Nga Cafo Boga me asistencë kërkimore të AI
Origjina e popullit shqiptar ka qenë prej kohësh objekt debatesh shkencore, duke përfshirë fusha si linguistika historike, arkeologjia, historiografia klasike dhe, së fundmi, arkeogjenetika. Klasifikimi tradicional gjuhësor e vendos shqipen qartë brenda familjes së gjuhëve indoevropiane, ndërkohë që kujtesa kulturore dhe disa tradita historiografike i lidhin shqiptarët me popullsitë e lashta pellazge, të përshkruara nga autorët grekë si banarë parahelenë të Ballkanit.[1] Një kornizë shkencore moderne lejon që këto dy narrativa të kuptohen si plotësuese dhe jo kundërshtuese.
Burimet klasike si Herodoti, Thukididi dhe Straboni përdorin termin ‘pellazg’ për të përshkruar një sërë grupesh autoktone që jetonin në Ballkan dhe Egje para mbërritjes ose zgjerimit të popullsive greqishtfolëse.[2] Është e rëndësishme të theksohet se ky term nuk iu referohej një grupi të vetëm etnik apo komuniteti gjuhësor homogjen. Evidencat arkeologjike dhe tekstuale sugjerojnë se grupet e quajtura pellazge ishin të ndryshme rajonalisht: popullsitë në Kretë dhe Egje shfaqin tipare të kulturave jo-indoevropiane, ndërsa ato në Epir, Dodonë dhe në bregdetin Adriatik mund të kenë përfshirë folës të hershëm indoevropianë që bënin pjesë në mozaikun paleoballkanik.
Identiteti indoevropian i gjuhës shqipe është i vendosur mirë. Shqipja ruan një sistem të plotë morfologjie indoevropiane, përfshirë rastet emërore, mënyrat e ndryshme të foljes dhe rrënjë të trashëguara nga proto-indoevropianishtja (PIE). Studimet krahasuese gjuhësore tregojnë përputhje sistematike midis shqipes dhe rindërtimit PIE, veçanërisht në fushat themeliore si numërorët, termat e farefisnisë dhe përemrat.[3] Këto veçori përjashtojnë hipotezën se shqipja rrjedh nga një substrat para-indoevropian. Përkundrazi, shqipja përfaqëson degën e vetme të mbijetuar të një trungu të lashtë paleoballkanik indoevropian.
Kërkimet arkeogjenetike kanë zgjeruar ndjeshëm kuptimin e historisë së popullatave në Ballkan. Studimet e botuara gjatë dekadës së fundit tregojnë një vazhdimësi të fortë gjenetike midis shqiptarëve të sotëm dhe popullsive të epokës së bronzit në Ballkanin perëndimor.[4] Profilët gjenetikë tregojnë një kombinim të prejardhjeve të lidhura me migrimet indoevropiane nga stepat euroaziatike dhe komponentëve më të lashtë ballkanikë. Këto të fundit mund të përkojnë me popullsitë autoktone të përshkruara nga autorët antikë si pellazge.
Provat ndërdisiplinore mbështesin kështu një model të origjinës së dyfishtë për etnogjenezën shqiptare. Karakteri gjuhësor i shqipes pasqyron një trashëgimi të qartë indoevropiane, ndërkohë që historia e popullatave të rajonit tregon përthithjen ose bashkëjetesën me grupe parahistorike jo-indoevropiane ose me komunitete të hershme jo-greke, të quajtura historikisht ‘pellazge’.[5] Kjo përputhet me modelet më të gjera të formimit të popullsive evropiane.
Përfundimi se shqiptarët mund të jenë njëkohësisht indoevropianë në trashëgimi gjuhësore dhe pjesërisht pellazgë në substratin e tyre të thellë autokton paraqet një sintezë të qëndrueshme dhe të bazuar në prova shkencore. Ajo integron tekstet klasike, klasifikimin indoevropian të gjuhës shqipe, interpretimet arkeologjike dhe të dhënat mbi vazhdimësinë gjenetike, duke ofruar një kuptim të thelluar të zhvillimit afatgjatë të identitetit shqiptar.
Shënime:
1. Mallory, J. P., & Adams, D. Q. (1997). Encyclopedia of Indo-European Culture. Fitzroy Dearborn.
2. Herodotus, Histories I.56; Thucydides, History of the Peloponnesian War I.3; Strabo, Geographica VII.
3. Orel, Vladimir. (2000). Albanian Etymological Dictionary. Brill.
4. Lazaridis, I. et al. (2017). “Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans”, Nature 548: 214–218.
5. Renfrew, Colin. (1990). Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins. Cambridge University Press.