Gjon F. Ivezaj/
Në panoramën e letërsisë shqiptare të diasporës, romani “Brenga” i Dr. Pashko R. Camaj zë një vend të veçantë, si vepër që bashkon dëshminë historike me reflektimin filozofik dhe me ndjeshmërinë artistike. Autori, i lindur në Malësinë e Madhe, në trevat shqiptare në Mal të Zi, u formua në një mjedis ku identiteti kombëtar ishte akt qëndrese. Shkollimin fillestar e mori në vendlindje, ndërsa më pas emigroi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku kreu studimet universitare, specializimet dhe doktoraturën në fushën e shëndetit publik, duke u bërë doktor i shkencave dhe profesionist i respektuar në institucionet amerikane.
Veprimtaria e tij akademike u shoqërua me angazhim të thellë kombëtar. Si sekretar i Federatës Panshqiptare “Vatra”, si pjesëmarrës aktiv në shoqata dhe organizata shqiptare në diasporë, ai u bë një zë i qartë në mbrojtje të çështjes kombëtare dhe të kujtesës historike. Në të njëjtën kohë, ai hyri në letërsi me romanin e parë “Porosia e Kullës”, një vepër që ruan frymën e traditës dhe të trashëgimisë shpirtërore shqiptare. Por romani i dytë, “Brenga”, shënon kulmin e pjekurisë së tij krijuese.
Shtysa për ta shkruar “Brengën” buron nga dhimbja personale dhe nga historia kolektive. Gjyshi i autorit u vra nga forcat komuniste jugosllave, vetëm një kilometër larg shtëpisë së tij. Kjo plagë familjare u bë plagë e ndërgjegjes. Autori nuk zgjodhi heshtjen, por dëshminë; nuk zgjodhi harresën, por kujtesën. Në këtë pikë, “Brenga” mund të krahasohet me romanet e mëdha të letërsisë botërore që kanë trajtuar totalitarizmin dhe dhunën ideologjike.
Në aspektin tematik dhe moral, romani i Dr. Camajt ka afërsi me veprën Aleksandr Solzhenitsyn, sidomos me romanin The Gulag Archipelago, ku përshkruhen kampet sovjetike dhe shkatërrimi i njeriut nën diktaturë. Ashtu si Solzhenitsyn, edhe Dr. Camaj e shndërron letërsinë në akt dëshmie morale. Po kështu, dimensioni alegorik dhe paralajmërues i “Brengës” mund të krahasohet me vizionin e George Orwell në romanin 1984, ku sistemi totalitar depërton në mendjen dhe jetën e njeriut. Ndërsa në planin e thellësisë filozofike dhe të analizës së vuajtjes, romani i Camajt kujton reflektimet e Viktor Frankl në veprën Man’s Search for Meaning, ku dinjiteti njerëzor mbetet i pathyeshëm edhe në kushtet më çnjerëzore.
Në qendër të “Brengës” qëndron figura e Tonin Mirakajt, simbol i shqiptarit të përndjekur nga diktatura komuniste. Ai përjeton survejimin, presionin ideologjik, torturat psikologjike, kërcënimin e burgimit dhe frikën e përhershme për familjen e tij. Autori përshkruan me realizëm dramatik vuajtjet, netët e ftohta të pasigurisë dhe izolimin shoqëror. Kur rreziku bëhet i padurueshëm, Tonini detyrohet të marrë rrugën e arratisjes, duke lënë pas shtëpinë dhe varret e të parëve. Emigrimi i tij në Amerikë është shpëtim fizik, por jo çlirim i plotë shpirtëror; brenga mbetet si gjurmë e pashlyeshme.
Në kontrast me të qëndron Marku, personazh tragjik që mbetet në atdhe dhe përfundon në burgjet famëkeqe të Burrelit dhe Spaçit. Në këto hapësira të errëta, ai përjeton tortura, punë të detyruar, izolim dhe poshtërim. Ai nuk dënohet për krim, por për qëndrim moral. Marku mishëron mijëra shqiptarë të zhdukur në errësirën e diktaturës. Në këtë dualitet mes Toninit dhe Markut, autori ndërton një reflektim filozofik mbi zgjedhjen, sakrificën dhe dinjitetin: njëri shpëton trupin përmes largimit, tjetri ruan tokën dhe paguan me jetën e tij. Të dy janë forma të qëndresës.
Parathënia e romanit nga shkrimtari i njohur Visar Zhiti e thekson “Brengën” si akt katarsisi dhe si ndërthurje të së vërtetës historike me artin letrar. Sipas tij, kjo vepër është një dëshmi që nuk kërkon hakmarrje, por ndërgjegjësim; nuk kërkon përçarje, por dritë mbi të vërtetën.
Një falënderim i veçantë i takon shtypit “Onufri ” për përkujdesjen profesionale dhe interesimin në botimin e kësaj vepre, duke kontribuar në ruajtjen dhe përhapjen e saj në publikun shqiptar.
Me dy romanet e tij – “Porosia e Kullës” dhe “Brenga” – Dr. Pashko R. Camaj dëshmon se është intelektual i kompletuar: doktor i shkencave, studiues, veprimtar kombëtar dhe shkrimtar i ndërgjegjes historike. Veprat e tij kanë vlerë jo vetëm letrare, por edhe historike e filozofike. Ato trajtojnë dramën e diktaturës me një thellësi që do t’i bëjë të qëndrojnë gjatë në bibliotekat kombëtare shqiptare dhe në kujtesën e brezave.
Dr. Camaj është sot një figurë e mirënjohur në botën shqiptare, brenda dhe jashtë kufijve. Me “Brengën”, ai ka ngritur një monument letrar për viktimat e diktaturës dhe një testament moral për brezat që vijnë. Ai mbetet intelektual, shkrimtar dhe doktor i shkencës që i shërben kombit me dije, me art dhe me përgjegjësi historike. Në këtë kuptim, romani i tij ka një vlerë të madhe historike dhe filozofike dhe përfaqëson një nga dëshmitë më të fuqishme të kujtesës sonë kombëtare.