Artan Nati/
Në një kafene italiane, mes një ekspresi dhe një cinizmi të lehtë mesdhetar, i bëra një pyetje një intelektuali: “Pse doni ta ndani Italinë më dysh?” Prisja ndonjë leksion për pabarazi ekonomike apo histori të ndërlikuara. Ai më pa drejt e në sy dhe më dha një përgjigje që s’kishte nevojë për shpjegime te mëtejshme. “Në veri, nëse dikush hedh një paketë cigareje nga makina, ne telefonojmë policinë. Në jug, e marrin si pjesë të peizazhit.” Një vendim civilizues që matet me një paketë bosh. Jo në se u hodh apo jo, por si mendojmë dhe veprojmë ne. Të mendosh apo jo? Kjo është çështja.
Por kjo histori bëhet vërtet interesante kur e importon në Shqipëri. Sepse tek ne, paketa e cigareve është vetëm hyrja e romanit, kapitujt e vërtetë janë më dramatikë. Imagjinoni këtë skenë: një makinë kalon semaforin me të kuqe. Në një qytet “verior” sipas modelit italian, dikush do të shënonte targën, dikush tjetër do të raportonte shkeljen. Po në Shqipëri?
Njëri thotë: “E kishte me nxitim.”
Tjetri: “Edhe unë do ta kaloja po të isha në vend të tij.”
I treti: “Mos u bëj polic kot.”
Dhe kështu, shkelja shndërrohet në empati kolektive. Ligji bëhet viktimë e mirëkuptimit.
Ose një shembull tjetër, më i “rëndë”: një ndërtesë pa leje ngrihet në mes të qytetit. Në një shoqëri funksionale, kjo është skandal publik. Tek ne, është thjesht një mundësi e humbur për ata që nuk ndërtuan në kohë. Diskutimi nuk është “pse u bë pa leje?”, por “kush qëndron mbrapa investimit?”. Këtu fillon satira e vërtetë: ne nuk kemi vetëm tolerancë ndaj shkeljes, kemi admirim për të. Ai që e thyen rregullin nuk është problem, perkundrazi është “i zoti”. Ai që e denoncon nuk është qytetar, por është “budalla që s’di si funksionon jeta”.
Pra, ndërsa Italia grindet për një vijë imagjinare që ndan veriun nga jugu, ne kemi shpikur një model më efikas, kemi zhdukur fare vijën. Kemi krijuar një territor unik ku ligji ekziston si ide dhe shkelja si praktikë e përditshme. Një lloj republike e improvizimit, ku çdo qytetar është njëkohësisht spektator, justifikues dhe, kur i jepet rasti, autor. Në këtë realitet, paketa e cigareve nuk është më problem, është simbol. Sepse nuk ka rëndësi çfarë hidhet nga dritarja e makinës: paketë, mbeturinë, apo vetë ideja e përgjegjësisë. Ajo që ka rëndësi është reagimi. Dhe kur reagimi është gjithmonë: “S’është puna ime”, atëherë problemi nuk është më ai që e hodhi, por gjithë ata që e panë dhe vendosën të mos shohin.
Në fund, ndoshta italiani kishte të drejtë ta ndante vendin sipas refleksit qytetar. Ndërsa ne, me një farë krenarie të heshtur, kemi arritur një unitet më të madh: bashkimin rreth indiferencës. Një arritje e rrallë, sepse kërkon shumë punë për të mos bërë asgjë.
Në një demokraci funksionale, kur dikushi fryn bilbilin, ose whistleblower siç quhen në perëndim, njerëzit ndalojnë dhe dëgjojnë. Në Shqipëri, kur dikush fryn bilbilin, të tjerët kontrollojnë kush i fryu dhe pse nuk heshti si gjithë të tjerët. Ky është dallimi i vogël, por thelbësor, mes një sistemi që kërkon të pastrohet dhe një sistemi që mësohet të parfumohet.
Në Perëndim, figura e whistleblower-it është pothuajse institucion më vete. Nuk është se i duan gjithmonë, por në fund, historia ka një zakon të keq: u jep të drejtë. Mjafton të përmendësh emra si Edward Snowden, që nxori në shesh sekretet e National Security Agency, apo Daniel Ellsberg, që i hoqi maskën një lufte të shitur si e drejtë. Edhe Chelsea Manning, me dosjet e saj përmes WikiLeaks, hyri në histori.
Në këto vende, denoncuesi është si alarmi i zjarrit: askush nuk e do zhurmën, por të gjithë e kuptojnë pse është aty. Sepse ekziston një ide e thjeshtë: sistemi gabon, dhe dikush duhet ta thotë.
Ndërsa në Shqipëri, ideja është pak më e rafinuar: sistemi gabon, por nuk është elegante ta përmendësh. Këtu, denoncuesi nuk është alarm, është “prishës qetësie”. Një figurë e bezdisshme që, në vend që të rrijë urtë, vendos të bëjë moral në një vend ku morali është shpesh çështje interpretimi.
Pse ndodh kjo? Përgjigjja është më pak misterioze sesa duket.
Së pari, kemi një histori ku “denoncimi” nuk ishte akt qytetar, por vegël pushteti. Për 45 vjet në komunizëm , ai që fliste nuk ishte hero, por informator. Dhe ky refleks nuk zhduket me një ndryshim sistemi, por riciklohet në paragjykim: kush flet, patjetër ka një hall.
Së dyti, kemi një problem më praktik: mungesën e luksit për të besuar. Në Perëndim, denoncuesi rrezikon, por ka një shpresë se media, ligji, opinioni publik mund ta mbrojnë. Në Shqipëri, ai rrezikon dhe ka një siguri se do të mbetet vetëm. Sepse sistemi që duhet ta mbrojë, shpesh është sistemi që ai po denoncon.
Së treti, kemi një kulturë që e ngatërron besnikërinë me heshtjen. “Mos e nxirr jashtë të keqen” është bërë parim kombëtar, edhe kur “e keqja” ka dalë tashmë me zë e figurë. Denoncuesi, në këtë logjikë, nuk është njeri me integritet, është njeri që “na prish imazhin”.
Dhe kështu krijohet paradoksi: në vendet ku sistemi është më i fortë, denoncuesi tolerohet; në vendet ku sistemi është më i brishtë, ai refuzohet. Sepse një sistem i fortë përballon kritikën. Një sistem i dobët ka frikë prej saj.
Në fund, nuk është çështje individësh, por narrativesh. Në Perëndim thuhet: “Ai po rrezikon për të vërtetën.” Në Shqipëri thuhet: “Ai duhet të ketë ndonjë interes.” Dhe mes këtyre dy fjalive qëndron diferenca mes një qytetari dhe një të dyshuari.
Prandaj, derisa të ndryshojmë këtë refleks, çdo bilbil do të tingëllojë si provokim, jo si paralajmërim. Dhe çdo denoncues do të mbetet një figurë e vetmuar, që nuk i frikësohet vetëm së vërtetës që nxjerr, por edhe shoqërisë që nuk di ç’të bëjë me të.
Tani imagjinoni një skenar konkret, nga ata që i duam aq shumë: një bilbilfryrës në tunelin e Llogarasë. Një njeri i thjeshtë, pa dekorata, pa tituj pompozë, që del dhe thotë: “Këtu ka problem. Ka rrezik. Ka diçka që nuk shkon.”
Çfarë ndodh më pas?
Skenari perëndimor është i mërzitshëm në mënyrë të bezdisshme: hapet hetim, merren masa, media bën zhurmë, institucionet detyrohen të reagojnë. Ndoshta dikush dorëhiqet, ndoshta dikush dënohet. Nuk është perfekt, por të paktën zjarri trajtohet si zjarr.
Skenari shqiptar është shumë më kreativ, pothuaj artistik. Fillimisht, bilbilfryrësi shpallet “alarmist”. Pastaj bëhet “i painformuar”. Më vonë, kur këmbëngul, ngjitet në një nivel më të lartë: “i përdorur nga interesa të errëta”. Dhe në fund, kur nuk tërhiqet, merr titullin final: “problem social”.
Ndërkohë, tuneli vazhdon të funksionojë, ose të mos funksionojë, sipas fatit dhe jo sipas standardeve.
Në një vend normal, bilbili është mekanizëm sigurie. Në një vend si yni, është provë karakteri, jo për sistemin, por për atë që e fryn. Ai nuk sfidon vetëm një defekt teknik, por një kulturë të tërë heshtjeje, ku rregulli i pashkruar është: “Nëse e sheh, mbyll sytë. Nëse e di, mbyll gojën.”
Dhe kështu, në vend që të ndërtojmë alarme më të mira, ne përmirësojmë aftësinë për të injoruar zhurmën.
Prandaj pyetja nuk është nëse kemi nevojë për bilbilfryrës. Pyetja është më e thjeshtë dhe më e pakëndshme: a jemi gati të dëgjojmë, apo preferojmë luksin e rrezikshëm të qetësisë?