Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/

1. Kuadri teorik: Koncepti i “shtetësisë së papërfunduar” (Unfinished Statehood)

Në teorinë bashkëkohore të shtetit dhe marrëdhënieve ndërkombëtare, nocioni unfinished statehood përdoret për të përshkruar entitete politike që, ndonëse zotërojnë atributet formale të shtetësisë – territor të përcaktuar, popullsi rezidente, institucione shtetërore dhe një nivel njohjeje ndërkombëtare – nuk kanë arritur ende konsolidimin substancial të sovranitetit në dimensionin juridik, territorial, funksional dhe normativ.

Ky koncept ndërthuret drejtpërdrejt me tri paradigma teorike themelore:Sovraniteti i fragmentuar (fragmented sovereignty),Shtetndërtimi post-konfliktual (post-conflict state-building),Mbikëqyrja ndërkombëtare e tranzicionit institucional (international tutelage).

Ballkani Perëndimor përfaqëson një laborator empirik unik, ku këto modele bashkëjetojnë në forma hibride, duke prodhuar shtete me legjitimitet formal, por me kapacitete të kufizuara funksionale, politike dhe institucionale.

2. Kosova: Sovranitet i kushtëzuar dhe shtetësi e mbikëqyrur funksionale

Republika e Kosovës përfaqëson një rast paradigmatik të shtetësisë nën mbikëqyrje ndërkombëtare (statehood under international supervision). Edhe pse e njohur nga mbi 100 shtete anëtare të komunitetit ndërkombëtar, sovraniteti i saj mbetet i kushtëzuar në tri dimensione strukturore.

a) Dimensioni ndërkombëtar

Mungesa e anëtarësimit në Organizatën e Kombeve të Bashkuara dhe në organizata strategjike multilaterale si UNESCO, INTERPOL dhe agjenci të tjera globale kufizon subjektivitetin e plotë juridik ndërkombëtar, kapacitetin diplomatik dhe fuqinë negociuese të shtetit të Kosovës.

b) Dimensioni territorial dhe i sigurisë

Prania e vazhdueshme e misioneve ndërkombëtare të sigurisë, së bashku me sfidat e kontrollit efektiv shtetëror në veriun e Kosovës, krijojnë një realitet të sovranitetit territorial të pjesshëm (partial territorial sovereignty), duke ndikuar drejtpërdrejt në funksionalitetin e autoritetit shtetëror.

c) Dimensioni funksional dhe politik

Varësia strukturore nga dialogu i ndërmjetësuar ndërkombëtarisht me Serbinë dhe presioni diplomatik mbi vendimmarrjen e brendshme prodhojnë një formë të sovranitetit politik të kushtëzuar, ku autonomia strategjike e shtetit mbetet e kufizuar.

Në aspektin teorik, Kosova përfaqëson një shtet me legjitimitet ndërkombëtar të pjesshëm, por me një proces konsolidimi institucional ende në fazë tranzitore.

3. Serbia: Krizë e sovranitetit normativ dhe paradoks i orientimit strategjik

Serbia, ndryshe nga Kosova, nuk përballet me krizë të njohjes ndërkombëtare, por me një krizë të thellë të sovranitetit normativ, demokratik dhe strategjik.

Kjo krizë manifestohet në tri nivele kryesore:Refuzimi sistematik për të pranuar realitetin juridik dhe politik të pavarësisë së Kosovës, duke ruajtur një narrativë shtetërore revizioniste dhe destabilizuese.Ambivalenca strategjike ndërmjet procesit të integrimit evropian dhe ndërtimit të aleancave me aktorë autoritarë joperëndimorë.Dobësimi i standardeve demokratike dhe konsolidimi i fenomenit të kapjes së institucioneve publike (state capture).

Serbia ndodhet kështu në një paradoks strukturor: formalisht sovrane, por politikisht e bllokuar në një model shtetëror të orientuar nga e kaluara dhe nga interesat e ngushta të elitave politike.

4. Bosnja dhe Hercegovina: Shtetësi e fragmentuar funksionalisht

Bosnja dhe Hercegovina përfaqëson rastin më ekstrem të një shteti me sovranitet formal, por me kapacitete minimale funksionale.

Arkitektura kushtetuese e Marrëveshjes së Dejtonit ka prodhuar:Fragmentim institucional vertikal dhe horizontal,Dobësim kronik të autoritetit shtetëror qendror,Polarizim të përhershëm etnopolitik.

Prania e Përfaqësuesit të Lartë Ndërkombëtar dhe përdorimi i kompetencave të tij ekzekutive dëshmojnë se Bosnja vazhdon të funksionojë si një protektorat i pjesshëm funksional, me sovranitet praktikisht të kufizuar.

5. Implikimet rajonale dhe ndërkombëtare

Ekzistenca e tri shteteve me shtetësi të papërfunduar krijon pasoja sistemike për stabilitetin rajonal dhe arkitekturën e sigurisë evropiane:Gjeneron vakuum institucional dhe politik,Zgjeron hapësirën për rivalitete gjeopolitike dhe ndikime të jashtme,Pengon procesin e integrimit evropian dhe ndërtimin e sigurisë kolektive.

Nga perspektiva teorike, kjo situatë konfirmon tezën se demokratizimi pa konsolidim të sovranitetit mbetet një proces i brishtë, i pasigurt dhe potencialisht reversibël.

6.Ballkani si hapësirë e tranzicionit të zgjatur shtetëror

Ballkani Perëndimor vazhdon të funksionojë si një rajon i “tranzicionit të përhershëm shtetëror”:Kosova përballet me sfidën e konsolidimit të sovranitetit ndërkombëtar dhe funksional,Serbia me krizën e legjitimitetit normativ dhe orientimit strategjik,Bosnja me paralizën strukturore institucionale.

Pa një qasje të re strategjike ndërkombëtare të orientuar drejt konsolidimit real institucional dhe zgjidhjeve përfundimtare politike, këto shtete rrezikojnë të mbeten të bllokuara në një cikël të pafund tranzicioni.

Krahasime ndërkombëtare: Modele globale të shtetësisë së papërfunduar

Irlanda e Veriut: Stabilitet përmes kompromisit institucional

Marrëveshja e së Premtes së Mirë (1998) demonstroi se stabiliteti politik nuk kërkon domosdoshmërisht sovranitet absolut, por ndërtimin e:mekanizmave përfaqësues gjithëpërfshirës,ndarjes funksionale të pushtetit,garancive ndërkombëtare të besueshme.

Qipro: Sovranitet juridik dhe ndarje territoriale de facto

Rasti i Qipros pasqyron kontradiktën ndërmjet sovranitetit formal dhe realitetit territorial, duke demonstruar rrezikun e institucionalizimit të ndarjeve afatgjata — një paralajmërim i drejtpërdrejtë për Kosovën.

Palestina: Shtetësi në pritje (State-in-Waiting)

Rasti palestinez dëshmon se njohja ndërkombëtare pa kontroll efektiv territorial dhe pa unitet institucional nuk garanton funksionalitet shtetëror dhe stabilitet afatgjatë.

Timori Lindor: Model tranzicioni i suksesshëm

Timori Lindor përfaqëson shembullin më pozitiv të kalimit nga administrimi ndërkombëtar në sovranitet të plotë përmes:transferimit gradual të kompetencave,ndërtimit të kapaciteteve vendore,integrimit të qëndrueshëm në sistemin ndërkombëtar.

Ky model mbetet referencë teorike dhe praktike për Kosovën.

Sintetizim krahasues

Ballkani përfaqëson një kombinim unik të:sovranitetit të kushtëzuar,fragmentimit territorial,krizës normative shtetërore.

Ndryshe nga rastet globale, rajoni vuan nga mungesa e një arkitekture të qëndrueshme ndërkombëtare për zgjidhje përfundimtare politike dhe institucionale.

Shtetësia e papërfunduar nuk është fenomen ekskluziv ballkanik, por Ballkani mbetet rast specifik për shkak të:trashëgimisë konfliktuale historike,rivaliteteve të thella gjeopolitike,mungesës së konsensusit politik të brendshëm.

Për Kosovën, sovraniteti i plotë kërkon funksionalitet institucional dhe integrim të pakthyeshëm ndërkombëtar.

Për Bosnjën dhe Serbinë, reformat strukturore dhe pranimi i realiteteve politike përbëjnë parakusht themelor për stabilitet afatgjatë dhe paqe të qëndrueshme në rajon.