s p – Page 147 – Dielli

Kosova, rezistenca paqësore, lufta çlirimtare dhe beteja për sovranitet në rendin ndërkombëtar

December 31, 2025 by s p

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Një shtet që u ndërtua me rezistencë, jo me favore

Republika e Kosovës nuk është produkt i rastësisë historike, as rezultat i një vendimi të izoluar politik. Ajo nuk u dhurua, por u ndërtua me rezistencë të organizuar, sakrificë të lartë dhe një proces të gjatë legjitimimi juridik, politik dhe ndërkombëtar. Historia e saj është histori e një populli që refuzoi zhdukjen politike dhe juridike, duke zgjedhur rrugën më të vështirë: ndërtimin e shtetit përballë mohimit, represionit dhe indiferencës globale.

Çdo përpjekje për ta fragmentarizuar këtë proces – duke mohuar njërën fazë apo duke relativizuar tjetrën – përbën deformim të së vërtetës historike dhe relativizim të vetë shtetësisë së Kosovës. Pa rezistencën paqësore, Kosova nuk do të kishte legjitimitet moral; pa luftën çlirimtare, nuk do të kishte çlirim; pa ndërhyrjen e NATO-s, nuk do të kishte shpëtim nga spastrimet etnike; dhe pa pavarësinë e vitit 2008, nuk do të kishte subjektivitet ndërkombëtar.

1. Autonomia e mohuar dhe kolonializmi i brendshëm (1989)

Heqja e autonomisë kushtetuese të Kosovës nga regjimi i Slobodan Millosheviqit në vitin 1989 ishte akti kryesor i shkatërrimit të rendit kushtetues jugosllav. Ky veprim shkelte Kushtetutën e vitit 1974, shfuqizonte parimin e barazisë federative dhe instalonte një regjim represiv mbi shumicën shqiptare.

Kosova u transformua nga një njësi konstituive de facto në një territor të administruar me forcë, duke krijuar elemente të qarta të kolonializmit të brendshëm – fenomen i njohur edhe në të drejtën ndërkombëtare bashkëkohore. Populli i Kosovës u përball me zgjedhjen historike mes zhdukjes politike dhe rezistencës. Ky moment shënoi fillimin e një epoke të re të organizimit shoqëror dhe politik të shqiptarëve në Kosovë.

2. Gandizmi kosovar: rezistenca paqësore si arkitekturë shtetërore (1989–1997)

Strategjia e udhëhequr nga Lidhja Demokratike e Kosovës dhe Dr. Ibrahim Rugova ishte rezistencë e menduar dhe e strukturuar. Ajo synonte: mbijetesën kombëtare, ruajtjen e institucioneve sociale, dhe fitimin e mbështetjes ndërkombëtare.

Institucionet paralele, referendumi i vitit 1991, zgjedhjet e brendshme dhe diplomacia rugoviane krijuan një realitet politik paralel që i dha Kosovës legjitimitet moral, identitet politik dhe subjektivitet embrional ndërkombëtar. Ky model u krahasua me rezistencën indiane të Gandit, lëvizjen anti-apartheid në Afrikën e Jugut dhe disidencën paqësore në Evropën Lindore. Pa këtë fazë, Kosova nuk do të kishte asnjë bazë morale për të kërkuar ndërhyrje ndërkombëtare më vonë.

3. UÇK-ja dhe e drejta për vetëmbrojtje (1997–1999)

Kur u shterën të gjitha mjetet paqësore dhe represioni u shndërrua në spastrim etnik, u formua Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK). Lufta e saj ishte reagim ndaj dhunës shtetërore, shprehje e së drejtës natyrore për vetëmbrojtje, dhe komponent i domosdoshëm i çlirimit.

Krimet masive serbe në Reçak, Mejë, Krushë e Izbicë dhe eksodi i mbi 800 mijë shqiptarëve e bënë të qartë se Kosova nuk ishte më çështje e brendshme e Serbisë, por krizë ndërkombëtare humanitare. Ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999 u bë precedent ndërkombëtar për ndërhyrje humanitare, duke shpëtuar popullsinë nga shfarosja.

4. Administrimi ndërkombëtar dhe rruga drejt pavarësisë (1999–2008)

Administrimi ndërkombëtar i UNMIK-ut solli stabilitet, por edhe kufizime të sovranitetit. Megjithatë, kjo periudhë krijoi Kornizën Kushtetuese (2001), institucione vendore dhe negociata diplomatike në Vjenë. Plani i Martti Ahtisaarit ishte kompromisi maksimal midis realitetit politik dhe së drejtës për vetëvendosje, duke krijuar bazën për shpalljen e pavarësisë.

5. Pavarësia dhe legjitimiteti ndërkombëtar (2008–2010)

Shpallja e Pavarësisë më 17 shkurt 2008 ishte akt juridik, politik dhe ndërkombëtar. Vendimi këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (2010) konfirmoi se shpallja e pavarësisë nuk shkelte të drejtën ndërkombëtare. Kosova u vendos në binar me raste si Timori Lindor, Sudani Jugor dhe proceset e dekolonizimit modern, duke forcuar legjitimitetin e saj ndërkombëtar.

6. Sovraniteti i kufizuar dhe sfidat e funksionalitetit (2008–2020)

Edhe pas shpalljes së pavarësisë, Kosova u përball me sfida serioze: mungesa e anëtarësimit në OKB, mosnjohja nga disa shtete të BE-së, dialog i vështirë me Serbinë, dhe korrupsion strukturor. Shteti ekzistonte juridikisht, por shpesh jo funksionalisht.

7. Lëvizja Vetëvendosje: nga kundërshtimi në përgjegjësi shtetërore

VV u formua si reagim ndaj elitave postluftës dhe administrimit ndërkombëtar. Fitorja elektorale e saj përfaqëson një zhvendosje të besimit qytetar drejt diskursit sovranist, anti-korrupsion dhe të drejtës për vetëvendosje reale. Sfida e saj është të transformojë energjinë protestuese në institucione funksionale dhe politikat e konsolidimit shtetëror.

8. Sovranizimi: sfida e shekullit XXI

Sovranizimi i plotë i Kosovës nënkupton: anëtarësim në OKB, Këshillin e Evropës, NATO dhe konsolidimin e subjektivitetit ndërkombëtar. Kjo kërkon diplomaci të mençur, unitet politik, respekt të plotë kushtetues dhe partneritet strategjik me SHBA dhe BE.

Është sfida kryesore e shekullit XXI për Kosovën: të shndërrohet nga një shtet i njohur pjesërisht në një shtet plotësisht funksional dhe sovran, me institucione që punojnë për qytetarët dhe jo për interesat e ngushta politike.

9. Nga historia te përgjegjësia

Kosova është ndërtuar nga mendja e Rugovës, gjaku i UÇK-së, fuqia e NATO-s dhe vullneti i popullit. Sfida e sotme nuk është më rezistenca, por shtetësia funksionale, sovraniteti i plotë dhe lidershipi përgjegjës. Nuk ka nevojë për mite të reja politike, por për institucione të forta. Nuk ka nevojë për heronj të rinj, por për shtetarë të përgjegjshëm

LE SOIR ILLUSTRÉ (1963) / “NË KOHËN QË JETOJMË, PUNA E FISNIKËRON NJERIUN…” — TAKIMI ME MBRETËRESHËN GERALDINË NË MADRID

December 31, 2025 by s p

Burimi : Le Soir Illustré, 3 janar 1963, faqe n°20.

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 31 Dhjetor 2025

Revista belge “Le Soir Illustré” ka botuar, me 3 janar 1963, në faqen n°20, rrëfimin e takimit me Mbretëreshën Geraldinë asokohe në Madrid, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Mbretëresha Geraldinë e Shqipërisë vendoset në Madrid

Mbretëresha Geraldinë e Shqipërisë dhe i biri i saj, mbreti Leka, kanë lënë Parisin për t’u vendosur në Madrid. Vendimi për t’u stabilizuar në kryeqytetin spanjoll u mor pas dy vizitave që ata i bënë mbretëreshës së Bullgarisë.

Kështu, dy mbretëresha me pothuajse të njëjtin fat bëhen fqinjë. Të dyja kanë sunduar shtete të vogla gjatë periudhës më të vështirë të shekullit. Të dyja kanë hequr dorë nga froni përballë pushtimit komunist. Të dyja janë të reja dhe të veja dhe kanë si ngushëllim të vetëm bijtë e tyre: Simeonin për mbretëreshën e Bullgarisë dhe Lekën për mbretëreshën Geraldinë. Jetët e tyre janë paralele, me mërgimet, vështirësitë financiare dhe zhgënjimet.

Mbretëresha Geraldinë më pret me shumë përzemërsi. Vizita ime përkonte me pesëdhjetëvjetorin e pavarësisë së Shqipërisë. Mbretëresha më tregoi se sa e lidhur kishte mbetur me vendin dhe popullin e saj. Kur flet për Shqipërinë, eleganca e saj natyrore shoqërohet me madhështi. Megjithatë, ajo është jashtëzakonisht e thjeshtë. Ajo kishte veshur një kostum të zi prej trikoje, të zbukuruar vetëm me një kapëse.

Buzëqeshja nuk i largohet kurrë nga fytyra. Askush nuk do ta besonte se pas kësaj qetësie fshihet një jetë e mbushur me hidhërime të shumta. E pyes cilat kanë qenë çastet më të dhimbshme të mërgimit të saj. “Të gjitha çastet janë të dhimbshme. Fati i burrit tim dhe vështirësitë tona materiale erdhën për ta rënduar edhe më shumë dhimbjen tonë.”

Shtypi botëror ka shkruar së fundmi për vështirësitë financiare të familjes mbretërore shqiptare, të përkeqësuara nga fakti se qeveria italiane mban të bllokuar pasurinë e mbretit Zog. “Është e sigurt, – na thotë mbretëresha, – se kam pasur dhe kam ende probleme shumë serioze për shkak të këtij sekuestrimi të paligjshëm. Nuk mund të them më shumë. Çështja është në duart e avokatëve të mi.”

Kohët e fundit, disa gazeta njoftonin për një vendim gjykatash, sipas të cilit mbretëreshës i mohohej e drejta mbi pasurinë e burrit të saj. “Kjo nuk është e vërtetë, – na thotë mbretëresha. – Gjykatat ende nuk janë shprehur.”

Nga shumë shenja kuptohet se mbretëresha Geraldinë është e lodhur nga lufta për këto çështje financiare. Megjithatë, ajo nuk dëshiron që i biri të dëmtohet. Kjo është edhe një nga arsyet e largimit të tyre drejt Madridit. Leka do të shndërrohet në një njeri biznesi dhe do të investojë kapital në Spanjë.

“Në kohën tonë, – thotë e ëma, – puna e fisnikëron njeriun. Prandaj i kam dhënë gjithë mbështetjen time Lekës në rrugën që ai ka zgjedhur. Nga ana ime, unë preferoj një jetë më të tërhequr. Kohën e lirë e ndaj mes leximit, punimeve me shtiza dhe kopshtit, ku kaloj disa orë çdo ditë. I dua lulet dhe e ndjek me dashuri rritjen e tyre. Ejani, të bëjmë disa hapa në kopsht.”

Nëna e Isës dhe naçallniku serb

December 31, 2025 by s p

Prof.dr. Sylë Ukshini/

Diplomati austriak Umlauf në një raport nga Mitrovica drejtuar ministrit të Jashtëm austro-hungarez Berchtold-it, më 24 tetor 1913, ofron një dëshmi domethënëse mbi përdorimin e presionit administrativ dhe shantazhit familjar nga autoritetet serbe si instrument politik kundër figurave kryesore të rezistencës shqiptare. Kërcënimi i drejtpërdrejtë ndaj nënës së Isa Boletini, me deportim të detyruar nëse ajo nuk ndërmjetësonte kthimin e të birit, zbulon një praktikë represive që synonte thyerjen morale dhe shoqërore përmes ndëshkimit kolektiv.

Nëna e Isës, e cila më është përshkruar si një grua e thjeshtë, por inteligjente dhe energjike, thuhet se i ka dhënë nëpunësit të deleguar këtë përgjigje:

“Vendndodhja e djalit tim nuk më është e njohur dhe, për rrjedhojë, nuk do të ndërmarr asgjë për ta bindur të kthehet. Dijeni se unë jam nëna e Isa Beut. Ju deklaroj se askush nuk mund të na detyrojë të largohemi nga shtëpia jonë. Jeni të lirë të na pushkatoni ose t’ua vini flakën shtëpisë mbi kokë, por të gjallë nuk do të mund të na nxirrni nga shtëpia!”

Në vazhdim të këtij raporti tim të përulur lejoj veten të shtoj se Pop (Prota) Angjelko, i cili, në interes të familjes së Isa Beut dhe, në përgjithësi, në interes të myslimanëve të shtypur, ka dalë gjithmonë hapur përballë autoriteteve serbe, para dhjetë ditësh është përplasur me Naçelnikun e qarkut këtu për shkak të familjes së Isës. Pop Angjelko është nisur menjëherë, i veshur me rroba shqiptare dhe me disa shoqërues, drejt Drenicës. E konsideroj krejt të mundshme që ky prift ortodoks, i cili ishte sekretari, furnizuesi me armë dhe miku i Isa Beut, të kalojë plotësisht në anën e shqiptarëve.

Fishta, orakull i shqiptarizmit në kohët moderne

December 31, 2025 by s p

Ligjërimi historik mbi trajtimin e së shkuarës osmane të Ballkanit është shndërruar shpesh në një ligjërim historiko-letrar, i cili pasqyron jo vetëm zhvillimet historike e kulturore të marrëdhënieve të popullsive ballkanike me Perandorinë Osmane, por edhe identifikimin e prototipeve letrare që kanë ushtruar një ndikim të rëndësishëm në veprat e mëvonshme të letërsive përkatëse. Zhanri i romanit historik dhe i poemës epike historike duket se është forma letrare që i përshtatet më së miri përfshirjes së historisë së rajonit dhe artikulimit të ligjërimit historik në letërsi.

Në fillim të shekullit XIX, kombet ende nuk kishin një histori të mirëfilltë të shkruar. Edhe ato që kishin identifikuar tashmë paraardhësit e tyre, zotëronin vetëm disa kapituj të mangët, thelbi i të cilëve mbetej ende për t’u ndërtuar. Ky proces, i cili në Europë nis me romanet historike të Walter Scott-it, nuk mund të mos ndikonte edhe shkrimtarët e Ballkanit, veçanërisht në çastin kur ata përfshihen në proceset e shtetformimit të shteteve të tyre kombëtare.

Shkrimtarët ballkanikë, shpesh në mënyrë të pavetëdijshme, duke përshkruar përjetimet e tyre rreth së shkuarës osmane të vendeve përkatëse, krijuan një lloj epopeje historike që lidh të shkuarën me të tashmen kombëtare. Në këtë kontekst, romani dhe poema historike shërbyen si modele narrative për përpunimet e para “shkencore” të historive kombëtare, por edhe si vektorë të fuqishëm për përhapjen e një vizioni të ri mbi të kaluarën.

Në Shqipëri, poeti Gjergj Fishta krijoi “Lahutën e Malcisë”, një poemë epike monumentale mbi konfliktet shqiptaro-sllave dhe shqiptaro-osmane, të shtrira në më shumë se gjysmë shekulli histori.

Fishta ndërtoi një Shqipëri heroike, me heronj që, si në antikitet, ndihmohen nga “mirat” dhe “orët”, me mallkime e ofshama larg idealizmit kalorsiak, por therëse dhe thellësisht realiste. Vargjet e tij, me rrokullimën ritmike dhe fuqinë e rimës, na rikujtojnë bëmat dhe personazhet e Eposit të Kreshnikëve. Autenticiteti i poezisë së Fishtës rizbulohet sa herë që e rilexon duke e kthyer atë në një zë profetik në në nënvedijen tonë – një orakull të shqiptarizmit në kohët moderne.

Tablo: Gjergj Fishta nga Pashk Përvathi

Gezim Muhaj: “Tv Iliria, 13 vite transmetim dhe ruajtje e kulturës shqiptare në Çikago”

December 31, 2025 by s p

Intervistoi: Sokol Paja/

Rruga drejt Tv Iliria

Në vitin 2006, unë emigrova nga Shqipëria drejt Çikagos, me ëndrrën për të krijuar një zë që do të fliste për komunitetin shqiptar në diasporë. Vetëm një vit më vonë, në 2007, themelova Iliria, fillimisht si radio në frekuencën 750 AM, duke transmetuar lajme, biseda dhe programe në gjuhën shqipe. Radioja u bë shpejt një pikë reference për shumë familje, një zë që i mbante shqiptarët së bashku edhe larg atdheut.

Kalimi në televizion dhe transmetimi live

Me zhvillimin e teknologjisë, Iliria u shndërrua në televizion IPTV, duke përdorur platformën digjitale të TV ALB-it në New York. Në vitin 2012, me rastin e 100-vjetorit të Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, nisëm transmetimin live të kanalit. Që nga ajo kohë, Iliria transmeton 24 orë në ditë, 7 ditë në javë, 365 ditë në vit, duke mbetur një zë i qëndrueshëm dhe i besueshëm për komunitetin shqiptar.

Misioni kulturor dhe gjuha shqipe

Një nga qëllimet kryesore të Iliria-s ka qenë ruajtja dhe promovimi i kulturës shqiptare në Amerikë, si dhe mbrojtja dhe promovimi i gjuhës shqipe. Në një vend ku përballesh me gjuhë të tjera çdo ditë, prezantimi i gjuhës shqipe ka një rëndësi të veçantë. Iliria ka punuar që fëmijët e brezave të rinj të mësojnë dhe flasin shqip, duke mbajtur gjuhën gjallë dhe duke e integruar në jetën e përditshme të komunitetit. Mbështetja e shkollave shqipe dhe transmetimi i programeve në gjuhën amtare janë pjesë thelbësore e këtij misioni.

Mbështetja komunitare

Puna e Tv Iliria-s nuk do të kishte qenë e mundur pa mbështetjen e familjes time, pa përkushtimin tim personal, dhe pa ndihmën e biznesmenëve shqiptarë në Çikago, që besuan në projektin tonë dhe kontribuan në mënyra të ndryshme. Po ashtu, takimet dhe aktivitetet komunitare na kanë dhënë mundësinë të grumbullojmë mbështetje materiale, të organizojmë evenimente dhe të rrisim lidhjen mes shqiptarëve. Këto grumbullime dhe aktivitete bashkëpunuese kanë ndihmuar në krijimin e një komuniteti më të fortë dhe më të lidhur.

Promovimi i takimeve dhe festave shqiptare

Tv Iliria ka qenë gjithashtu promotuese e takimeve komunitare dhe festivaleve që lidhin shqiptarët në Çikago. Çdo vit kemi mbajtur aktivitete për festat e flamurit, Vitin e Ri, Ditën e Nënës, dhe shumë ngjarje të tjera ku komuniteti gëzon, bën muzikë, vallëzon dhe ndan histori. Kujtoj sidomos një Vit të Ri kur fëmijët e shkollave shqipe performuan recitime dhe këngë, dhe prindërit u mbushën me emocion, duke parë se gjuha dhe traditat po trashëgoheshin tek brezi i ri.

Kontributi i Tv Iliria për komunitetin

Si drejtues i Tv Iliria, kam parë nga afër sesi kjo media ka ndihmuar bashkimin e komunitetit, lidhjen e brezave, dhe krijimin e një urë mes diasporës dhe Shqipërisë. Tv Iliria nuk është thjeshtë një televizion; është një institucion që përçon identitetin, kulturën dhe gjuhën shqipe, duke siguruar që edhe larg atdheut, shqiptarët të mos harrojnë gjuhën, traditat dhe vlerat e tyre.