Vasil William Dhimitri/

How might the growing dependence on artificial intelligence (AI) systems for decision-making,
and their illusion of knowledge, affect human intellectual autonomy? More importantly, will there ever be a point when AI benefits humans to the extent of becoming integrated within the human thought process, implying partial and, eventually, total control and replacement of the human mind?

Out of the vast majority of approaches one could take in answering the bipartite query above, my focus is to establish a thesis around the fact that if humans strive for convenience and innovate to make their lives easier, then once they achieve a certain threshold of ‘easiness’; a point at which the autonomous human intellect declines simultaneously to an uprise in complacency bias is inevitable.

According to Norbert Wiener, an American mathematician and philosopher, “even when machines do not in any way transcend man’s intelligence, they very well may, and often do, transcend man in the performance of tasks” (Wiener 1355). Precisely this assertion makes the questions of concern above so vastly valuable. The idea that human nature always strives for the ‘better’ – ‘better’ defined in the context of having nothing to do with the argument of AI lacking creativity or humans possessing some degree of it – automatically denotes the utilization of artificial intelligence (AI) in most human applications beneficial. Beneficial because nowadays, educational institutions and workplaces increasingly far orient themselves around regurgitation,
computation and memorization to the point where embedding a superintelligent assistant in
daily life to aid in simple tasks would be utterly foolish.

There is no denying that with the increasing dominance of AI exposure and an increasingly disengaged human population – in the sense that there seems to be a lack of interest, curiosity and information in understanding how modern machine learning works and doing anything to fix or adjust what it does wrong – autonomy in decision making will falter to a point beyond return. In multiple instances, AI proves its even, H-creative powers, such as the AARON program “that generates beautifully coloured drawings […] described by its human originator as a ‘world-class’ colourist” – but what average human concerns themselves with H-creative ideas when their sole objective in life, for the most part, is getting by in educational or work environments that rely on speed and repetition (Boden 24)? Thus, because “there is no problem getting a computer to make novel combinations of familiar concepts” and developers can achieve it “until kingdom come,”
which is what most individuals are actively seeking answers for, one can begin to see why the
downfall of human autonomy in creative thinking is imminent (Boden 25).

From a theoretical standpoint, AI developers design their machines to proces overwhelmingly 

large amounts of data, learn from it, and make inductions or deductions under self or guided input. However, given the current trajectory of AI users and the scarily great assistance AI provides, AI continuously grows its impression of being this illusion of unparalleled trust and accuracy. Furthermore, as time passes, the more AI learns to make decisions that better ‘fit’ its user base, the more increasingly reliant humans become and their intellectual capacity to research or double-check their decisions with first-hand literature or person-person interactions and even with generic search engines slowly deteriorates.

The underlying problem with designing machines that, from the outset, are “likely to
engage public trust and confidence; maximize the gains for the public and commerce; and
proactively head off any potential unintended consequences,” and most importantly free, is
that humans ‘think’ they will serve toward their advantage (Boden et al. 124). Temporarily,
that may be the case while the AI seeks to uncover and collect as much data as possible.
Nevertheless, let it be noted (with emphasis) that while the value of humans and the knowledge they bear declines in value with increasing employment of machine learning technologies, equally as much does AI itself begin to distinguish itself and assume control over the human decision-making process.

In evolutionary terms, humans will devolve their intellect by living with the illusion
that whatever information AI puts out is reliable. Once that point emerges on the modern
historical timeline, a powerful and superintelligent AI will inversely and uncontrollably evolve through genetic algorithms, “rules for changing itself,” similar to the “point mutations
and crossovers” that comprise biological development (Boden 29). This transcendence of AI
capabilities beyond what their programmers initially intended means fundamentally,
according to Wiener, that even “though machines are […] subject to human criticism,” that
criticism may become insignificant and ineffective until long after it is relevant – simply
because the human mind cannot develop and understand pari passu with a machine that is
undeniably more intelligent than its creator (Wiener 1355). Otherwise, once humans reach
this point of no return, an array of ethical and philosophical problems comes, so vast and
distressing and comparable to a careless driver not being able to avoid ramming into a wall
moments before disaster.

Let aside the notion of the human race becoming AI integrated and happily ‘satisfied’
with it doing all the tedious work that educational and workplace protocols reinforce on the
general population. Then the critical question is to be brought to attention. Barbara Johnson,
an American literary critic and translator, once remarked that “a robot […] is the fantasy of
the perfect slave” (Johnson 159). Based on this remark, the moral problem that comes to light
is: “Is AI the optimal enslaved being for any human with access to it, or is humanity the large
slave group serving the very few superintelligent machine learning platforms to date?” The
latter seems more authentic because humans idealize their perfect servant as intelligent and
submissive, but those two adjectives never seem to coincide effectively (Wiener 1357).

Although the idea that partial or complete control of AI within the human mind may seem far-fetched, it is a viable possibility. Considering that AI already shapes what the human population sees online or on social media and that people actively use and rely on virtual assistants like Siri or Alexa daily, integration is already taking place, just not on the physical scale imaginable by watching an AI-oriented science fiction film. However, that will takeplace once people entirely succumb to the temptation of having something to rely on every time a task becomes even remotely complex.

Still most people are reassured that something about the human race is unique and irreplaceable. They believe that “if a computer can do x, a person, even while doing x less well, is always said to do x + n, […] usually the human’s ability to produce art” (Johnson 154). In Johnson’s Persons and Things, the author brings up David Gelernter, an art historian claiming that “what gives art significance and value is that a person has something to say” (Johnson 154). Still, she must remember that AI has – not something, but ‘everything’ – available to its imaginary ears. While it may not say anything in the context of an originality debate, which has already lost its significance in a world that strives not for creativity but for redundancy, it listens, remembers and is capable of learning what originality seems like to beguile the end user. And herein, because most people are not intelligible or ‘original’ enough to disagree, lies the addictive reliability issue of AI.

The reason one could term the integration of AI in human lives ‘addictive’ is because
realistically speaking, AI systems can both positively and negatively impact human
intellectual autonomy – though it seems, on a surface level, to the average user per se,
ChatGPT, the positives outweigh the negatives. AI is exceptionally good at processing data,
analyzing patterns, and performing mathematical operations, which one should grant credit
and utilize to the fullest extent. On the other hand, one should refrain from using these tools
and let their spare time be ‘wasted’ in the sense of not employing time to better their creative
and strategic tasks or opportunities. What this theory brings up is a dazzling conundrum.
Should AI do all the essential critical thinking skills while truly giving humans the time and
space to pursue their creative aspirations? If so, would the average human take advantage of
it correctly or exploit it to satisfy their inner indolence? To the second question, the answer is
exploitation because once a person finds a way that makes everything as easy as possible tobrighten their lives and make room for less work-intensive affairs, they will pursue that way
no matter the cost, even if it means integrating an AI apparatus physically.

As for AI replacing the human mind, while extremely unlikely in this lifetime due to
the sole reason that scientists are yet to obtain a comprehensive understanding of the brain
and its behaviours, AI could provide many applications if embedded within a human’s central
nervous system or at least working in conjunction to it. Human capability would increase
tremendously (if implemented under the umbrellas of ethics and morality) by retaining and
grasping more valuable insights, automating repetitive tasks and processing data at rates that
would save immense effort and lead to the development of a more productive society.

Conclusively, it is still unclear when AI dependence will reach the extremes outlined
here, but for certain that humans will be contingent on it at some point or another.
While it may be possible to reduce AI dependence down the line, it could be arduous to
completely reverse the effects of such dependence, especially if humans have become too
reliant on their decision-making abilities. Additionally, should AI become too advanced or
integrated into society, it may require more than limiting its use or controlling its actions to
stop the human race from losing total autonomy of thought.

Works Cited 

Boden, Margaret A. “Computer Models of Creativity.” AI Magazine, vol. 30, no. 3, 2009, pp.
23-33., https://doi.org/10.1609/aimag.v30i3.2254.
Boden, Margaret, et al. “Principles of Robotics: Regulating Robots in the Real World.”
Connection Science, vol. 29, no. 2, 2017, pp. 124–129.,
https://doi.org/10.1080/09540091.2016.1271400.
Johnson, Barbara. “Artificial Life.” Persons and Things, 2010, pp. 153–162.,
https://doi.org/10.2307/j.ctvk12sgc.13.
Wiener, Norbert. “Some Moral and Technical Consequences of Automation.” Science, vol.
131, no. 3410, 1960, pp. 1355–1358., https://doi.org/10.1126/science.131.3410.1355

Vasil William Dhimitri është student i vitit të katërt në Universitetin e Torontos, me specializim në bioteknologji, biologji dhe kimi. Ai është nderuar me disa nga çmimet dhe bursat më të larta akademike në Kanada. Përveç arritjeve në studime, Vasili ka punuar si kërkues shkencor në University of Toronto Mississauga dhe si praktikant në disa institucione shëndetësore. Ai ka kontribuar gjithashtu si asistent pedagog dhe mentor për studentët e rinj, duke ndërthurur shkencën me edukimin dhe praktikën.

Prof. Dr. Begzad Baliu/

Prej dekadash ekziston një mendim se studimet onomastike në hapësirën e Kosovës kanë filluar kryesisht në fund të viteve ’60, kur shkenca shqiptare në përgjithësi dhe organizimi institucional në veçanti u çliruan nga strukturat e sigurimit rankoviqist. Faktikisht në këtë mendim ekziston një e vërtetë e artikuluar për shkencën albanologjike, kryesisht nga vitet ’70 e këndej, por nëse e shikojmë gjendjen më thellë, nuk është vështirë të shihet se dija shqiptare për toponiminë e Kosovës, ashtu sikur edhe për çështjen gjuhësore, etnike – materiale e shpirtërore, të hapësirës etnike dhe gjeografike shqiptare ka treguar interesim që në vitet ’30-ta.

Është Profesor Ahmet Gashi, biri i Kosovës, gjeografi, intelektuali, patrioti, arsimtari i Shkollës së Elbasanit dhe shkencëtari i shquar i shkencës shqiptare të kësaj kohe, i cili në hartën e tij të trojeve etnike të viteve ’30 e bëri realitet disa herë hapësirën e Kosovës dhe e rishikoi, e sistemoi dhe saktësoi jo vetëm hapësirën e etnikumit shqiptar po edhe toponiminë, ojkoniminë, oroniminë e hidroniminë e trojeve etnike shqiptare. Kjo është koha kur shfaqen edhe artikujt e parë jo vetëm për të shquar toponiminë historike të Kosovës, po edhe për t’iu kundërvënë shkollës së Jovan Cvijiçit. Po në këto vite kemi artikullin e parë të Profesor Idriz Ajetit për toponiminë në gazetën e Sarajevës Muslimanski svjest (1938).

Pas Luftës së Dytë Botërore nuk kanë munguar kërkimet në fushë të toponimisë, ndërsa përmasa e studimit të saj mbështetej në dijen e antropogjeografisë, gjuhësisë historike dhe dialektologjisë, një metodë kjo, e cila në studimet shqiptare në Shqipëri, pothuajse vazhdon ta ruajë statusin e njëjtë, ndërsa në Kosovë, u bë dije më vete që në vitet ’70, kur onomastika jo vetëm u bë dije më vete si kërkim gjuhësor po edhe sektor i veçantë brenda institucioneve ku studiohej ajo.

Në këtë rrjedhë do shquar Sektori i Onomastikës në Institutin Albanologjik të Prishtinës dhe Seksioni i Onomastikës në Akademinë e Shkencave dhe Arteve të Kosovës, institucione këto të cilat realizonin aktivitete shkencore të kësaj natyre në përmasa jugosllave (i pari, përmes konferencës Onomastica jugoslavica) dhe në përmasa kombëtare (i dyti, përmes kërkimesh në teren, realizimit të magjistraturave e doktoratave, konferencave shkencore etj.)

Nuk mbetej prapa as projekti i madh kombëtar i kërkimeve në fushë të onomastikës historike dhe onomastikës së zbatuar, i Universitetit të Prishtinës dhe Institutit Albanologjik, realizimi i të cilit u bë i mundur përmes temave të magjistraturës dhe doktoratës. Le të kujtojmë këtu temat e magjistraturave dhe doktoratave nga studiuesi: Muharrem Peci, Onomastika e Shalës së Bajgorës (1983); Rexhep Doçi, Antroponimia e Llapushës (Prekorupës), (1983), Onomastika e shqiptarëve të Drenicës (1989) dhe Antroponimia shqiptare e Kosovës,I (1986); Bahtijar Kryeziu, Onomastika e Hashanisë (2000), Fjalor onomastik i Malësisë së Bujanocit (2006); Begzad Baliu, Onomastika e Gallapit (2003); Ramadan Asllani, Onomastika e Kaçanikut (2004); Maksut Haxhibeqiri, Toponimia e Ulqinit dhe rrethinës, Ulqin, 2001; Skënder Hoxha, Kontribut për studimin e toponimisë së Dushkajës (I) (1992); Kontribut për studimin e toponimisë së Dushkajës (II), (studim) (2000); Mustafa Ibrahimi, Mikrotoponimet në vendbanimet shqiptare të Prilepit, Krushevës dhe Velesit (2010); Xhemaludin Idrizi, Mikrotoponimia e Karshiakës së Shkupit (2003); Vebi Rrustemi, Hulumtime onomastike në Dervenin e Shkupit; Izmit Durmishi, Vëzhgime gjuhësore mbi toponiminë e Pollogut të Epërm të Gostivarit (2008) etj.

Vepra e dr. Sejdi Gashit, Fjalor i mikrotoponimisë së Istogut, i dalë nga shtypi kohë më parë (dhjetor 2020) nga Instituti Albanologjik i Prishtinës, paraqet një vazhdimësi të këtyre kërkimeve në gjysmëshekullin e fundit, qoftë në Prishtinë, qoftë në Tiranë, qoftë në Tetovë-Shkup. Kjo vazhdimësi shihet prej projektit fillestar të realizuar si doktoratë (një traditë kjo e studimeve mbi modelin antropogjeografik (dialektologji, onomastikë përshkrim deskriptiv etj.) dhe modelin e botimit (hulumtim në teren, tipologji e mikrotoponimisë, studim etnogjuhësor e dialektor).

Vepra Fjalor i mikrotoponimisë së Istogut, është strukturuar nga një parathënie, katër kapituj, rezymesë në gjuhën angleze dhe aparatit shkencor. Në parathënien e zgjeruar të këtij libri, autori sjell të dhëna për një traditë modeste të përshkrimit të toponimisë dhe antroponimisë së kësaj ane në gjuhën shqipe dhe për përkushtimin e tij që pas kërkimeve minimale të studiuesve të deritashëm ta marr përsipër një paraqitje sa më të plotë të kësaj lënde të pasur të mikrotoponimisë. Këtë lëndë gjuhësore, sikur e ka theksuar autori e ka mbledhur prej banorëve të tanishëm të kësaj ane duke udhëtuar nga njëri vendbanim në tjetrin dhe në situata të ndryshme: “në biseda të lira, në ndeja dhe festa të ndryshme, në dasma, në ceremoni varrimi; por edhe gjatë bisedave formale me folësit”. Në këtë mënyrë autori ka vjelë rreth 1200 njësi, të cilat, sikur thekson ai, emërtojnë fusha e toka bujqësore, zabele, kodra, brigje, lugje, livadhe e kullota, ara, lumenj, përrenj, troje, bjeshkë e male, kroje, varreza, qafa malesh, por edhe antroponime etj.

I bindur se paraqitjen e tyre sa më të saktë e ndihmon edhe hulumtimi i të folmes dialektore të kësaj anë, një specializim ky i tij në fushë të gjuhësisë, autori ka pasur në konsideratë dhe ka konsultuar edhe fjalorë të ndryshëm dialektorë të cilët që më parë kanë bërë përshkrimin e të folmes së kësaj ane dhe njësitë onomastike i ka regjistruar duke u mbështetur në regjistrat dialektore të këtij krahu të shqipes.

Kapitulli i parë sjellë të dhëna të cilat më parë i kishin përshkruar kryesisht antropogjeografët serbë e shqiptarë, por jo në ato përmasa, të cilat tani autori ynë i ka sheshuar e mbështetur në gjendjen aktuale të saj.

Të dhënat për pozitën gjeografike dhe klimën, përpjekjes për të dhënë një histori gjuhësore, etnografike, kulturore, patronimike të historikut dhe etimologjisë së vetë emrit Istog na e sjellin një pamje të mjaftueshme sociokulturore dhe socioetnografike, për të vazhduar më tej kërkimet në fushë të mikrotoponimisë dhe sidomos antroponimisë. Në këtë kapitull vend të rëndësishëm në kontekstin historiko-gjuhësor zë diskutimi mbi historikun e antikitetit dhe mesjetës së kësaj ane, si dhe diskutimi mbi etimologjinë e emrit Istog, i cili i konsideruar më parë përgjithësisht si oikonim sllav, këtu ubifikohet me patronimin Stoja, përkatësisht Istoja, duke ju referuar disa dokumenteve mesjetare të proveniencës sllave dhe osmane.

Kapitulli i tretë merret me veçoritë gjuhësore të të folmes së Istogut me rrethinë duke u ndalur në mënyrë të veçantë tek dukuritë fonetike (ndërrimet e tingujve), veçori këto të cilat kanë ndikuar ndjeshëm jo vetëm në stabilizimin e njësisë onomastike të vendit, po edhe në ruajtjen e strukturës gramatikore dhe semantike të mikrotoponimisë shqipe përballë ndikimit të strukturës gjuhësore – administrative serbe, sidomos gjatë shekullit të fundit. Po këtu është përfshirë edhe një pasqyrë e rëndësishme e studimeve të derisotme për Istogun me rrethinë. Kapitujt më të rëndësishëm të këtij vëllimi janë fjalori i toponimisë së Istogut me rrethinë dhe kapitulli i patronimisë së kësaj ane.

Sikur është theksuar në hyrje të këtij vëllimi në regjistrin apo fjalorin e mikrotoponimisë janë regjistruar nga tereni rreth 1200 njësi. Autori i këtij hulumtimi sikur është kujdesur ta respektojë mendimin e Norbert Joklit, që në hulumtimin e tij t’i paraqes jo vetëm vendbanimet, përkatësisht ojkonimet e kësaj zone, po të gjitha gjetjet në teren, sepse duke shënuar vetëm vendbanimet, përkatësisht ojkonimet e regjistruara kryesisht nga administrata mesjetare e kishës në gjuhën sllave, një kohë të gjatë është krijuar edhe bindja se fjala është për vendbanime sllave edhe atë jo vetëm në Istog me rrethinë, po edhe në Kosovë e Shqipërinë Veriore e Jugore.

Në fjalësin toponimik të kësaj vepre autori është përqendruar në diskutimin dhe sjelljen e një pamje sa më të plotë të atyre ojkonimeve të cilat i gjejmë edhe në dokumentet e mëhershme, kryesisht mesjetare. Kjo është edhe arsyeja që ai të merret gjerësisht me vendbanimet, përkatësisht ojkonimet: Cërrcë, Lubozhdë, Vrellë, Studenicë, Kaliqan, Shushicë etj. Pa dashur të merremi me etimologjinë e emrave të vendbanimeve, le të theksohet në këtë rast prania e emrave të tyre në dokumentet shekullore së paku nga mesjeta e këndej, një dëshmi kjo e jetës sedentare të popullatës së tyre shqiptare ndër shekuj.

Duke e respektuar këtë qëndrim polemizues të Norbert Joklit me veprën e Selishqevit për toponiminë dhe popullsinë e Shqipërisë Jugore e Juglindore, autori i kësaj vepre njëkohësisht ka përmbysur edhe një prirje të studiuesve shqiptarë në Kosovë, të cilët prej vitesh në kërkimet e tyre në teren kanë regjistruar kryesisht mikrotoponiminë dhe antroponiminë, e cila shquante që më parë anën gjuhësore apo semantike të hershme shqiptare dhe eventualisht trashëgiminë e krishterë që mund të shfaqte ajo njësi. Gjithashtu, më vjen mirë që këtë prirje, të cilën e kam ndjekur në studimet e mia në vitet ’90 dhe e kisha diskutuar prej shumë vitesh me autorin, studiuesi dr. Sejdi Gashi, e ka marrë dhe realizuar me kujdes e me sukses.

Pavarësisht se këto njësi mikrotoponimike, kryesisht emërtime për fusha e toka bujqësore, zabele, kodra, brigje, lugje, livadhe e kullota, ara, lumenj, përrenj, troje, bjeshkë e male, kroje, varreza, qafa malesh etj., japin mundësi diskutimi mbi strukturën fonetike, morfologjike, dialektore e semantike të shqiptimit dhe artikulimit, ato nuk japin shumë mundësi diskutimi historik e etimologjik, prandaj autori i veprës e ka parë të aryeshme t’i regjistrojë dhe t’i përshkruajë nga aspekti dialektor me shenjat diakritike. Në këtë regjistër mjaft të pasur rëndësi të dorës së parë marrin edhe përshkrimet popullore dhe legjendare të disa njësive mikrotoponimike jashtë vendbanimeve, qofshin ato vendbanime të përkohshme fushore, qendra arkeologjike, zonave etnografike etj.

Kapitulli i fundit sjellë një regjistër patronimesh (f.123), me interes për studiuesit e kësaj fushe të onomastikës. E vërteta, onomastika shqiptare nuk ka bërë shumë studime për antroponiminë dhe patroniminë e kohës së re, ndërsa studimet mjaft të thelluara janë bërë kryesisht për antroponiminë antike (ilire) dhe deri diku për periudhën e mesjetës. Megjithëse dokumentariteti i antroponimisë dhe patronimisë është më i pasur dhe më i dukshëm në pesë shekujt e fundit, studimi mbi këtë korpus sikur është parë i parëndësishëm përballë kërkimeve në hapësirën mesjetare dhe të antikitetit. Regjistri i partonimisë së Istogut me rrethinë jep mundësi studimi, madje jo vetëm për strukturën gramatikore e dialektore të tij, po edhe semantike e krahasuese me periudha dhe kultura komplementare të kohëve më të moçme.

Vepra e dr. Sejdi Gashit, Fjalor i mikrotoponimisë së Istogut mbyllet me një Resume (f.135) në gjuhën angleze si dhe me një shtojcë që paraqet aparatin shkencor të kërkimit e të parashtrimit të lëndës: Simbolet fonetike, shkurtesat për literaturën e konsultuar, shkurtesa të tjera, shkurtesat e emrave të vendbanimeve etj. Me interes, për vlerësimin dhe diskutimet e më tejme të lëndës në fund kemi edhe literaturën e përzgjedhur.

Dr. Sejdi Gashi, Fjalor i mikrotoponimisë së Istogut, Instituti Albanologjik, Prishtinë, 2020, f. 162.