nën diktaturë dhe strategjia e zhvendosjes hapësinore
Një element thelbësor për të kuptuar prozën e Kadaresë është konteksti i diktaturës komuniste, brenda së cilës ai krijoi pjesën më të madhe të veprës së tij. Siç vëren Kulla, shkrimtari nën diktaturë gjendet përballë një raporti të dyfishtë pushteti: nga njëra anë, pushteti politik real; nga ana tjetër, pushteti i brendshëm i artit.
Në prozën e Kadaresë, ky tension përkthehet shpesh në zhvendosje hapësinore: Perandoria Osmane (Pallati i Ëndrrave), Mesjeta ballkanike (Kështjella), Italia pasluftës (Gjenerali i ushtrisë së vdekur), apo hapësira mitike dhe atemporale (Kronikë në gur). Këto zhvendosje nuk përbëjnë ikje nga realiteti shqiptar, por strategji estetike për ta universalizuar përvojën e shtypjes dhe për ta mbrojtur diskursin kritik përmes alegorisë.
3. Perandoria letrare si strukturë narrative
Sipas konceptit të “perandorisë letrare”, madhështia e një vepre nuk matet me shtrirjen e saj gjeografike reale, por me koherencën dhe intensitetin e botës narrative që ajo krijon. Në këtë aspekt, proza e Kadaresë shfaq një ambicie të qartë për ndërtimin e një universi të vetin, ku hapësirat historike dhe gjeografike funksionojnë si variante të së njëjtës matricë pushteti.
Ndryshe nga perandoritë historike, perandoria kadareane nuk ndërtohet përmes pushtimit fizik, por përmes përshkrimit, simbolizimit dhe mitizimit të hapësirës. Kjo e afron Kadarenë me autorë si Kafka apo Orëell, por njëkohësisht e dallon prej tyre përmes përdorimit të historisë dhe mitit ballkanik si lëndë narrative.
4. Rreziku estetik dhe “dimri rus” i shkrimtarit
Kulla i jep rëndësi metaforës së Kadaresë për shkrimtarin si “Napoleon në dimrin rus”, duke e interpretuar zgjerimin hapësinor si rrezik estetik. Në prozën e Kadaresë, ky rrezik përballohet përmes disiplinës së rreptë narrative dhe ekonomisë simbolike. Hapësirat e largëta nuk përshkruhen kurrë në mënyrë etnografike apo turistike; ato shfaqen gjithnjë si skena të pushtetit, frikës dhe kontrollit.
Kjo e dallon Kadarenë nga autorë të tjerë që kanë tentuar zgjerimin global të hapësirës narrative, por kanë rënë në sipërfaqësi përshkruese. Tek Kadareja, çdo territor i ri i përket së njëjtës logjikë narrative.
5. Imagjinata si formë njohjeje: rasti i hapësirave të pashkelura
Një aspekt i rëndësishëm i analizës së Kullës lidhet me faktin se Kadare përshkruan me bindshmëri hapësira që nuk i ka përjetuar drejtpërdrejt. Ky fakt ka nxitur diskutime në kritikën letrare, por Kulla e interpreton atë si dëshmi të një imagjinate që funksionon si instrument njohjeje.
Rasti i Pallatit të Ëndrrave është paradigmatik: kryeqyteti osman shndërrohet në sintezë të çdo kryeqyteti totalitar. Po ashtu, në Gjenerali i ushtrisë së vdekur, Italia pasluftës shërben si hapësirë e kujtesës kolektive dhe e absurdit historik, më shumë sesa si vend konkret gjeografik.
6. Pozicionimi i këtij leximi ndaj kritikës ekzistuese
Në krahasim me kritikat ideologjike që fokusohen në marrëdhënien e Kadaresë me regjimin, qasja e Kullës – dhe interpretimi që buron prej saj – zhvendos vëmendjen drejt mekanizmave estetikë të veprës. Ndryshe nga kritika strukturaliste që thekson mitin dhe arketipin, këtu fokusi vihet te hapësira si formë pushteti narrativ.
Ky lexim gjithashtu plotëson qasjet komparatiste ndërkombëtare, duke e parë Kadarenë jo vetëm si shkrimtar të alegorisë totalitare, por si ndërtues të një universi letrar me ambicie perandorake.
7. Përfundim
Në përfundim, interpretimi i Ndriçim Kullës ndihmon për ta kuptuar prozën e Ismail Kadaresë si një projekt të qëndrueshëm estetik, ku hapësira, historia dhe pushteti ndërthuren në një gjeografi imagjinare të mirëstrukturuar. Brenda një studimi të gjatë mbi prozën kadareane, ky këndvështrim shërben si hallkë lidhëse midis analizave tematike, historike dhe teorike, duke e vendosur veprën e Kadaresë në një dialog të vazhdueshëm me traditën e letërsisë botërore.
Më gjerësisht, koncepti i “perandorisë letrare” lejon të shihet se universaliteti i Kadaresë nuk buron thjesht nga temat që trajton (tirania, frika, absurdi, kujtesa), por nga mënyra se si këto tema organizohen hapësinorisht në një sistem narrativ koherent. Hapësirat e tij, sado të largëta apo historikisht të ndryshme të duken, janë variante të së njëjtës arkitekturë simbolike, ku pushteti tenton të bëhet absolut dhe individi mbetet gjithnjë në gjendje pasigurie ontologjike dhe morale.
Në këtë kuptim, Kadareja nuk ndërton thjesht romane të veçuara, por një hartë letrare që zgjerohet gradualisht, duke përfshirë epoka, perandori, qytete reale e imagjinare, dhe duke i nënshtruar të gjitha të njëjtit regjim kuptimor. Kjo hartë nuk është neutrale: ajo është një mënyrë për ta menduar historinë nga perspektiva e viktimës, për ta demaskuar pushtetin përmes metaforës dhe për ta shndërruar përvojën shqiptare në një paradigmë të lexueshme globalisht.
Prandaj, leximi i Kullës nuk është vetëm një kontribut në kritikën kadareane, por edhe një ftesë për ta rimenduar marrëdhënien midis letërsisë dhe hapësirës si kategori estetike dhe politike. Ai na nxit të shohim se si, në kushtet e kufizimit ekstrem të lirisë, shkrimtari mund të fitojë një lloj sovraniteti tjetër: atë të krijimit të botëve, të perandorive simbolike që nuk i nënshtrohen dot as censurës dhe as kufijve gjeografikë.
Në këtë mënyrë, proza e Ismail Kadaresë shfaqet jo vetëm si dëshmi historike e një epoke represive, por si një formë rezistence estetike afatgjatë, e cila vazhdon të prodhojë kuptim përtej kontekstit që e lindi. “Gjeografia imagjinare” e tij mbetet, kështu, një nga shenjat më të dallueshme të modernitetit të kësaj vepre dhe një nga arsyet kryesore pse ajo vazhdon të lexohet dhe të rishqyrtohet në horizonte kritike gjithnjë e më të gjera.