Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

SPEKTRI I AUTIZMIT DHE EDUKIMI

by

Nga Fatjona R. Lubonja Ed.D

*Fatjona R. Lubonja mban titullin Dr. e Shkencave në Edukim, ka studiuar Neuro-Shkencë dhe Behavior në Universiteti i Kolumbias (Columbia University) në New York dhe është specializuar në Universitetin e Harvard.

Bazuar në statistikat, megjithëse të pakëta, në Shqipëri numri i fëmijëve që vuajnë nga aftësitë e kufizuara intelektuale apo problemet mendore është më i lartë në krahasim me patologjitë e tjera të fëmijëve (WHO-AIMS Report, 2006). Në një intervistë me Pediatre Dr. Gj, duke u bazuar në datat e marra përgjatë 20-vjetëve të fundit nëpërmjet vizitave të fëmijëve të regjistruar ka një rritje të numrit të fëmijëve të diagnostikuar me spektrumin e autizmit apo aftësi të kufizuara intelektuale. Me rritjen e rasteve, fëmijët me aftësi të kufizuara intelektuale janë “në rrezik”, kur ekziston një pabarazi midis kuptimit të këtyre ç’rregullimeve, trajtimit, edukimit dhe nevojave themelore të tyre. Shoqëria ka nevojë për ndërhyrje përdrejt të një trajtimi cilësor që i lejon fëmijëve me aftësi të kufizuara intelektuale të mbijetojnë në një mjedis të vështirë. Gjithashtu, duke i kuptuar këto ç’rregullime, kërkohet një reflektim etik i shoqërisë për të ndaluar diskriminimin apo etiketimin në gjuhën/fjalorin e përditshëm kundrejt një individi, fëmijë apo i rritur, me këto ç’rregullime. Ç’farë mendohet se shkakton autizmin apo aftësi të kufizuara intelektuale? Spektri i ç’rregullimit të autizmit është një nga këto probleme që kërkon vëmëndje për faktin se është akoma i paqarte se ç’farë e shkakton në origjinë një ç’rregullim të tillë. Studimet e fundit (Lavy, J. A., et. al. 2021) considerojnë proteinën Dyrk1A që kontrollon rritjen e trurit (Guedj, F., et .al 2012) si të rëndësishme dhe influencuese në grupin e ç’rregullimeve të autizmit dhe aftësive të kufizuara intelektuale. Gjithashtu, Autizmi mund të konceptohet si një sëmundje e ç’rregullimit të sinapseve (Toro, et al. 2010). Më thjesht mund të shpjegohet se zhvillimi i trurit, nga fëmijërija deri në moshën e rritur, pëson ndryshime në sistemin nervor qëndror nëpërmjet formimit të degëzimit të qelizave nervore që përfshijnë formimin e synapseve, mirëmbajtjen, remodeling e lidhjes brenda qarqeve qelizore, etj… Në disa studime është diskutuar mundësia që fëmijët me simptoma të ç’rregullimit autikë të kenë një densitetit të degëzimit të qelizave nervore në tru shumë më të madhe se ato që gjënden në fëmijët e paprekur të së njëjtës moshë. (Hutsler, J., & Zhang, H., 2010; Johnson & DeHaan, 2015). Cila është domethënia e densitetit të degëzimi të qelizave nervore në tru? Zhvillimi i trurit të fëmijes kalon në perjudhë zhvillimi nëpërmjet shtimit të qelizave nervore dhe gjithashtu në një perjudhë të krasitjes të qelizave nervore. Të dyja këto proçese janë shumë të rëndësishme në zhvillimin e trurit të fëmijës. (Huttenlocher, 1990, 1994). Pra duhet theksuar se gjatë këtij zhvillimit jo vetëm shtimi i degëzimit të qelizave nervore por edhe krasitja e tyre është një proçes i rëndësishëm për të eliminuar lidhjet e tepërta midis qelizave nervore. Ky proçes sjell ndryshime në volumin e trurit që nga lindja e fëmijes deri në moshën e rritur. Si ndikon ky proçes në ç’rregullimin e autizmit? Indet e trurit të një fëmije me ç’rregullime autike tregojnë një rritje në degëzimet e qelizave nervore piramidale nga shtresa (2) në ballore dhe shtresa (5), (Toro, et al 2010). Si rrjedhim truri i fëmijëve me ç’rregullime të autizmit karakterizohet nga: hipër-lidhjet (të larta) në qarqet lokale dhe hipo-lidhjet (të ulta) në mes të rajoneve të trurit (Geschwind, dhe Levitt, 2007), që rezultojnë nga defiçitet në proçesin e krasitjes (Huttenlocher, 1994). Siç ilustrohet në Figurën 1. në ç’rregullim të spektrit të autizmit vihet re një formimin i egzagjeruar apo shkurtim jo i plotë gjatë proçesit të zhvillimit të qelizave nervore. Figura 1. Bazuar ne trajektoren e formimit të zhvillimit të qelizave nervore. (Penzes, P., et. al. 2011). Trns. Lubonja, R. F. Opinion, (2021) Ç’farë trajtimesh janë të rekomanduara? Përgjatë kontrolleve të vazhdueshme me specialistë, studimet sugjerojnë gjithashtu se terapitë ABA (Aplikimi Analitik i Sjelljes), terapi cognitive mendore, fizio-terapi, apo të tjera që mund të varet nga ç’do situate individuale, në moshën fëminore pas lindjes janë të rëndësishme. Edukimi formon bazën e aftësisë së memorjes dhe si rrjedhim, proçesit të mësuarit mund të ketë një ndikim të fuqishëm të specializuar në fëmijët me aftësi të kufizuara përgjatë zhvillimin e tyre (Gillig, M., P. & Gentile, J. 2012). *Fatjona R. Lubonja mban titullin Dr. e Shkencave në Edukim, ka studiuar Neuro-Shkencë dhe Behavior në Universiteti i Kolumbias (Columbia University) në New York dhe është specializuar në Universitetin e Harvard.

TAKIMI ELBASANIT APEL I VETËDIJES SONË PËR BASHKIM KOMBËTAR

by

KASTRIOT  ALIAJ/

Takimi i 26 Nëntorit midis dy qeverive shqiptare Shqipëri-Kosovë, në kuadrin e bashkëpunimit dy palësh, i ndërprerë për arsye nga më të ndryshmet,ishte një apel dhe vetëgjyqësi para shqiptarëve. Në se vite më parë u hodh ideja e takimeve të përbashkëta, kjo duhet medoemos të bëhej vazhdimësi dhe jo të ndërpritej për mosmarrveshjet midis drejtuesve të qeverive. Në se sot në Shqipëri drejton Rama, me anët e mira dhe të këqia, ndërsa në Kosovë Kurti, nesër do të vinë të tjerë kryeministra por bashkëpunimi nuk duhet të ndërpritet. Këto momerandume e programe bashkëpunimi, nuk janë pronë e kryeministrave dhe e asnjë qeverie, ato janë shprehje e vetdijes së dy populjve, që përbëjnë një komb, një gjuhë, një flamur. Cdo shoqëri ka nevojë për lidhje e bashkëpunim, sepse me vendimet e marra së bashku shtrohen shinat e ecjes përpara, për të ndërtuar një realitet të ri të munguar. Sot më tepër se kurrë, të dy vëndet kanë nevojë për afrimitet, për të lënë mënjanë paragjykimet, deklaratat senile që nxitin armiqësi, sherret, mosmarrveshjet, mos dakordësitë, por vetëm duhet parë përpara në plotësimin e kushteve drejtë integrimit. Ky bashkëpunim nuk mund të konsiderohet herezi por as edhe hipokrizi, siç janë munduar ca lapsa që e kanë bërë vijë, që mbas cdo takimi nuk kursehen, duke hedhur baltë me shkrimet e tyre. Ky bashkëpunim ka brënda dëshirën sinqeritetin dhe nxitjen, për qëndrueshmërinë e sistemit politik në të dy anët e kufirit, për t’u garantuar qytetarve vazhdimësinë e të ardhmes së tyre. Ai nuk është thjeshtë një takim zyrtar, por një program bashkëpunimi e zhvillimi në interes të dy shteteve, që fatmirësisht sot janë të lirë dhe të pamvarur. Ky bashkëpunim si vazhdim edhe i atyre më parë, do të promovojë idetë e ndryshimt të imazhit përpara botës demokratike, se shqiptarët që dikur kanë vënë themelet e qytetërimit Evropian, janë në  gjëndje të ndërtojnë shtet dhe të kosolidojnë demokracinë. Këto marrëveshje për bashkëpunim, nuk kanë për qëllim që t’u vëmë notë organizatorëve, por për të modeluar qëndrime efikase ndaj një raliteti të ri, në pronovimin e programeve zhvillimore të përbashkëta në të gjitha fushat. Le t’u kujtojmë drejtuesve të këtyre takimeve thënien e mëncur të ish, presidentit amerikan Xhejms Medison i cili thoshte; “Një bashkëpunim i sinqertë dhe i qëndrueshëm, në pronovimin e një rindërtimi të tillë të sistemit tonë politik, do të sigurojë lirinë e përherëshme të shteteve të bashkuara”. Ky takim është prologu i një procesi në vijim, për të krijuar kushtet e realizimit të ëndrrës së herëshme, të mbetur në tentativë për bashkim kombëtar. Nënshkrimi i 13 marrëveshjeve për bashkëpunim, në fushat më me përparësi në forcimin e shtetit ligjor, janë vizioni i të ardhmes sot midis dy palëve ndërsa nesër ai i bashkimit në një shtet të vetëm. E themi këtë sepse flamuri i pavarësisë në Vlorën e historisë, nuk u ngrit vetëm për Shqipërinë e cunguar në vitin 1913 nga fuqitë e mëdha, por për të gjithë hapësirën e etnicitetit shqiptar. Fakti është që jemi i vetmi komb në botë, që rrethohemi nga vetvetja. Për këtë cështje kaq madhore, që lidhet me identitetin dhe dinjitetin tonë, shqiptarët e te dy shteteve i bëjnë apel politikës, që të lërë mënjanë interesar personale të luftës për karierë e pushtet, por t’i përkushtohet cështjes më të mprehtë të ditës, asaj të bashkimit kombëtar. Prandaj në këto takime me karakter të shumfishtë, një vënd të vecantë duhet zërë sensibilizimi i cështjes, së mbetur pezull nga faktorët negativë të historisë. Bashkimi i dy shteteve nuk është cështje dëshire, por aspiratë që buron nga vetëdija jonë dhe amaneti i rilindasve tanë. Ky bashkim nuk duhet kuptuar si një agresivitet ndaj fqinjve tanë, që i referohen metamorfozës së njohur “Të Shqipërisë së madhe ” të fabrikuar prej tyre. Ne jemi kombi i ndarë pafajësisht dhe padrejtësisht, nga ish.fuqitë e mëdha duke lënë jashtë trungut 2/3 e etnicitetit shqiptar. Prandaj shqiptarëve u lind e drejta e zbatimit të parimit të vetvendosjes, si një e drejtë legjitime që ka marrë rrugë që më 1919 në konferencën e Parisit. Duan apo nuk duan fqinjët si dhe disa nga antarët e BE, që nuk e kanë njohur pavarësinë e Kosovës, kjo është cështje e tyre ndërsa ne jemi në të dretën tonë. Qëndrimi i tyre bie në kundërshtim me vijën politike të BE, e cila u krijua për t’u bërë një komunitet model në të gjithë botën demokratike, për mbrojtjen e lirisë pavarësisë dhe të drejtave të qytetarëvë brënda saj. Por është fakt dhe dukuri negative, që gjirin e saj janë shfaqur divergjenca, turbolenca, mos dakordësi për vendimmarrje, gjë që e ka zbehur rolin e saj si komunitet model. Por shqitarët sot në të dretat e tyre të pamohueshme, në të gjithë hapësirën etnike, do të bëjmë gjithcka që propozimi për bashkimin e dy shteteve Shqipëri-Kosovë të bëhet realitet.

UDHËHEQËSI QË I U KUNDËRVU NAZIZMIT, JEMI TË GJITHË BORXHLINJ NDAJ CHURCHILL-it

by

Nga ANTONIO CARIOTI

“Corriere della Sera”, 12 nëndor 2021     Përktheu: Eugjen Merlika

Winston Churchill është një mit, ende I bleruar nga kinematografia, por edhe një shënjestër, sepse personazhi kishte cilësi mjaft të papëlqyeshme për ndjeshmërinë e ditëve tona, të mprehura nga kaqë dhjetëvjeçarë paqeje, në të cilët është humbur në shumë drejtime kahu i asaj se sa tragjike është historia. 

Shkëlqim e poshtërsi, libri i Erik Larsonit, sot në shitje së bashku me “Corriere”, na e tregon në çastin më të vështirë e njëkohësisht më të lavdishëm të karierës së tij tepër të gjatë politike: kur u thirr për të udhëhequr Britaninë e Madhe, ndërsa armatat e Adolf Hitlerit po përpinin Francën, në majin e vitit 1940, e për një vit Vendi i tij u gjend në luftë i vetëm kundër fuqive të Boshtit (Gjermanisë i ishte shtuar edhe Italia fashiste) që zotëronin Evropën kontinentale. 

Nuk bëhej fjalë vetëm për të përballuar sulmet e aviacionit gjerman që synonte të asgjësonte forcat ajrore britanike, në pritje të një mësymjeje përtej Manshit, në të famëshmen “betejë të Anglisë”. Ishin edhe nëndetëset e Rajhut të Tretë që godisnin flotën e madhërisë së tij. N’Afrikën e Veriut luftohej për kontrollin e Mesdheut; deri sa bëhej fjalë për të përballuar italianët, gjithshka shkonte si në vaj për trupat e Komonuellthit, por në fillim të 1941 zbarkoi në Libi gjenerali i shkëlqyergjerman Erwin Rommel dhe kundër Trupës së tij Afrikane qe krejtësisht një muzikë tjetër.

Churchill-i, n’atë vit të tmerrshëm ndërmjet 1940 dhe 1941 i treguar nga Larsoni, më parë se Hitleri të hidhej në aventurën e çmëndur për të sulmuar Bashkimin Sovjetik, pati meritën t’a mbante timonin drejt, të mos i lëshonte pe miklimeve të Gjermanisë, që do të kishte dëshiruar me qejf të përfundonte një paqë të veçantë me Londrën, për t’i kthyer pastaj të gjitha fuqitë e saj ushtarake drejt lindjes. Disa – zakonisht në Itali të përmalluarit e Duçes – i a quajnë një faj, ashtu sikurse e padisin për përkulje kundrejt Josif Stalinit.

Në të vërtetë Churchill-i kishte kuptuar karakterin e thellë të regjimit të Hitlerit, me të drejtë e quante një kërcënim vdekësor për vlerat e Perëndimit liberal, edhe të ndërpretuara në kahun konservator. Kur diktatori gjerman i bëri favorin e hedhjes në një sipërmarrje të kuturisur në fushat e pakufishme ruse, ai nuk mund të mos përfitonte edhe me çmimin për të shtrënguar një aleancë me despotin e Kremlinit, ai që ishte një kundër komunist granitik i orës së parë. Nga ana tjetër synimi kryesor i kryeministrit britanik ishte një tjetër, siç vëren me të drejtë Larseni: të tërhiqte në luftë nga ana e tij Shtetet e Bashkuara, fuqinë industriale të saj ai, me të drejtë, e shihte si siguri të fitores. Nuk qe një ndërmarrje e lehtë, sepse në Shtetet e Bashkuara izolacionizmi kishte themele të qëndrueshme: u desht sulmi i pabesë japonez në Pearl Harbor për t’i bindur të rrëmbenin armët.

Por sot paditë mbizotuese mbas vdekjes së tij janë të një tjetër mënyre nga ato të së djathtës skajore. Në tabanin e një përmendoreje të tij kanë shkruajtur epitetin çnderues “racist”. I vishet atij kryerja e një gjenocidi gjatë luftës së Dytë botërore, lenia të vdesin urije bengalezët për t’i dhënë përparësi skajore synimeve luftarake.

Në të vërtetë paditë që kanë të bëjnë me zinë e bukës që efektivisht goditi Bengalën ndërmjet 1943 dhe1944, janë zmadhuar gjërësisht, ndërsa i a vlen të ndalohet mbi sulmet kundër këndvështrimit të botës nga ana e Churchill-it, që sigurisht ishte një njeri që besonte në “misionin qytetërues” të Perandorisë britanike – “barra e njeriut të bardhë” për të cilën fliste Rudyard Kiplingu – dhe kishte paragjykime të rënda kundrejt popullsive jashtë evropiane, edhe se çmonte shumë vlerat e ushtarëve hindianë, të mobilizuar nën simbolet e Londrës.

Fakti që të matet me metrin e sotëm një udhëheqës i lindur në 1874 do të thotë të bihet në një anakronizëm të hapur, duke harruar se çdo epokë  ka bindjet e saj të përhapura dhe gabimet e saj. Veçanërisht në rrafshin historik nuk mund të ngatërrohet evroqëndërsia e tetëqind-nëntëqindit, e themeluar mbi një ide të përparimit, ndoshta e patëkeq e sigurisht e padrejtë kundrejt popujve afrikanë dhe aziatikë, me ideologjinë raciste që i ndan qëniet njerëzore në eprorë e më të ulët, jo për çështje zhvillimi qytetar por mbi bazën biologjike duke vënë në lëvizje mitin e gjakut.

 N’ato ditë të 1940-ës e 1941-shit, ndërsa përgatitej Shoah-u, Churchill-i ishte rrjeshtuar me të gjithë energjitë e tij në anën e kundërt të racizmit. Një thyerje e tij do të kishte hapur pritmëri të tmerrshme, njëherë që e gjithë Evropa do të ishte fuqimisht në dorën e çfarosësve të Auschwitz-it. Kryeministri britanik kishte të meta e dobësi, siç nënvizon Larson në librin e tij, por n’atë luftë titanike ai qe mbrojtës i lirisë. Jo vetëm të asaj të britanikëve, por asaj të gjithë njerëzve, përfshirë italianët e gjermanët armiq të tij.

“Corriere della Sera”, 12 nëndor 2021     Përktheu: Eugjen Merlika    

VATREN PO E SULMOJNE ATA QE NUK KANE LIDHJE ME VATREN

by

Lek Mirakaj/

Ka disa dite qe Vatra eshte bere objekt i sulmeve qe vijne nga ambjente qe nuk kane asnje lidhje me Vatren. Thene troç, po kerkohet qe Vatra te behet pjese e debatit dhe konfliktit qe ka perfshire PD-ne. Vatra eshte organizate me karakter anti komunist dhe rreshtohet gjithmon ne mbrojtje te demokracise, por nuk perfshihet ne problemet e brendeshme te partive politike, me perjashtim te rasteve kur gjykon se cenohen interesat kombetare. Vatra konsideron si cenim te interesave kombetare kur pengohet lirija e fjales dhe zgjedhjes, kur mitizohet figura kriminale e diktatorit dhe organet ligjzbatuese heshtin. Vatra mban shenim dhe kur vjen koha kerkon llogari ndaj personave apo grupimeve politike dhe mban qendrimet e saja qe jane ne linje me orientimet e saja pro demokracise e zhvillimit. Se fundi individe qe nuk kane asnje lidhje me Vatren i japin te drejten vehtes te kritikojne Vatren se ne festen e indipendences i konsideron te gjith shqiptaret njesoj. Vatra me respektin ndaj institucjoneve te shtetit shqiptar nuk ka bere asgje me teper se parite politike kane bere ne Atdhe. Se sa eshte e respektuar Vatra ne komunitetin shqiptar te Amerikes e deshmon edhe organizimi e pjesemarrja masive ne evenimentet e organizume nga Vatra, si qe edhe tubimi i 28 Nendorit. Ne nuk do lejojme qe Vatra te perdoret, te kapet apo aq me keq te shfrytezohet per orekse politike te dites apo tifo euforike te grupeve pa lidhje me Vatren dhe komunitetin. Vatra eshte mbi cdo shqiptar sepse Vatra eshte e te gjithe shqiptareve.  

Memli Krasniqi në Bruksel: BE të liberalizojë sa më parë vizat për qytetarët e Kosovës

by

Bruksel, 30 nëntor 2021 – Kryetari i Partisë Demokratike të Kosovës, Memli Krasniqi, bashkë me Sekretarin për Çështje të Integrimeve Euro-Atlantike, Bekim Çollaku dhe Sekretarin për Marrëdhënie Ndërkombëtare, Bernard Nikaj, gjatë qëndrimit të tyre në Bruksel kanë zhvilluar takime të ndara me kryetarin e Komisionit të Punëve të Jashtme në Parlamentin Europian, David McAllister, Raportuesen për Kosovën në Parlamentin Evropian, Viola Von Cramon, si dhe me Kryesuesin e Grupit të Miqësisë me Kosovë në Parlamentin Europian, Lucas Mandl. Temat që u shtjelluan në këto takime ishin mbështetja e Parlamentit Europian lidhur me procesin e liberalizimit të vizave për Kosovën, thellimi i bashkëpunimit politik me BE-në për t’i hapur rrugë integrimit europian të Kosovës në tërësi, si dhe fuqizimi i shtetësisë së Kosovës në arenën ndërkombëtare. Kryetari Krasniqi dhe kryetari i Komisionit të Punëve të Jashtme në Parlamentin Europian, njëherit eurodeputeti gjerman nga Partia Popullore Europiane, David McAllister, gjatë takimit diskutuan për situatën aktuale në Ballkanin Perëndimor e veçanërisht në Kosovë, me theks të veçantë tek prioritetet e politikës së jashtme të vendit tonë. Tutje, lideri i PDK-së ka takuar Raportuesen për Kosovën në Parlamentin Evropian, Viola Von Cramon, me të cilën kanë folur për nevojën e vazhdimit të dialogut Kosovë – Serbi, por edhe për nevojën që Këshilli Europian sa më parë të marrë vendimin për heqjen e vizave për qytetarët e Kosovës. “Raportuesja Von Cramon është njëra ndër përkrahëset më të mëdha të liberalizimit të vizave për Kosovën dhe ne jemi shumë mirënjohës për angazhimin e saj në raport me këtë çështje tejet të rëndësishme për vendin tonë.”, tha Krasniqi. Edhe në takimin me eurodeputetin austriak dhe raportuesin për Kosovën të Partisë Popullore Europiane, njëherit Kryesuesin e Grupit të Miqësisë me Kosovë në Parlamentin Europian, Lukas Mandl, kreu i PDK-së theksoi nevojën e pashmangshme për liberalizimin e vizave për qytetarët e Kosovës, sepse ka vite që janë përmbushur kriteret e kërkuara për këtë proces. “Eurodeputetin Mandl e falënderova për angazhimin e tij në këtë pikë, i cili u pajtua se mundësimi i lëvizjes së lirë për qytetarët e Kosovës është urgjent dhe shumë i rëndësishëm. Po ashtu, Mandl, i cili ishte Shef i Misionit Vëzhgues të BE-së për zgjedhjet lokale në Kosovë, na përgëzoi për nivelin e lartë të demokracisë të treguar në këtë proces nga i tërë spektri politik në Kosovë.”, tha Krasniqi.