Studim nga Rafael Floqi
Shkëputur nga libri në proces botimi “Noli dhe Konica në Dritën e ‘Diellit’”
Foto: Noli dhe Konica në vitin 1909 ( edituar me ai)
Asnjë analizë e stilit nuk është e plotë pa hyrë në galeritë e figuracionit stilistik, aty ku gjuha bëhet më shumë sesa instrument komunikimi: bëhet ritëm, ngjyrë, aromë, kujtim, plagë, magji. Te Faik Konica dhe Fan Noli figuracioni nuk ka të bëjë me zbukurimin; ka të bëjë me mënyrën sesi ata e konceptonin botën. Figuracioni i tyre është struktura e mendjes dhe përjetimit moral. Ndryshe nga shumë autorë të tjerë shqiptarë, te Konica dhe Noli figura stilistike nuk janë hir, por nevojë.
Ironia, Sarkazma dhe Polemika e Fan S. Nolit Polemika e Fan S. Nolit nuk ishte një lojë gjuhësore, as një stolisje stilistike. Ishte një akt moral, një ligjërim alarmi, një protestë e shpirtit që kërkonte t’i jepte shqiptarëve ndjesinë e përgjegjësisë historike. Në këtë kuptim, ironia e tij vjen gjithnjë si një akt dashurie – por një dashuri e zemëruar.
“Populli ynë ka një ves: i falet çdo sharlatanit dhe i mallkon njerëzit që i duhen”, shkruan Noli me një sarkazëm biblike që më shumë se të tallet, kërkon të shërojë.
Në qendër të kësaj sarkazme nuk është individi, por veset: prirja për të adhuruar autoritarizmin, përçarja e brendshme, nënshtrimi ndaj fjalës së huaj. Noli e godet këtë mentalitet me një gjuhë të mprehtë, që shpesh kujton profetët e Dhiatës së Vjetër. Kritika e tij nuk lë të qetë askënd. Edhe aleatët e tij, edhe kundërshtarët politikë preken pa mëshirë nga bisturia e tij. “Shqiptarët janë të guximshëm – shkruan ai – por fatkeqësisht guximi i tyre harxhohet zakonisht në drejtim të gabuar”.
Polemika e Nolit ndaj qeverisë së Zogut dhe kompromiseve politike ishte e ngarkuar me një ironi të dendur, që dënonte përdorimin e pushtetit kundër kombit. Ai e cilësonte Zogun “burrë të fortë, por fatkeqësisht gjithë forca përdoret për të shtypur Shqipërin딳, një fjali që për nga tonet përmban gjithë peshën e zhgënjimit dhe të protestës së tij morale.
Kjo gjuhë e ashpër kontraston bukur me “elegancën therëse” koniciane. Faik Konica e shihte Nolin si një polemist të zjarrtë, me një energji retorike të paparë në kulturën shqiptare. Në publicistikën polemike pas vitit 1924, Konica e përshkruan Nolin si figurë me energji revolucionare, por pa aftësi shtet formuese — një ide që më vonë është përmbledhur në sentencën aforistike: “Noli është i zoti të ndezë një revolucion; por nuk është i zoti të shuajë një kandil”.
1. Metafora koniciane: elegance, ftohtësi dhe finesë intelektuale
Metafora e Faik Konicës është e ftohtë, por e ndritshme si kristali. Ajo ka rrënjë franceze, shpesh ngërthen satirë aristokratike dhe është e lidhur me traditën e prozës së iluminizmit. Në shkrimet e tij, metafora nuk buron nga pasioni, por nga distanca. Konica e sheh realitetin si spektator, jo si pjesëmarrës. Kjo e bën metaforën e tij të ketë karakter të përmbajtur, të rafinuar dhe goditës pa ngarkesë sentimentale.
Kur ai shkruan se “Shqipëria është një trëndafil i bukur në dorën e një fëmije që nuk di ta mbajë”, metafora nuk synon të ngjallë emocion, por të prodhojë njohje estetike dhe zhgënjim. Trëndafili është bukuria; fëmija është paaftësia kolektive. Kjo është metaforë e një mendjeje që analizon dhe dënon me qetësi. Tek Konica metafora është instrument racional, jo flakë.
2. Metafora noliane: zjarri, profecia dhe shenjtërimi i fjalës
Noli, në kontrast të plotë, përdor metafora të ngarkuara emocionalisht dhe shpesh të frymëzuara nga teksti biblik. Ato janë figura që synojnë shpirtin dhe jo arsyen. Metafora noliane nuk është ornament, por është pasqyrim i misionit të tij etik dhe fetar. Për Nolin, fjala është medium shpirtëror.
Kur ai thotë se “Kombi ynë është si një Samson i verbër që po rrëzon muret e shtëpisë së vet”, ai ndërton një figurë që ngërthen paralelizma biblikë, tragjizëm dhe moralizim. Metafora noliane është gjithnjë shpërthyese, e thellë, e mbarsur me peshë morale. Ajo nuk synon të analizojë realitetin, por ta shkundë atë.
3. Antiteza si strukturë psikologjike
Të dy autorët janë mjeshtër të antitezës, por burimet e antitezës së tyre janë rrënjësisht të ndryshme. Konica përdor antitezën për të zbuluar kontradiktën e natyrës njerëzore dhe absurde të jetës politike shqiptare. Antiteza e tij është aristokratike dhe racionale. Ajo lind nga zhgënjimi dhe është pjesë e një filozofie të moderuar pesimizmi.
Antiteza noliane, ndërkohë, lind nga përpjekja për të vënë në dukje luftën e brendshme midis së mirës dhe së keqes. Tek Noli antiteza është strukturë etike, shpirtërore dhe profetike. Kur ai thotë “Pa dritë s’ka shpëtim, pa sakrificë s’ka ringjallje”, antiteza është binom biblik, jo teknikë estetike.
Këto dy mënyra e bëjnë antitezën çelësin e psikologjisë së secilit autor: te Konica, antitezë e mendjes; te Noli, antitezë e shpirtit.
4. Ironia koniciane: e ftohtë, kirurgjikale dhe aristokratike
Ironia është mjeti kryesor i Faik Konicës. Nuk ka paragraf ku ironia të mos jetë pas hirit të fjalive. Ironia e tij është e rafinuar, e heshtur dhe e vështirë për t’u përkthyer plotësisht në gjuhët e tjera, sepse është produkt i një kulture të lartë franceze. Ajo nuk bie si shi, por si vesë e hollë mbi tekst.
Sipas Adrian Vehbiut ka momente kur ironia koniciane është më therëse se sarkazma e Nolit, pikërisht sepse nuk klith: ajo buzëqesh.“ Konicës i interesonte më shumë e vërteta sesa lavdia; dhe kjo e bën të papërshtatshëm për shoqëritë që ushqehen me vetëlavdërim.”
Ai krijoi një lloj gjuhe ‘të qytetëruar’ për shqiptarët, një idiomë që nuk ishte thjesht gjuhë, por një mentalitet.”. “Tek Konica, ironia nuk është llastim i intelektit; është instrument i kirurgut.”
Ironia e Konicës është forma e tij e mbrojtjes, mënyra si ai ruan distancën ndaj realitetit. Teksti i tij është një teatër i ironisë, ku çdo personazh, përfshi edhe vetveten, paraqitet me një lloj përbuzjeje estetike. Kjo ironi është shenjë e mendjes elastike dhe e shpirtit të ndritshëm, që sheh të metat e botës pa u asgjësuar prej tyre. . “Ironia e Konicës nuk ishte mënyrë e të folurit, por mënyrë e të menduarit.”
5. Sarkazma noliane: profecia si thikë morale
Noli nuk ishte ironik në sensin francez të fjalës. Ai ishte sarkastik. Sarkazma e tij është më e drejtpërdrejtë, më e nxehtë, më e ngarkuar emocionalisht. Kur sulmon padrejtësinë, ai nuk i shmanget tonit të ndezur. Noli nuk buzëqesh për të treguar të vërtetën; ai e klith atë.
Sarkazma noliane është pjesë e retorikës profetike. Ajo është mjeti me të cilin ai trajton hipokrizinë politike dhe shoqërore. Ndryshe nga Konica që tallet për të qeshur, Noli përdor sarkazmën për të djegur. Është një stil që ngrihet mbi moralitetin, jo mbi estetikën e ftohtë.
6. Paralelizmat dhe ritmi i brendshëm nolian
Paralelizmat janë një nga gurët themelorë të poezisë dhe prozës së Nolit. Janë të ardhur nga struktura e psalmeve, nga gjuha e Davidit dhe e profetëve biblikë. Paralelizmi tek Noli e krijon ritmin e brendshëm të fjalive. Ai e shton solemnitetin, harmoninë dhe peshën tekstuale. Nga ana e tij, paralelizmi është njëkohësisht edhe mjet muzikor, edhe teknikë retorike.
Tek Konica, paralelizmat janë të rrallë dhe përdoren vetëm për efekt logjik, jo emocional.
7. Litota koniciane: arti i të thënit duke mos thënë
Litota është një figurë ku thuhet më pak për të nënkuptuar më shumë. Është instrument i ironisë së hollë. Konica është mjeshtër i litotës. Kur ai thotë për një politikan shqiptar se “Nuk është nga më të mençurit që ka pjellë vendi ynë”, ai nënkupton të kundërtën në mënyrë elegante. Litota koniciane është barometri i estetikës së tij.
8. Hiperbola noliane: flakë që shndrit tekstin
Hiperbola tek Noli nuk është e tepruar; është e domosdoshme. Ai e përdor për të dhënë madhështi morale, për të krijuar dramë, për të bërë shpëtimin të duket i largët por i prekshëm. Tekstet e tij, sidomos në kohë krizash politike, janë të mbushura me këtë frymë të hiperbolës profetike.
Lidhja midis Fan Nolit dhe konceptit të ironisë është thelbësore në vlerësimin e figurës së tij, si shkrimtar, ashtu edhe si personalitet politik. Ironia shfaqet në disa dimensione të veprës dhe jetës së tij. Ironia shfaqet në këto aspekte:
Në përkthimet letrare: Noli arriti të ruajë jo vetëm peshën e fjalës, por edhe ironinë therëse në por Ag Apolloni mendon se ironia e Nolit është një lloj predikimi i gjatë: ai rrëfen, ngre dorën, godet, qorton, dhe e bën me një elegancë gjuhe që s’është e zakonshme.
Qosja e quan Faik Konicën, me një ironi karakteristike, “Dhe në polemikat mes tyre duket qartë këto elemente të dialektikës dhe të polemikës mes tyre. rikthimet e tij të veprave madhore të letërsisë botërore, si ajo e Shekspirit, ku refreni i famshëm “Bruti është burrë nderi” përcjell sarkazmën e thellë të origjinalit.
Në publicistikë dhe fjalime politike: Fjalimet dhe shkrimet e Nolit karakterizoheshin nga një ndërthurje e thellë e entuziazmit patriotik, dimensionit kozmopolit, dhe ironisë ideologjike. Ai përdorte shpesh ironinë për të kritikuar kundërshtarët politikë, si Ahmet Zogun, apo për të theksuar problemet e shtetit të brishtë shqiptar.
Në poezinë e tij: Edhe në krijimtarinë e tij origjinale, si te poezia ikonike “Anës lumenjve”, Noli përdor një gjuhë që, Megjithë thelbin dramatik, mban gjurmë të pasqyrimit kritik dhe ironik të realitetit shqiptar të kohës.
Në thelb, Noli e përdori ironinë si një mjet të fuqishëm retorik dhe letrar për të shprehur qëndrimet e tij, për të analizuar situatat politike dhe shoqërore, dhe për të angazhuar lexuesin apo dëgjuesin në një nivel më të thellë reflektimi.
“Në këtë duel të dyanshëm, studiues si Aurel Plasari japin qartësinë teorike që mungon në polemikën e kohës. Ai e sheh Nolin si një figurë me solemnitet të lartë moral dhe Konicën si një kritik të përkryer të epokave, duke thënë: “Konica ther me elegancë; Noli godet me solemnitet. Të dy e duan të vërtetën, por me mjete të ndryshme: njëri bisturinë, tjetri çekiçin.”
Ky vlerësim jo vetëm përcakton dallimet e tyre stilistike, por edhe ndriçon natyrën e tensionit: Noli kërkon ringjalljen, Konica kërkon disiplinimin; Noli është orakull moral, Konica është kirurg estetik.
Një tjetër studiues i rëndësishëm, Rexhep Qosja, e interpreton ironinë e Nolit si rezultat të një shpirti demokratik të pandashëm nga etika: “Noli, si polemist, nuk godet kundërshtarin si person; ai godet vesin, prapambetjen, mendjemadhësinë .Konica nuk ngurron ta akuzoj Nolin si “revolucionar i improvizuar”
“Noli është i zoti të ndezë një revolucion; por nuk është i zoti të shuajë një kandil.” Dhe ai shton për zjarrin polemik të Nolit “I nxehti i tij është poetik, jo praktik; ai digjet në fjalë, jo në vepra.”
Polemika e Fan S. Nolit nuk ishte një lojë gjuhësore, as një stolisje stilistike. Ishte një akt moral, një ligjërim alarmi, një protestë e shpirtit që kërkonte t’i jepte shqiptarëve ndjesinë e përgjegjësisë historike. Në këtë kuptim, ironia e tij vjen gjithnjë si një akt dashurie – por një dashuri e zemëruar. “Populli ynë ka një ves: i falet çdo sharlatanit dhe i mallkon njerëzit që i duhen”, shkruan Noli me një sarkazëm biblike që më shumë se të tallet, kërkon të shërojë
Në qendër të kësaj sarkazme nuk është individi, por veset: prirja për të adhuruar autoritarizmin, përçarja e brendshme, nënshtrimi ndaj fjalës së huaj. Noli e godet këtë mentalitet me një gjuhë të mprehtë, që shpesh kujton profetët e Dhiatës së Vjetër. Kritika e tij nuk lë të qetë askënd. Edhe aleatët e tij, edhe kundërshtarët politikë preken pa mëshirë nga bisturia e tij. “Shqiptarët janë të guximshëm – shkruan ai – por fatkeqësisht guximi i tyre harxhohet zakonisht në drejtim të gabuar”
Polemika e Nolit ndaj qeverisë së Zogut dhe kompromiseve politike ishte e ngarkuar me një ironi të dendur, që dënonte përdorimin e pushtetit kundër kombit. Ai e cilësonte Zogun “burrë të fortë, por fatkeqësisht gjithë forca përdoret për të shtypur Shqipërinë”, një fjali që për nga tonet përmban gjithë peshën e zhgënjimit dhe të protestës së tij morale.
Kjo gjuhë e ashpër kontraston bukur me “elegancën therëse” koniciane. Faik Konica e shihte Nolin si një polemist të zjarrtë, me një energji rtorike të paparë në kulturën shqiptare. “Noli është i zoti të ndezë një revolucion; por nuk është i zoti të shuajë një kandil”, shkruante Konica me një ironi të hollë, të trazuar, por edhe me një dashuri të fshehur për kundërshtarin e vet më të madh.
Robert Elsie, në analizën e tij për stilin e Nolit, e përkufizon ironinë e tij si një armë intelektuale të shekullit xx, duke shkruar: “Noli është mjeshtër i hiperbolës ironike. Polemikat e tij kanë goditje të menjëhershme, të tipit amerikan.”Kjo ndërthurje e kulturës amerikane, formimit evropian dhe shpirtit shqiptar e bën stilin e Nolit të papërsëritshëm.
Në fund, sarkazma e Fan S. Nolit nuk është as helmuese, as mizore. Është një mjet ndërtimi kombëtar, një mënyrë për ta zgjuar ndërgjegjen shqiptare. Dhe në këtë duel të gjatë mes tij dhe Konicës, dy zëra të kundërt, por të domosdoshëm, i dhanë Shqipërisë dy fytyrat e një të vërtete: kritikën dhe profecinë, therjen dhe ringjalljen, ironinë dhe solemnitetin.
Të jesh jashtëzakonisht i lavdëruar si Konica dhe të jesh kaq shumë i kritikuar, kjo tregon se ai vërtet pati një ‘karakter të jashtëzakonshëm’
“Me Faik Konicën Noli kishte më së shumti cilësi të ngjashme dhe po aq të pangjashme. Babai i Albanisë. . . ishte një shqiptar i evropianizuar dhe, ndoshta, përfaqësuesi më i spikatur i atyre që ia ngjisin kulturës për bishti e jo për kreje: shqiptar i evropianizuar që ka humbur cilësinë themelore të shqiptarit spontan.”