s p – Page 372 – Dielli

La Scuola di Santa Maria e San Gallo degli Albanesi në Venecie- Shkolla e Shën Mërisë së Arbërorëvet

August 20, 2025 by s p

Dr. Dorian Koçi/

Marrëdhëniet e Arbërit me Republikën e Shën Markut janë të hershme dhe të ngulitura thellë në kujtesën e Mesjetës shqiptare. Që nga shekulli XI, Venediku kishte ngritur ndikimin e tij në bregdetin lindor të Adriatikut dhe në ishujt bizantinë, duke shtrirë zotërimet deri në disa nga qytetet më të rëndësishme të Arbërisë. Në këtë mënyrë, Venediku nuk u bë vetëm qendër e fuqisë ekonomike dhe politike, por edhe një strehë për mërgimtarët arbërorë, të cilët jo vetëm gjetën atje mundësinë e mbijetesës, por edhe të shkrirjes së kulturës së tyre me humanizmin dhe Rilindjen Europiane.

Kështu lindën komunitetet arbërore në lagjet e Venedikut – në Castello, San Croce, San Polo, Cannaregio dhe San Marco – aq sa disa rrugë nisën të quheshin Calle degli Albanesi. Shumë afër sheshit të Shën Mauricit, ku sot ende gjendet pallati i familjes Zguri, arbërit ngritën një nga monumentet më madhore të kujtesës së tyre kolektive: Shkollën e Arbërve (Scuola di Santa Maria degli Albanesi), e themeluar në tetor 1442 në famullinë San Severo, pranë manastirit të Shën Galit, dhe vetëm pesë vjet më pas u zhvendos në zemër të San Mauricios, pranë Shën Markut.

Dedikimi fillestar i shkollës ishte ndaj Zojës së Këshillit të Mirë (Nostra Signora di Scutari), e njohur si mbrojtësja e Shqipërisë, dhe Shën Galit (Gallus), shenjtorit kelto-gjerman i shekullit VII, emri i të cilit lidhet me themelimin e manastirit të madh të Shën Galit në Zvicër (St. Gallen). Zgjedhja e tij si mbrojtës kishte kuptim të thellë: Shën Gali mishëronte kulturën monastike europiane dhe lidhte Shkodrën me hapësirat e krishterimit perëndimor e qendror, duke dëshmuar orientimin e arbërve drejt Europës Latine.

Pas zhvendosjes në San Maurizio, Shën Maurici, komandanti i legjionit të Tebës, u bë shenjti i tretë mbrojtës. Figura e tij si martir i fesë përputhej me përvojën historike të arbërve, që shpesh e ruajtën besimin e tyre me sakrifica të mëdha përballë pushtimeve osmane. Kështu, ikonografia e shkollës bashkonte tre shtylla: Zojën si simbol i paqes dhe besimit, Shën Galin si urë me traditën benediktine dhe Europën Qendrore, dhe Shën Mauricin si model të qëndresës heroike.

Godina e re, pranë kishës së Shën Mauricios, ishte një Scuola Piccola, sipas modelit venedikas të vëllazërive bamirëse dhe shoqërore. Ajo kishte altar dhe varreza për anëtarët e saj. Në vitin 1531, fasada u dekorua me stemat e familjeve venedikase Loredan dhe Da Lezze, heronj të mbrojtjes së Shkodrës gjatë rrethimeve të 1474 dhe 1479, si dhe me basorelievët e punëtorisë së vëllezërve Lombardo.

Këtu shfaqet skena monumentale e Rrethimit të Shkodrës nga sulltan Mehmeti II, ku mbrojtja e qytetit lidhet me mbështetjen venedikase dhe qëndresën arbërore. Po aty gjenden edhe figurat e Zojës me Fëmiun, Shën Galit dhe Shën Mauricit, duke përforcuar mesazhin e mbrojtjes hyjnore dhe qëndresës njerëzore. Ky program ikonografik shndërrohet në një testament historik e shpirtëror të lidhjes së mërgatës me Shkodrën dhe Arbërinë.

Në fillim të shek. XVI (1504–1508), salla kryesore, e quajtur Albergo, u dekorua me një cikël pikturash monumentale nga Vittore Carpaccio – Historitë e Zojës. Ky cikël, sot i shpërndarë në muze të Venedikut, Milanos dhe Bergamos, mbetet një nga dëshmitë më të vyera të pranisë arbërore në artin e Rilindjes italiane.

Shkolla lidhi figura të mëdha intelektuale arbërore me humanizmin europian: Marin Barleti, kronisti i rrethimeve të Shkodrës; Marin Beçikemi, humanist i njohur; Leonik Tomeu, profesor i logjikës në Padovë dhe mësues i Kopernikut; Gjin Gazulli, matematikan e astronom i spikatur. Këto figura dëshmojnë se mërgata arbërore nuk ishte thjesht komunitet refugjatësh, por pjesë aktive e kulturës europiane.

Në vitin 1780, Scuola degli Albanesi u suprimua dhe godina iu dha korporatës së bukëpjekësve (Scuola dei Pistori). Pas mbylljes nga ligjet Napoleonike (1808), veprat e artit u shpërndanë. Megjithatë, kujtesa e saj jeton ende përmes basorelievëve, dokumenteve arkivore dhe ndikimit që ky institucion pati mbi identitetin kulturor arbëror.

Kujtesa e Shkollës së Arbërve na rikthen në një kohë kur arbërit e shpërndarë në lagjet dhe kishat e Venedikut arritën të krijonin një institucion unik – fetar, shoqëror, kulturor dhe politik. Përmes figurave të Zojës së Këshillit të Mirë, Shën Galit dhe Shën Mauricit, ata shpallën besnikërinë ndaj fesë dhe rrënjëve të tyre, duke ndërtuar një urë të qëndrueshme midis Arbërisë, Shkodrës dhe Europës Qendrore e Perëndimore.

Shkolla e Arbërve mbetet një shembull i rrallë se si një komunitet i vogël emigrantësh mundi të krijojë një qendër identitare të fuqishme, që shndërrohet në pjesë organike të qytetërimit europian dhe në simbol të përjetshëm të rezistencës arbërore.

Disa “hollësira fatale” për Dor Kekon

August 20, 2025 by s p

Arben Iliazi/

Më 20 gusht 2002 iku në amshim, në moshën 44 vjeçare, shkrimtari Teodor Keko. Lindur në Tiranë më 2 shtator 1958, Keko është një nga autorët më të lexuar shqiptarë. Me Dor Kekon na lidhi një miqësi e gjatë, që daton nga viti 1983, kur Dori sapo ishte emëruar redaktor në gazetën “Drita”, pas diplomimit për gjuhë – letërsi, dhe kur unë fillova të botoj poezitë e para në këtë gazetë të mirënjohur letrare. Gjatë viteve 1984-1988, kur vazhdoja studimet në fakultet, kalonim një pjesë të mirë të kohës bashkë. Dori ishte një tip i këndshëm, me një natyrë boheme e me humor të hollë, qytetar, njerëzor e i vërtetë, cilësi që jo çdokush ka fatin t’i ketë. Bota e tij shpirtërore ishte e e tejndjeshme dhe e pafundme. Siç shprehej një kolegu ynë asokohe: “E kishte në çdo qelizë mirësinë”. Gjatë viteve që punoi te gazeta “Drita” dhe më pas te revista “Nëntori” (1983-1990), Dori ishte një nga bashkëpunëtorët më intensivë të shtypit të kohës, ku trajtonte probleme të mprehta të letërsisë, artit dhe të realitetit social, që ishin tabu për mentalitetin shqiptar. Në korrik të vitit 1990 thirret në takimin e ish presidentit Ramiz Alia me intelektualët e vendit. Pas takimit shkroi vetëm dy vargje: “Unë s’jam pëllumb të ha thërrime/ as lakuriq qorr nëpër natë”.

Me idealin e përmbysjes së sistemit diktatorial, në dhjetor 1990, bashkohet me lëvizjen demokratike dhe, në vitin 1991, zgjidhet anëtar i Këshillit Botues të së parës gazetë opozitare “Rilindja Demokratike”. Në të njëjtën kohë, zgjidhet deputet i PD-së. Fjalimet e tij në parlament mbeten edhe sot modele të oratorisë dhe guximit qytetar, që shpesh shoqëroheshin edhe me vargje si: “Pluralizmi ja na mbiu, me përmbysje të mëdha/ Zogjtë po thonë:ciu, ciu, janë mbretër po ata”. Gjatë viteve 1992-1996 ishte kryetar i Komisionit Parlamentar të Medias. Në vitin 1996 largohet përfundimisht, me vullnetin e tij, nga politika zyrtare, për të gjetur strehim te bota e tij e lirë e krijimtarisë.

Gjatë viteve më pas bashkëpunon me gazetat kryesore të kohës si: “Koha Jonë”, (ku ishte kryeredaktor në vitin 1994), “Gazeta Shqiptare”, “Korrieri”, “Spektër”, “Klan” etj. ku spikat e çmohet nga publiku profesionalizmi i tij si gazetar. Në vitin 1995 ishte kryeredaktor i gazetës kulturore-letrare AKS. Në vitin 1998-1999 punonte me honorare te gazeta që drejtoja unë asokohe, “Republika”, ku shkroi disa editoriale, që shquheshin për thellësinë e mendimit dhe forcën e fjalës. Më kujtohet shkrimi me titull “Rekomandim për miqtë e mi të kulturës” (Republika, 7 Maj 1999), i cili pati mjaft vëmendje në opinionin publik.

***

Dori spikati qysh herët, që nga viti 1981, si një talent rebel. Seç kishe një paqetësi të përhershme, që shoqërohej me një dehje e dalldisje. Të dukej sikur e kish fituar lirinë qysh atëhere. Kishte reflekse të befasishme, ndriçime të papritua dhe një gulç spazmatik të shpirtit qysh në poezitë e para. Shkruante për gjërat me të cilat ishte i lidhur shpirtërisht dhe frymëzohej prej unit të tij vetiak. Që me librin e parë “Pas provimeve” (1981) iku nga poezia e fortifikuar drejt shpirtërores.

Keko i përket asaj race shkrimtarësh, që shembën me rrëmbim kufijtë e vënë nga jeta. Tek ai u ndërfutën forma rebele dhe, në dalldinë e teprimit të shfrenuar, edhe mund të kishte humbur veten. E ndiente artin si pjesë të vetes, si një nga format e bukura të jetës. Nuk kishte asgjë të planifikuar, asgjë të skicuar, por shkruante spontanisht për çdo gjë që kufizone botën e gjërave të paqarta e pa formë, pa e çarë kokën për konvencionet shoqërore e politike.

Në harkun kohor të 19 viteve botoi 13 libra si: “Fjala fishkëllen” (1987), “Zemra nuk ka këmishë”, (1990), romani “Loja, 1990, “Lajmëtarja e vdekjeve”, 1990, “Pretenca”, 1994, “Shënimet e një gruaje”,1994. Në vitin 1996 boton vëllimin poetik “Unë të kam dashur por….” Në vitin 1997 poemën satirike “E të tjera e të tjera”, si dhe vëllimet me tregime e novela “Prostituta”, “12 shenjtorë, një profet e disa njerëz”. Në vitin 1998 tregimet dhe novelat “Made in Albania” dhe në vitin 2002 “Hollësira ftale”. Vëllimi me tregime “Amaneti” botohet pas vdekjes. Në vitin 2007 i jepet nga Presidenti Republikës medalja “Për Merita Civile” (dekret nr. 5375, 26 korrik 2007).

***

Ka vlerësime të shumta për poezinë e Teodor Kekos. Dritëro Agolli do të shkruante: “Sipërfaqja e vargut të Dor Kekos nuk ka shkëlqim estetizant. Brenda guaskës së një lloj molusku të detit fshihet perla. Guaska nuk ka asgjë shkëlqimtare”. Ndërsa Xhevahir Spahiu shprehej: “Mendimi i mirëfillë lirik i Kekos nuk rrëmbehet kurrsesi nga dukja, as nga metafora e qëllimt. “Ai jeton siç shkuan dhe shkruan siç jeton”, shprehej Visar Zhiti. Poeti Bardhyl Londo thoshte: “Poezia e tij i shëmbëllen primit të vetëtimës. Por me një ndryshim ë madh. Ndërsa vetëtima lëshon më parë dritën dhe më pas gjëmimin, poezia e Dorit i ka këto efekte të menjëhershme. “Ai është dashamirës dhe i çelët, ndoshta kjo është një nga magjitë që i shkakton popullaritetin, të ndërtuar në vargje”, shkruante poetja Natasha Lako.

Nuk do të ndalem në analizën e poezisë së Teodor Kekos, por do të shprehesha shkurt se në poezinë e tij ngrihet kulti i njëlloj lirie njerëzore, në sensin e superioritetit të species me ndërgjegje, që di të dalë nga humbjet, trishtimet. Në prizmin e së natyrshmes, të besueshmes në poezinë e Kekos ka një këndvështrim bipolar për jetën, ku brenda saj janë të mirat dhe të këqiat, ku ndërfuten edhe elementë hyjnorë, si përcjellës të përdëllimit.

Edhe për prozën e tij janë shprehur dhe kanë dhënë opinione studiues dhe autorë të njohur;

Profesor Shaban Sinani është shprehur: “Gjithë letërsia e Kekos është lëndë aletrare, lëndë prej rrugës. E pohoi letërsinë duke prishur kornizën. Imponoi zgjedhjen e tij ndaj e blejnë njerëzit. Bota e personazheve të tij është asimetrike”. Ditëro Agolli ka thënë se “Në tregimet e tij Dori shkroi me keqardhjen e shkrimtarit, i cili kërkon të ndryshojë shoqërinë…”. Ndërsa poeti Visar Zhiti ka shkruar: “Ka ca hollësira fatale që të bëjnë të vdesësh, por ka ca të tjera që s’të lënë të vdesësh. Teodor Keko ikën duke u kthyer vazhdimisht. Ai vet e mbush mungesën e tij”. Shkrimtari dhe studiuesi Agron Tufa ka bërë një konstatim tjetër: “Gjykuar nga truket narrative, situatat paradoksale e zgjidhjet ekscentrike, shumë krijime të T. Kekos janë shenjat e para të inagurimit të një letërsie postmoderniste shqipe”. “S’ka pikë dyshimi që Keko është qytetari më gojështhurur i Republikës së Letrave Shqipe”, shkruan shkrimtari Virgjil Muçi.

Sa i përket mendimit tim, ajo që është e dukshme në prozën e T. Kekos është vëmendja kryesisht ndaj tipit periferik të shoqërisë, njeriut të padukshëm në vorbullën e rrëmbyer të jetës, cilësuar ndryshe “njeriu margjinal”. Proza e Kekos, me një ndërthurje ligjërimesh, me njëlloj tharmi tragjik, shpërfill realitetin bardhezi dhe ndërton artistikisht një gjëndje ekzistenciale të një realiteti tjetër gri, boshti i të cilave është makthi, ngjyer me pak shpresë. Modeli më përfaqësues i prozës së tij është proza e shkurtër, me tipare të prozës vizuale me karakter poetik, karakteristikë e të cilës është fabula e thjeshtë, ku e papritura vjen si një teknikë e preferuar rrëfimi. Proza e Kekos është artikuluar me gjuhë të dendur, plot lokucione, me lakonizëm të brendshëm, me sinkopizëm e metaforikë të veçantë.

Teodor Keko i mbeti besnik vetëvetes gjatë gjithë jetës së tij dhe nuk e shkëmbeu shpirtin e tij të lirë me asgjë. Tërë personaliteti i tij letrar u përsos në zjarrin e fuqisë së fjalës, në të gjitha përvojat e tij krijuese, që nga më të zymtat, deri tek ato më ngazëllueset. Në tërë krijimtarinë e tij, si në një alkimi shpirtërore që i shndërron në art edhe manifestimet më të ulëta të poshtërsisë dhe të mjerimit njerëzor, ai vuri tërë zemën e tij, tërë dhembshurinë e tij, duke ilustruar më së miri nocionin e modernitetit, si artist zemërdhembshur e sarkastik, me lëvizje të kulluara të ndjeshmërisë, midis të rëndomtës dhe sublimes.Përpara njeriut vrapon emri i tij, shprehej Gëte. Unë mendoj se emri i T. Kekos do të mbetet i pamohueshëm dhe me dritshmëri ngashnjyese në letërsinë shqipe.

NJË PREJ KARTOLINAVE MË TË HERSHME SHQIPTARE

August 20, 2025 by s p

KRISTAQ BALLI/

“Inaugurimi i Urës në Dardhë, 1904”

Kartolina përfaqëson në vetvete një format katërkëndësh (ose formë tjetër) letre të trashë, apo kartoni të hollë i prodhuuar për shkrimin e mesazheve relativisht të shkurtra e të shpejta dhe postimin, zakonisht, pa zarf. Kartolina më e vjetër në botë konsiderohet ajo e dërguar shkrimtarit Theodore Hook (1788-1841) nga Fulham në Londër në vitin 1840 dhe është stampuar me një vulë të zezë me vlerë 1 peni. Në SHBA kartolina e parë komerciale u emetua më 1861 nga John P. Charton nga Filadelfia, i cili ia shiti të drejtat për printim Hymen Lipman-it (1817-1893). Këto ishin kartolina pa figura vizuale.

Kartolina e parë e njohur me figurë nga njera anë u krijua në Francë më 1870 në Camp Conlie (një kamp trajnimi ushtarak në kohën e luftës Franko-Prusiane) nga Leon Besnardeau (1829-1914). Kartolina e tij kishte një vizatim litografik i printuar mbi të, që përmbante imazhe emblematike armësh dhe mbishkrimin “lufta e 1870. Camp Conlie. Suvenir i Mbrojtjes Kombëtare. Ushtria e Brittany”.

Gjatë dekadave të mëvonshme në Angli, Gjermani, Francë, Austri dhe shumë vende të tjera kartolinave iu dhanë impulse intensive aplikimi, të cilat çuan në “periudhën e artë” të kartolinave me figura nga mesi i viteve 1890. Në fillim të shek XX e më tej pjesa e prapme e kartolinave u dizenjua e ndarë në dy pjesë vertikale, ku në anën e majtë shkruhej teksti i mesazhit dhe në të djathtë adresa postare, ku kishte një vend të posaçëm për pullën apo/dhe vulën e zyrës postare. Gjysma e parë e shek XX shënon rritjen eksponenciale dhe popullarizimin e shkëmbimit të kartolinave të shumëllojta në të gjithë botën dhe përbën “periudhën e dytë të artë” të tyre.

Synimi i këtij shkrimi është sigurisht evidencimi i një prej kartolinave të para shqiptare (ndoshta e para), por gjithashtu edhe nevoja e çeljes së një dritareje bashkëbisedimi mbi këtë problem të palëvruar në vendin tonë sidomos nga koleksionistët dhe opinion kulturor, pasi edhe kartolinat shqiptare janë një pjesë e vyer e trashëgimisë historike, etnokulturore e artistike të kombit shqiptar dhe prej tyre mund të zhbirohen e zbulohen anë të ndryshme të realitetit, ngjarjeve, personazheve, tipareve natyrore, ekonomike e shoqërore të vendit tonë. Kjo fushë studimore kërkimi shkencor quhet “deltiologji (deltiology)” dhe përfshin koleksionimin dhe studimin në kontekstin e identifikimit të vendit dhe kohës së prodhimit të tyre, por edhe të subjektit e elementëve pamorë në to, pasi në të shumtën e herëve ato janë prodhuar në mënyrë të çrregullt dhe të decentralizuar.

Kartolina për të cilën do të shprehim vlerësimet tona quhet “Përurimi i Urës në Dardhë” me një ceremoni fetare dhe i takon vitit të hershëm për një shemër të tillë në Shqipëri – 1904.

Dardha, 18 km në Jug-lindje të Korçës, është krijuar, zhvilluar dhe mbetet historikisht si një fshat origjinal e autentik për disa prej tipareve të tij natyrore, klimaterike, urbano-arkitektonike, ekonomike, sociale, etnokulturore etj. I themeluar nga gjysma e parë e shek. XVII në shpatin e pjerrët të një mali si amfiteatër, ai gjendej në mes të pyjeve të dendur të ahut e pishave, ujrave të shumtë burimorë e përrenjve malorë prej nga nis edhe një degë e lumit Devoll, limereve e kullotave me bar e lule (më thuaj një ngjyrë të të gjej një lule në Dardhë-thuhet aty) të përshtatshme për mbarështimin e bagëtive të imta, me një klimë të mrekullueshme malore të shëndetshme nga oksigjeni i bollshëm dhe bukuri të rrallë natyrore.

Fillimisht si një vend i përshtatshëm për verimin e bagëtive e më tej si një përzgjedhje vendbanimi e bujtësve të disa fshatrave rrotull të shkatërruar nga pushtuesit otomanë e përfundimisht si një “fortesë” natyrore e fiseve të krishtera që tentonin t’i shmangeshin konvertimit në fenë islame dhe taksave të papërballueshme ndaj tyre, Dardha u shndrrua në një qendër të përhershme banimi e të krishterëve ortodoksë jo vetëm me popullsi nga vendet përreth, por edhe nga rajone të tjera veriore e jugore të Shqipërisë. Fshati u rrit e evoluoi me ritme të shpejta e ekstensive, aq sa, jo vonë, burimet e saj natyrore për përballimin e jetës (toka e punueshme dhe ajo livadhore) nuk mjaftonin. Në këto kushte burrat filluan të ushtronin një profesion të ri, atë të prodhimit të lëndës drusore, profesion sëpatari e sharrëtari, i cili i bëri të njohur e të preferuar edhe në vise të tjera (“e pret si me sëpatën e dardharit!”). Kështu filloi migrimi sezonal dimëror i burrave drejt vendeve më të ngrohta me mjeshtërinë e tyre, së pari brenda territoreve jug-perëndimore shqiptare e më vonë jashtë tyre, në Greqi, Serbi, Bullgari, Turqi, Rumani, etj., ku ata e treguan veten aq të zot, sa e perfeksionuan profesionin e tyre me teknologji punishtesh më prodhimtare nëpërmjet energjisë së ujit. Në verë ata ktheheshin në Dardhë për të kryer punët e bujqësisë e blektorisë dhe njëheresh, me fitimet e kurbetit sezonal të përmirësonin kushtet e jetesës, të ndërtonin shtëpi të reja, të krijonin familje, në se ishin të pamartuar e për t’u bërë gati për shtegtimin e tyre të ri.

Nga këndvështrimi komunitar e social, banorët e Dardhës ishin shumë të hapur e të prirur për t’u përshtatur e familjarizuar shpejt me njeri-tjetrin, të mësonin e të shkëmbenin përvojat, traditat, zakonet respektive, por mbi të gjitha ishin solidarë e plot harmoni humane. Aq sa edhe martesat bëheshin brenda fshatit midis fiseve të ndryshëm e, kështu, në një farë mënyre të gjitha familjet ishin të lidhur me valenca farefisnie, apo krushqie, që e bënte edhe më të afërt, më tolerant e më bashkekzistent jetesën e tyre në komunitet. Nga ana tjetër ky afinitet e solidaritet që i shtohej edhe prirjes së banorëve për të përparuar e përmirësuar kushtet e tyre të jetës, por edhe prurjeve kulturore e risive jetike nga emigrimi në vendet më të zhvilluara (sidomos gjatë emigracionit në SHBA që filloi në agun e shek XX) e bënin më të lehtë e më të qenësishëm organizimin kolektiv të banorëve në organizime e formacione shoqërish e vendimmarrjesh financiare të përbashkëta në përmirësimin e progresin e strukturave urbane të fshatit të tyre sipas disa rregullave e normave morale që ata i kishin të sanksionuara në kanunoret e disa shoqërive komunitare të krijuara në Dardhë, apo në emigracioin e që kishin si qëllim kryesor bamirësinë, zhvillimin dhe përparimin e jetës ekonomike e shoqërore të fshatit të tyre.

$E:\KRISTAQ\VITI 2024\LIBRI MORGU I GJALLE PERFUND\1. FOTOGRAFIA\6. PERO KACAUNI\ARTIKULL PER UREN E DARDHES\FOTOT\12. IKONOGRAFE DARDHARE.png$ Për këto arsye, në fillim të shek. XX Dardha jo vetëm që ishte një nga fshatrat më të mëdhenj e më të njohur të Korçës (me rreth 450 shtëpi e mbi 1500 banorë), por ajo i përngjante më shumë një qyteze me jetë urbane, rrugët e saj ishin të shtruara me kalldrëm e të mbrojtura nga mure të lartë, kishte ujësjellës dhe shumë çezma e kroje kolektive, kanalizime, shtëpitë ishin thuajse të tipologjisë qytetare, ushtroheshin shumë zeje e profesione urbane, kishte dyqane, kafene, punishte prodhimi e shërbimi artizanal, kopshte dhe shkolla (greke) për vajza e djem ishin çelur e funksiononin qysh me 1768, ndonëse në gjuhën greke, ishin ndërtuar 3 kisha orthodokse (madje supozohet se këtu ka predikuar edhe Shën Kozmai) dhe banorët e saj bënin një jetë sociale, shpirtërore, zakonore e kulturore të përparuar për kohën. Festat fetare, pagane, piknikët e ballot argëtuese shprehnin nivelin e emancipimit social të komunitetit. Ky zhvilim specifik krijoi edhe disa fenomene etnokulturore që edhe sot mbeten si simbole të pashlyeshme të niveleve kombëtare, si Kostumi dardhar i grave, Vallja e kënduar e grave Dardhës, sëpata e dardharit, rakia prej kumbullash të egra etj. Gjatë kësaj kohe e në vijim (për më se 2 shekuj) ushtronte aktivitetin e saj një plejadë prej 25 ikonografësh dardharë, kryesisht klerikë e midis të cilëve edhe gra, punimet e të cilëve të inkuadruara në “atelienë dardhare” shënojnë edhe përmbylljen e artit pasbizantin shqiptar në gjysmën e pare të shek. XX. Po ashtu një aradhë prej 12 fotografësh, më të vjetrit e të cilëve ( Papa Jani Zengo, Perikli Kaçauni, Thimi Raci, etj) konsiderohen si grupi i dytë i fotografëve më përfaqësues të Shqipërisë pas studios Marubi… Janë këta fotografë e të tjerë që i lanë Dardhës një pasuri e arkivë të vyer historike pamore mijra fotosh e negativash që, krahas të tjerash, do të evidenconin evolucionin e këtij fshati në të gjitha aspektet e jetës ekonomike e shoqërore të tij. Dhe një prej tyre, pra, “Përurimi i Urës së Dardhës”, 1904 do të kthehej në kartolinë menjëherë pas realizimit të saj.

Historia e kësaj kartoline, ndoshta më e hershmja në Shqipëri, e ka zanafillën pikërisht në kontekstin e vitalitetit identitar e kreativ të dardharëve për të ndërtuar e zbukuruar vendbanimin e tyre dhe për ta bërë jetën edhe më komode.

Përfund fshatit, në lindje të tij rridhte një përrua, i cili, sidomos gjatë stinëve të shirave e dëborës fryhej e bëhej pengesë për hyrje-daljet në fshat për banorët e Devollit të poshtëm që bënin “pazarin” në Dardhë e sidomos për fëmijët e fshatrave që ndiqnin shkollën në këtë fshat. Kjo situatë e vështirë që të kujtonte skenën mitologjike të Shën Kristoforit që mbante Krishtin mbi sup pë të kapërxyer lumin, nxiti një prej emigrantëve dardharë në Rumani, Kristo Themeli Gajo (nga një familje e dalluar për aktivitetin e saj intelektual e tregtar në Greqi e Rumani. Familja e njohur Themeli në këtë zonë kishte bërë histori. Ajo kishte nxjerrë luftëtarë kundër pushtuesve otomanë, tregtarë druri me qëndër në Patra, si dhe shkencëtarë të studiuar në Athinë. Me të vërtetë, sa respekt e mirënjohje mbartin premtimet për të marrë iniciativën që të kryejë një gjest filantropik për fshatin e tij si bamirësí e dhuratë ndaj banorëve dhe gjithë udhëtarëve të zonës që frekuentonin Dardhën, pra të ndërtonte me shpenzimet e tij një urë guri që do të lehtësonte kryekëput kapërximin e lumit jo vetëm nga këmbësorët por edhe nga mjetet e transportit që kalonin aty. Në vitin 1903 ai pajtoi një mjeshtër urash dhe në ujdi me pleqësinë e fshatit, pas një viti ura u bë realitet. Pamja që shohim në foto jep disa të dhëna interesante mbi këtë subjekt festiv e solemn: fotoja është realizuar nga fotografi dardhar Perikli Kaçauni (1880-1950) që në atë kohë kishte ardhur nga Odesa, ku kishte mësuar profesionin e fotografit. Pra ishte vetëm 24 vjeç dhe deri në vitin 1910 ai punoi si fotograf në Dardhë duke i lënë asaj një arkiv të madh fotosh, midis të cilave edhe ato me pjesëmarrje masive të banorëve të Dardhës.

Më 1910 ai emigroi në SHBA, ku hapi në Boston studion e tij fotografike “Perry Studio” e cila e definon atë si fotografin e dytë (pas Kristaq Sotirit, rreth vitit 1900) shqiptar në SHBA. Nga pikpamja profesionale e estetike, duket se fotografi ka bërë një punë të gjatë parapërgatitore për ta studiuar e organizuar kompozimin, subjektin dhe atmosferën e saj sa më gjithëpërfshirëse, e ku të shfaqen me detaje të gjitha objektet, njerëzit dhe natyra në sfond. Natyrisht, objekti më i madh e kryesor që të bije në sy është ura si një alternativë transporti, por edhe figurativisht si një simbol lidhjeje, komunikimi e qytetërimi human. Duket që ura me një hark është ndërtuar me gurë drejtkëndorë të latuar dhe harku i saj është një qemer me gurë konikë preçizë që e dekorojnë atë dhe të lenë të kuptosh se kryemjeshtri i ndërtimit të saj ka qenë një specialist i përkryer në $E:\KRISTAQ\VITI 2024\LIBRI MORGU I GJALLE PERFUND\1. FOTOGRAFIA\6. PERO KACAUNI\ARTIKULL PER UREN E DARDHES\FOTOT\1 kartolina origjinale.png$ profesionin e tij, por jo nga Dardha.

Në pjesën e sipërme të urës janë vendosur parapete mbrojtëse anësore guri. Midis qemerit dhe parapeteve në qendër është vendosur një pllakë mermeri a guri e murrosur, ku është gdhendur me shkrim në gjuhën greke dedikimi i dhuruesit të cilin do ta shpjegojmë më pas. Një kujdes të posaçëm kompozicional fotografi ka treguar për vendosjen e njerëzve që kanë ardhur aty për t’u inkuadruar në foto. Ata janë vendosur në mënyrë simetrike dhe që të mos pengojnë dukjen e gjthë elementëve të urës. Sipër urës, në qendër është bamirësi, Kristo Themeli, në të djathtë të tij dy klerikët Papa Naum Zengo dhe Papa Jani Zengo që, aso kohe, shërbenin në kishat e Dardhës e që do të kryenin ritin ortodoks të “ajazmës”, në të djathtë (me kapele) ndoshta kryemjeshtri dhe ngjitur me të punëtorët e tjerë. Majtas filantropit qëndrojnë anëtarë të pleqësisë dhe banorë të Dardhës. Një prej elementëve më domethënës të fotos është paraqitja masive e fëmijëve (janë mbi 100, çka tregon për popullsinë e madhe të Dardhës) të vendosur poshtë në të dy ledhet e përroit, të veshur me dollomá, që janë nxënës dhe fëmijë të shkollës për të cilët kujdesen mësuesit e edukatorët e tyre të vendosur përbri. Një pjesë e fëmijëve mbajnë përpara trupit të tyre libra që i identifikon ata si nxënës të shkollës së Dardhës. Ndofta filantropi dhe fotografi e kanë dëshiruar këtë pjesëmarrje dhe masivitet të tillë me qëllim që momenti i fiksuar të marrë figurativisht idenë e përkatësisë dhe të shërbimit të urës këtij brezi të ri. Në të djathtë të urës duket ndërtesa e një mulliri (i Çomes) sipas të cilit mori emrin në fillim edhe ura, pra “Ura e Mullirit”. Nën harkun e urës, në sfond duket një urë primitive druri si dëshmi e situatës së mëparshme.

Kjo foto paraqet, pra, momentin final të inaugurimit të një “vepre arti” infrastrukture, jo dhe aq të madhe, veçse shumë të rëndësishme historike, utilitare dhe simbolike për një fshat 120 vjet më parë. Por e veçanta më e këndshme e kësaj fotoje është fakti se ajo u shndërrua dhe qarkulloi si kartolinë e asaj kohe në Korçë, kur pak njiheshin e qarkullonin kartolinat në Shqipëri. Çelësin e printimit të saj si kartolinë e jep, veç të tjerash, edhe tregimi i një udhëtari grek që ka ardhur si vizitor në Dardhë në vitin 2004 (tamam 100 vjet pas ndërtimit të urës dhe realizimit të kësaj fotoje) dhe e ka sjellë me vete këtë kartolinë.

Paraprakisht, duhet të them se sponsori i urës, Kristo Themeli Gajo e mori foton të printuar, ndoshta edhe negativin e saj në xham dhe e çoi në Rumani. Aty ai i bëri disa ndërhyrje, konkretisht duke shtuar mbi të shkrimin në greqisht ‘’ΔΙΑ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΗΡΗΣΤΟΥ ΘΕΜΕΛΗ ΓΑΪΩ ΕΝ ΔΑΡΔΑ 1904’’, domethënë ME SHPENZIMET E ZOTIT KRISTO THEMELI GAJO NË DARDHË 1904, që në të vërtetë ishte edhe mbishkrimi i skalitur në pllakën përkushtuese në mes të urës, por që në foto nuk lexohej dot, si dhe një mbishkrim në gjuhën rumune “Suvenir de la Darda” (Maccedonia) – Kujtim nga Dardha (Maqedonia). Nga ana e pasme e fotos ai stampoi në rumanisht: “EDITURA: CHRISTES TH. GAIO, BUCURESCI (ROMANIA)”, pra “BOTIM: KRISTO TH. GAJO, BUKURESHT (RUMANIA)”, për ta konvertuar atë në kartolinë, e printoi të tillë nga të dy anët në një shtypshkronjë me një tirazh të arsyeshëm dhe dërgoi një sasi prej tyre në Korçë.

Por le t’i kthehemi sërish vizitorit grek me emrin Spiros Madas të vitit 2004, i cili shpalos disa detaje interesante për kartolinën në fjalë nxjerrë nga ana e pasme e saj. “Shorti me nr. 1633 i ankandit të kartolinave të vjetra përshkruhej kështu: Përurimi i Urës prej Guri me Financim të Z. Kristo Themeli. Në Dardhë 1904… Fotografia rastisi të printohej në kartolinë dhe për shumë kohë qarkullonte në Korçë. Atje e gjeti, nëntë vjet më vonë dhe e bleu me një çmim shumë më të lartë se ai fillestari dhe e dërgoi me postë në vendin e tij, në Hanjia të Kretës një ushtar i Batalionit Grek që në atë kohë kishte çliruar (kupto: pushtuar K.B.) qytetin. Në pjesën e prapme të kartolinës lexohet “Sot, më datën 26/10/1913 erdha me Dhiomidhinë në Korçë, është një qytet i mirë por me borë dhe shumë i ftohtë… ” Nuk dimë më tej se si ka rënë në dorë të “koleksionistit” grek kjo kartolinë, apo për marrëdhëniet midis tij dhe familjes së ushtarit që ia ka dërguar këtë kartolinë familjes së tij më 1913. Sidoqoftë vizitori grek Spiro, posedues i kartolinës, përshkruan udhëtimin e tij për në Dardhë nëpërmjet Boboshticës duke pasur udhërrëfyes Ardianin (Seferi – K.B.) një të ri nga Dardha, me të cilin kanë mbërritur në fshat e më pas tek ura, plot kureshtje, për $E:\KRISTAQ\VITI 2024\LIBRI MORGU I GJALLE PERFUND\1. FOTOGRAFIA\6. PERO KACAUNI\ARTIKULL PER UREN E DARDHES\FOTOT\2 Ana e prapme e kartolinës.png$ ta vëzhguar atë dhe për ta përqasur me kartolinën.

Aty kanë takuar një prej banorëve më të moshuar të Dardhës, Ilia Kere, i cili u ka shpjeguar gjithçka rreth urës, që ekzistonte po ashtu si para 100 vitesh. Vetëm pllakën e dedikimit e kishin hequr (gjatë viteve të regjimit komunist), parapetat gjithashtu ishin prishur dhe urën vetë e kishin zgjeruar nga ana veriore për të bërë të mundur kalimin e mjeteve të rënda. Mulliri nuk ekzistonte. Vizitori grek, prof. Spiro Madas, i cili ishte inxhinier, profesor universiteti në Athinë dhe një prej studiuesve më të njohur të urave mesjetare në Epirin e Veriut, ka bërë disa matje të urës. Harku, me gurët e kamarës, të ruajtur akoma mirë, kishte diameter prej 4,5 m, ndërsa ngrihej nga ujrat rreth 2.1 m. Pikërisht në këtë lartësi krijohet, pothuajse i sheshtë, kalldrëmi i kalimit gjatësi sipëfaqësore prej 10,60 m., dhe gjerësi 3,9m. Me hapësirën e harkut prej 2.1m mbi nivelin e ujrave shmangej edhe rreziku i vërshimeve të ujrave të dimrit.

Por, profesor Madas i ka bërë përshtypje edhe mikpritësi i tij dardhar. Ai shprehet për të: “Ilia Kere – rreth të 100-ve na tregonte për Dardhën, brenda shtëpisë së tij, ku na ftoi të shplodheshim.

Shtëpia ishte e madhe me ballinë tipike dhe me oborr …., si po edhe shtëpitë e tjera të Dardhës, por edhe me nikoqirllëk! Pranë, zonja e tij e dëgjonte me kujdes duke tundur në mënyrë pohuese herë pas here kokën e saj. Pothuajse një moshë me të por e palodhur, na kishte ftuar të uleshim në këndet e rehatëshme majtas dhe djathtas oxhakut dhe na gostiti me llokume, biskota e raki.

Duke u zhytur në njohuritë dhe memorien e xhaxha Ilias, udhëtonim të mbushur me kuriozitet në kohë duke zbuluar sekrete të harruara. Për çudinë tonë, ai plak njihte mirë dhe me hollësi të gjitha ato sa kishin ndodhur në fshat. Por kryesorja, kishte dëgjuar vetë historinë e urës..! Besoja sepse kishte fjalë dhe aftësi bindëse – duke shijuar në të njejtën kohë greqishten e mirë të tij të mësuar në Follorinë….

…Në mbrëmje u gjendëm miq në shtëpinë e Adrianit- qërasje, një mjaltë të paparë Morave nga kosheret në oborrin e saj. Megjithëse momentet nuk ishin të përshtatshme, pasi të nesërmen vëllai i tij i madh do të shkonte për të kërkuar fatin në Amerikë, për mjaft kohë biseda u vërtit rreth Dardhës së vjetër. Vumë re në sytë e tyre, për ato sa zbuluam – surprizë, dhe kënaqësi! Vetëm Adriani, më i vogëli në familje, dukej që kishte dyshime. Kishte dyshime dhe për fotografinë e vjetër të urës. Më në fund ai ishte i pari që ma kërkoi – si dhe një tjetër që kishte Dardhën – për t’i vendosur në kornizë… (Spiros Madas: Γέφυρα της Δάρδας ως ένα κομμάτι της ιστορίας της Κορυτσάς! – Ura e Dardhës (1904) si pjesë e historisë së zonës së Korçës. Σάββατο, Φεβρουαρίου )

Kjo ishte pak a shumë historia e një prej kartolinave fotografike më të vjetra të Dardhës, por edhe të Shqipërisë.

Historia e botimit të kartolinave në Shqipëri vijon më tej me rritjen progresive të numurit dhe larmisë së tyre, me subjekte pamore të fotografive ekzotike të mjeshtrave fotografë, si të

$E:\KRISTAQ\VITI 2024\LIBRI MORGU I GJALLE PERFUND\1. FOTOGRAFIA\6. PERO KACAUNI\ARTIKULL PER UREN E DARDHES\FOTOT\NENA E KOLIT +.jpg$ dinastisë Marubi, Kristo Sulidhi, Kristaq Sotiri, etj. Sidoqoftë Dardha, për hir të veçorive të saj natyrore, klimaterike, ubano-arkitekturore, e sidomos për pasurinë etnokulturore e atraksionit

të saj turistik mbeti një fokus i gjithhershëm për realizimin e kartolinave të bazuara në foto artistike.

E:\KRISTAQ\VITI 2024\LIBRI MORGU I GJALLE PERFUND\1. FOTOGRAFIA\6. PERO KACAUNI\ARTIKULL PER UREN E DARDHES\FOTOT\KARTOLINE (3).jpg

E:\KRISTAQ\VITI 2024\LIBRI MORGU I GJALLE PERFUND\1. FOTOGRAFIA\6. PERO KACAUNI\ARTIKULL PER UREN E DARDHES\FOTOT\KARTOLINE (4).jpg

Në mënyrë të veçantë gjatë kohës së Mbretërisë Shqiptare të Ahmet Zogut (kur për Dardhën u botua edhe Albumi i parë turistik në Shqipëri, 1938), pushtimit fashist e nazist e, më vonë, pas viteve të çlirimit e deri sot në Dardhë janë realizuar dhjetra kartolina fotografike nga fotografë shqiptarë e të huaj që paraqitin peizazhe të natyrës së mrekullueshme në të gjitha stinët, kostumet, folkun, traditat, shtëpitë e rrugicat karakteristike e mbresëlënëse, midis të cilave kartolina e parë pararendëse “Inaugurimi i Urës në Dardhë” e vitit 1904 mbetet, veç të tjerash edhe një dokument autentik historik me të dhëna të mjaftueshme ilustrative, verbale e orale dëshmuese që konfirmon plotësisht editimin e saj si të tillë. Por që, gjithashtu, mëton të përcjellë mesazhin e një ftese miqësore e profesionale, që ashtu si edhe në fusha të tjera kulturore e artistike të mbetet edhe një impuls për gjurmime, kërkime, studime e botime më të specializuara në fushën e deltiologjisë.

□ □ □

Diçiturat e fotove sipas rradhës:

1. Kartolina e parë e Hymen Lipman-it.

2. Foto Dardha e Korçës, viti 1890.

3. Kartolina “Përurimi i Urës në Dardhë”, 1904, Foto: Perikli Kaçauni.

4. Fotografi realizues Pero Kaçauni

5. Logoja e Perry Studio, Boston, Boston Mass. SHBA.

6. Kartrolinë nga Dardha, 1941.

7,8 Kartolinë, Kostumi Dardhar, 1937

9. Kartolinë, Fshati Dardhë, Viti 1939

10. Kartolinë, vajzat me kostumin dardhar, 1975

Fuqia e vlerave qytetare në mbrojtje të trashigimisë kulturore

August 20, 2025 by s p

Besnik Fishta/

Filatelia, më shumë sesa një hobi, ka qenë dhe mbetet një mënyrë për të ruajtur memorien historike, për të evidentuar vlera estetike, sociale dhe kombëtare. Që nga vitet e pas Luftës së Dytë Botërore, përkundër trysnive ideologjike dhe kufizimeve të shumta, ky pasion i rezistoi kohës, duke krijuar një komunitet të përkushtuar koleksionistësh në të gjithë vendin. Në historinë e filatelisë shqiptare, ekzistojnë ngjarje që kanë kaluar në heshtje institucionale, por që sot meritojnë të vendosen në dritën e kritikës dhe vlerësimit objektiv. Njëra prej tyre është pa dyshim ndërhyrja e “Shoqërisë Komisionare” në koleksionet private të pullave postare, një rast i paprecedentë që shënon ndërhyrjen brutale të një institucioni shtetëror në një pasion qytetar, i mbështetur në vullnet të lirë dhe dashuri për trashëgiminë kulturore.

Per te kuptuar dukurine me siper, duhet te shpjegojme rrethanat e krijimit te ketij institucioni, dhe pse u nderthur ne menyre abuzive veprimtaria e tij me filateline ne Shqiperi ?

Në kushtet e izolimit ekonomik,ne nje ekonomi teresisht shteterore,shteti shqiptar do te përballej me vështirësi të rënda financiare. Ne pepjekjet per krijimin e nje industrie te rende dhe zhvillimi bujqesor ekstrem kooperativist,ne kushtet e shmangies te ligjeve te ekonomise se tregut lire, nevojat per konsum te popullsise, sidomos ato ushqimore ishin mjaft te kufizuara. Me mundesi te pakta per plotesimin e kerkesave te tregut, u ndjek praktika e “shperndarjes me triska”. Pothuaj identikisht kjo shperndarje do perseritej vite me pas nen emrin e “talonit ushqimor”. Në këtë sfond, më 16 shkurt 1956, Këshilli I Ministrave vendosi krijimin e “Zyrës së Komisionarisë”, që më pas u njoh si “Shoqëria Komisionare”. Ajo u themelua me synimin për të administruar dhe shitur pronat e shtetasve shqiptarë jashtë vendit. Fillimisht nën varesine e Ministrisë e Financave, dhe më pas te Bankës së Shtetit Shqiptar, me detyre dhenien e asistences familjeve shqiptare qe dispononin prona ne shtete te tjera, per ti marre ne dorezim dhe shitjen e tyre. Në funksion të këtij qëllimi,u punesuan juriste dhe agjente imobilar vendas e te huaj. Një pjesë e tyre merreshin me aspektin juridik të njohjes së pronave, e një pjesë tjetër me administrimin e tyre dhe sigurimin e të ardhurave të vazhdueshme. Me vendime te posaçme u saktesua qe pas shitjes, pronaret mund te merrnin deri ne 5% te vleres se pasurise, qe konsistonte simbolike ne raport me vleren totale. Puna e ketij institucioni u intensifikua sidomos në mesin e viteve ’70, kur vendi po ndjente pasojat e rënda të krizës së brendshme, mungesës së ndihmës nga jashtë dhe pas prishjes mardhenieve me R.P.Kinës. Ne nje situate te tille kur vendi kishte nevoje per sigurimin e valutes se huaj,pikerisht ne kete moment “Shoqëria Komisionare” drejtoi vëmendjen drejt tregut filatelik, duke e konsideruar koleksionin e pullave si një “resurs financiar”.

Burimet arkivore me dukumenta apo zarfa te qarkulluar qe dokumentojne ‘’Shoqerine Komisionare’’ jane shume te mangta dhe pothuaj te pamundura te gjenden. Mungesa e materialeve arkivore sigurisht duhet te jete treguese e tentativës për ta fshehur këtë episod të errët. Deshmi ndoshta te vetme jane dy letra zyrtare drejtuar Idriz Fishtes,kryetar i klubit filatelik te Shkodres dhe qe përbëjnë sot provën më të fortë të një ndërhyrjeje abuzive dhe të paligjshme në këtë fushë. Ne letren e pare te dates 12.05.1986 perdoret me saktesi dhe terminologji filatelike : ‘’Shoqeria Komisionareeshte eshte ngarkuar me shitjen e pullave te postes te vendit tone te paraclirimit(1913-1944) si dhe te shteteve te tjera.Per kete qellim,me pare se t’i drejtohemi firmave filatelike jashte shtetit per shitjen e pullave qe posedojne qytetaret tane,eshte e nevojshme te dime sasine,llojin dhe gjendjen e mirembajtjes se tyre Prandaj lutemi te beni inventarin e pullave tuaja ku te specifikohen :

1. Lloji pullave sipas premjeve,vleres dhe viteve.
2. Sasia qe dispononi per sejcilen seri dhe ne cope.
3. Renditja te behet sipas shteteve.
4. Te shenohen vec e vec pullat e vulosura dhe ato te pavulosura.

Mundesisht ne nje kohe sa me te shkurter te na dergohet inventari ne fjale i shkruar ne dy kopje,qarte dhe paster.Ne kete rast,ju veme ne dijeni se do t’iu shkruajme firmave filatelike jashte shtetit per shitjen e pullave mesiperme dhe me te marre pergjigje prej tyre,do t’ju njoftojme mbi sasine qe kerkojne dhe cmimin e blerjes tyre.’’

Edhe letra e dyte karakterizohet me te njejten sjellje ne komunikim me karakteristike te dukshme brutalitetin dhe mungesen e etikes. Mungesa konkrete e çdo referimi ndaj firmave ndërkombëtare, mungesa e nënshkrimeve personale dhe prezenca vetëm e vulave zyrtare në dokumente, vërteton natyrën jo transparente te kërkese që, përtej retorikës bashkëpunuese, shërbente si mekanizëm për të ushtruar presion dhe më pas, për të imponuar shitjen me çmime të diktuara. Veprimi nuk synonte mbështetjen e filatelise, por shfrytëzimin e pasionit të tyre për qëllime të përfitimit shtetëror në kurriz të pronës private dhe të drejtave elementare.Megjithatë, ajo që meriton të theksohet është qëndresa e komunitetit filatelik shqiptar. Përkundër rrezikut të ndëshkimeve dhe represionit, me cilesine e deshmitarit pohoj qe shumë prej tyre nuk iu bindën kërkesës, duke mbrojtur koleksionet e tyre si një pjesë të identitetit personal dhe historik. Ky qëndrim, i heshtur dhe stoik, është dëshmi e qartë se vlerat qytetare nuk mund të nënshtrohen kollaj. Kjo ngjarje nuk është vetëm një detaj i harruar i së kaluarës. Ajo është një thirrje për të reflektuar mbi rëndësinë e ruajtjes së trashëgimisë kulturore dhe për të mbrojtur të drejtat e individëve për të ushtruar lirisht pasionet e tyre. Filatelia, si çdo formë tjetër e koleksionizmit, nuk është thjesht mbledhje objektesh. Ajo është një akt dashurie për historinë, një formë e kujtesës kolektive dhe një pasuri që duhet mbrojtur nga çdo lloj abuzimi, institucional apo tjetër.

Fig 1. Nje nga stemat e perdorur nga ‘’Shoqeria Komisionare’’

Fig 2. Leter derguar filatelistit I.Fishta(arkiva familjare)

Fig 3. Leter derguar filatelistit I.Fishta(arkiva familjare)

Krijimi dhe Zbatimi Strategjik i Politikës së Sigurisë Shtetërore-Kombëtare

August 20, 2025 by s p

Prof. Dr. Muhamet Racaj, Gjeneral-Major

Universiteti “Nënë Tereza”, Shkup

Abstrakti

Ky studim analizon në mënyrë gjithëpërfshirëse procesin e krijimit dhe zbatimit strategjik të politikës së sigurisë shtetërore-kombëtare me theks të veçantë tek pjesëmarrja gjithëpërfshirëse e aktorëve shtetërorë dhe jo-shtetërorë, veçanërisht në kontekstet e tranzicionit dhe post-konfliktit. Duke përdorur metodologjinë e analizës së literaturës, studimit të dokumenteve strategjike dhe shembujve praktikë ndërkombëtarë, artikulli evidenton se politika të suksesshme të sigurisë karakterizohen nga transparenca, koordinimi ndërinstitucional, përfshirja e komuniteteve lokale dhe organizatave të shoqërisë civile, si dhe mbështetja e vazhdueshme nga partnerët ndërkombëtarë. Rezultatet tregojnë se pjesëmarrja gjithëpërfshirëse është faktor i rëndësishëm për legjitimitetin, efektivitetin dhe qëndrueshmërinë e politikave të sigurisë në vende që janë në proces tranzicioni. Studimi ofron rekomandime të detajuara për strukturimin, zbatimin dhe monitorimin e politikave të sigurisë kombëtare në mënyrë gjithëpërfshirëse dhe të koordinuar.

Fjalë kyçe: politika e sigurisë kombëtare, pjesëmarrje gjithëpërfshirëse, tranzicion, reforma sektoriale, koordinim institucional.

Hyrje

Politikat e sigurisë shtetërore-kombëtare janë thelbësore për garantimin e stabilitetit politik, social dhe ekonomik të një shteti. Ato përcaktojnë kornizën strategjike me anë të së cilës qeveritë përgjigjen ndaj kërcënimeve kombëtare dhe ndërkombëtare, duke siguruar koordinim dhe bashkëpunim mes institucioneve përkatëse. Në dekadat e fundit, shtetet në tranzicion përballen me sfida të veçanta për shkak të transformimeve të shpejta politike, sociale dhe ekonomike, si dhe pasojave të konflikteve të kaluara. Këto sfida përforcojnë nevojën për proces politikëbërjeje që përfshin në mënyrë gjithëpërfshirëse aktorët institucionalë dhe jo-institucionalë, duke i dhënë zë komuniteteve lokale, organizatave të shoqërisë civile(OSHC)dhe grupeve të margjinalizuara në mënyrë që politika të jetë legjitime, e qëndrueshme dhe e efektshme.

Procesi i zhvillimit të politikës së sigurisë në kontekste të tilla nuk është thjesht hartim dokumenti, por një proces dinamik dhe konsultativ që kërkon bashkëpunim ndërsektorial dhe ndërinstitucional dhe një angazhim të gjerë për pjesëmarrje. Politika e sigurisë është e lidhur ngushtë me kuadrin ligjor dhe mekanizmat e qeverisjes në nivel vendor dhe ndërkombëtar, që kërkon ngritjen e kapaciteteve dhe planifikim afatgjatë.

Objektivi i këtij studimi është të ofrojë një analizë të thelluar të procesit të krijimit dhe zbatimit strategjik të politikës së sigurisë shtetërore-kombëtare në vende të ndryshme me fokus në pjesëmarrjen gjithëpërfshirëse dhe koordinimin institucional, duke analizuar modele dhe praktika ndërkombëtare dhe duke nxjerrë rekomandime konkrete për vendet në tranzicion dhe post-konflikt.

Pjesa Kryesore:

1.Kuadri konceptual dhe strategjia e zhvillimit të politikës së sigurisë shtetërore-kombëtare.

Politika e sigurisë shtetërore-kombëtare është rezultat i një kuadri gjithëpërfshirës institucional dhe ligjor që orienton dhe koordinon veprimet e institucioneve dhe aktorëve të ndryshëm në sigurimin e pavarsisë, stabilitetit dhe mirëqenies së qytetarëve⁷. Kjo politikë përmban:

︎ Analizë të rreziqeve dhe kërcënimeve,

︎. Prioritarizim të tyre,

︎. Organizimin e forcave,

︎ Mekanizma financimi dhe

︎ Instrumente kontrolle⁸.

Procesi i zhvillimit të politikës së sigurisë përfshin disa faza kyçe:

• Analiza e situatës së sigurisë, ku vlerësohen faktorët politikë, ekonomikë dhe socialë që ndikojnë në siguri⁹.

• Hartimi i vizionit dhe objektivave strategjike, që përcaktojnë qëllimet afatgjata të sigurisë institucionale dhe publike¹⁰.

• Konsultimi gjithëpërfshirës me aktorët shtetërorë, OSHC-të, komunitetet lokale dhe sektorë të ndryshëm të shoqërisë civile, për të siguruar përfaqësimin e interesave dhe përfshirjen në vendimmarrje¹¹.

• Vlerësimi dhe prioritizimi i kërcënimeve dhe nevojave, duke inkuadruar analiza të hollësishme të riskut dhe kapaciteteve ekzistuese¹².

• Redaktimi dhe miratimi i dokumentit të politikës së sigurisë, i cili përmban strategji, prioritete, buxhet dhe mekanizma monitorimi¹³.

Në vendet e tranzicionit, këto procese shpesh shoqërohen me sfida si mungesa e kapaciteteve profesionale, fragmentimi institucional, dhe pengesa të tjera që kërkojnë përfshirje aktive të aktorëve jo shtetërorë dhe organizatave ndërkombëtare për mbështetje dhe monitorim¹⁴.

2.Roli i aktorëve në hartimin dhe zbatimin e politikës së sigurisë

Një element kryesor i procesit të politikëbërjes është përfshirja gjithëpërfshirëse e aktorëve të shumtë institucionalë dhe jo-institucionalë¹⁵.

Kjo përfshin:

• Dega ekzekutive: Ministritë, kabinetin qeveritar, dhe agjencitë e sigurisë, që janë përgjegjëse për inicimin, hartimin dhe zbatimin e politikave¹⁶.

• Parlamenti: Ka rol kryesor në miratimin e politikave, buxhetin dhe monitorimin e zbatimit të tyre, duke e siguruar legjitimitetin dhe përgjegjshmërinë¹⁷.

• Autoritetet lokale dhe rajonale: Përballen me implementimin në terren dhe kanë njohuri të thella për nevojat specifike të komuniteteve¹⁸.

• Organizatat e shoqërisë civile: Ndihmojnë në monitorimin, konsultimin dhe raportimin publik të proceseve, duke fuqizuar transparencën dhe llogaridhënien¹⁹.

• Aktorët jo-shtetërorë: Në vendet post-konflikt dhe tranzicion shpesh luajnë rol të rëndësishëm në sigurimin e paqes dhe stabilitetit, dhe pjesëmarrja e tyre është thelbësore për zbatimin e suksesshëm të politikave²⁰.

• Partnerët ndërkombëtarë dhe donatorët: Sigurojnë mbështetje teknike, financiare dhe monitorim, duke ndihmuar konsolidimin institucional dhe miratimin e praktikave më të mira²¹.

Ky bashkëpunim gjithëpërfshirës ndihmon në krijimin e politikave ku legjitimiteti dhe efektiviteti janë të bashkuara, duke fuqizuar përgjegjshmërinë dhe transparencën²².

3. Diskutimi i përfshirjes gjinore dhe vlerësimi kritik i zbatimit

Integrimi gjinor në politikën e sigurisë shtetërore-kombëtare është thelbësor për të mundësuar pjesëmarrje, pronësi dhe drejtësi efektive për burra, gra, vajza dhe djem në bazë të barabartë. Eksperienca tregon që politikat pa integrim gjinor shpesh janë të mangëta dhe kanë potencial për të përjashtuar grupe të caktuara.

Propozojë disa hapa për integrim, si:

• konsultime me OSHC-të,

• aktivitetet praktike,

• përfshirjen e perspektivës gjinore në çdo fazë dhe

• vlerësimin e ndikimit të politikave.

4.Shembuj praktikë ndërkombëtarë

Lituania: Strategjia e Sigurisë Kombëtare e Lituanisë është dokument model për proceset e politikëbërjes gjithëpërfshirëse²³.

Bosnja dhe Hercegovina: Libri i Bardhë i Mbrojtjes përdor mekanizma që sigurojnë kontroll demokratik, transparencë dhe integrim ndërkombëtar²⁵.

SHBA: Strategjia kombëtare amerikane trajton sfida shumëdimensionale, duke përfshirë konsultimin publik, monitorimin institucional dhe integrimin e politikave²⁶.

Sierra Leone: Përfshirja e gjerë shoqërore dhe vlerësimi i vazhdueshëm i reformave të sektorit të sigurisë²⁷.

Azerbajxhani: Fokus në integrim institucional, demokraci dhe tolerancë sociale²⁸.

5.Shembuj rajonalë (Shqipëria, Maqedonia e Veriut, Kosova)

• Shqipëria – pas anëtarësimit në NATO (2009) hartoi Strategjinë e Sigurisë Kombëtare (2014), ku theksohet bashkëpunimi rajonal dhe lufta kundër krimit të organizuar. Në vitin 2020 u miratua dokumenti i ri, duke reflektuar kërcënimet kibernetike dhe pandeminë.

• Maqedonia e Veriut – politika e sigurisë është përqendruar tek stabiliteti i brendshëm dhe integrimi euro-atlantik. Pas anëtarësimit në NATO (2020), dokumentet strategjike u rishikuan për t’iu përshtatur mjedisit të ri rajonal.

• Kosova – ka miratuar Strategjinë e Sigurisë së Kosovës (2019), ku prioritet janë ndërtimi i FSK-së, siguria njerëzore dhe integrimi në BE e NATO. Procesi i hartimit ka përfshirë konsultime me OSBE-në dhe partnerë ndërkombëtarë.

5.1.Sfidat dhe mësimet nga Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut

Vendet e Ballkanit Perëndimor, veçanërisht Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut, kanë kaluar transformime të rëndësishme politike dhe sociale që kanë ndikuar në zhvillimin e politikave të sigurisë²⁹³¹.

Shqipëria: Sfida kryesore përfshin nevojën për integrim të politikave të sigurisë në nivel lokal dhe rajonal, duke përfshirë komunitetet rurale dhe minoritetet. Mësimi kryesor është rëndësia e pjesëmarrjes së komunitetit dhe monitorimit të vazhdueshëm nga organizatat e shoqërisë civile.

Kosova: Pas përfundimit të konfliktit, sfidat kanë qenë në konsolidimin institucional, zhvillimin e kapaciteteve teknike dhe trajtimin e kërcënimeve transnacionale. Mësimi kryesor është se konsultimet gjithëpërfshirëse dhe bashkëpunimi me partnerët ndërkombëtarë rrisin legjitimitetin dhe efektivitetin e politikës së sigurisë.

Maqedonia e Veriut: Sfida kryesore ka qenë harmonizimi i politikave të sigurisë me nevojat e komuniteteve multietnike dhe koordinimi ndërinstitucional. Mësimi kryesor është se mekanizmat transparent dhe pjesëmarrës forcojnë stabilitetin politik dhe besimin qytetar.

6.Politikat sektoriale

Një politikë e sigurisë nuk është e plotë pa dokumente të lidhura sektoriale:

• Librat e bardhë për mbrojtjen – shërbejnë si ura mes politikës së përgjithshme dhe planifikimit ushtarak.

• Strategjitë për sigurinë vendore – kanë rëndësi të veçantë në vende të Ballkanit, ku krimi i organizuar dhe korrupsioni mbeten kërcënime.

• Politikat për sigurinë kibernetike dhe energjetike – të domosdoshme në epokën e globalizuar.

7. Ndërlidhja me reformat e sektorit të sigurisë (RSS)

Politika e sigurisë duhet të shihet si pjesë përbërëse e reformës së sektorit të sigurisë. Në vende si Sierra Leone dhe Kosova, hartimi i politikës së sigurisë ka shërbyer si bazë për transformimin e forcave të armatosura, policisë dhe institucioneve të tjera të sigurisë. Kjo ndërlidhje siguron koherencë, llogaridhënie dhe përputhje me standardet ndërkombëtare.

Përmbledhje:

Politikat e suksesshme të sigurisë shtetërore-kombëtare janë ato që ndërtohen në bazë të koordinimit gjithëpërfshirës ndërinstitucional, pjesëmarrjes aktive të shoqërisë civile dhe komuniteteve lokale si dhe mbështetjes efektive nga donatorët ndërkombëtarë.

Ato kanë fokus në analizën gjithëpërfshirëse të kërcënimeve, administrim transparent të burimeve dhe monitorim gjithëpërfshirës.

Përfundim:

Një politikë e qëndrueshme dhe efektive e sigurisë shtetërore-kombëtare kërkon bashkëpunim gjithëpërfshirës të aktorëve shtetërorë dhe jo-shtetërorë në një kuadër të integruar dhe transparent.

Nga eksperiencat të cekura më lartë nxirren disa mësime kryesore:

• Koordinimi gjithëpërfshirës ndërinstitucional është thelbësor për të siguruar që strategjitë e sigurisë nuk jenë të fragmentuara dhe të ndjekin prioritetet kombëtare dhe ndërkombëtare.

• Përfshirja e komuniteteve lokale dhe organizatave të shoqërisë civile rrit legjitimitetin dhe transparencën e politikave të sigurisë.

• Mbështetja e vazhdueshme nga partnerët ndërkombëtarë është vendimtare për konsolidimin e kapaciteteve dhe për mbështetjen e reformave të sektorit të sigurisë.

• Monitorimi i vazhdueshëm dhe vlerësimi i politikave siguron që strategjitë e sigurisë të jenë efektive dhe të përshtatura me rrethanat e reja.

• Ndërthurja e praktikes ndërkombëtare me nevojat lokale garanton që politikat e sigurisë të jenë të qëndrueshme, realiste dhe të pranueshme nga qytetarët.

Këto mësime duhet të shërbejnë si udhërrëfyes për zbatimin e politikave të sigurisë në vende në tranzicion dhe post-konflikt, duke kontribuar në rritjen e stabilitetit, legjitimitetit dhe efektivitetit të politikave shtetërore-kombëtare.

Këto përvoja tregojnë se pjesëmarrja gjithëpërfshirëse dhe koordinimi institucional janë thelbësorë për krijimin e politikave të qëndrueshme të sigurisë, duke siguruar mbështetje publike dhe efektivitet në implementim²⁹³¹.

Rekomandimet:

• Formalizoni dhe institucionalizoni konsultimet gjithëpërfshirëse në të gjitha fazat e procesit të politikëbërjes.

• Ndërtoni dhe fuqizoni kapacitetet teknike dhe profesionale në nivel qendror dhe lokal.

• Forconi rolin e organizatave të shoqërisë civile për monitorim dhe pjesëmarrje.

• Siguroni mbështetje të vazhdueshme nga partnerët ndërkombëtarë për reforma dhe zhvillim profesional.

• Përmirësoni mekanizmat e transparencës dhe përgjegjshmërisë për të rritur besimin në institucionet e sigurisë.

• Mësoni nga praktikat e Shqipërisë, Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut për të përmirësuar pjesëmarrjen e komuniteteve dhe integrimin e politikave lokale me ato kombëtare.

Literatura e shfrytëzuar:

1. Bartns, P. & Albereht, K. (2023) ‘Krijimi i Politikës së Sigurisë Kombëtare’, e-jlia.com.

2. Sovremena Makedonska Odbrana (2024–2025) ‘Bord editorial dhe recenzentë

3. DCAF – Geneva Centre for Security Sector Governance (2022) ‘Policy Frameworks’.

4. Strategjia Kombëtare e Sigurisë – Lituania (2022).

5. Libri i Bardhë për Mbrojtjen – Bosnje dhe Hercegovina (2023).

6. Dokumente strategjike për sigurinë: SHBA, Sierra Leone, Azerbajxhan, etj.

7. Strategjia e Sigurisë Kombëtare e Shqipërisë (2023–2028).

8. Strategjia e Sigurisë Kombëtare e Kosovës (2022–2027).

9. Strategjia e Sigurisë Kombëtare – Maqedonia e Veriut (2024).

10. Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces (DCAF) – Resources 2021.

11. Milosevic, M. (2022) ‘Security Sector Reform in the Balkans’, Balkan Insight.

12. International Crisis Group (2021) ‘Security Challenges Post-Conflict’, CrisisGroup.org.

13. United Nations Development Programme (2023) ‘Gender and Security’, UNDP Publications.

14. National Security Strategy of the United States (2024), White House Publications.

15. Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) – Gender Mainstreaming Guidelines (2023).

16. Council of Europe (2022) ‘Guidelines on Inclusive Security Policy’.

17. European Commission (2023) ‘Security Sector Reforms in Transition Countries’, EC Reports.

18. NATO (2023) ‘Women, Peace and Security: Progress and Challenges’.

19. World Bank (2024) ‘Inclusive Policy-Making in Transitional States’.

20. Ministry of Defence Lithuania (2022) ‘National Defence White Paper’.

21. Ministry of Defence Bosnia and Herzegovina (2023) ‘White Book on Defence Sector Reform’.

22. Ministry of Internal Affairs Kosovo (2022) ‘National Security Strategy’.

23. Albanian Parliament, Security Commission (2023) ‘Gender Integration in National Security Policy’.

24. United Nations Security Council (2019) ‘Resolution 2467 on Women, Peace and Security’.

25. European Union Institute for Security Studies (2024) ‘Gender, Security and Policy Effectiveness’.

26. Ministry of Defence North Macedonia (2024) ‘National Security Strategy and Gender Integration’.

27. Warande, G. (2021) ‘Inclusive Security: Lessons from Sierra Leone’.

28. Reporters Without Borders (2024) ‘Transparency and Security Institutions’.

29. United Nations Office on Drugs and Crime (2024) ‘Transnational Threats and National Security Policy’.

30. Human Rights Watch (2023) ‘Inclusive Policy and Social Stability’.

31. Ministry of Defence Azerbaijan (2022) ‘Security Strategy: Gender and Institutional Reform’.

32. Kosovar Institute for Policy Research and Development (2023) ‘Security and Community Participation’.

33. Albanian Institute for International Studies (2024) ‘Policy, Integration and Local Governance’.

34. UN Women (2023) ‘Gender Analysis for Security Sector Reform’.

35. International Civil Society Action Network (2024) ‘Participatory Security Policy’.

36. US Congress (2024) ‘Oversight of Security Sector Reform’.

37. International Alert (2022) ‘Gender Equality in Post-Conflict Policy’.

38. UNDP Kosovo (2023) ‘Community Consultation and Gender Mainstreaming’.

39. Swiss Development Cooperation (2024) ‘Security Sector Reform Support’.

40. Transparency International (2022) ‘Corruption, Security and Policy Effectiveness’.

41. Center for European Policy Studies (2023) ‘Comparative Security Strategies’.

42. German Federal Foreign Office (2023) ‘International Security Policy Guidelines’.

43. Balkan Policy Research Group (2024) ‘Security Sector Reform and Gender’.

44. Saferworld (2023) ‘Inclusive Security Processes in Eastern Europe’.

45. UNDP Bosnia and Herzegovina (2023) ‘Monitoring Gender Indicators in Defence Sector’.