Sokol Paja – Page 95 – Dielli

ÇRREGULLIMET E SHËNDETIT MENDOR GJATË PANDEMISË COVID-19

June 3, 2020 by dgreca

Gjergji Merja, mjek psikiatër në St. Vinzenz Hospital në qytetin e Dinslaken, Gjermani, rrëfen ekskluzivisht për gazetën Dielli, Organ i Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA, New York, veçoritë e çrregullimeve të shëndetit mendor te njerëzit gjatë karantinës dhe gjithë fazës së pandemisë globale, intervistë dhënë gazetarit Sokol PAJA.

ANKTH DHE DEPRESION

Me procesin e karantinimit për shkak të Corona Virusit është vënë re një rritje në numër e disa çregullimeve të shendetit mendor që kanë të bëjnë me ankthin dhe depresionin. Kjo për shkak të disa faktorëve që kanë ndikuar në mënyrë të drejtëpërdrejtë dhe të tërthortë në përditshmërinë e çdokujt dhe mënyrën e programimit të jetës. Ndër faktorët kryesorë që bie në sy është pasiguria dhe frika për të ardhmen, kësaj i bashkangjitet edhe nivelet e rritura të vigjilencës të amplifikuara nga masa e madhe e informacionit për një infektim të mundshëm nga Covid-19. Çdo kush nga ne i përgjigjet një situate stresuese në mënyra të ndryshme por mekanizmi i cili çon në pergjigjen tonë është pothuajse i njëjtë dhe ka të bëjë me ndryshimin e nivelit të disa neurotransmetuesve dhe hormoneve kryesore siç është serotonina, dopamina dhe adrenalina. Ndryshimi i Serotoninës sjell përshembull çregullime në ritmin e gjumit me zgjatje të fazave zgjuar që është edhe një nga simptomat e para të çregullimeve të ankthit apo fazave depresive. Duke qenë që serotonina dhe dopamina luan një rol kyc në modulimin e humorit dhe qetësisë së brëndshme çdo ndryshim që ndodh në ciklin e këtyre hormoneve ka një impakt thuajse të menjëhershëm në shfaqjen e simptomave si lodhja, frika e shtuar, mungesa e përqëndrimit, ulja e nivelit të urisë dhe në disa rase rritje të sjelljeve agresive. Është një pjesë normale e jetës të përjetosh ankth të rastin kur rreth nesh ndodhin dryshime dhe disa ekuilibra prishen përkohësisht, siç është në këtë rast për shkak të pandemisë, ekuilibri socio-ekonomik. Por mund të ndodhë të pësoni një ankth që është këmbëngulës, në dukje i pakontrollueshëm dhe mbizotërues. Nëse është një frikë e tepruar, jo racionale për situatat e përditshme, mund të jete e veshtirë për tu kontrolluar dhe ndikon ndjeshëm në atë që ne quajmë cilësinë e jetës. Kur ankthi ndërhyn në aktivitetet e përditshme, mund të keni një çrregullim ankthi që mund të avancojë deri në sulme paniku apo ndjenja të forta depresiviteti.

SI TË SHMANGIM PANIKUN

Në këto situata është e nevojshme një ndryshim në këndvështrimin e jetës, pra të forcohet ai që quhet mekanizmi adaptues që na lejon ne të rregullojmë dhe përmirësojmë sjelljen tonë për të kapërcyer ndjenjat e forta të frikës që lidhen me mundësinë e infiektimit si dhe ndjenjën e të qënit të izoluar e të vetmuar që lind shpeshherë në kohë pandemie. Çdo situatë e cila na krijon ndjenja të forta ankthi ja vlen të izolohet edhe të vlerësohet për të zbërthyer mekanizmin i cili çon në panik apo depresivitet. Duke bërë këtë ne mund të përmirsojmë sjelljen tonë në momentet e ankthit, të kuptojmë më thjeshtë se çfarë përfaqëson ankthi për ne, ta njohim atë më mirë dhe pse jo ta pranojmë si pjesë tonën pa ju trembur. Një mundësi e mirë është të përdorim izolimin për tu fokusuar te vetvetja, të marrim kohë për tu kujdesur për ne, për trupin dhe mëndjen tonë. Kjo është një mundësi për ta ulur pak nivelin e alarmit, për ta kaluar fokusin nga ajo që na rrethon për momentin dhe për tu përqëndruar më shumë te gjendja jonë e përgjithshme, për tu angazhuar me dëshira që kemi patur gjithmonë por për shkak të angazhimeve të mëdha nuk kemi mundur ti realizojmë. Provoni të mbani të pandryshuar rutinën e ditës që nga ditët e para-karantinës. Shpeshherë të qënit për një kohë të gjatë të izoluar dhe nën ndikmin e stresit të shkaktuar nga situata e pandemisë rritë eksponencialisht frymën e të menduarit negativist apo katastrofizues që është në themel të çregullimeve të ankthit dhe depresionit. Sa më të aftë të jemi ta mbushim rutinën tonë me aktivitete pozitive aq më të mbrojtur do jemi ndaj këtyre problemeve të shëndetit mendor.

SI TË TRAJTOJMË PROBLEMET E SHËNDETIT MENDOR

Kuptohet që jo e gjithë shoqëria do përjetojë gjëndje depresive apo ankthi sepse kjo varet nga vulnerabiliteti dhe predispozicioni që ka çdo kush nga ne për t‘u prekur nga të tillë çregullime. Un do të këshilloja të jemi të kujdesshem dhe ti kushtojmë vëmendje siptomave të lart përmendura duke mos i anashkaluar ato por duke reaguar sa më pareë. Në këtë proces mund të na ndihmojë mbajtja e një ditari duke hedhur aty mendimet dhe ndjesit tona në mënyrë për të bërë një reflektim të mëvonshëm. Kto do të ishin disa nga mundësitë që ne kemi për të parandaluar zhvillimin e çregullimeve Të ankthit apo depresionit por ja vlen të përmenden edhe mundesitë e trajtimit. Përpos mjekimit me antidepresiv SSRI apo SNRI të cilët janë të shumtë në numër dhe ka një efikasitet të lartë në trajtimin e këtyre çregullimeve të shëndetit mendor, një alternativë mjaft e vlefshme dhe që ja vlen të praktikohet me shpesh është psikoterapia. Psikoterapia synon të trajtojë çregullimin në themel të tij, ndryshe nga sa bëjnë mjekimet me antidepresiv që kontrollojnë më shumë simptomat e shfqura. “Cognitive behavioral treatment“ apo i përkthyer trajtimi njohës i sjelljes, synon të analizojë veprimet që çojnë në situata paniku apo ankthi, përmirësimi i rregullimit emocional, dhe zhvillimi i strategjive personale të përballimit që synojnë zgjidhjen e problemeve aktuale. Këto terapi jan bazuar në studime që tregojnë se shtrembërimet e mendimit dhe sjelljet jo të përshtatshme luajnë një rol në zhvillimin e çrregullimeve psikologjike, dhe se simptomat dhe shqetësimet shoqëruese mund të zvogëlohen duke mësuar aftësi të reja të përpunimit të informacionit dhe mekanizma të përballimit të situatave të ndryshme. Çdo kush nga ne ka mundësi që me ndryshime të vogla në përditshmëri ta bëjë sa më pak të vështirë këtë proces i cili duhet kaluar pa trauma.

ARBEN MALAJ- SKENARËT PËR RIMËKËMBJEN E EKONOMISË SHQIPTARE

June 1, 2020 by dgreca

Arben Malaj, President i “Institutit për Politika Publike dhe Qeverisje të Mirë” në Tiranë, analizon për gazetën Dielli, Organ i Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA, New York, Shqipërinë në përballjen me pandeminë globale, skenarët e daljes nga kriza ekonomike, masat e qeverisë, pasiguria, paniku, investimet dhe stabiliteti i përgjithshëm ekonomik i vëndit. Me Prof.Dr Arben Malajn, për të ardhmen ekonomike të Shqipërisë pas pandemisë globale, bashkëbisedoi gazetari Sokol PAJA.

E ARDHMJA E EKONOMISË SHQIPTARE PAS PANDEMISË COVID-19

Për faktin se COVID 19 preku të gjithë sektorët e ekonomisë dhe që imponohet nga faktorë të jashtëm, mund të themi që kjo është kriza më e rëndë që mund të ketë kaluar ekonomia shqiptare pas viteve `90. Pasojat shoqërore janë të rënda pasi është rritur ndjeshëm papunësia, e cila nqs ekonomia do të ketë një rënie 9% e PBB-së mund të shtohet me 100 mijë të pa punë. Sipas Bankës Botërore pandemia do të rrisë varfërinë, personat me të ardhura deri në 5.5 dollarë në ditë mund të shkojnë deri në 40 përqind të popullësisë. Rënia e aktivitetit ekonomik do të shkaktojë rritjen e defiçitit dhe borxhit publik, dhe do të dëmtojë stabilitetin e financave publike. Mund të gjendemi përballë fenomenit që ish sekretari i thesarit Larry Summers e konsideron si “secular stagnation”. Do të duhet të bashkëjetojmë për një kohë jo të shkurtër me sfidat e rritjes ekonomike në kushtet e pa qëndrueshmërisë së financave publike. Studiuesit parashikojnë që Shqipëria të ketë një rritje në trajtë V e cila nënkupton se rënie të shpejtë dhe të madhe por edhe ringritja do të jetë e shpejtë. EBRD parashikon rënie ekonomike në 2020 në nivelin -9% dhe rritje në vitin 2021 në masën 12% të PBB-së. Opsioni i rritjes në trajtë V nuk mund të jetë automatik. Kërkohen politika monetare, fiskale, reforma strukturore që lehtësojnë ambientin e biznesit dhe përmirësojnë qeverisjen e vendit. Fundi i vitit 2020 dhe fillimi vitit 2021 mund të preken negativisht edhe nga ethet dhe përplasjet për zgjedhjet e ardhshme locale dhe parlamentare. Një ambient agresiv politik redukton apo sponton shpenzimet e individëve dhe biznesit. Kjo ul kërkesën agregate pra rritjen e së cilës nuk mund të ndalet përkeqësimi dhe nuk mund të fillojë ri-ngritja shpirtërore dhe ekonomike. Besimi tek qeveria dhe integriteti I qeveritarëve vlerësohen element të rendësishëm të sjelljes së individëve dhe konsumatorëve. Konsumi familjeve ze rreth 70 % të GDP-së. Shpresoj që rritja ekonomike në 2020 të mos bie deri në 9 %. Që të mos ndodhë kjo qeveria nuk duhet të vonohet në bërjen efektive të paketës së rindërtimit e cila është rreth 1.15 miliard euro dhe te tre paketave anti coronavirus. Këto burime financiare shtesë do të rritin kërkesën agregate ne fund të 2020 dhe gjate vitit 2021.

PAKETA PËR SHPËTIMIN E EKONOMISË

Përballja me pandeminë kërkojnë dërhyrjen e qeverisë në tre kollona. Kollona e parë – përballimi i krizës shendetësore – parandalimi i përhapjes së Covid-19, reduktimi i numrit të infektuarëve dhe mbi të gjitha të numrit të pacientëve që humbin jetën. Në këtë pjesë të manaxhimit të pandemisë mjekët e mrekullueshëm shqiptare dhe qeveria paten rezultate pozitive. Manaxhimi i kësaj faze kërkoi burime financiare shtesë, nga alokime të buxhetit të shtetit dhe ndihma e menjëhershme e BE-së me 50 milionë euro, 1/3 për shëndetësinë dhe 2/3 për të papunët dhe të varfërit. Qeveria e SHBA-së ofroi ndihma të mirë adresuara për shëndetësinë dhe Akademinë e Transparencës. Kollona e dytë ishte ajo e ndihmës për të papunët dhe të varfërit. Kjo është një sfidë morale për të garantuar kohezionin dhe solidaritetin social. As në kohë krize askush nuk duhet të ndjehet i braktisur. U ofrua paketat financiare për 60.000 të papunë të rinj me një pagesë (pagesë lufte) 26.000 lekë/muaj dhe ndihma 40.000 lekë pagesë e menjëhershme për 179.000 individë. Pra janë 236 000 familje që përfshihen në këto skema ndihme. Me një numër rreth 4 veta për një familje janë rreth 900.00 shqiptarë që kushtëzohen nga paketat antikrizë fiskale. Dy janë problemet që u konstatuan tek skema e mbështetjes për të papunët dhe të varfërit. E para vonesa në dizenjimin dhe disbursimin e mbështetjes financiare që në këtë rast është pagesë për mbijetesë dhe e dyta pagesa 40 000 lekë për 176 000 familje nuk kishte element diferencues sipas numrit të pjestarëve për familje në varfëri dhe nuk qartësonte sa ishte ndihma konkrete për çdo pjestar të familjeve përfituese ku numri varion nga 1 deri në 5 anëtarë. Paketat që kanë qëllim të injektojnë likujditete në ekonomi nëpërmjet rritjes së kreditimit duke ofruar edhe garanci sovrane kanë ecur shumë ngadalë edhe për faktin se dizenjimi i tyre nuk është bërë në bashkëpunim me bankat dhe asosacionet e biznesit. Vështirësitë praktike kanë qenë të konsiderueshme për përfituresit potencial. Në kulmin e diskutimeve për kapërcimin e krizës financiare 2008 ku propozohej edhe instrumenti “Helicopter Money” Thomas Friedman i Neë York Times i cili bazuar në rrënjet e krizës do të qartësonte se botës i duhet më shumë një “Helicopter integrity” sesa helicopter që do të hedhin para në ekonomi. Strategjitë antikrizë mund të dështojnë kur mungon besimi tek qeveria dhe integriteti qeverisës. Tre janë pengesat kryesore që mund ta pengojnë ringritjen e ekonomisë tonë: (i) pa qartësitë për përmasat e ndikimeve negative të pandemisë; (ii) pasiguritë për të ardhmen aq më tepër që shpesh flitet për rikthim të pandemisë apo shfaqjen në mënyrë të përsëritur të pandemive të ndryshme dhe (iii) kostot direkte dhe indirekte të efekteve në shëndetin mendorë për shkak të pandemive që ushqejnë ankthin, pasivitetin, panikun dhe depresionin. Siç thotë nobelisti Leëit armiku i vërtetë nuk është pandemia por paniku. Ne nuk jemi të aftë të masim efektin negativ të uljes së produktivitetit për shkak të traumave psikologjike, por në librin e tyre “PLAN B” Sheryl Sandberg and Adam Grant theksojnë se humbjet në një vit në ekonominë amerikane nga rënia e produktivitetit gjatë periudhës post trauma llogaritet rreth 74 miliard dollarë në vit. Të qeverisësh përballë këtyre tre pengesave nuk do të jetë e lehtë. Nga pikëpamja praktike tani arma kryesore e luftës kundër pandemisë nuk do të jetë shumëllojshmëria apo madhësia e paketave ndihmëse dhe mbështetëse, por reduktimi i pa qartësive, i pa sigurive dhe panikut.

KU GABOI QEVERIA NË MENAXHIMIN E KRIZËS

Lidhur me pjesën e manaxhimit shëndetësorë qeveria vepro i shpejt dhe me masa deri drastike të cilat rezultuan positive, por disa masa krijuan kosto të rënda psikologjike, sociale, ekonomike e buxhetore. Lidhur me manaxhimin social dhe ekonomik në fillim qeveria ushqeu ndjenjën e frikës dhe panikut. Ndërhyrjet me paketa lehtësuese dhe mbështëse për të papunët, të varfërit dhe biznesin rezultuan të pa studjuara mirë, të pa kordinuara dhe ta pa harmonizuara në tërësinë e tyre. Këto paketa rezultuan të jenë jo efektive në kohën e duhur. Transmetimi i efekteve të tyre në ekonominë reale për të rritur kërkesën e përgjithshme, duhet të frenonte rënien ekonomike dhe të lehtësonte ringritjen. Vonesat për të garantuar kohezionin social rriten varfërinë dhe pasigurinë. Ndërsa vonesat për biznesin mund ta thellojnë dhe ta bëjnë me të gjatë krizën e Covid-19.

RRUGËT PËR RIMËKËMBJEN E EKONOMISË SHQIPTARE

Qeverisja ekonomike sot kushtëzohet ndjeshëm nga pritshmëritë e individëve dhe biznesit. Reduktimi i pasigurive, pa qartësive dhe panikut janë parakushte për daljen e shpejtë nga kriza dhe për ringritjen e qëndrueshme morale dhe ekonomike. Përmirësimi i pritshmërive kërkon reduktimin e paqartësive dhe pasigurive, kërkon një qeverisje me zemër dhe jo me gjoba, kërkon një qeverisje me respekt reciprok dhe jo me arrogancë. Sektorët që kërkojnë mbështetje të veçantë janë turizmi, fasonët dhe bujqësia në të gjithë ciklin e saj të prodhimit, grumbullimit dhe përpunimit. Qeverisja aktuale nuk është e fortë, ajo është e ashpër deri në arrogancë. Mirëqeverisja, reduktimi i kapjes së shtetit dhe korrupsionit, reforma e thellë në gjyqësorë, garantimi i lirive ekonomike e politike janë element shumë më të rëndësishëm se sasia e parave të injektuara në ekonomi. Qeveria nuk duhet të vonohej të garantonte fondet për të papapunët dhe të varfërit si edhe paketa financiare funksionale për të garantuar likujditetet shtesë në ekonomi. Duhet të vet ndërgjegjësohemi se qeverisja personale, e biznesit dhe e vendit pas pandemisë nuk do të jetë e njëjta. Ndyshime të konsiderueshme duhet të ketë në mënyrën e sjelljes midis të gjithë agjentëve social dhe ekonomike. Shqipëria duhet të kalojë nga sektorët më pak productive drejtë ekonomisë së dijes. Kjo kërkon një strategji kombëtare të mirëstudiuar dhe të implementueshme. Përfaqësues të spikatur të diasporës në shkencë dhe biznes duhet të jenë pjesë institucionale dhe aktive e këtij ndryshimi strukturorë. Aktualisht përballemi me papunësinë ciklike por për rritjen e produktivitetit dhe aftësisë konkuruese të ekonomisë tone duhet të përqëndrohemi tek papunësia strukturore e cila mund të lehtësohe te dhe nga edukimi onlinë. Përballë pandemisë preferoj strategjitë e rritjes ekonomike që bazohen në mirëfunksionimin e shtetit ligjore sesa rritja e paketave financiare të bujshme por të vonuara dhe jo efektive, të cilat do të rritin barrën e borxheve dhe mund të përkeqësojnë sfidat e një rritje ekonomike me tëlartë, të qëndrueshme, vibrante ndaj goditjeve të jashtme dhe një rritje ekonomike më e drejtë e cila ndan më mire përfitimet e rritjes ekonomike duke prodhuar më shumë punësim dhe me pak varfëri e pabarazi. Borxhet e marra për përballimin e covid-19 do të jenë një barrë jo e lehtë për vende si Shqipëria, prandaj rritje e borxheve duhet të jetë e mire studiuar dhe të përdoren me eficencë maksimale. Në rast të kundërt paqëndrueshmëria e financave publike do të jetë një sëmundje e përhershme dhe e kushtueshme.

MESAZHI PËR LEXUESIT E DIELLIT DHE DIASPORËN SHQIPTARE NË USA

E para uroj nga zemra që familjet e tyre në SHBA por edhe në vendin amë ta kalojnë sa më lehtë këtë situate pandemike. E dyta – ju shpreh mirënjohje të veçantë shoqatës “VATRA” për kontributet e tyre të spikatura në moment kritike të histories së kombit shqiptarë dhe e treta- apeloj që diaspora të ketë një rol pro aktiv ndaj sfidave të kombit shqiptarë. Ndoshta për shkak të ftohtësisë me të cilën priten dhe respektohen nga institucionet qeverisëse në Shqipëri, Kosovë, Maqedonia e Veriut dhe në Mal të Zi edhe për shkak të dështimeve për ide apo projekte të ndryshme, shumë prej tyre janë zhgënjyer dhe nuk janë këmbëngulës. Diaspora shqiptare në USA ka një aset të vyer që mund dhe duhet ta përdorin më mirë për kombin shqiptarë. Ju keni netëorkun më të madh politik dhe ekonomik, njihni dhe ju respektojnë personalitete në fushën e shkencës, biznesit dhe politikës. Aty janë përqëndruar pjesa më e madhe e diasporësë re, të mire arsimuar dhe të sukseshëm. Mendoni çdo ditë për ta venë pozitivisht në shërbim të kombit tuaj këtë pasuri të madhe. Shqipëria dhe Kosova kanë sfida politike në procesin e integrimit euro-atlantik, por kanë sfida imediate sociale dhe ekonomike. Pikerisht tani mund të ketë mundësi shumë të mira në ristrukturimin dhe rialokimin e bizneseve amerikane jashtë Amerikës sidomos nga Kina. Një pjesë e këtyre bizneseve jane duke i dentifikuar se ku mund të rivendosen. Mundësitë më të mëdha janë Evropa, Afrika dhe Ballkani Perëndimorë. Ne kemi nevojë ta orientojmë ekonominë tone drejtë ekonomisë së dijes. Disa paketa lehtësuese dhe mbështetëse për bizneset në IT janë bërë. Investitorët nga diaspora mund të jenë garancia e munguar për të lehtësuar këtë sfidë imediate të strukturimit drejtë sektorëve më productive të ekonomisë tonë. Diplomacia jonë ekonomike nëpërmjet diasporës mund të jetë efektive. Duke ju mbajtur larg dhe duke qëndruar larg, Shqipëria ka humbur një pjesë të kapitalit shkencore, ekonomike e politike të disporës së saj. Këshilla ime miqësore është, mos u tërhiqni, këmbëngulni, angazhohuni më shumë për çdo ndryshim pozitiv që i duhet kombi shqiptar. Askush më mirë se NënëTereza mund të na inspirojë për të ardhmen tonë me mesazhin e saj: “Të duash do të thotë të bësh gjëra të vogla me dashuri të madhe”.

SHQIPËRIA PAS PANDEMISË COVID-19

May 31, 2020 by dgreca

-SHQIPËRIA POPULISTE DHE EKSTREMISHT E POLARIZUAR/

Ylli Manjani, si ish-Ministër i Drejtësisë në Shqipëri, analizon për gazetën Dielli, Organ i Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA, New York, Shqipërinë në kushtet e pandemisë globale, sjelljen e qeverisë, paligjshmërinë, dhunën policore, shëmbjen e Teatrit Kombëtar, krizën ekonomike dhe pandeminë ligjore të institucioneve në Shqipëri. Me Ylli Manjanin bashkëbisedoi gazetari Sokol PAJA.

SHQIPËRIA PAS PANDEMISË COVID-19

Njësoj si pas çdo fatkeqësie natyrore, por me një dallim, kur bie tërmet e dimë nga na erdhi, ndërsa këtë pandemi se mori vesh askush se ç’ishte e përse duhej ekstremizuar mbyllja e jetës. Sidoqoftë, ekonomikisht kjo mbyllje ishte rrënuese për çdo shqiptar. Si për të pasurit ashtu dhe për të varfërit. Natyrisht për këto të fundit shumë më e rëndë. Më e keqja është se situata duhet pa shpresë që të ketë ndonjë përmirësim të shpejtë. Njerëzit në shumicë presin një lëmoshë nga diskush. Puna është bërë gjithnjë e më e pamundur për tu gjetur e për tu mbajtur. Të ardhurat nga emigracioni natyrshëm bien edhe më shumë se çkishin rënë. Politikisht Shqipëria post pandemi është vetëm populiste dhe ekstremisht e polarizuar. Ky polarizim i vendosur në një mjedis pushteti monist ku bosi ka çdo gjë në dorë, nuk prodhon asnjë lloj ndjesie pozitive. Njerëzit ndjehet në velur, të zhgënjyer, pa shpresë dhe nën një tension permanent kolektiv se “diçka tjetër më e rëndë pritet të ndodhë”. Shoqëria është e lodhur dhe gjeneron vetëm mjete mbijetese. Shteti tashmë është i gjithi monist. Kjo është shkurt Shqipëria post pandemi. Ah, ndjesë se harrova, jemi formalisht ende në gjendje fatkeqësie, në mënyrë antikushtetuese, megjithse jemi mbi një muaj që nuk kemi asnjë fatalitet nga COVID.

QEVERIA, SAJESA DHE PROPAGANDË

Qeveria nuk mori masa, por improvizoi sajesa dhe ndërmori një fushatë propagande të jashtëzakonshme. Në asnjë rast nuk e pamë qeverinë që të bëhej bashkë me popullin për ti bërë ballë fatkeqsisë. Përkundrazi qeverinë e pamë përballë popullit të saj, me mjete nga më represivet dhe me gjuhën më të egër kërcënuese ndaj tij. Ligjërisht është e kotë të harxhojmë kohë ta analizojmë sjelljen e kësaj qeverie sepse NUK KA ASNJË LIDHJE me ligjin. Qeveria ka kohë në fakt që ka abroguar Kushtetutën e vendit de fakto dhe sillet si skllavopronare e Shqipërisë e shqiptarëve. Liritë dhe të drejtat kushtetuese të këtyre të fundit janë peng i qeverisë. Policia e shtetit është e gjitha nën komandë politike dhe dhunon qytetarët hapur. Këto ditë pamë edhe një reagim të shëmtuar të Drejtorit të Policisë së shtetit që justifikoi dhunën e policisë ndaj një 14 vjeçari me një video të së emës. Ky ishte në thelb fytyra e vërtetë e shtetit politik që sundon sot në vend. Bosi urdhëron në Fb dhe policia i quan ligje. Ky është sundimi i ligjit në vend sot.

QEVERIA MES SHPIKJES DHE IMPROVIZIMIT

Qeveria nuk e pati asnjëherë situatën nën kontroll. Shpiku sajoi e improvizoi skenarë e grafikë që nuk pasqyruan ansjëherë realitetin. Kishte prova që sëmundja ishte prezente që në janar e shkurt, por pandemia u shpall në mars. Pa informacion të saktë nuk mund të ndërmarrësh asnjë masë të suksesshme. Nëse ne nuk patëm aq shumë fatalitete kjo nuk erdhi si rezultat i masave pa lidhje të qeverisë. Qartësisht është kështu.

SHQIPËRIA NË RRUGËN E LIGJIT

Si fillim duhen bërë zgjedhje pluraliste. Duhet një parlament që.përfaqëson popullin në mënyrë pluraliste. Bashkë me pluralizmin duhet të ndodhë dhe një rotacion politik i nevojshëm. Në vijim duhen thelluar reformat politike, ekonomike, shtetformuese e sociale.

SHEMBJA E TEATRIT KOMBËTAR NJË AKT BARBAR

Shembja e Teatrit Kombëtar është akt barbar. Në përkufizim barbar quhet çdo shkatërrues i kulturës dhe objekteve të saj. Për fat të keq ky akt barbar ka ndodhur për arësye politike. Edi Rama e shëmbi tani Teatrin sepse mendoi se do largojë opozitën nga përgatitja për zgjedhje. Është taktikë e tij për të lodhur, dobësuar e larguar opozitën nga bashkimi i saj dhe nga zgjedhjet.

MESAZHI PËR LEXUESIT E DIELLIT DHE DIASPORËN NË USA

Ndriçohuni nga rrezet e Diellit dhe përdorini ato për të ndriçuar të vërtetën në Shqipërinë tuaj. Atë të vërtetë që e shohim ne por që nuk ka ambasadë që e ndriçon. Kjo vlen edhe për Ambasadën të cilën ju e paguani me taksat tuaja. Vetëm ju mund të kontribuoni që të ri pozicionohet raporti diplomatik me të vërtetën e dhimbshme të Shqipërisë sonë të përbashkët. Ju përshëndes.

STIGMA SI FAKTOR PENGUES NË KËRKIMIN E NDIHMËS DHE PËRMIRËSIMIN E SHËNDETIT MENDORË

May 30, 2020 by dgreca

Elvis Popaj, psikolog klinik/psikoterapist pranë Qendrës Shqiptare të Psikoterapisë Konjitiv – Bihejviorale, analizon për gazetën Dielli, Organ i Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA, New York, çështjet e shëndetit mendor në shoqëri si dhe menaxhimin, reduktimin e simptomave dhe përmirësimin e shëndetit mendor te personat e prekur. Me Elvis Popajn bashkëbisedoi gazetari Sokol PAJA.

ÇËSHTJET E SHËNDETIT MENDOR NËNVLERËSOHEN DHE PËRÇMOHEN NGA SHOQËRIA

Fjala ‘stigmë’ rrjedh nga latinishtja ‘stigmat’ që e përkthyer në shqip do të thotë ‘shenjë’. Termi stigmë përdoret për të përshkruar një fenomen i cili gjykohet negativisht nga shoqëria dhe ndaj të cilit ka shumë paragjykime. Historikisht, çështjet e shëndetit mendorë janë trajtuar nga shoqëria në një mënyrë nënvlerësuese dhe përçmuese – si një ‘shenjë e turpshme’ që personat me çrregullime mendore mbartin. Edhe pse ankthi, gjendjet depresive, varësitë, psikozat, çrregullimet e të ngrënit etj, janë fenomene shumë të zakonshme, sërish është mjaft e vështirë të flitet hapur për to për shkak të stigmës që i rrethon ato. Për të kuptuar sesi lind dhe mbartet stigma në lidhje me çështjet e shëndetit mendorë duhet të shkojmë më herët, qëkur fëmijëve iu transmetohet që të ndjerit e frikës, ankthit, trishtimit apo cdo lloj emocioni tjetër të pakëndshëm, nuk është asgjë tjetër veçsë dobësi, turp apo pazotësi. Nëse fëmija shfaq frikë apo ankth, etiketohet si ‘frikacak’; nëse trishtohet është ‘qarraman’; nëse zemërohet është ‘i prapë’. Në këtë mënyrë, ne rritemi me mesazhin e gabuar që emocione të caktuara janë të papranueshme nga ambjenti përreth dhe si rrjedhim duhet ti fshehim, të mos i ekspozojmë apo ti mohojmë në mënyrë që të ndihemi më të sigurt dhe më të pranuar. Në fakt gjithsecili prej këtyre emocioneve ka një funksion të caktuar: fëmija është i frikësuar sepse ka dicka që e frikëson në ambjentin përreth, është i trishtuar sepse i mungon dikush apo dicka, është i zemëruar sepse nuk po i plotësohet një nevojë e caktuar legjitime. Dhe kur ndodh që këto emocione të intensifikohen më vonë si çrregullime të mirëfillta të ankthit apo depresionit bëjmë cmos që ti maskojmë në mënyrë që të mbrohemi nga gjykimi stigmatizues i të tjerëve apo/dhe i vetes. Në këtë mënyrë personat që përballen me çrregullime të shëndetit mendorë duhet të vuajnë vështirësi të dyfishta: nga njëra ata duhet të menaxhojnë vuajtjen e lidhur me çrregullimin mendorë që po përjetojnë dhe nga ana tjetër duhet të maskojnë këtë vuajtje për të mos u përballur me gjykimin stigmatizues të ambjentit përreth. Në momente të caktuara stigma brendësohet duke u kthyer në një rreth vicioz vetgjykues – në këtë mënyrë gjykimi stigmatizues ‘pse je kështu’, ‘pse ndihesh kështu’, ‘pse nuk bëhesh i fortë dhe ta kalosh këtë gjë’ kthehet në gjykime vetstigmatizuese të tipit ‘pse jam kështu’, ‘pse jam kaq i dobët sa të mos kem kontroll mbi ankthin tim’ duke e përkeqësuar ndjeshëm vuajtjen psikologjike.

ALARMI I OBSH, 1 NË 4 PERSONA KALOJNË PROBLEME TË SHËNDETIT MENDOR

E pra, çështjet e shëndetit mendorë janë aq të zakonshme sa sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, 1 në 4 persona në botë përjetojnë në një moment të jetës së tyre probleme të shëndetit mendorë. Kjo shifër pritet të jetë akoma më e lartë duke qënë se stigma, nuk i lejon shpesh individët të raportojnë çështjet e shëndetit mendorë hapur nëpër studime të ndryshme epidemiologjike. Një në katër veta do të thotë që në familjet tona, të paktën një prej nesh vuan çështje të shëndetit mendorë për të cilat në shumicën e rasteve nuk merr ndihmën e nevojshme. Studime të tjera pohojnë se rreth gjysma e Amerikanëve (46%) në një moment të jetës së tyre përballen me një vështirësi të shëndetit mendorë, qofshin këto çregullime të ankthit, çregullime të humorit, varësi nga substancat apo çregullime të tjera (Kessler et al, 2005). Pra një në dy persona në Amerikë përjetojnë në një moment të jetës së tyre probleme të lidhura me shëndetin mendorë.

PSE ËSHTË E VËSHTIRË TË FLITET PËR SHËNDETIN MENDOR

Natyrshëm lind pyetja: përderisa çregullimet e shëndetit mendor janë kaq të zakonshme, përse është kaq e vështirë të flitet hapur për to dhe të kërkohet ndihmë kur po përballemi me to? Për t’ju përgjigjur kësaj pyetje duhet ti rikthehemi sërish asaj çfarë po diskutonim në fillim: se si shfaqja e emocioneve të caktuara si frika, ankthi, trishtimi interpretohet si dobësi në shumë kultura përfshirë edhe kulturën tonë. Nëse ju referohemi statistikave të mësipërme problemet e shëndetit mendorë janë po aq në mos më të zakonshme se shumë nga sëmundjet fizike që na prekin gjatë ciklit të jetës sonë. Por nga ana tjetër për shumë prej nesh është e lehtë të themi që vuajmë nga gastriti por jo edhe aq e lehtë kur duhet të flasim për ankthin që përjetojmë, është e lehtë të ankohemi për dhimbjet e mëdha të migrenës por jo të flasim për ndjenjat e thella të pavlefshmërisë që vijnë bashkë me depresionin, është e lehtë të qahemi për dhimbje të ndryshme fizike që përjetojmë por jo të flasim për stresin kronik të pranishëm në jetën tonë.

PËRMIRËSIMI DHE TRAJTIMI I PROBLEMEVE TË SHËNDETIT MENDOR

Po, a përmirësohen problemet e shëndetit mendor dhe a ka mënyra për ti trajtuar ato? Fatkeqësisht stigma pengon shumë njerëz që të marrin ndihmën e duhur dhe aq të nevojshme kur përballen me çështjet e shëndetit mendor. Sot ekzistojnë shumë disiplina të ndryshme shkencore që ndihmojnë në menaxhimin, reduktimin e simptomave dhe përmirësimin e ndjeshëm të problemeve të lidhura me shëndetin mendorë. Pa u ndalur shumë gjatë tek përshkrimi i gjithsecilës – psikoterapia, medikamentet, ushtrimet fizike, meditimi, yoga etj – janë studjuar gjërësisht dhe vlerësuar si efektive në përmirësimin e shumë prej problemeve të shëndetit mendorë. Psikoterapia, për shembull është një mjet mjaft efektiv jo vetëm në reduktimin e vuajtjes që rrjedh nga prania e çrregullimit mendorë por gjithashtu një mekanizëm efikas që ndikon në rritjen e cilësisë së jetës, rritjen personale, përmirësimin e marrëdhënieve dhe orientimin drejt një jetë më të kuptimshme dhe më të plotë.

SHQIPËRIA NË BETEJËN NDAJ COVID-19. KU ËSHTË GABUAR?

May 29, 2020 by dgreca

Leonard Solis, si ish-Ministër i Shëndetësisë në Shqipëri dhe tashmë Drejtor mjekësor i “International Hospital- Amerikan Group” në Tiranë, rrëfen Shqipërinë në luftën ndaj Covid-19. Si mjek z.Solis analizon ku çaloi sistemi shëndetësor shqiptar, dhe pritshmëritë për të ardhmen. Z. Solis rrëfen ekskluzivisht për gazetën Dielli, Organ i Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA, New York, urdhërat dhe masat disproporcionale të qeverisë, rimëkëmbja e ekonomisë etj, intervistë dhënë gazetarit Sokol PAJA.

NGA TËRMETI TE PANDEMIA COVID-19

Fillimi i pandemisë e gjeti Shqipërinë në një situatë të vështirë ekonomike e psikologjike, menjëherë pas dy tërmeteve të fuqishme 5,8 dhe 6.4 ballë Richter në zonën më të populluar të saj. Dëmet ekonomike ishin të pallogaritshme jo vetëm në humbje njerëzore, por dhe direkt mbi ekonomitë e vogla dhe shumë familje të varfra që humbën gjithçka. Tërmeti është një shkundje në nivel kapilar edhe për shtete me ekonomi shumë të zhvilluar e jo më në një Shqipëri me një ekonomi të dobët, fragile e me një fond rezervë për rastet e fatkeqësive natyrore qesharak. Tërmeti dhe Epidemia gjunjëzojnë edhe shtetet më të fuqishme. Epidemia bëhet edhe më e vështirë për ta trajtuar kur është në situatë pandemie. Dallimi qëndron në mungesën totale të solidaritetit në raste Pandemie. Seicili merr masa për vendin e vet dhe askush nuk të ndihmon në raste Pandemie. Ashtu si edhe ndodhi me të gjithë Europën. Vendimi i parë në Pandemi që morën Parlamentet dhe Qeveritë e çdo shteti, ishte ndalimi i çdo lloj eksporti të materialeve mjekësore dhe aparaturave.

SI REAGOI QEVERIA NDAJ COVID-19

Mendoj se situata dramatike në Kinë u vlerësua si duhet e në kohën e duhur nga autoritetet Shqiptare duke ndezur kambanat e alarmit. Marrja e masave dhe vlerësimi i situatës në rastet e pandemisë në kohën e duhur është tepër e rëndësishme dhe jetëshpëtuese. Edhe disa ditë të fillosh më herët, shpëtohen shumë jetë njerëzish. Ngritja e task-forcës në kohën e duhur, ekspertiza shkencore e Institutit të Shëndetit Publik që ka një experiencë pozitive me epidemitë që ka kaluar vendi ynë në këto vite, bëri një vlerësim e marrje të masave adekuate. Në vendet e Evropës Qëndrore e Lindore për shumë arsye komplekse, vala e parë e Pandemisë kaloi shumë më lehte dhe me dëme minimale në jetë njerëzore edhe falë masave të gjithanshme të izolimit fizik, mbylljes së shkollave, ndalimit të grumbullimeve publike, mitingjet e të gjithë paketës që OBSH udhëzoi. Për herë të parë vendet e Evropës Lindore dhanë një shëmbull poźitiv e rezultativ. Çdokush e di që epidemitë nuk trajtohen vetëm me spitale. Ajo është hallka e fundit e përballimit. Kaskada e masave që synon të ulë kurbën dhe të ulë fluksin që vjen në njësinë e kohës drejt spitaleve është kyçi i suksesit për të kursyer jetët njerëzore. Shumë shtete të Evropës Lindore e Qëndrore duke njohur fraxhilitetin dhe vulnerabilitetin e sistemeve të tyre shëndetësore në përgjithesi, por edhe te Shtretërve të Reanimacionit në veçanti për trajtimin e rasteve me pamjaftueshmëri respiratore, i shtrenguan masat e izolimit, karantinimit, ndalimit të fluturimeve me vendet e vatrave të nxehta si Kina e më vonë Italia me masa shumë të forta e të ashpra se vendet Europiano perëndimore që kishin besim më tepër tek strukturat e veta. Për Shqipërinë shpalosja e frikshme e situatës në Lombardi dhe sidomos amplifikimi nga media ishte një sinjal shumë domethënës që Pandemia, nuk ishte më Kineze por kishte marrë pasaportën Evropiane. Shkurt, nga ana e izolimit dhe uljes së mundësisë së transmetimit para dhe pas shfaqjes të pacientit zero mund të themi se qeveria veproi me korrektesë e ashpërsi maksimale. Jeta mbi gjithçka. Po ashtu dhe zbrazja e Spitalit Infektiv dhe më vonë i Sanatoriumit duke u adoptuar si spital Covid ishin masa adekuate dhe në kohën e duhur. Fatmirësisht e fituam një betejë, një fitore delikate, jo permanente e në një terren rrëshqitës por mbase atë më të rëndësishmen me Covid 19. Tashmë kemi kaluar nga strategjia “ Qëndro në Shtëpi” në situatën aktuale : “ Qëndro alert”.

KU U GABUA? ÇFARË DUHET TË ISHTE BËRË NDRYSHE?

Paqartësia, gabimet, deklaratat katërcipërisht kontradiktore të kryera nga shumë lidera Botërorë ishin tipari i kësaj faze të Pandemisë. Qeverisë shqiptare mendoj që i mungoi zhdërvjelltësia e shkathtësia për tu përshtatur më shpejt me situatat e paqëndrueshme. Masat ishin “clockëise” por shpejtësia, testimet jo në shkallë të gjerë, pamundësia e njerëzve të dyshuar për të kryer testimin e konsultën, mosaktivizimi i mjekëve të familjes bëri që të dhënat mbi ecurinë e sëmundjes, shkallën e përhapjes dhe izolimin në vatër e gjurmimin ta kishim me mangësi. Po ashtu dhe shumë pacientë me temperaturë e sëmundje të tjera infektive ngelën pa marrë shërbimin për shkak të frikës të personelit ose mungesës së strukturave jo covide. Komplikacionet nga sëmundjet e tjera u shtuan shumë dhe rastet kirurgjikale të paraqitura në spitalet tona të traskuruar. Grafiku i incidencës e prevalencës, tendenca e përhapjes, edhe për shkak të spontanitetit e moskryrjes në shkallë të gjerë të testimit nuk ishte domethënës e orientues. Grafiku i ulje-ngritjeve të rasteve covid pozitiv nuk shpjegon saktë tendencën e shpërndarjes dhe intensitetin e covid për shkak të numrit të pamjaftueshëm të testimeve. Problem më i rëndë për vendin tonë është rrënimi i individëve, ekonomive të vogla e të mesme për shkak të masave të imponuara. Te ashtuquajturat SME ( small & medium enterprises) që mbajnë gjallë ekonominë, pra, edhe bizneset fragile individuale a familjare, hoteleritë, turizmi, fasoneritë kanë pësuar një nockdoën dhe gati pa asistencë. Shteti është treguar tepër inaktiv për të asistuar dhe e gjitha bie në shpatullat e bizneseve.

QEVERIA, URDHRA NON SENSE DHE MASA DISPROPORCIONALE

OBSH orienton që pa një paketë shoqëruese masash kompensuese ekonomike në kohë të shpejtë, do çedojë shpejt a vonë dhe strategjia e imponimit për izolimin social apo distancimin. Shpesh qeveria ka dhënë urdhra nonsense apo marrë masa disproporcionale. Shpesh të egzagjeruara e shumë herë të neglizhuara fare. Ky është dhe problemi më i madh deri tani. Për të krijuar një ide të pasojave shëndetësore në Shqipëri: Shqipëria ka rreth 21 000 vdekje në një vit të zakonshëm. Pjesën më të madhe rreth 14000 e përbëjnë sëmundjet kardiovaskulare. Rreth 5-6000 vdekjet vijnë nga sëmundjet kanceroze. Mosha është gjithmonë faktor rreziku dhe kjo sëmundje dukej si e projektuar për moshën e tretë. Pra i bie që në ditë në Shqipëri vdesin rreth 60 persona jashtë pandemisë. Rreth 1800- 2000 vdekje në muaj. Për këta pesë muaj nga Covid 19 , ne kemi rreth 1000 të sëmurë dhe rreth 30 vdekje. Ky është tregues i suksesit të menaxhimit të pandemisë krahas shumë faktorëve të tjerë të panjohur mirë që na kanë favorizuar. Të dhënat inkurajuese kërkojnë një hapje më të shpejtë e të kujdesshme për mos dëmtuar edhe më tej një ekonomi të lodhur. Pra, nuk duhet të jemi inertë me masat e marra dhe duhet të jemi më fleksibël për ti dhënë frymëmarrje ekonomisë. Ekspertët duhet të flasin më shumë, politikanët më pak e të marrin vendime jo arbitrare të konsultuara me ekspertët. Në shumë raste politika keqpërdori situatën pandemike për interesa të veta të ngushta, gjë që shkaktoi zëmërim dhe ulje të besueshmërisë. Media dhe shtypi i shkruar kanë bërë një propaganda panikndjellëse duke hiperbolizuar situatën.

ÇFARË PRITET TË NDODHË NË TË ARDHMËN ME COVID?

Ka një paqartësi të madhe për të ardhmen e covid 19. Ende nuk ka trajtim optimal, ka shumë skema trajtimi që tregon pasigurinë e një mjekimi eficient megjithëse gjërat kanë evoluar për mirë. Imuniteti sipas studimeve duket i përkohshëm dhe bie pas gjashtë muajsh duke e bërë receptiv të njëjtin pacient ndaj shtamit mutant të covid-19. Nuk duket se do të kemi një vaksinë të sigurtë brenda një afati mbi një vjeçar. Vaksina mund të mos prodhohet asnjëherë dhe Covidi të fitojë “qytetarinë”. Ne duhet të vazhdojmë me kujdes e me masa strikte jetën tonë për të pritur me durim e kujdes përparimin e shkencës, perfeksionimin e mjekimit, por dhe të shpëtojmë familjet tona e shoqërinë nga rrënimi ekonomik.

A KA KAPACITETE SHQIPËRIA PËR TË PRITUR VALËN E DYTË TË COVID?

Një shembull të mirë e dhamë, pavarësisht nga kosto e frikshme ekonomike. E njohim sëmundjen më mirë, jemi më të përgatitur. Kemi një shtresë njerëzish që e kanë kaluar sëmundjen dhe shërbejnë si izolantë për përhapje, duke ulur koeficientin, kemi marrë disa masa për paisjen e reanimacioneve më mirë, sepse kjo periudhë na bëri të reflektonim. Të gjitha këto na bëjnë optimistë që situata do të kontrollohet më mirë dhe kurba do të jetë më e kontrollueshme. Pasazhimi i virusit duket se po sjell dhe dobësimin e virulencës së tij. Vaksinimi i detyrueshëm i shqiptarëve dhe Evropës Lindore me BCG ( Bacille Calmette- Guerrin) tregoi një imunitet jo specifik të lartë që ka ndikuar jo pak në gravitetin e ulët të rasteve që është një faktor lehtësues për të gjithë Evropën lindore. Mosha mesatare e popullsisë relativisht e ulët, mikroklimat dendësia e popullsisë, të gjitha këto na bëjnë optimistë për një qarkullim të butë dhe të menaxhueshëm të situatës në një valë të dytë. Shembull suksesi është dhe Greqia, Bullgaria, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, Rumania, Çekia, Hungari Polonia.

MESAZHI PËR LEXUESIT E DIELLI DHE DIASPORËN SHQIPTARE NË USA

Gëzuar 111-vjetorin gazetës “Dielli”. Ju uroj edhe qindra vjet të tjerë aktivitet të plotë e të suksesshëm për të shërbyer si burim i pastër informimi për shqiptarët kudo ndodhen e si një nukleus ku mbahen gjallë të ndjenjës kombëtare. Dëshiroj të përshëndes të gjithë ata prindër që në kulmin e vet u zhvendosën në Amerikë duke vetësakrifikuar karrierën për të asfaltuar të ardhmen e fëmijëve të tyre. Fatmirësisht familja shqiptare ngelet një bërthamë e fortë.