Dr. Nikollë Loka/
Në vitet e fundit të sundimit osman, shtypi shqiptar u bë një instrument kyç për ndërgjegjësimin kombëtar dhe për përhapjen e idesë së bashkimit dhe pavarësisë. Në një periudhë kur Perandoria Osmane ushtronte kontroll të rreptë mbi botimet dhe mendimin publik, shqiptarët përdorën gazetat dhe revistat për të ruajtur dhe afirmuar identitetin e tyre kombëtar. Botimet shqiptare u shfaqën kryesisht jashtë territoreve osmane, në qytete si Bruksel, Romë, Bukuresht, Kajro dhe Boston, duke shpërndarë idetë për autonomi, gjuhë dhe kulturë. Gazetat si Drita, Albania, Sqipetari dhe Zen’i Shqipënisë u bënë organë të lëvizjes kombëtare, duke sfiduar censurën osmane dhe duke rritur vetëdijen mes shqiptarëve. Ato trajtonin çështje sociale, arsimore dhe kulturore, duke edukuar lexuesit mbi historinë dhe gjuhën e tyre. Shumë nga botuesit dhe redaktorët shqiptarë punuan me rrezik personal për të mbajtur gjallë idenë kombëtare. Shtypi shqiptar gjithashtu krijoi një rrjet lidhjesh mes diasporës dhe vendlindjes, duke bashkuar komunitete të shpërndara nëpër Evropë dhe Amerikë.
Përmes artikujve, komentet dhe kronikave, lexuesit shqiptarë informoheshin mbi ngjarjet politike dhe përpjekjet për pavarësi. Edhe pse autoritetet osmane shpesh ndalonin hyrjen e gazetave në territoret e tyre, mesazhi kombëtar vazhdoi të depërtojë dhe të ndikojë ndërgjegjësimin e popullsisë. Kështu, shtypi shqiptar u bë një mjet i pazëvendësueshëm për mobilizimin kulturor dhe politik në prag të Lëvizjes për Pavarësi. Në total, u botuan rreth 30 gazeta dhe periodikë, si dhe një numër i konsiderueshëm librash në gjuhën shqipe. Shumica e këtyre botimeve nuk u realizuan brenda territoreve osmane, për shkak të censurës dhe ndalesave, por u publikuan në vende të ndryshme të Evropës dhe jashtë saj: Bullgari (7), Itali (7), Egjipt (4), Rumani (4), Belgjikë (3), dhe njëri nga një në Austri, Greqi, Amerikë dhe Londër.
Qeveria osmane i konsideronte këto botime si të rrezikshme për unitetin dhe sigurinë e perandorisë. Më 7 korrik 1906, Kryetaria e Shtypit (Başkitabet) urdhëroi konfiskimin e librave dhe broshurave në shqip që konsideroheshin të dëmshme. Ndërkohë, vendimi i 29 janarit 1908 ndaloi absolutisht librat fetarë dhe botimet me alfabet shqiptar, duke ndaluar edhe importin dhe shitjen e tyre. Periodikët shqiptarë u ndeshën me të njëjtat pengesa, dhe hyrja e tyre në territorin osman ishte e lejuar vetëm në rastet e lejeve zyrtare nga Ministria e Arsimit (Maârif Nezareti).
Gazetat atdhetare shqiptare
Gazetat shqiptare në vitet e fundit të sundimit osman luajtën një rol kyç në ndërgjegjësimin kombëtar dhe afirmimin e identitetit shqiptar. Ato u përdorën si mjet për të përhapur idetë nacionaliste, duke edukuar shqiptarët mbi gjuhën, historinë dhe kulturën e tyre. Botimet si Drita, Sqipetari, Albania dhe Zen’i Shqipënisë sfiduan censurën osmane, shpesh duke u botuar jashtë Perandorisë, në qytete si Bruksel, Bukuresht, Romë, Kajro dhe Boston. Edhe pse qeveria osmane ndërmori masa të rrepta për ndalimin e tyre, gazeta vazhduan të shpërndanin mesazhe për autonomi dhe bashkim kombëtar. Ato krijuan një rrjet lidhjesh mes shqiptarëve brenda dhe jashtë perandorisë, duke fuqizuar vetëdijen e komuniteteve shqiptare. Në këtë mënyrë, shtypi shqiptar shërbeu si motor i mobilizimit dhe edukimit kombëtar në prag të Lëvizjes për Pavarësi.
Drita: E botuar nga Shoqëria Arsimore Shqiptare në vitet 1884-1885. Fillimisht gazeta quhej Drita, më pas mori emrin Dituria. Në botimin e saj kontribuan Sami dhe Naim Frashëri. Gazeta nisi me tre numra si Drita (Aydınlık/Işık), ndërsa nga numri i katërt, datë 10 nëntor 1884, nisi të quhej Dituria (Bilgi/Bilim). Publikimi nuk zgjati shumë, duke përfunduar me numrin dymbëdhjetë më 11 korrik 1885, pai u mbyll nga autoritetet osmane.
Sqipetari: Gazeta u botua në Bukuresht nga Shoqëria “Drita”. Nga gushti 1888 deri janari 1890, me mbështetjen financiare të qeverisë rumune, u botuan 28 ose 29 numra.
Albania (1897–1909, Bruksel, Londër, Belgjikë, e botuar nga Faik Konica në shqip dhe frëngjisht. Hyrja e saj në territorin osman u ndal më 8 gusht 1898.
Albanija (1902, Beograd), e botuar nga Jashar Erebara në shqip dhe serbisht, e ndaluar nga autoritetet osmane që nga viti 1905.
Zen’i Shqipënisë (Zëri i Shqipërisë): Gazetë e botuar nga Dervish Hima në Romë, në gjuhët shqipe, turke dhe frënge. Më 31 dhjetor 1899, Ministria e Brendshme osmane dërgoi një urdhër te institucione të ndryshme, përfshirë Telegraf dhe Postën, duke ndaluar hyrjen e saj në Perandori.
Arnavutluk’un İstiklâli (Pavarësia e Shqipërisë): Hyrja e kësaj gazete në vend u ndalua më 25 qershor 1900.
Arnavud/Arnavud Kadını: Botime javore nga Dervish Hima në turqisht dhe shqip, që synonin ndërgjegjësimin e grave dhe shqiptarëve në përgjithësi.
Besa-Besën: Gazeta filloi të botohej më tetor 1900 nga Milo Duçi në Kajro. Pas rreth një viti, emri i saj u ndryshua në Toska.
Bashkimi i Kombit: Manastir, dy gjuhë (turqisht dhe shqip), me redaktor Gjergj Qiriazi; financohej pjesërisht nga autoritetet austriake.
Besa/Dielli: Botime në Boston dhe Kajro; përfaqësonin lëvizjen kombëtare shqiptare jashtë Perandorisë Osmane dhe shpesh ndalesa në territoret osmane u vendosën për përmbajtjen nacionaliste.
Sotiria/Alvania: Nga viti 1901 deri 1902, u botua pesë numra nga Ismail Qemali në greqisht dhe shqip. Përmes këtij periodiku, Ismail Qemali synonte të mbronte çështjen e popullit shqiptar para opinionit europian.
Dielli (Güneş), botohej në Boston, shteti i Massachusetts, në Amerikën e Veriut. U mbështet nga shoqë ria shqiptare “Besa – Besë” më 1909. Gazeta botohej javore, ndërsa drejtues i saj ishte G. Konda. Sloganet e përdorura ishin: “Gazeta e vetme shqiptare në Amerikë” dhe “Organ i shqiptarëve nacionalistë që kërkojnë autonomi për Shqipërinë”. Më 16 janar 1910, me vendim të Meclis-i Vükela, u ndalua futja e saj në tokat osmane për shkak të përmbajtjes “dëmtuese”.
Kalamori-Bayrak, e botuar në Amerikë nga Faik Konica, që për shkak të përmbajtjes së saj “dëmtuese”, u ndalua në territorin osman me vendim të Meclis-i Vükela më 30 prill 1910.
Şimşek, fillimisht u botua si Sâika në Egjipt. Për shkak të përmbajtjes “muzir” (dëmprurëse), u ndalua hyrja e saj në vend. Filloi të dalë përsëri duke nisur nga 25 prill 1911, por hyrja e saj në territoret shqiptare u ndalua sërish.
Kombi (Millet): Gazeta e botuar në Boston, Massachusetts, SHBA, në gjuhën shqipe, botohej një herë në javë. Ishte ndaluar të hynte në territoret osmane me vendim të Qeverisë osmane, datë 19 shkurt 1908
Këto botime shpesh funksiononin në diasporë, si në Itali, Rumani, Egjipt dhe Amerikë, duke shpërndarë idetë kombëtare përmes gazetave dhe revistave, pavarësisht censurës osmane.
Gazetat proturke
Përveç botimeve atdhetare, u zhvilluan edhe gazeta proturke, të cilat përforconin politikën dhe ideologjinë osmane ndër shqiptarët. Ato u botuan nga shqiptarë që mbështesnin sundimin osman, duke vepruar si agjitorë të ideve të osmanimzit dhe të tuqizmit. Këto gazeta proturke përfaqësonin një instrument të sofistikuar të politikës osmane, duke përdorur pronarë shqiptarë për të krijuar legjitimitet dhe për të influencuar mendësinë e publikut shqiptar, sidomos në një periudhë kur lëvizja kombëtare shqiptare po fitonte forcë. Ato ishin një kundërpeshë ndaj botimeve atdhetare dhe ilustrojnë tensionin midis forcave nacionaliste shqiptare dhe pushtetit qendror osman.
Doğru Söz, Pronari dhe drejtuesi i përgjithshëm ishte Arif Hikmeti, shqiptar që jetonte në Turqi, ishtë një agjitator i flakët xhonturk, I vënë në shërbim të serbëve dhe turqve gjatë rebelimit të Shqipërisë së mesem në vitin 1914.
Dretiniba, pronari dhe drejtuesi ishte Arif Hikmeti.
Fiyaladreyt, revista e botuar në turqisht dhe shqip me pronar dhe drejtues Arif Hikmetin.
Perparim: Publikoheshin kryesisht në Stamboll dhe Manastir, shpesh në dy gjuhë (turqisht dhe shqip), dhe synonin të ruanin lidhjen me Perandorinë Osmane.
Yürek, Gazeta, nën drejtimin e deputetit të Elbasanit Hacı Ali, filloi botimin më 18 dhjetor 1911 si organ i Ittihad-ı Osmani Arnavud Maârif Mahfili. Gazeta botohej në gjuhën shqipe me alfabetin turk dhe arab.
Şiresa, Gazetë në gjuhën turke dhe shqipe, pronar dhe redaktor Behçet Beu.
Zemer: : Revista publikohej në turqisht dhe shqip, pronar dhe redaktor Ali Beu.
Këto botime shërbenin si një instrument ideologjik për Perandorinë Osmane dhe përpiqeshin të kundërshtonin ndikimin e gazetave atdhetare që nxitnin ndërgjegjësimin kombëtar dhe autonominë shqiptare.
Roli i shtypit shqiptar gjatë kësaj periudhe ishte kritik për formimin e ndërgjegjes kombëtare dhe përgatitjen për Lëvizjen për Pavarësi. Gazetat dhe revistat ishin jo vetëm mjet informimi, por edhe platformë ideologjike dhe arsimore, duke kontribuar në përhapjen e alfabetit shqip, historisë kombëtare dhe vetëdijes për të drejtat dhe aspiratat shqiptare.
Megjithatë, këto botime përballeshin me censurë, ndalesa dhe konfiskime nga autoritetet osmane, të cilat përpiqeshin të frenonin zhvillimin e nacionalizmit shqiptar. Ndërhyrja e diasporës shqiptare, sidomos nga Italia, Bullgaria, Rumani dhe Amerika, ishte thelbësore për mbijetesën dhe përhapjen e ideve kombëtare, duke krijuar një rrjet botimesh që sfidonte kontrollin osman dhe kontribuoi në konsolidimin e identitetit kombëtar para shpalljes së pavarësisë në vitin 1912.
Në këtë kuptim, shtypi shqiptar i periudhës së fundit të sundimit osman u bë instrument kryesor i mobilizimit kulturor dhe politik, duke shërbyer si urë komunikimi midis komuniteteve shqiptare brenda dhe jashtë Perandorisë Osmane.
Foto: wikipedia.org