Emocion dhe e-maile… në nderim të tij, në 4 vjetorin e ikjes.
Visar Zhiti
Njeriu me emrin Luan Starova është vërtet shkrimtar i bregut tjetër, jo vetëm në kuptimin gjeografik, sepse ai jetoi në bregun përballë liqenit të Pogradecit, të qytetit, ku ai lindi dhe familja mërgoi përmatanë, në vendin që sot quhet Maqedonia e Veriut. Prandaj ai është shkrimtar bilingue, vepra e tij është shkruar në njërën nga gjuhët sllave të Ballkanit, në maqedonisht dhe po nga vetë autori është dhe në shqipen e tij, gjuhë e veçantë, që rrjedh nga ilirishtja.
Fjala e shpirtit dhe shpirti i fjalës janë në veprën e shkrimtarit. Jo vetëm si komunikim i vetes me realitetin, por dhe si rrënjë kujtese, vegim dhe histori e së ardhmes. Si përzierje ballkanike, ashtu si dhe njerëzit që popullojnë këtë sagë. Ai është shkrimtari i bregut tjetër dhe në kuptimin estetik të krijimtarisë së tij të begatë. Si tek askush shkrimtar tjetër, në veprën e tij thelbësore është familja, si unitet dhe identitet i patjetërsueshëm, organizim shenjtëror, gjithë dashuri dhe dhëmbje. Ikonat e prindërve janë të gjalla, adhurimndjellëse. Familja, duke lexuar Sagën e Starovës, më është dukur si një Itakë tjetër metaforike, drejt së cilës Odiseu tani udhëton bashkë me Penelopën dhe djalin e tyre, Telemakun, që metaforikisht dhe ky është rapsodi modern/ shkrimtari.
Humanizmi, vëllazëria, thjeshtësia e natyrshme dhe natyra e thjeshtësisë, një si habi, realizëm magjik ballkanik e përshkon Sagën luanstaroviane. Jeta aty ka një ekzistencializëm besimplotë. Toka dhe ujrat kanë humanizim. Dhe Luan Starova është Njeriu me “Nj” të madhe. Aq shumë i ngjashëm me veprën e tij. Vepra e tij është Ai.
URIMI
…vite më parë unë i kisha uruar datëlindjen e Luanit tonë nga Tirana. Institucionalisht kjo letër, e nisur për atë, doli dhe në media:
I dashur Luan Starova,
Gëzuar datëlindjen Ju urojmë nga dheu-amë, shëndet, gëzime e krijimtari të mëtejshme, të bukur dhe të rëndësishme si deri më tani. Vepra Juaj, e njohur jo vetëm në Maqedoni, ku jetoni e shkruani, e njohur jo vetëm në Shqipëri, kombit të cilit i përkisni, saga ballkanike, që krijuat me vite, e përkthyer në gjuhë dhe vende të ndryshme, ka shpalosur një botë, që e ka magjepsur lexuesin e saj, ka treguar njeriun, familjen, shoqërinë, përpjekjet për jetë, për dashuri e paqe. Ajo nis që me imazhet e vendlindjes Tuaj, Pogradecit piktoresk e shkon deri në mesazhet universale. Fryma e thellë njerëzore që përshkon veprën Tuaj, personazhet e paharrueshëm, fjala e gjallë, niveli i lartë artistik, etj, Ju kanë bërë Ju që të jeni një shkrimtar evropian i lartësive botërore. Emri Juaj na mbush me gëzim për veprën e kryer, për punën Tuaj si pedagog, akademik e diplomat, ndaj Ju urojmë, edhe në emër të Ministrisë së Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, jetë të gjatë e vepra të tjera, në pasurimin e kulturës së përbashkët.
Miqësisht,
Visar Zhiti
Ministria e Kulturës…
Tiranë, gusht, 2013.
TAKIME:
Me shkrimtarin Luan Starova kishim shkëmbyer e-maile dhe më parë dhe do të shkëmbenim dhe më pas, të rralla, por të çmuara si rubinët për mua, ishim takuar jo pak herë në Shkup, në Strugë, në Tiranë, në Lodevë të Francës, prapë në Shkup, kishim qenë dhe në shtëpinë e tij, unë, Eda ime dhe djali, Atjoni, bashkë me Luanin tjetër, edhe ai nga Pogradeci, Luan Topçiu dhe Renatën e tij. E zonja e shtëpisë, Gëzimja, e mbushte mikpritjen plot me emrin e saj, kujtojmë që njëra nga vajzat luajti dhe në flaut për ne, mysafirët e bregut tjetër. Dhe unë do t’u shkruaja: …të mirë pafund…
E MAILE:
Në një nga mesazhet e tij Luan Starova ndër të tjera do të më kërkonte një tregim, sa befasi e bukur, se: …jam duke pregaditur një Antologji të tregimit shqiptar të shekullit XX, – më bëri përshtypje ky përkushtim i tij për letrat shqipe, që do t’i merrte kohën e romaneve të tij që prisnin kreun tjetër…
Në bregun këtej gati mungonte kjo dashuri mes shkrimtarëve, përkujdesi atëror për gjeneratat më pas.
Në një e-mail gjeta që e uroja:
për dekoratën e lartë të Frances. Eshtë një nderim edhe për të gjithë ne…
Ja, dhe një e-mail tjetër, ia dërgoja nga Vatikani: Kam folur… me ambasadorin e Maqedonisë pranë Selisë së Shenjtë, që ai dhe unë t’ju ftojmë këtu… – fjala ishte për një takim me lexuesit në Itali, të organizuar nga dy ambasadat tona.
Kam gjetur dhe çfarë i kam shkruar për poezinë e tij:
…në shkretëtirën e fatit, ku jemi, mbi rërën përvëluese të dhëmbjes pa fund e anë, na dergoni një mirazh, na jepni ca gjurmë që të përcjellin në një oaz…Dua të dal te libri Juaj, “Kartagjena nuk mposhtet”, përgëzime për (ri)botimin e poezive, kanë ardhur mjaft mirë dhe mbartin me dinjitet kohën e tashme të leximit, ngjajnë të sapo shkruara, sepse kanë të përhershmen e ndjenjës e të mendimit, ku hermetizmi i tyre i përbashkët është dhembje njerëzore… prandaj si lexues gjejmë me shumë “kohë të brendshme”, nga ajo me e rëndesishmja, jo efemerja, nga që na tregohet se gjithçka ndodh brenda nesh, më fuqishëm se sa jashtë. Poezia Juaj ngjan si e shkruar në lëkurë jete, gjithmonë nga brenda saj, e lenë në shkretëtirë, ku koha që ikën, i jep më mister e vlerë. E mbaj mend botimin e tyre të parë, ndjesia e tyre tani ishte po ajo dhe ndryshe njëkohësisht, më e pjekur nga dielli i shkretëtirës, më me natë kartagjenase, me yje të ftohtë mbi rrënojat, që dëshmojnë më shumë qëndresë. Parathënia e Adonisit, e shkruar shkëlqyer, i shkon shumë gjendjes së poezisë Tuaj, universalitetit të saj, ndërsa pasthenia Juaj – e rileximit të tyre, metaforës së unit kolektiv, të Kosovës që nuk mposhtet, ku Ju me fisnikëri kujtoni emra të atyre që bënë antishkretëtirë në letrat shqipe, ndërsa unë… gjej dhe unin vetanak, fatin e kursyer në shkretëtire.
Nga që kisha nevojë për lutje dhe rrëfim, e ndjeja se mund t’i bëja, kisha mirëkuptimin e tij, ja ç’i thosha tjetër: …ishte si vazhdim i një bisede me Ju, e heshtur, ku lidhjet e mia me botën tashmë janë prishur hidhur, mua ma merr frymën nëntoka… dhe meqenëse labirinthi im nuk ka rrugëdalje, shoh qiellin, mbase një shkretëtirë e ngritur lart, mbi ne, me kartagjenë resh…
Dhe vazhdoja t’i shkruaja edhe më nga larg, nga SHBA, nga Chicago, por dhe nga afër, nga zemra, e uroja: …që Akademia e Shkencave në Tirane u nderua dhe me emrin Tuaj si antar. I tillë keni qenë përhere me vepren Tuaj të mrekullueshme…
Edhe këtej, në shtëpinë përtej oqeanit, kam libra të Sagës së tij, një poemë e madhërishme e Ballkanit…
I thosha këto dhe nga institucioni më i rëndësishëm, atij të lexuesit dhe e mbyllja me fjalët:
Mjeshtër,
ju duam!
(Sipas një shkrimi për Antologjinë
që do t’i kushtohej shkrimtarit Luan Starova)