Eugjen Merlika/
Mbushet një gjysëm shekulli nga largimi nga jeta tokësore e Abaz Kupit (6 gusht 1892– 9 janar 1976) që mbylli sytë përgjithmonë në Nju – Yorkun e largët. Abaz Kupi, ose Bazi i Sanës, siç thirrej dikur nga bashkëqytetarët e tij në Krujën e vëndlidjes, ishte njëri ndër atdhetarët më në zë të politikës shqiptare të shekullit të njëzetë.
Organizimi i këtij seminari përbën një ngjarje të tëndësishme në kulturën historike shqiptare, sepse i shërben njohjes dhe ndriçimit të historisë kombëtare të shekullit të shkuar në të cilën personazhi ka patur rolin e tij qëndror, sidomos për sa i përket institucionit të Mbretërisë shqiptare. Shekulli i shkuar mbetet një periudhë e mbingarkuar me ngjarje të vrullëshme, të ndërthurura me përpjekje të vlefshme e të mundimëshme, për të krijuar shtetin e parë shqiptar të bashkuar e të pavarur, edhe se në një tërësi rrethanash johenike padrejtësie historike të pazakontë në zhvillimet e Evropës bashkëkohore.
Ai organizim i këtij seminari përkujtimor është në nderin jo vetëm të familjes Kupi, por edhe të Shoqatës “Vatra” e të partisë “Lëvizja e Legalitetit”, që kanë qënë organe politike të lidhur me veprimtarinë e palodhur të atdhetarit krutan në shërbim të kombit shqiptar e të jetës së tij politike.
Abaz Kupi ka lindur në Krujë më 1892. Bashkëqytetar i Mustafa Krujës, i cili ishte pesë vite më i madh, pati një miqësi me të, e cila pavarësisht nga drejtimi politik që mbante secili në raste të veçanta, mbeti gjithmonë e fuqishme e zotëruese në jetët e të dyve. Abazi, edhe në sajë të origjinës së tij qytetare e rrethit të tij, kishte një ndikim të madh mbi jetën e qytetit e shpesh të dy këta përfaqësues të tij gjindeshin në llogore të përbashkëta, siç ishte rasti i vjeshtës së vitit 1919, kur Mustafai, i kthyer nga Parisi në Durrës, si zv.ministër i Brëndëshëm, ndërmorri nismën e shkatërrimit të lëvizjes esadiste në rrethin e Krujës, e n’atë veprimtari u ndihmua edhe nga Abaz Kupi e familja e tij.
Por gjatë gjithë jetës së tij Abaz Kupi ka qënë besniku i prijësit të Matit e më vonë Mbret i Shqipërisë, Ahmet Zogut, i ngarkuar me detyra të ndryshme në mbrojtje të institucioneve kombëtare. Kështu mbas Kongresit të Lushnjës dhe vendosjes në Tiranë të Qeverisë së dalë prej tij, me Sulejman Delvinën kryeministër e Ahmet Zogun, ministër të Brëndshëm, në trazirat që shkaktonin forcat e huaja në tokën shqiptare, si serbët në Veri e në Shkodër dhe grekët në jugë e në Korçë, Abaz Kupi rezulton si komandant i forcave të Krujës të dërguara nga Qeveria. Pothuaj në të njëjtën kohë në frontin e Koplikut vepronte edhe një batalion vullnetarësh nga Kruja i komanduar nga Mustafa Kruja, që ndenji atje disa muaj deri sa gjëndja u normalizua me përzënien e trupave sërbe.
Në ngjarjet e majit 1924, mbas vrasjes së Avni Rustemit dhe orvajtjes për vrasje të kryeministrit Ahmet Zogu, Abaz Kupi me forcat e tij u thirr të mbahej në gatishmëri. Në vëllimin “Nga notimet e Zogut I Mbretit të Shqiptarëve”, të shkruajtur nga adjutanti i vetë Mbretit, z. Hysen Selmani, thuhet:
“Zogu, Cena Kryezinë e lajmëroi të shkonte në Mat te Hysen Selmani, gjithashtu lajmëroi Hysen Selmanin, Muharrem Bajraktarin, Murat Kaloshin, Dine Hoxhën, Sulë Shehin, Shaqir Demën, Fiqiri Dinen, Hysni Demën, Dervish Lushën, Ferit Frashërin, Alush Rogozhinën, Veis Sevranin, Hysni Toskën, Riza Kushtën, Abaz Kupin, që të mos binin në sy me fuqitë e tyre, por në të njëjtën kohë, të rrinin gati për çdo eventualitet, e në lidhje të ngushtë njëri me tjetrin.
Kjo masë e marrë sa për sy e faqe, nuk solli asnjë përmirësim, por i dha rast fillesës së parë kryengritëse. Sa u largua Cena Kryeziu, Bajram Curri me 300 vetë, e me bataljonin e kapiten ismail Devës , më 6 maj 1924, okupoi zyrat e prefekturës së Kosovës dhe post – telegrafën, por Muharrem Bajraktari, me shpejtësi e trimëri, u ra forcave kundërshtare kryengritëse, dhe i shkatërroi, duke e marrë rishtazi në dorë Prefekturën, sa që fuqitë revolucionare u tërhoqën ashtu të shkattërruara në male, edhe batalioni i Devës mori në dorë situatën në malet e Krasniqes. Pra pushkën e parë të kryengritjes e kishin filluar Bajram Curri me kapiten Ismail Devën, por nuk do të vononte që edhe të tjerët t’u përgjigjeshin, si në Shkodër e Vlonë.
Parashihej kjo katastrofë, por në fund, urtësia e taktika që përdori Zogu, në interes të Atdheut, dha si rezultat revolucionin pa gjak, e një Qeveri që revolucionare kishte vetëm emrin, e për më tepër, të gjitha të metat e tyre të përparëshme.”
“Zogu fuqitë e veta i grumbulloi në Mat nën Hysen Selmanin, në Kosovë , nën Muharrem Bajraktarin , në Krujë nën Abaz Kupin…”
Kishte filluar kështu një grusht shteti i kryer nga pjesë të ushtrisë e pa pjesëmarrjen e popullit, të cilin historiografia e mësuar në shkollat në tre breza shqiptarësh e ka pagëzuar “revolucioni demokratiko – borgjez i qershorit 1924”, që ndërpreu rrugën kushtetuese që kishte filluar Shqipëria në katër vitet e fundit, e solli si pasojë mbas gjashtë muajsh rikthimin e Zogut në pushtet e ndarjen e klasës politike shqiptare në dy botë të papajtuara me njëra tjetrën, pra pa asnjë dialektikë ndërtuese për fatet e kombit.
“ Tiranë, më 5 prill 1939. Pasi konstatova çfarë më ishte urdhëruar , u ktheva në Tiranë drejt e në Komandën e xhandarmërisë. Aty gjeta Major Abaz Kupine i thashë se e kërkova në Durrës, po mirë ishte që e takova aty:”Ju jeni i ngarkuar si Komandant i Mbrojtjes së Durrësit, e ndër trupat e caktuara a keni ndonjë të metë që t’ju plotësohet menjëherë?”
Ai m’u përgjigj se: “Unë, përvëç 60 xhandarëve tjetër fuqi nuk kam. As që më është dhënë, as që nuk kam ndonjë urdhër.“, kjo më habiti. Iu përgjigja: “Po batalioni i xhandarmërisë nën komandën e kapiten Xhemal Herrit nuk ka mbërritur akoma në Durrës?”
“Nuk kam asnjë dijeni” më tha Abaz Kupi. Pas kësaj, në prezencën e Abaz Kupit, thirra Xhemal Aranitasin. Po aty ishte kolonel Shefki Shatku, në Komandën e Xhandarmërisë. Ju thashë mbi organikën e forcës së mbrojtjes së Durrësit, që këto brenda 7 orëve duhet të plotësohen dhe të vihen nën komandën e Major Abaz Kupit”
“Pogradec, 8 prill 1939 – ora 5 mbasdite.
Duke parë që çdo veprim nuk sjell asnjë dobi, duke u bazuar në fakte, ai vendosi daljen jashtë shtetit shqiptar. Mbreti Zog ishte tepër i mëzitur dhe akoma po shtrëngonte me çdo mënyrë komandantët që të ndërlidhen me trupat në zonat e para. Sado të pakta, ato duhet të tërhiqen në vijat e dyta të caktuara më parë si në Vithkuq, Kukës, Martanesh, Qafë Murrë, Neshtë dhe Pukë e në këto qendra malore, edhe me ato pak armë e municione, ai priste që të caktohen në grupe çetash të vogla që edhe lufta kundër okupatorit fashist nuk prehet si dhe lëvizjet e tyre janë të lehta, të kollajshme e hë për hë, nuk e pranoi vendimin e Asamblesë Kombëtare.
Komandantët bënë çmos për t’u lidhur me komandat e zonave. Por ata nuk jepnin zë, kur më në fund u lajmërua se Grupi i III-të në Shkodër, me të gjithë forcat ka kaluar kufirin e hyrë në Jugosllavi, si Major Murat Kaloshi e shumë të tjerë. Po ashtu Major Abaz Kupi, Murat Basha, Hamza Drini me 400 oficerë kaluan në Dibët të madhe, ndërsa zona në Bejlikë të Elbasanit si edhe Berati nuk japin zë. Vetëm kolonel Ali Rizaja po tërhiqet në Grykat e Këlcyrës e kapiten Haxhi Xhilaga hyri në Gjirokastër, këtë ja parashtruan Mbretit e komandantët nuk shohin asnjë mënyrë për të plotësuar dëshirat e Mbretit….”
“Madhëria e Tij, Mbreti Zog, pasi përfundoi bisedimet me kolonel Hysen Selmanin, duke i dhënë të gjitha istruksionet, u ndanë dhe koloneli shkoi e pa mbretëreshën dhe princin trashëgimtar.
Dhe i shoqëruar deri në stacionin e trenit nga Ministri Asaf Xhaxhuli dhe prej Kryetarit të Parlamentit Hiqmet Delvina, u nis për në Shkup të Jugosllavisë, ku ishin lajmëruar të gjithë oficerët dhe bajraktarët emigrantë që ndodheshin në Jugosllavi. Kolonel Hysen Selmani, më datë 2 qershor 1939, në mëngjes, arriti në Shkup. Në stacion ishte i pritur prej Murat Kaloshit, Aqif Lleshit, Himçe Kabës, Mehmet Ali Bajraktarit, Major Abaz Kupit, Major Murat Bashës, një Major i Garnizonit, Profesor Mustafa Gjinishi, Hasan Reçi, Abedin Cici, kapiten Avni Dëralla e shumë oficerë e civilë. Bëhej një numër pothuaj se më tepër se 200 vetë. Aty pasi u përshëndet me të gjithë, hipën nëpër automobila dhe shkuan në hotel Bristol ku i ishte rezervuar vendi i qëndrimit….”
Sa mbërritëm në Hotel na priti Mehmet Konica, Gani Beg Kryeziu, Abaz Kupi, Kurt Shquti, Osman Taraku e sa të tjerë. Si u përshëndetëm u ulëm në sallon. Aty filluam pak bisedat dhe shakatë dhe më pas planifikuam që të shkonim të hanim bukë (këta ishin miq tek unë). Por edhe në bukë, Mehmet beg Konica, nuk m’i ndante sytë se ku isha. Un gjithmonë i ikja fjalës së tij dhe si mbaruam bukën hymë prap në sallon. Aty më tha se: “Unë dua të nisem për në Stamboll bashkë me Bazin, Kurt Shqutin….
Kështu i dhashë 100 napolona ari dhe pastaj u ngritëm nga salloni, për të vajtur të pushonim pak”
“Stamboll, 30 Qershor 1939
Lartmadhëria e Tij, Zogu I Mbret i Shqiptarëve, sot do të niset për në Evropë. Ai mblodhi nën Kryesinë e Tij, Këshillin Ministror e veçanërisht së bashku janë edhe kryetarët e kolonisë së Stambollit me Mehmet Konicën, Ferhat Dragën, Iliaz Alushin, Ferit Ypin, Ahmet Zajmin, Halit Kabën, Fehmi Fishtën, Rustem Ymerin, Vehap Dibrën, Murat Kaloshin, Abaz Kupin, Taf Kaziun, kolonel Ali Riza Topallin, Mark javaneun. Merrnin pjesë më se 100 persona në sallonin e madh të Hotel “Pera Palace”.
Mbreti ju bëri një përshkrim të gjërë mb gjëndjen e përgjithshme. Gjithashtu, ju tregoi mbi udhëtimin e Tij në Evropë. Ju shprehu shpresat e një akordi me Britaninë e Madhe dhe Francën dhe veçanërisht foli për Kongresin e Kolonive që do të mblidhet në Stamboll. “E kjo lipset sa më parë, kur të kthehem unë këtu, shpresoj në vjeshtë, menjëherë do të bëhen thirrjet dhe qeveria para asaj kohe do të ketë përfunduar të gjitha anekset, rregulloret e privilegjet të cilat i përkasin Kongresit. Ata do t’i studjojnë me imtësi dhe do të vendosin aprovimin e tyre. Rregullisht do të jetë në marrëveshje me ta. Në Rumani kam për t’i thirrur edhe unë, e do t’ju flas mbi sa është vendosur.”
Stamboll , 12 qershor 1943
Kolonel Hysen Selmanit në këtë ditë, në shtëpi i mbërrin shefi i zyrës së informacionit Britanik z. Kameron, i cili dorëzoi një letër të Mbretit Zog, nga Londra, ku i ka shprehur: “I dashur koloneli im. Mora raportin tuaj më 5 maj 1943. Jam shumë i kënaqur të shoh se keni mbetur gjithmonë po ai oficer luftëtar që kam njohur ka vite. E pëlqej propozimin tuaj që të shkoni në Shqipëri. Bile më duket se udhëtimi i juaj është i ngutshëm e i domosdoshëm. Veprimi i juaj në Atdhe ka për të qënë organizimi e shtimi i antarëve e drejtimi i guerilëve mbas planit të përgjithshëm e direktivave të Komandës britanike, me të cilën do të jeni në kontakt….”
Stamboll, 17 qershor 1943,
Shefi i Zyrës Britanike në Stamboll mr. Kameron, më vjen dhe më komunikon se gjenerali Alrksandër është tepër i kënaqur prej fjalëve burrërore që i kishim premtuar. “Ai më dha këtë urdhër: Është duke përgatitur kohën e udhëtimit. Rrini të gatshëm se sa të jetë rasti do t’ju thërrasë në Kajro. Aty ka për t’ju prezantuar edhe misionin britanik që do të vijë me ju. Veçanërisht aty do të merrni të gjitha instruksionet mbi veprimin në Shqipëri. Këto ishin fjalët e Kameronit. Natyrisht që ne tani ishim të gatshëm dhe kishim vënë në dijeni miqtë tanë se po bënim një shëtitje deri në Adana e Urfa të Anadollit për mos me i dhënë të kuptonin asgjë në humbjen tonë, për sa ditë që nuk do të ndodheshim aty.”
“Stamboll , më 6 korrik 1943,
Shefi i zyrës Informacionit Britanik në Stamboll, zoti Kameron, më vjen dhe më lajmëron: “Komanda më urdhëroi t’ju vë në dijeni se hë për hë të gjitha mjetet e mundëshme janë të okupuar me shërbime të ndryshme. Duhet të prisni deri sa të gjejmë rastin e ndonjë mjeti udhëtimi.” Kjo kuptohet, si duket e pengojnë agjentët sovjetikë e jugosllavë, se nuk ka asnjë arësye tjetër po nuk m’a thotë haptazi. Kjo më detyroi t’i paraqes një raport Mbretit Zog në Londër me të gjitha detajet. Gati 3 javë që rrinë në pritje e më në fund na nxjerrin këto pengesa. Raportin ja parashtrova po me anën e Kameronit e brenda 3 ditëve besoja se e merrte.”
“Stamboll, 14 korrik 1943,
Shefi i Zyrës Britanike Kameroni më edhi në shtëpi dhe më komunikoi:
“Gjenerali Aleksandër më urdhëroi t’ju vë në dijeni se kolonel Hysen Selmanin nuk e dëshirojnë në Shqipëri për të hyrë brënda, si nacional – çlirimtarja, po ashtu edhe Abaz Kupi. Këta kanë kundërshtuar siç na lajmëron misioni ynë në Shqipëri e kjo ka qenë arsyeja që ju kemi ndaluar.”. “Tani keni të drejtë miku im, – i thashë Kameronit, – po jo mungesë mjetesh. Sa i përket Major Abaz Kupit nuk është e vërtetë se ata më kërkojnë me shpejtësi. Po ju jap një letër që tani 3 ditë, që e kam marrë prej Abaz Kupit. Po ta jap që të ma ktheni prapë. Ndërsa, sa për një pjesë të së majtës, e më mirë me thënë komunistët, ata munden se s’e duan këtë gjë. Vërtetë që unë nuk jam komunist, por unë shkoj në Shqipëri me një program të Mbretit Tim dhe të Britanisë së Madhe. Nuk shkoj për t’u vrarë me shqiptarët, por për t’i bashkuar në luftën për çlirimin e vendit tonë dhe në lidhje me instruksionet që do të kemi prej Komandës Britanike.” Dhe vërtetë, Kameroni kur pa letrën e Abaz Kupit u habit dhe më siguroi që t’ja jepja letrën që t’i a paraqiste Komandës.” “Dhe unë kam për t’ua kthyer prapë, vetëm dua që t’a shohë komanda se nuk janë të vërteta sa thuhet mbi Major Abaz Kupin” i tha ushtaraku britanik. Ja dhashë letrën dhe i thashë që: “jepi nderimet e mija Gjeneralit Aleksandër dhe unë kurdo jam gati për t’u vënë në krye të detyrës.” Me këto fjalë u ndamë. Kur u ngrit në këmbë më tha se: “Për së shpejti do të kemi një përgjigje e ka shpresë në favor.”.
“Stamboll, 25 korrik 1943
Më vjen në shtëpi Shefi i Zyrës së Informacionit britanik në Stamboll, Kameroni. Ai më lajmëroi dhe më solli letrën e Major Abaz Kupit duke më thënë se:
“Komanda e ka konfirmuar letrën dhe ajo është e vërtetë pra, që Major Abaz Kupi shfaq nevojë të domosdoshme për vajtjen tuaj në Shqipëri. Për ne tani është krejt ndryshe sepse: Komanda më urdhëron që t’i drejtoheni Titos se tani atij i është besuar e gjithë komanda në Ballkan. Çdo lëvizje ështe drejtpërsëdrejti e lidhur me atë e ne nuk mundemi të përzihemi në lëvizjet e Ballkanit. “këto ishin fjalët e fundit që më solli Kameroni prej Komandantit Gjeneral Aleksandër. Ju përgjigja Kameronit:” Po mirë miku im. Po pas 40 ditëve më këshilloni që të merrem vesht me Mareshall Titon? Po ju e dini se Tito është komunist dhe ai nuk beson në veprimtarinë time se unë nuk jam komunist? Sidoqoftë, nga ana jonë nuk është penguar asgjë. Këto janë manovrat tuaja, se unë po të isha marrë vesht me komunistët i isha drejtuar Moskës. E pra unë jam një nacionalist i lidhur ngushtësisht me Mbretin tim e me anglo – saksonët dhe jepi nderimet e mija Gjeneralit Alrksandër se unë nuk bëj asnjë hap tek Titoja. E di që ajo është e papranueshme. Ju kurdo që të shihni nevojën, unë jam gati të hyj në Shqipëri me programin që më është urdhëruar”.
Kameroni si më dëgjoi, u përgjigj: “Keni plotësisht të drejtë. Të më besoni se edhe unë jam tepër i prekur për pengimin e këtij udhëtimi që e patëm me plot gëzim dhe për më tepër, kur nuk e besonim këtë pengesë. Vetëm po ju them haptazi si mik: i gjithë ky gabim u bë në Konferencën e Teheranit, ku i gjithë Ballkani mbeti nën influencën sovjetike. Prandaj, sot në kuartierin ruso – jugosllav në Jugosllavi pranë Marshall Titos ndodhet edhe Tom Churchilli, djali i Winston Churchillit. Ky nuk ishte aspak i kënaqur por këmbëngulja e Stalinit dhe pranimi i Rusveltit bëri që Marshalli Tito do të ishte komandant e shefi i Ballkanit dhe çdo misionar anglo – amerikan do të ishte nën udhëzimet e atij kuartieri. Këtu i ka rrënjët edhe pengesa e vajtjes suaj në Shqipëri se është dëgjuar dhe kanë protestuar burimet. E kjo nuk është marrë vesh prej jush, po informacioni sovjetik pranë Komandës së Mesdheut është tepër i fortë dhe gjithkund. Dhe Londra e ka ndaluar udhëtimin tuaj. Edhe gjenerali Aleksandër është prekur për këtë mosveprim.” Më tha Kameroni.”E përsa u përket britanikëve që do të vinin me ju, – tha ai, – ata shkuan në Shqipëri, por natyrisht për t’u marrë vesh me agjentët e Kominformit ruso – jugosllav në Shqipëri, të cilët qëndrojnë në administratën e Nacional – Çlirimtares.” Me këto fjalë dhe duke përsëritur se: “gjithmonë jam një mik besnik britanik e kurdoherë do të jem i pranishëm t’ju shërbej si më parë”. I u luta që ky raport që bëra duhej dërguar urgjent në Londër tek Mbreti Zogu I. U përshëndetëm dhe ai doli i shoqëruar prej kapiten Avni Dërallës.
Natyrisht koloneli Hysen Selmani, tekstualisht sipas lajmërimit që i dërgoi komandanti i Mesdheut Gjenerali Aleksandër, gjithshtu edhe sa i shpjegoi Kameroni, edhe ai u përgjigj me një raport të tijin komandës britanike në Mesdhe në Kajro.
Natyrisht, kjo na demoralizoi se shihej qartazi që veprimet në Shqipëri, si në Jugosllavi janë në dorë të komunistëve. Dhe, sa u përket anglo – saksonëve është krejt e vërtetë përsa më tha Kameroni, jemi në një ndryshim të situatës. “Gjëndja në Shqipëri është tepër e koklavitur, “thotë ai me dëshpërim, – dhe të gjitha ndihmat i shkojnë nacional – çlirimtares. Po ashtu edhe vëllavrasjet në mes të Ballit Kombëtar e Nacional – çlirimtares janë përhapur në mënyrë shumë të vajtueshme. Por, nacional – çlirimtarja është më superiore dhe ka ndihma e materiale prej aleatëve. Sot, Shqipëria po bëhet një gërmadhë. Mbretërorët janë me asnjërën anë, por nuk janë as të organizuar. Kështu thuhet në letrat që na vijnë. Tani së fundi, mora një letër prej Major Abaz Kupit, ku ai më thotë: “I dashur Hysen bej, jam mirë ashtu lus edhe për ju të jeni mirë. Këtu tani ka ndryshuar çdo gjë. Nuk jemi aspak mirë edhe ndër vete. Lipset të vinit sa më parë këtu dhe mendoj se keni mjete për të ardhur këtu. Ju presim sa më shpejt se koha më nuk pret. Çdo ditë vjen më e ndërlikuar. Ju presim dhe ju përqafoj vëllazërisht. I juaji, Abaz Kupi.
Stamboll, 30 prill 1944,
Këtu po shënojmë disa letra që na vijnë urgjent nga disa shokë në Shqipëri. Ata tregojnë gjëndjen kritike që po zhvillohet. Letrat janë këto:
“I dashur Hysen Bej. Gjëndja është shumë e keqe, pothuaj populli ndodhet në këmbë për Madhërinë e Tij, Mbretin, Shpresojmë për së shpejti, se do të kemi udhëzime prej tij. Ju, është e domosdoshme, që të ndodheni këtu, se për ndryshe jemi të shkatërruar. Kujtoj për mjetet që kanë për të ardhur. Shumë përshëndetje. I juaji Abaz Kupi”.
“Shumë i dashuri Hysen Bej, Madhërinë e tij, Mbretin, e adhurojnë krejt shqiptarët. Por jemi shumë të okupuar me pastrimin e grurit, pasi na është përzier një farë e keqe që nuk i përshtatet aspak vendit tonë, por kemi bindjen se do ta pastrojmë. Koha është shumë e keqe në mes tonë. Juve lipset medoemos të jeni këtu, etj. Rroftë Mbreti sa malet! Ju përshëndesim me shumë mall duke ju pritur këtu.
Vijojnë emrat: Fiqiri Dine, Miftar Kaloshi, Dervish Lusha, Ali Maliqi”
“Shumë i dashur Hysen Bej. Kemi mbërritur deri diku, qëllimet në mes tonë, vetëm se kemi nevojë të jeni këtu sa më parë, se me mosndodhjen tuaj në mes tonë, asgjë nuk ka për t’u bërë. Gjithë shokët, ju lipin të jeni këtu edhe koha më nuk pret.
Profesor Mustafa Gjinishi u vra në Dibër të Madhe, ku e kishin dërguar Nacional – Çlirimtarja, për të propaganduar. Ai porsa kishte mbaruar misionin e tij dhe kur po nisej, sa ka dalë prej qytetit, hipur mbi një kalë një pushkë e vetme e lëshoi përdhe. Flitet se është vrarë prej Tempos dhe prej shokëve të tij.
Siç ju përshkruam, sot është dita për të sakrifikuar për Mbretin e Atdheun. Duhet të dini se nëse nuk do të gjeni mënyrë për të ardhur, vendi do të okupohet me siguri nga nacional – çlirimtarja, d.m.th. prej komunistëve me ndihmën e Titos, se kjo ka qenë edhe ideja që e hoqën dhe profesor Gjinishin. Tani emrat e tillë si: Myslim Peza, Haxhi lleshi, Baba Faja, Spiro Moisiu dhe Faik Shehi kanë mbetur në duart e tyre, si të thonë agjentët jugosllavë. Të gjithë popullit nuk i dhimbset jeta për Mbretin.
Rroftë Mbreti, rroftë Atdheu! Po ju presim me duar hapur, ju përqafojmë me shumë mall.
Vijojnë emrat: Sul Kurti,Jjusuf Selmani, Dyle Allamani, Jusuf Çela, Murat Basha, Hamza Drini, Ali Kurti, Ndrec Lufi, Bajram Mena, Halil Keta, Ahmet Perhati, Jashar Lela, Hasan Kalija, Mahmut Pervizi, Beqir Dervishi, Hafus Hasa, Fadil Allamani, Bajram Sata, Rahman Hysa e shumë të tjerë”.
Si këto letra edhe shumë të tjera erdhën prej Bilal Nivicës, Neshat Kolonjës, Sadik Shaskës, Qemal Shtinës, Riza Kishtës, Sul Zdravës, Beg Ballës, Ukë Camit, Demir Demës, e të tjerë. Na vijnë në dukje se siç ju kemi lajmëruar që tani hyri edhe në Dibër, vëllavrasja me dëme të mëdha.
Kolonel Selmani prap pas këtyre letrave, i u desh të thërriste shefin e zyrës së informacionit britanik në Stamboll, Kameronin. Duke patur prezent edhe kapiten Avni Dërallën dhe prof. Peter Andonin, i shpjegoi hollësisht gjendjen e krijuar në Shqipëri duke i përkthyer të gjitha raportet në anglisht. Dhe ju lut që t’i paraqesë Komandës së Mesdheut se siç më sugjeroi: akoma nuk është vonë për të marrë në dorë gjithë superioritetin e vendit. “Mos e lini të bjerë pa dashje në dorë të sllavëve, – i thamë se i gjithë populli brohorit për anglo – amerikanët duke thirrur se ata janë mbrojtësit e shpëtimtarët tanë”……
Ministri Asaf Xhxhuli vërtetë shkoi në Ankara dhe menjëherë mori takim me Kryeministrin Turk Shyqyri Saraxhollu: ai i tha se gjëndja në Shqipëri është shumë e keqe dhe komunizmi i ks futur rrënjët në të gjithë anët e Shqipërisë e sidomos në rini. Grupi komunist ka një traktat me Titon si aleate dhe furnizohet me materiale e çdo nevojë. Fatkeqësisht nacionalistët nuk po tregojnë asnjë aftësi kundër komunizmit dhe janë krejtësisht të paorganizuar e në grindje me njëri tjetrin. Një shkarkim i tillë prej aleatëve anglo – amerikanë në Ballkan nuk mund të bëhet, se nuk i lejon Rusia, sipas marrëveshjeve që kanë.
“Edhe ne turqit atë dëshirojmë, po është e zorshme dhe bile e pamundur sa i përket Shqipërisë, në rast se nuk bashkohen nacionalistët dhe të sakrifikohen për interesat e tyre, nesër komunistët do t’i therin si qingja. Dhe mos të shikojnë këshillat e misionarëve britanikë, se ata janë të detyruar edhe jashtë dëshirës, për t’i ndaluar të veprojnë kundër komunistëve, por këta të bashkohen vetë për interesin e Shqipërisë dhe të vetin personal. Këto ishin fjalët e Ankarasë.”
Stamboll, 14 prill 1944
Dr Rakip Frashëri erdhi nga Shqipëria direkt në shtëpinë e Hysen Selmanit në Stamboll, ku deklaroi:”Babai, Mehdi Frashëri më dërgoi tek ju dhe Vehbiun e ka dërguar në Zvicër që të mund të hyjë në kontakt me Madhërinë e Tij Mbretin Zog se Shqipëria në rast se nuk i bini prapa, ka mbaruar krejtësisht. Atë do t’a marrë komunizmi në dorë dhe kjo është qind për qind e vërtetë.
Mbretërorët janë shumë të fortë, por nuk bashkohen e as nuk bashkëpunojnë me Ballistët dhe as nuk i kundërshtojnë komunistët…. Gjithsesi sikur të bashkohen mbretërorët me Ballin, ju sigurojmë se brënda pak ditëve të gjithë komunistët shkatërrohen dhe nuk ju mbetet më lule në Shqipëri. E në rast se, Mbretërorët do të qëndrojnë indiferentë, atëherë Shqipëria është e okupuar prej komunistëve”
Dhe ja përgjigja e adjutantit të mbretit Zog I ndërmjet të tjerave:
“Mbretërorët janë përpjekur pas një bashkimi vëllazëror në luftën kundër okupatorit. Ndërsa sa u takon reformave këto t’u linin pasi të kemi fatin për të parë Shqipërinë të lirë nga okupatorët. Dje fashizmi, sot nazizmi. Ky është programi i Mbretërorëve që është i hartuar që me qershorin 1939, që me çdo sakrificë kanë nderuar Kombin dhe kanë lartësuar moralin e popullit brenda siç mund t’i dini me këtë rast dhe sakrificat që u zhvilluan në luftën italo – greke…..”
Pak më poshtë autori përshkruan një takim të z. Rakip Frashëri me presidentin e Turqisë, të cilit i jep një letër të njërit prej regjentëve shqiptarë, babait të tij, Z. Mehdi Frashërit. Përgjigja e Presidentit Turk Z. Ismet Inonu ishte kjo:
“Sot detyra më kryesore për të mirën e Shqipërisë është që me çdo sakrificë e me çdo kusht të bashkohen me nacionalistët shqiptarë për të marrë sundimin e vendit në dorë. Dhe mos t’u a lënë komunizmit. Ajo do të jetë një vdekje e Shqipërisë, kur të hyjë nën zgjedhën e Kominformit sllav. Dhe mos shikoni se që ju thonë anglo – amerikanët, se ata nuk munden t’ju këshillojnë ndryshe. Këto janë vendimet e Teheranit, Ballkani u la nën influencën e Rusisë Sovjetike dhe kuartieri i përgjithshëm për Ballkan është nën kryesinë e Marshall Titos. Me këtë vendim, këta kanë lëshuar edhe Greqinë, po në të njëjtin rrezik si Shqipërinë. Më në fund, grekun mund ta shpëtojë Britania e Madhe, sepse ajo ka interesat e saja detare. Ju të bashkoheni dhe t’i jepni grushtin e vdekjes komunizmit në Shqipëri e mos shikoni sepse ju zemërohen aleatët, e ju këshillojnë. Nuk duhet të përdorni nacional – çlirimtaren, se për ata sot Shqipëria e vërtetë nuk luan ndonjë rol sa luan influenca e Titos. Por, ju shihni interesat e Shqipërisë, e natyrisht së bashku me interesat e Aleatëve luftoni të bashkuar kundër okupatorit. Por mos lejoni një fuqi komuniste që t’ju dominojë.”
Këto ishin fjalët e Dr. Rakip Frashërit që na solli nga Ankaraja. Tani po bisedojmë mbi mënyrën se si ka mundësi që të kemi një bashkim Mbretëror me Ballin Kombëtar duke formuar një besim në mes tyre, me një qendër dirigjuese të përbashkët e me një program bashkëpunimi si sot, po ashtu në të ardhmen.
Dr Rakip Frashëri na u përgjigj se: “Gjermanët nuk na përzihen në administratën e brendshme. Ne lëshojmë pashaporta vetë, po të dëshironi për të dërguar ndonjë person në Shqipëri, që të këshillojë Mretërorët, se unë me Abaz Kupin, Jusuf Selmanin dhe me Sul Kurtin jam takuar shpeshherë. Por ata pa udhëzimet e këtushme nuk bëjnë asgjë, se edhe ata vetë tani e shohin se edhe ata që kishin miq si Myslim Pezën, Haxhi Lleshin, Spiro Moisiun e Faik Shehin, pas vrasjes së Profesor Gjinishit, nuk kanë më atë miqësi e besim në ta…..
Tani, në kohët e fundit, një pjesë e madhe prej kuislingëve, t’ashtuquajtur “Qeveri e Fashizmit” janë grumbulluar në Orosh, tek Kapidan Gjon Markagjoni. Ata janë Musrafa Kruja, Maliq Bushati, Kol Mirakaj etj. Ata kanë kërkuar të pranohen në Këshillin Mbretëror, por akoma nuk i kanë pranuar. Kujtoj që nuk do të pranohen, prandaj mundohen të formojnë edhe ata një parti më vete….”
Stamboll, 10 korrik 1944
Madhëria e Tij Mbreti Zog I më dërgoi një letër udhëzimesh në Legatën Shqiptare Stamboll. Letra është kjo:
“ I dashuri kolonel. Jam i kënaqur prej raportit tuaj që më dërgoni më 1 maj1944. Duhet më shpesh të më dërgoni raporte mbi gjëndjen në Atdheun tonë. Tani për tani nuk e shoh t’arsyeshme t’ju dërgoj letra për njerëzit tanë. Veprimet tona duhet të koordinohen me ato të Qeverisë Britanike. Prandaj pa qenë të marrur vesh me Qeverinë Britanike nuk mund të japim udhëzime të tjera, përpos atyre që ju kemi dhënë më pasi, nuk duam të jemi një pengesë për planet e komandës supreme aleate. Qeverisë britanike ja kemi bërë me kohë gjithë propozimet e duhura. Por, deri sot s’kemi marrë ndonji përgjigje pozitive. Natyrisht aspiratat e fqinjëve tanë e bëjnë Qeverinë e këtushme të mos i japin edhe çështjes shqiptare zgjidhjen e plotë që meriton. Por duhet të kemi besim në drejtësinë e Brtanisë së Madhe për kombet e vegjël, të cilët në kohën e volitshme do ta tregojnë edhe kundrejt nesh.
Por tani duhet të vazhdoni lidhjet me të gjithë fuqitë tona të cilat duhet të jenë të gatshme për veprim në çastin e duhur. Duhet të bëhet bashkimi i përgjithshëm pa përjashtuar askënd. Dhe pa përjashtuar as ata që kanë bërë atentate kundër meje. Përjashtohen vetëm ata të cilët për interesin e tyre personal bashkohen me armikun. Kjo është porosia ime, porosi e cila frymëzohet prej interesit kombëtar. Po të sigurohet bashkimi si ai i Prizrenit dhe ai i Lushnjës shpresoj se të gjitha punët do të rredullohen. Me kaq ju dërgoj të falat e mija të përzemërta”.
Zog I
Stamboll,15 janar 1945
Tani posa u lajmëruam se Mit’hat Frashëri dhe Major Abaz Kupi me disa të tjerë dolën në Itali. Aleatët i kanë vënë në një kamp afër Barit të quajtur “Barletto”. Këta rrinë të frikësuar, pasi sipas kërkesave që paska bërë marshall Tito, të gjithë të ashtuquajturit kriminelët e luftës jugosllavë e shqiptarë do t’u dorëzohen komunistëve. Gjithashtu kanë dalë edhe në Greqi një shumicë e madhe prej 600 e disa vetë. Madje, dhe shumë të tjerë vazhdojnë duke kaluar në Itali. Përfaqësuesit e Britanisë së Madhe dhe ata të Shteteve të Bashkuara të Amerikës filluan të prishin marrëdhëniet me qeverinë komuniste të Tiranës…..”
Deri këtu rrjeshtova disa episode të nxjerra nga “Notimet e Zogut I Mbretit të Shqiptarëve”, një libër i shkruajtur nga adjutanti dhe bashkëpuntori besnik i Mbretit shqiptar, z. Hysen Selmani, gjatë gjithë jetës së tij në drejtimin e Vëndit e deri në ndërrimin jetë të Tij. Ata episode i referohen kryesisht pranisë dhe veprës së Abaz Kupit në atë histori, si njëri ndër personazhet qëndrorë të botës politike shqiptare që vërtitej në orbitën e prijsit matjan e, më vonë Mbretit të Shqipërisë. Mendoj se shtjellimi i i atyre episodeve nuk ka nevojë për komente, mbasi japin përshtypjen se autori i librit respekton të vërtetën e atyre çasteve historike që përshkruan.
Lexuesi kupton se politikani krutan është gjëndur gjithmonë pranë mikut dhe idhullit të tij në çaste vendimtare duke treguar zellin e tij në vënien në jetë të porosive e detyrave që i ngarkoheshin n’emër të atdheut të cilit i shërbenin të dy. Por Kupi nuk ishte vetëm një zbatues mekanik i atyre porosive e detyrave, por jepte edhe mendimin e tij që respektohej e zinte vënd në kuvendet e burrave shqiptarë, si në Shqipëri si në mërgim. Ai nuk ishte njeri i i fjalëve të shumta, por ishte njeri i veprimit e i punës, prandaj shquhej më shumë si prijës masash se sa si orator mitingjesh, më shumë si ushtarak se sa si diplomat e politikan i mirëfilltë, edhe se politikën e ushtronte simbas gjykimit të tij, që karakterizohej nga një zgjuarsi natyrore mjaft e mprehtë. Sjell ndër mënd një bisedë të para disa viteve me vajzën e tij, Hyrijen, që ishte shoqja më e ngushtë e nënës sime gjatë viteve të gjata të internimeve të pafund të regjimit komunist të Vendit tonë. Ajo më tregonte një bisedë të babait të saj në shtëpinë e tyre gjatë luftës: i referohej kohës kur babai bashkëpunonte me frontin nacional – çlirimtar, por ruante marrëdhëniet miqësore edhe me bashkëqytetarin e tij, Mustafa Krujën, i cili ishte kryeministër i Qeverisë së Shqipërisë etnike, të zmadhuar me trojet kosovare, dibrane, të zonës së Liqenjve e Ulqinin. “Komunistët më thonë gjithmonë se pse nuk e vret Mustafa Krujën, por un nuk e bëj kurrë një gjë të tillë sepse Mustafa është një thesar i vyer për Shqipërinë dhe i duhet asaj”. Pavarësisht se kush mund t’i kërkonte një gjest politik, por Abaz Kupi kishte bindjen e tij e nuk shkonte në kundërshtim me të. Ishte një shqiptar i traditës dhe i fjalës, një burrë i besës e jo i tradhëtisë. Mustafai e kishte ftuar, kur formoi Qeverinë, të dërgonte ndonjë antar të partisë së tij si perfaqësues të saj në këshillin e ministrave, por Bazi nuk e pranoi kërkesën, nuk dihet a ishte ky vendim me urdhër të Mbretit apo jo. Sidoqoftë ata i ruanin takimet e kur Mustafai i vinte në dukje rrezikun komunist për t’ardhmen, Bazi i përgjigjej: “Hajt mor Mustafë, se asht punë kalamajsh…”, duke e nënvleftësuar atë dukuri. Ishte një mendim i përhapur n’atë kohë për botën shqiptare që i besoi vlerave të saj patriarkale dhe atdhetare e nuk pranonte në ndërgjegjen e saj mundësinë e fitores së një partije të themeluar nga serbët, armiqtë e hershëm të shqiptarëve.
Në Konferencën e mbajtur më 22 nëndor 1942 në kinema “Savoja”, ish Kryeministri Mustafa Kruja shprehet kështu për lidhjen e tij me Abaz Kupin:” U poqa me Abaz Kupin vetë, e s’qe e mundun t’i a mbush mênden për udhë të mbarë, se i a kish pasë mbushun nji tjetër para meje, nji gjeneral ingliz në Stamboll, siç më tha ai vetë, se Boshti e kishte luftën të humbun. Paskish pritun qi gjenerali ingliz t’i thonte se luftën kish për t’a bjerrë Ingilterra!” E solla këtë episod nga jeta e të dyve, jo për të treguar mendimet e ndryshme për një çështje që në kohën për të cilën flitet ishte tepër e vështirë të kishte një përgjigje të saktë, por për të treguar se Abaz Kupi kishte bindjet e tij mbi politikën dhe nuk e ndryshonte lehtë, pavarësisht nga bashkëbiseduesi. Në fakt për atë bisedë koha i dha të drejtë atij. Sigurisht edhe gjatë luftës e më vonë në mërgim në oborrin e Mbretit Zog, ata janë takuar duke qarë hallet e familjeve që së bashku përballonin vështirësitë e pafund, por edhe ato të Atdheut në të cilin ato familje jetonin.Por duhet të kujtoj këtu edhe një fakt tjetër që i ka vërtetuar respektin dhe stimën që kanë ushqyer për njëri tjetrin: kur Mustafai vdiq në SHBA, më 28 dhjetor 1958, Abaz Kupi ishte i pranishëm, krahas pak njerëzve që qëlluan pranë në varrimin e tij.
Kur Mustafai i tregoi bashkëqytetarit të tij gjëndjen e tij reale të vështirë në Itali mbas luftës, dhe ai vuri në dijeni Mbretin për të, ky i fundit dha menjëherë miratimin për shkuarjen e tij në Aleksandri të Egjyptit, dhe Hysen Selmani e përshruan kështu arritjen e Mustafa Krujës në oborrin mbretëror të Aleksandrisë:
“Kajro, 9 janar 1948
Më datën 9 janar 1948, erdhën nga Italia në Kajro Mustafa Kruja, Omer Beshiri e Ago Agaj. Ata menjëherë telefonuan mbi arritjen dhe se ndodheshin në hotelin e “Hilio – Polisë.” Prapë lajmërova ministrin e Jashtëm dhe atë të Brendshmin Egjyptian edhe për këta. Duhej bërë kjo, në mënyrë që ata të lejoheshin për të qëndruar në Kajro. Pastaj menjëherë hyra tek Madhëria e Tij, Mbreti Zog. I parashtrova ardhjen e tyre dhe masat e marra. Madhëria e Tij, Mbreti urdhëroi: “Nesër në orën 10, para drekës të vijnë në audiencë Mustafa Kruja, profesot Omer Beshiri dhe Inxh. Ago Agaj.”
Menjëherë të nesërmen në orën 10 erdhën në audiencë. Madhëria e Tij, Mbreti Zog I, i priti shmë mirë të ardhurit, sidomos Mustafa Krujën. Këtë personalisht kishte një kohë prej 25 viteve që nuk e kishte parë. Po ashtu edhe tjetrin profesor Beshirin, e po ashtu edhe Inxh. Ago Agajin. Nuk i ndaloi shumë pas kësaj, se kishte për të shkuar në spital për të parë motrën që vazhdonte të ishte tepër rëndë. Iu tha të vinin të nesërmen për drekë dhe më urdhëroi për të thirrur Mbretëreshën dhe Princin Trashëgimtar, Lekën. Kur i panë, atyre u janë mbushur sytë me lot nga mallëngjimi dhe as që mundën t’u flisnin.”
Pak kohë më vonë Mustafai u caktua nga Mbreti Zog I të bënte pjesë në Këshillin Mbretëror shqiptar. Për këtë fakt vazhdon të flasë Z. Hysen Selmani:
“Madhëria e Tij Mbreti Zog po përgatitej për të vajtur një vizitë private në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Natyrisht, kjo i kushtohej çështjes shqiptare. Përditë kishte bisedime mbi këtë udhëtim me Këshillin mbretëror Shqiptar. Këshilli përbëhej nga këta anëtarë: 1- Mehdi Frashëri, 2- Hiqmet Delvina 3- Musa Juka, 4- Mustafa Kruja, 5- Hysen Selmani, 6-Qemal Mesarea, 7-Omer Beshiri, 8- Ago Agaj, 9- Sali Myftija, 10- Bajazit Boletini.
Në mbledhje, këta bënin të gjitha notimet mbi të drejtat e shkelura të Shqipërisë, që nga Kongresi famëkeq i Berlinit më 1878 dhe deri në ditët e sotme. Jo vetëm se është pjesa më e madhe e plaçkitur nga padrejtësitë e atij Kongresi, por edhe paqja e Luftës botërore nuk i mori parasysh të drejtat e një Kombi ashtu, siç ua dha e drejta të tjerëve. Përkundrazi edhe akoma mundohen edhe nga kjo pjesë e vogël që ka mbetur, ta plaçkisin. Askush nuk nxjerr zë për ta mbrojtur. Pra, këto dy luftëra ishin të pëgjakshme dhe shumë shkatërrimtare, si ajo që ndodhi në vitin 1915 dhe po ashtu kjo e fundit e 1939-s. Kjo i dha Botës së madhe që të kuptojë dhe për t’ju njohur si çdo kombi e drejta e Pavarësisë dhe sovranitetit të vet.”
Ky fragment na tregon se mbreti Zog I nuk ishte i mbyllur në jetën familjare, por mendonte e përpiqej të ushtronte bindshëm funksionin e tij si Kryetar Shteti edhe në këtë periudhë kur gjëndja e Shipërisë së sunduar nga komunistët paraqiste një sërë problemesh edhe me botën e jashtëme. Në këtë detyrë ai ndihmohej nga bashkëpuntorë të cilët i konsideronte të aftë e atdhetarë e të cilëve u besonte edhe gjëra të rëndësishme nga detyra e tij.
Përimtimi im përqëndrohet më shumë në ngjarjet politike të luftës së dytë botërore e pasojave të saj që përcaktuan ndodhitë politike në Shqipëri e jashtë saj, në drejtimin aq të njohur për çështjen shqiptare, me të gjithë rrjedhimet tejet dramatikë e tragjikë për shqiptarizmin si ide zotëruese në dyzet vitet e shkuar e kombëtarizmin si shprehje e tij në vitet e fundit.
Mendoj se përfundimi i luftës së dytë botërore, me të gjithë vendimet e saj aspak bujare për fatin e Shqipërisë, e cila u zhvendos nga rruga e saj natyrore drejt Perëndimit të kontinentit e vlerave të tij, në drejtim të një Lindjeje me ngjyrën e gjakut e të një sistemi të lindur e të rritur në dhunën e “diktaturave të proletariatit”, qe prova më e vështirë e më tragjike, që “dheu i Arbërit” u detyrua të përballojë gjatë gjysmës së dytë të shekullit të njëzetë në krahasim me gjithë historinë e tij mijëvjeçare. Pa hyrë në thelbin e problemit shqiptar të kësaj periudhe, të përimtuar në dhjetëra vëllime të shkruar në 35 vitet e fundit, dua të vë theksin mbi një dukuri karakteristike të atij realiteti, që ka të bëjë me paraqitjen e tij në historiografinë e një kombi e të një populli, të përvojës së tij, të rrugës së përshkuar me vetëdije apo me detyrim, me ide e ideale të miratuara nga shumica e popullsisë, apo me urdhëra e udhëzime të nxjerra nga mëndja e një njeriu apo nga ajo e pak njerëzve, që përbën atë që quhet “histori”.
“Historia,” simbas Gibbonit (1737 – 1794, një studjuesi ndër më të mëdhenjtë e asaj shkence, autorit të “Rënia e Perandorisë Romake” “është pak më shumë se sa regjistri i krimeve, marrëzive dhe fatkeqësive të njerëzimit”. Ndoshta përcaktimi i tij është më i sakti për historinë e viteve 1944 – 1991 në Vëndin tonë. Simbas fituesve të luftës, historia e përpiluar prej tyre fshin çdo gjë pozitive e çdo përpjekje për përparimin e Shqipërisë të më shumë se një brezi të tërë shqiptarësh të frymëzuar nga ideja e krijimit e fuqizimit të atdheut të tyre me synimet për t’i shëmbëllyer Evropës. së cilës i përkisnin idealisht ata me formimin intelektual të ndërgjegjeve të tyre. Ajo “histori” i vu një “vello të zezë” gjithë asaj periudhe duke e kthyer atë në një shkretëtirë, me “përbindësha” e “tradhëtarë” , që kishin përdhosur “vlerat shqiptare” të cilat viheshin në vëndin e “duhur” nga një grumbull njerëzish të armatosur me ideologji sllavo – komuniste e që përfundimi i luftës së dytë botërore i kishte sjellë në krye të pushtetit e të jetës shqiptare.
Ky qe mashtrimi më i madh që do të pësonin dy breza shqiptarësh, që u rritën në atë regjim, i cili kishte në themelin e tij një tradhëti kombëtare, atë të rindarjes së Shtetit të bashkuar në një pjesë të mirë të trevave të banuara nga popullsi shqiptare e që i riktheu “Tokat e liruara” në thundrën e shteteve fqinj grabitqarë të tyre në tetorin tragjik të 1912-ës, kryesisht të Jugosllavisë e të Greqisë.Këta “zotërinj” nuk dhanë asnjëherë llogari për këtë “krim shtetëror” kundrejt popullit të tyre, por mbuluan poshtërsinë e tyre me “vendimet” e konferencave ndërkombëtare të fituesve të luftës, madje dhe atëherë kur këto binin ndesh me të tjerë vendime si ai i konferencës së Bujanit që i siguronte “Tokave të liruara” votimin e lirë për përkatësinë e tyre në një të nesërme pa luftë. Jo vetëm që nuk dhanë llogari para ndërgjegjes së kombit, por morën mbi ndërgjegjen e tyre krimet e përbindëshme kundrejt mijëra bashkatdhetarëve t’atyre trevave, që vazhdonin të luftonin me heroizëm të pashëmbulltë për të mbrojtur me gjokset e tyre arritjet e viteve 1941 – 1944, që ishin bashkimi me vëllezërit e motrat e tyre, nga të cilët ishin ndarë me dhunë e me diplomaci padrejtësisht prej fqinjëve e fuqive të mëdha dyzet vite më parë.
Ky realitet historik, që përbën palcën e problemit kombëtar shqiptar, të ardhur kur Shqipëria ishte në “dhimbjet e lindjes”, pra e pamundur të mbrohej, dhe e braktisur paturpësisht nga fuqia pushtuese shekullore, perandoria Osmane, është pothuaj krejtësisht i panjohur për dy breza shqiptarësh të lindur në vitet dyzet e më këndej. vëllimet e historisë së gati gjysmë shekullii socialist nuk shkruajtën asnjëherë për “Tokat e liruara” e bëmat e tyre, për shkollat shqipe n’ato treva, për sendërtimin e ëndrrës shqiptare në vetëm tre vite, për administratën e bashkuar, për “shpëtimin e hebrenjve” nga ajo administratë në tokën shqiptare. Kjo ishte njëra anë e atij realiteti të shqiptarëve në luftën e dytë botërore, që i bashkëngjitej një tjetre gjëndje të tyre nën një pushtim të papritur e të papërligjiur, që e kishte lënë vëndin pa Mbretin e tij të ligjshëm, që kishte qënë ai që kishte mbështetur projektet e tij atdhetare në miqësinë me shtetin pushtues. Një ndërthurje e tillë rrethanash e ngjarjesh kushtëzoi edhe qëndrimet e klasës politike shqiptare t’asaj kohe të trazuar që nuk kishte “zgjedhje të lehta”.
Mbreti Zogu I dhe idhtarët e tij, të befasuar nga ndryshimi i ideve e projekteve të ish aleatëve, duke mbajtur parasysh mundësitë reale të dy shteteve në përballimin e tyre, u larguan nga Shqipëria, u vunë në pozita të kundërta me agresorët e çastit dhe përfaqësuan në Evropën e luftës, ligjëshmërinë e shtetit shqiptar, duke mbajtur anën e aleancës kundërfashiste. Në Shqipëri ajo ruajti praninë e saj nëpërmjet organizatës së Legalitetit të përfaqësuar kryesisht nga Abaz Kupi etj. Pjesa tjetër e politikës së vjetër shqiptare, e mërguar nga Krishtlindja e vitit 1924 në Evropë, u kthye në Shqipëri , edhe se pushtimi italian nuk ishte gjëndja politike të cilën do të kishin dëshiruar të shihnin.
Tre vitet e para të pushtimit ishin në një qetësi relative, e cila sigurohej nga marrëveshja Ribbentrop – Molotov e prirja e komunistëve për të jetuar fundin e “plutokracive të Evropës” nën diktatin gjerman, të bekuar në heshtje nga klika e Kremlinit, të kënaqur nga ndarja e Polonisë dhe gllabërimi i republikave Balltike. Në vitin e tretë të luftës, kur gjermanët të dehur nga pushtimi i Evropës perëndimore, kujtuan se e kishin fituar luftën e tashmë kjo duhej zhvendosur në Lindje, me mjë sulm rrufe më 22 qershor 1941, e prishën atë marrëveshje edhe sepse lajmet që vinin nga shërbimet e fshehta jepnin alarmin e një bashkimi të B. R. S. S. me aleancën perëndimore. Si pasojë e këtij ndryshimi e futjes në luftë të komunistëve shqiptarë në mbrojtje të BRSS (bijtë e Stalinit jemi ne…) edhe gjëndja në Shqipëri filloi të ndryshojë .
Ndërkaq si pasojë e shpërbërsjes së Jugosllavisë, Kosova, Dibra e Madhe, rajoni i Liqenjvee një pjese të Malit të Zi, të banuar nga popullsi shqiptare i u bashkuan Shqipërisë. Ishte ky sendërtimi i “endrrës shqiptare” të shekullit, bashkimit të trojeve shqiptare në një pjesë të madhe të sipërfaqes së tyre në Shtetin shqiptar të pushtuar nga italianët. Erdhi dita që diktatori italian të plotësonte një premtim kundrejt Shqipërisë, të përfaqësuar nga Mbreti Zog I në marrëveshjen e nënëshkruar ndërmjet Italisë e Shqipërisë më 25 gusht 1926, e të ripohuar edhe në rastin e ndërrimit institucional në Shqipëri me vendosjen e Mbretërisë. Ky veprim u prit me një entuziazëm të papërshkruar nga banorët e “Tokave të liruara”, por edhe nga i gjithë nacionalizmi shqiptar.në luftën e dytë botërore, që pak a shumë po fillonte të jepte shënjat e kahut të përfundimit të saj, me futjen e SHBA-ës në luftë kundër Boshtit Romë – Berlin – Tokio. Aleanca kundër – fashiste u nxitua, nëpërmjet një deklarate të përbashkët të ministrave të jashtëm të SHBA-së, Bashkimit Sovjetik dhe Perandorisë Britanike se nuk do të njihte asnjë nga ndryshimet e kufinjve që kishin përcaktuar vëndet e Boshtit, pra se nuk do të pranonte të mbështeste aspiratat e ligjëshme të shqiptarëve për bashkimin e gjithë trojeve të banuar prej tyre. Ndërsa nacionalizmi, që nuk po arrinte të kuptonte në gjithë përbërësit e tij, se bashkimi ishte bërë i domosdoshëm për të arritur të mbronin ata vetëm me forcat e tyre, duke shfrytëzuar armët që mund të mbanin nga ushtritë italiane e gjermane në Shqipëri, e u duhej të luftonin kundër nacional – çlirimtares të drejtuar nga jugosllavët, për të ruajtur kufinjtë e për të ndaluar ardhjen e komunistëve sllavofilë në pushtet, nuk po gjente gjuhën e përbashkët. Merreshin vendime që nuk mbaheshin e ndikimet e huaja bëheshin vendimtare.
Ëndërrat e përpjekjet e nacionalizmit për Shqipërinë etnike ishin të paracaktuara të shkriheshin si vesa e mëngjezit nga traktatet e të tre të mëdhenjve të aleancës kundër boshtit. Në librin e tij z. Hysen Selmani tregon qartë se cila ishte strategjia antifashiste kundrejt Evropës Lindore, ajo e lënies në dorë të Stalinit e të Titos, që u vendos nga i pari në marrëveshjen me presidentin amerikan në Teheran, në të cilin kryeministri britanik shtrëngoi dhëmbët për t’a pranuar forcërisht atë. Ndihmat aleate i a arritën synimit të tyre për të vendosur Shqipërinë nën drejtimin e Frontit nacional – çlirimtar, për t’a parë veten mbas vetëm dy vitesh, të përzënë paturpësisht nga “Guberna e Enver Hoxhës”.
Drejtuesit e ndryshëm të politikës shqiptare nuk u përpoqën seriozisht për të bërë bashkimin ndërmjet tyre, duke lënë mbas krahëve dasitë e së kaluarës, për të shmangur një rrezik shumë më të madh se sa lufta e tyre për pushtet ndërmjet njëri tjetrit, në gati tridhjetë vitet e shkuar e nuk i zbatuan të vetmet porosi që shkonin në dobinë e vërtetë të atdheut të tyre, ato të udhëheqësve turq, presidentit Ismet Inonu e kryeministrit Shyqyri Saraxhollu. Ndoshta Mbreti Zog I qe tepër besues ndaj politikës angleze, dhe bashkimin e politikës shqiptare kundërkomuniste duhej t’a kishte marrë në dorë dy vite më parë, që kur kaptulloi Italia e kur edhe kundërshtarë politikë të tij si Mustafa kruja e Gjon Markagjoni, nëpërmjet imam Salih Myftisë, i shprehën gatishmërinë “Për të shërbyer si ushtarë të thjeshtë nën drejtimin e tij, që ishte e vetmja shpresë për të arritur në fundin e luftës me Mbretërinë shqiptare në kufijtë etnikë e pa diktaturën komuniste.”. Madje edhe vetë mesazhet e letrat që vinin nga Shqipëria n’atë periudhë, nga Abaz Kupi e të tjerë idhtarë të Mbretit, shprehnin të njëjtin shqetësim e kërkonin të njëjtat masa. Madje edhe kur Mbreti u bind të jepte miratimin e tij për shkuarjen e adjutantit të tij në Shqipëri, Shtabi i Mesdheut i vuri shkopin në rrota kolonel Hysen Selmanit, e kjo shpresë shkoi e humbur.
Mbreti Zog I e sendërtoi bashkimin e nacionalizmit shqiptar jo në Vendin e tij por në botën e madhe, ku përfaqësoi Institucionin e Shtetit shqiptar kundrejt miqve perëndimorë, por edhe kundrejt bashkatdhetarëve të tij, miq apo kundërshtarë. Kjo ndoshta ka qënë fitorja morale m’e madhe e tij, triumfi i vërtetë i atdhetarizmit të tij, shumë vonë të shpërblyer disi, me kthimin e familjes n’Atdhe e njohjen e meritave të tij në shtet – formimin e Shqipërisë në rugën evropiane.
Mikpritja tradicionale shqiptare gjeti në Mbretin e vetëm të Shqipërisë bashkëkohore një shprehje të fuqishme të vlerave njerëzore në një shkallë tejet të lartë. Ai u dha strehë e përkrahje dhjetra bashkatdhetarëve të politikës kombëtare, pa asnjë dallim pikëpamjesh. Ai pa tek ata njerëz që ishin flijuar për atdheun, simbas koncepteve e bindjeve të tyre, që herë herë nuk përputheshin me ato të tij, por të cilët atij atdheu i kishin lënë peng, në diktaturën më të egër të kontinentit, familjet e tyre në kampet e internimit e burgjet e Shqipërisë, e tani kërkonin një strehë e një copë bukë, për të mbajtur frymën gjallë, duke ëndërruar bashkimin me to…. Ai u a dha atë ndihmë të paçmuar, sikurse bëri marrëveshje me Vëndet arabe, për të strehuar dhjetra mijra shqiptarë të thjeshtë, të cilët kishin braktisur atdheun për të mos jetuar në diktaturë. Ai u bë në një farë mënyre “Babai i kombit”, duke hartuar e shpërndarë një deklaratë që e shpalli mbas formimit të komitetit “Shqipëria e lirë” e takimin me oficerë të lartë të aleatëve anglezë e amerikanë:
Aleksandri, 30 gusht 1949
Pas formimit të komitetit “Shqipëria e lirë” më këtë datë , siç kemi patur përshkruar edhe më parë në vitin 1947 erdhën nga Roma “Kolonel Lloyd, amerikan; Julian Emery, Billi Macklein anglez.
Në Alexandri, ata menjëherë u paraqitën tek Madhëria e Tij Mbreti Zog dhe i parashtruan programin sipas dëshirës së Mbretit. Në listë ishin këta persona: 1-Mit’hat Frashëri si Kryetar(pas pëlqimit të Madhërisë Suaj), 2-Abaz Kupi, anëtar, 3- NuçiKotta,
Anëtar,; 4- Sait Kryeziu, anëtar; 5- Zef Pali, anëtar. Ndërsa për sa i takon bllokut indipendent i kemi lutur sa e sa herë, por nuk pranuan të marrin pjesë. Mbreti Zog u përgjigj: “Shumë mirë. Vetëm lipset, që edhe ata që akoma nuk kanë marrë pjesë në komitetet duhet të marrin pjesë të barabartë që emigrata të mos të përçahet, se të gjithë janë bijtë e atij kombi e të barabartë….”
DEKLARATA E LËSHUAR
“Ndryshimet e bëra, në regjimin e Mbretërisë Shqiptare, që me agresionin e Italisë fashiste në 1939, që shkaktoi shpalljen e luftës prej anës sonë s’kanë qënë shprehje e vullnetit të popullit. Prandaj Madhëria e Tij, Mbreti Zog I, i veshur me fuqinë dhe të drejtat kushtetore, është sot i vetmi pushtet ligjor, që përfaqëson vendin. Me këtë cilësi Mbreti i drejtohet Kombit e gjithë partive politike të tyre, që të përpiqen së bashku dhe me mjete paqësore për të lexuar bashkimin, aq të nevojshëm kombëtar.Është e nevojshme, që të gjithë shqiptarët pa përjashtim, duke marrë parasysh rrezikun që rëndon mbi vendin dhe duke parë shqetësimin e situatës ndërkombëtare, të bashkojnë fuqitë e tyre për t’i siguruar Shqipërisë, një kohë përtëritjeje e sigurimi, në mbarë rrethin e kombeve të lira e demokratike, si dhe për të mbrojtur tërësinë tokësore të saj. Pas gjithë atyre viteve e luftimeve vëllavrasëse të vajtueshme, që na kanë imponuar këto dhjetë vjetët e fundit të historisë sonë, detyra patriotike e çdo shqiptar është t’i shërbejë besnikërisht çështjes së Atdheut, e të kenë besim në t’ardhmen e tij.
Ditën që ka për të qënë e mundur, mbreti do të kërkojë që të bëhet një plebishit legal e i paanshëm nën kontrollin e Organizatës së Kombeve të Bashkuara dhe Qeveria Kombëtare që do të formohet atëherë, ka për të realizuar vëllazërimin e të garantojë lirinë. “
Kjo deklaratë ishte shumë e dobishme sepse nxirrte në pah figurëh demokratike të Mbretit të Shqipërisëe e hapte rrugën e një zgjidhjeje paqësore të problemit shqiptar. Por, fatkeqësisht ai problem ishte arkivuar një herë e përgjithmonë nga vendimet e Rusveltit në Teheran dhe të gjithë këto ide ishin të bukura por të parealizueshme sepse rendi botëror i vendosur mbas luftës nuk pranonte zgjidhje të atij lloji. Këtë të vërtetë i a tha në një rast vetë Mbreti një gjenerali amerikan në një takim me të në Aleksandri më 22 janar 1951: “Kjo, miqtë e mij, ka qënë ajo fatkeqësi që Shtetet e Bashkuara të Amerikës, si dhe Britania e madhe në Teheran, nuk i dhanë atë rëndësi që kishte për aleatët Shqipëria në Konferencën e Jaltës. Po e lanë si zonë sovjetike se ekspertët ushtarakë të Rusisë Sovjetike, gjithmonë i kanë pasë dhënë një rëndësi të madhe Ballkanit dhe sidomos Shqipërisë….” Ishte një ngushullim i vonuar për t’i vënë para syve Amerikës gabimin më të madh të saj në luftën e dytë botërore, që e paguan shtrenjtë, tepër shtrenjtë gjithë popujt e Evropës lindore ashtu si dhe Shqipëria.
Fataliteti tragjik i Shqipërisë, u përcaktua në përfundimet e dy luftërave botërore të shekullit të shkuar. Si shpata e Damokleut ai ra mbi kombin me tërsëllimë, duke e ndarë më dysh me vendimet e së parës e duke i vërtetuar ata vendime me përfundimet e së dytës. Ndoshta ndërmjet këtyre vendimeve nuk kanë munguar edhe mangësitë e vetë klasës politike shqiptare, por Shqipëria e vogël nuk kishte mundësi e fuqi të përmbyste vendimet kundër – shqiptare të të Mëdhenjve të botës, e ne sot, mbas gati tre të katërt shekulli, t’atyre tërmeteve tragjikë të kombit tonë duhet të përulemi me nderim para kujtimit të atyre burrave që u përpoqën, ndonëse pa sukses, për ruajtjen e kombit në kufijtë e tij etnikë e shekullorë. Ajo kujtesë nuk duhet të harrojë edhe ata qindra e mijra vetë që bënë fli jetën e tyre rinore në malet e Shqipërisë për t’a luftuar komunizmin e për t’i mbajtur shpresën gjallë bashkatdhetarëve të tyre, në një “ndërhyrje” të aleatëve në Vendin e tyre. Ndoshta ata burra, të udhëhequr nga Mark Gjomarkaj janë herojtë më të ndritshëm që ka prodhuar toka shqiptare e për të cilët fatkeqësisht nuk flet më askush, me përjashtim të ndonjë shoqate atdhetare që kërkon prej vitesh, pa sukses, për t’i ngritur ndonjë bust tejet të vonuar…
Ndër këta njerëz që punuan për Shqipërinë etnike ishte dhe personaliteti historik, të cilit i kushtohet ky simpozium përkujtimor. Qe ai që në Konferencën e Mukjes, së bashku me të tjerë atdhetarë, ngulën këmbë që të vihej në rezolutën përfundimtare, se krahas luftës kundër pushtuesit gjerman të vihej edhe ruajtja e kufijve të Shqipërisë së vitit 1941, si një e drejtë e ligjëshme e kombit shqiptar. Ai nuk luftoi kundër komunistëve, por nuk u bashkua me ta në projektin e tyre për Shqipërinë e mbasluftës. Braktisi atdheun pak para fitores së tyre në 29 nëndor 1944, duke lënë në dorën e tyre familjen që do të vuante për gati gjysmë shekulli në kampet e internimit e burgjet e regjimit komunist. Autori i këtyre rreshtave është dëshmitar në vetë të parë që në moshën pesë vjeçe në përndjekjen mizore të familjeve tona, duke filluar nga qëndrimi në seksionin e punëve të brëndëshme të Krujës më 1948, në kampin famëkeq të Tepelenës në vitet 1949 – 1954, e për të vazhduar në 37 vite në sektorët e ndryshëm të fermës shtetërore të Lushnjës, gjithmonë në shënjestrën mizore të diktaturës, që na kurseu pa na marrë jetën, siç u a mori pothuajse të gjithë bashkëpuntorëve të saj gjatë gjysmë shekulli.
Jam i mendimit qw nga ky simpozium tw dalw njw nismw e fuqishme pwr njw kthim tw eshtrave tw kwtij biri tw madh tw Krujws e tw Shqipwrisw nw qytetin e tij te Lindjes. Figura e tij wshtw tashmw e nderuar nw opinionin publik shqiptar e po ashtu edhe e nderuar nga vetw autoritetet qw nga viti 2012. Njw ceremoni pwr prurjen e eshtrave tw tij do tw ishte e domosdoshme, pwr tw shpwrblyer edhe zyrtarisht vlerwsimin pwr veprwn e tij atdhetare nw shwrbim tw kombit shqiptar.
Eugjen Merlika