Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909
Each ticket includes a Limited Edition Yankees hat with the Albanian flag. Celebrate our culture and make history in the Bronx!
-Albanian Roots
May 19 | 
7:05 PM | 
Yankee Stadium
Ticket link available on the Albanian Roots channel
Gëzim Mekuli, Oslo
/Njohës i shkencave të medias dhe retorikës/
Në vendet nordike, si Suedia, Norvegjia apo Danimarka, debati mbi median nis nga një parim bazë demokratik: qytetarët duhet të dinë se kush qëndron pas lajmeve që lexojnë dhe shohin. Edhe aty ku ekziston përqendrim pronësie, transparenca mbi pronarët, financimin dhe përgjegjësinë editoriale konsiderohet kusht minimal për besimin publik. Media trajtohet si pjesë e sferës publike, jo si pronë private me funksion negociues.
Në Tiranë dhe Prishtinë, problemi është më i thellë dhe më i rrezikshëm. Pronësia e medias është kryesisht formale, ndërsa kontrolli real mbetet i fshehur. Shumica e mediave të mëdha shqiptare zotërohen nga biznesmenë të lidhur ngushtë me ndërtimin, koncesionet, energjinë apo tenderët publikë. Këto lidhje rrallëherë deklarohen hapur, por reflektohen qartë në vijën editoriale. Media nuk funksionon si institucion publik, por si instrument negocimi me pushtetin; sot sulmon, nesër hesht, pasnesër rehabiliton, sipas interesit të pronarit.
Ndryshe nga modeli skandinav, ku kryeredaktori mban përgjegjësi ligjore dhe redaksia gëzon autonomi reale, në Tiranë dhe Prishtinë (pa)kryeredaktori dhe redaksia është e varur. Autocensura nuk është përjashtim, por normë. Gazetarët e dinë paraprakisht cilat tema «nuk preken», cilët emra «nuk duhet të përmenden» dhe cilat skandale «shtyhen».
Edhe treguesit bazë të transparencës mungojnë; Nuk ka të dhëna të besueshme mbi audiencën, shikueshmërinë apo burimet reale të financimit. Portale që mbijetojnë pa reklamë private shfaqen papritur si «liderë tregu», ndërsa reklama shtetërore shpërndahet pa kritere të qarta, si shpërblim për bindje dhe heshtje. Në këtë mënyrë, media shqipe, në vend që të kontrollojë pushtetin, bëhet pjesë e sistemit klientelist.
Një shembull domethënës i këtij mekanizmi u pa gjatë debateve mbi lejet e ndërtimit dhe projektet turistike strategjike në Shqipëri. Për muaj me radhë, media kryesore promovoi tregimig e «zhvillimit», «investitorëve strategjikë» dhe «rilindjes urbane». Por kur dolën në dritë akuza për shkelje ligjore, konflikte interesi dhe betonizim masiv të bregdetit, një pjesë e madhe e kësaj media heshti. Nuk ishte mungesë informacioni, por zgjedhje editoriale e diktuar nga pronësia. Disa nga kompanitë e përfshira ishin reklamues kryesorë ose të lidhura drejtpërdrejt me pronarë mediash. Ky nuk ishte rast i izoluar, por model funksionimi.
Kjo sëmundje e moçme e medias është analizuar prej kohësh nga teoricienë të medias dhe demokracisë; Jürgen Habermas paralajmëron se kur media humb autonominë ekonomike dhe editoriale, ajo pushon së qeni hapësirë debati publik dhe shndërrohet në instrument të interesave private. Sipas tij, sfera publike degjeneron kur komunikimi nuk synon më të vërtetën, por menaxhimin e interesit.
Në të njëjtën pikë godasin edhe, Noam Chomsky dhe Edward S. Herman, në modelin e tyre të njohur të «manufacturing consent», theksojnë se kontrolli i medias nuk realizohet domosdoshmërisht përmes censurës së drejtpërdrejtë, por përmes pronësisë, reklamës dhe varësisë ekonomike. Media, në këtë kuptim, nuk gënjen gjithmonë hapur; ajo thjesht zgjedh çfarë të mos tregojë.
Në Shqipëri dhe Kosovë, ose më saktë, në median shqipe në Ballkan, ky model është bërë pothuajse normë; pronësi e errët, varësi ekonomike nga shteti dhe bizneset e lidhura me të, (pa)kryeredaktorë dhe redaksi pa autonomi dhe një publik i shkretë që merr informacion të filtruar, të pjesshëm dhe të manipuluar.
Media shqiptare kërkon transparencë nga politika, por refuzon ta zbatoj mbi veten. Dhe për sa kohë pronësia reale, financimi dhe kontrolli editorial mbeten në errësirë, media nuk është zë i publikut, por zë i interesave që paguajnë.
Konsekuent deri në fund; problemi nuk është vetëm kush e zotëron median shqipe. Problemi është se media shqiptare ka pushuar së qeni e publikut. E nëse media e jonë nuk i përket më publikut, atëherë kujt dreqi i shërben kjo vërtet?
Nga Aurenc Bebja*, Francë – 30 Janar 2026
Gazeta e hungarezëve të Rumanisë “Ellenzék” ka botuar, me 3 korrik 1938, në faqen n°8, rrëfimin e udhëtimit asokohe në vendlindjen e Mbretit Zog (Burgajet, Mat) me rastin e martesës me trëndafilin e bardhë të Hungarisë (Mbretëreshën Geraldinë), të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :
Legjenda e lindjes së Zogut të Parë, Mbretit të shqiptarëve
Burgajet (në malet e Matit), korrik.
“Parisi nuk është Franca” — u thotë të huajve çdo francez.
Dhe Tirana — nuk është Shqipëria.
Por unë e pranoj, e lashë të më pëlqente Tirana. Me të kaluarën e saj të shumëngjyrshme dhe të tashmen e paqartë, me bulevardet e gjera dhe ministritë moderne pranë xhamive, me lagjet e pazareve të përthyer, kishat dhe ndërtesat e çrregullta, me romët e saj shumëngjyrësh dhe vajzat që po bëhen europiane. Më pëlqyen sekretarët e ministrive që flisnin frëngjisht, në sytë e të cilëve akoma digjej flaka e së kaluarës, poetët revolucionarë apo opozitarë, karrocierët e tyre të ashpër, por të besueshëm ; më pëlqyen shkollat, ku fëmijë të dobët, por ambiciozë përpiqeshin të bëheshin të denjë për të ardhmen e Shqipërisë ; më pëlqyen kafetë me pamje të errët dhe të dyshimtë — më pëlqeu Tirana, sepse është një koleksion i shumëngjyrshëm i së kaluarës dhe të tashmes shqiptare.
— Por nëse doni të shihni Shqipërinë e vërtetë, ngjituni në male.
Këtë këshillë e kisha dëgjuar një mijë herë. Prandaj iu binda dhe u nisa përsëri drejt maleve shqiptare. Udhëtuam me makinë. Një nga krenaritë e qeverisë shqiptare është se gjatë pesë viteve të fundit janë ndërtuar 3.000 kilometra rrugë. Nëse mendojmë se ndërtimi i një rruge tetë metra të gjerë (natyrisht pa prishje betoni) në terrenin e tmerrshëm malor kushton 80.000 franga ari për kilometër, pra rreth 5 milionë lei, atëherë duhet t’i shohim me më shumë mirëkuptim rrugët automobilistike të shtruara me zhavorr të trashë, jo krejtësisht të lëmuara, por të gjera dhe patjetër të kalueshme, që lidhin fushën shqiptare me zonat malore. Kudo ura të reja, viadukte, parmakë rrugësh. Të gjitha këto nuk ekzistonin dhjetë vjet më parë. Atëherë ishte rrezik për jetën të kaloje mbi dërrasat prej druri që po shembeshin, mbi përrenjtë malorë që vërshonin e ndonjëherë fryheshin deri në disa kilometra gjerësi dhe që, kur u tekej, merrnin me vete gjithçka, madje edhe atë që ndodhej në atë çast mbi dërrasë.
Tani, megjithatë, me goma më të mira, ngjitemi relativisht rehat nga Shkodra, përmes Krujës, deri në luginën e lumit Fan. Pas një dite e gjysmë me makinë dhe kalërim, arrijmë në malet e vërteta, ku kodrat e buta të Burrelit dhe Burgajetit valëviten rrëzë dëborës dy mijë metra të lartë. Atje, prej nga dy dekada më parë, nga kështjella e lashtë e Burgajetit e Xhemal Pashës, u nis një i ri njëzetvjeçar për të fituar pavarësinë e Shqipërisë — dhe prej të cilit u bë mbreti i parë i Shqipërisë.
Në vendlindjen e Zogut I
Jemi në tokën e Mbretit Zog I, në rajonin ku emri Zog nderohet veçanërisht.
Atje, gjatë tre ditëve të festimeve të dasmës, njëqind deri në njëzet mijë të shtëna me armë zjarri u dëgjuan në ajër, të qëlluara nga banorët entuziastë të Matit, dhe gjashtëdhjetë mijë të ftuar u ulën në tryezat e shtruara me shumë pasuri që gjyshi i mbretit, Princi Xhemal, (ndoshta e ka fjalën për Xhelal Zogun, vëllain e Mbretit Zog) kishte përgatitur për popullin e tij.
Sepse Mbreti Zog është “profet në vendlindjen e vet”. Është e vërtetë se mbretin nuk e lidhin me bashkëfshatarët e tij vetëm fijet sentimentale, jo vetëm krenaria e banorëve të krahinës, por edhe një diplomaci e mençur, tipikisht shqiptare, të cilën mbreti e zbaton para së gjithash ndaj njerëzve të vet. Bijtë e kësaj krahine gëzojnë trajtim të veçantë në ushtri. Ish-krerët e fiseve të tyre janë të gjithë oficerë shtabi të ushtrisë dhe, në fillim të çdo muaji, në adjutanturën mbretërore pranë pallatit, marrin rrogën e tyre dhe të njësive që komandojnë.
Në viset e tjera të Shqipërisë gjithashtu, por sidomos në krahinën e maleve të Matit, sistemi feudal jeton ende pothuajse i pacënuar : populli i ndjek me besnikëri udhëheqësit e tij. E kujtdo që i është besnik prijësi, atë e ndjekin edhe çetat. E pra, në krahinën e Matit, si çetat ashtu edhe prijësit janë besnikë të Mbretit Zog. Madje edhe familjet e mëdha që dikur ishin rivalët e tij, sot janë nënshtruar dhe janë mbështetës besnikë të tij.
Por në këtë krahinë, disi, fshatari është më krenar dhe zotëria është më zotëri. Sikur në shtëpitë e mëdha të fermave, të shpërndara nëpër lugina, të jetonin vetëm fisnikë, sepse secila prej tyre është si një kështjellë e vogël, një fortifikim i pavarur. Këto male këtu flasin të gjitha për lavdinë e familjes Zogu. Dhe nuk është çudi, sepse çdo kthesë rruge, çdo qafë mali apo shteg malor mban kujtimin e betejave të famshme kundër pushtuesve turq ose serbë, në të cilat familja Zogu udhëhiqte luftëtarët shqiptarë.
Të gdhendura në shkëmbinjtë e maleve, shkronja dhjetë deri në pesëmbëdhjetë metra të larta ose edhe më të mëdha formojnë : “R. Z. I.” — “Rroft Zogu I.” — Rroftë Mbreti Zog I!
Oriz me mish, çorbë, petulla me mjaltë…
Në shtëpitë e asaj krahine të mrekullueshme, ku hyra si mysafir, e ndjeva përsëri atë ndjenjë që e kisha ndier shpesh që nga ardhja ime ; sikur po ecja në një tokë që e dua prej kohësh. Kur vizitova shkollën fillore, pata përshtypjen se ndodhesha në një shkollë fshatare të fushës ; fëmijët këndonin në shqip një melodi të njohur mirë:
“Fluturo, fluturo, zog i vogël…”
Kur po shfletoja librin e vizitorëve në manastirin Rubiguti (Rubikut), njëri pas tjetrit hasja emra shqiptarë dhe hungarezë, si edhe oficerë dhe ushtarë hungarezë që kaluan këtu gjatë luftës… Vëllezërit e Rubigutit (Rubikut) gjithashtu kënduan këngë… Në të njëjtin manastir, fola edhe hungarisht me një marangoz nga “Sombori”.
Kudo ku shkel, ndeshem me traditat e monarkisë së vjetër dhe kujtimet hungareze ; kjo traditë përzihet me traditat turke dhe shqiptare. Sigurisht, shoh vetëm burra, sepse gratë, gjatë pritjes së mysafirëve, qëndrojnë në shtëpinë e grave.
Ulur mbi qilima me lesh dhie të shtruar, tymosim cigare, pimë kafe dhe pritësi im na tregon histori. Për beteja, vepra heroike, fitore dhe humbje. “Kështu ka qenë, kështu ndodhi, Allahu e ka urdhëruar kështu, Allahu ose Shpëtimtari ka urdhëruar kështu…” — besimet fetare këtu përzihen, traditat bashkohen, dhe nuk është e rrallë të gjesh një të krishterë që jeton sipas zakoneve myslimane, ose një mysliman që feston edhe ditët e shenjta të të krishterëve.
Pas kafes, natyrisht, duhet të hamë. Ata sjellin tashmë enën për larjen e duarve, tavolinën (sofrën) e ulët dhe të rrumbullakët të mbushur me specialitetet vendase : mish me oriz, çorbë, petulla me mjaltë. I hamë pa ceremoni, në sofrën e madhe, me dorë ose me pirun.
Hafuz Musaj, imami i Burgajetit, tregon…
Kështu ecim nga shtëpia në shtëpi nëpër lagje. Të gjithë i kemi vizituar dhe dëgjuar. Vetëm një person nuk arritëm ta gjenim: Hafuz Musaj, imami i Burgajetit. Pavarësisht se shkuam drejt shtëpisë së tij, ishte ditë e premte, dhe ai kishte shkuar të falej në xhaminë e Burrelit.
Fatmirësisht, u takuam papritmas me të në një nga shtegtimet malore. Hoxha i vjetër, me mjekër, i mençur, me çallmë dhe mahnitës, zbriti nga kali, shtriu qilimin e lutjes mbi një shkëmb, ne u ulëm pranë tij, rreth tij pak a shumë : hungarezë dhe anglezë, shqiptarë dhe mysafirë, të rinj dhe të moshuar, gazetarë dhe fshatarë, udhëtarë dhe bari dhish. Përreth nesh shtrihen male të pafundme. Dhitë kullosnin në kodrat e largëta. Një djalosh rom i mban dhitë e tij afër dhe më pas gjithashtu ai u ul pranë nesh — për të dëgjuar tregimet.
Dhe legjenda e lidnjes së Mbretit Zog shpaloset ngadalë para nesh :
— Lart, në majën e maleve të Burgajetit, në kështjellën e tij të vjetër, jetonte një pasha. Emri i tij ishte Xhemal Ismaili ; kudo flitej për guximin e tij dhe fuqinë e shpatës së tij. Ai gjithashtu nderohej nga bashkëfshatarët e tij, deri sa u martua. Sepse Xhemal Pasha nuk ndoqi traditën e lashtë dhe nuk shkoi në një vend të largët për të marrë gruan. Kjo nuk iu fal në luginën e Matit, dhe mbrëmjeve pranë zjarrit flisnin shumë për këtë nëpërmjet pëshpëritjesh.
Por pashai ishte një njeri këmbëngulës, dhe kur gruaja e tij e parë vdiq, përsëri kërkoi një bashkëshorte nga fshatrat e afërta. Por kjo martesë e dytë nuk pati fat. Pashai shpejt mbeti sërish beqar. Dhe atëherë Xhemal Pasha i tha njeriut të tij të dashur, Mehmet Rizvanit :
— Hip mbi kalë, Mehmet Rizvani, dhe përgatitu për udhëtim. Do të zgjasë tre ditë e tre netë udhëtimi yt deri në Tiranë. Atje jeton familja Toptani, pasuria dhe bollëku i të cilëve kanë përhapur famën e tyre larg. Shko të vizitosh shtëpinë e Adem Toptanit dhe kërko vajzën e tij për mua. Por, pasi Toptanët janë një racë mendjemadhe dhe krenare, nëse nuk të japin vajzën, shko edhe në shtëpinë e Emin Bej Toptanit. Ai gjithashtu është Toptan ; ndonëse jo nga dega kryesore, kam dëgjuar shumë gjëra të mira për vajzën e tij, Sadijen. Ai ndoshta është më pak mëndjemadh se Toptanët e tjerë, të cilët rrallë martohen me të huajt, për të mos shpërndarë pasurinë e madhe të Toptanëve. Por Emin Beu nuk përfiton nga pasuria dhe ndoshta do të të japë vajzën.
Gjithçka ndodhi ashtu siç e parashikoi mençuria e Xhemal Pashës. Adem Toptani qeshi dhe e largoi të dërguarin e Pashait jo aq të pasur. Por ai u prit me ujë, kripë dhe bukë në shtëpinë e Emin Beut dhe të nesërmen ai mundi t’i sillte lajmin e mirë zotërisë së tij : ai do të kishte për grua vajzën e Emin Beut…
Lotët e Sadijes rridhnin gjatë udhëtimit nga Tirana deri në Burgajet. Ajo nuk gëzohej për burrin që mençuria e babait të saj ia kishte caktuar. “Çfarë njeriu i vjetër duhet të jetë Xhemal Pasha, që unë të bëhem gruaja e tij e tretë!” — mendoi ajo.
Por me të mbërritur në kështjellën e Burgajetit, zemra e Sadijes u mbush me gëzim. Atje, duke e pritur te porta, ishte një luftëtar i ri dhe i pashëm : burri i saj.
Sadija lindi një djalë.
Një vit pas martesës, erdhi në jetë fëmija i parë. Xhemal Pasha i ftoi fisnikët e rajonit të Matit në një festë të madhe, duke pritur mbërritjen e trashëgimtarit. Por fisnikët që ishin mbledhur për festën u larguan të trishtuar : fëmija i parë ishte një vajzë.
Kur Sadija u bekua me një fëmijë për herë të dytë në kështjellën e Burgajetit, Xhemal Pasha nuk ftoi asnjë mysafir. Megjithatë, këtë herë kishte arsye për gëzim : lindi Ahmet Zogu, mbreti i ardhshëm i Shqipërisë.
Që në fëmijëri, djali i Xhemal Pashës tregoi vullnet të madh.
Ai ishte mezi gjashtë vjeç kur dëgjonte çdo mbrëmje në haremin e nënës së tij për rrëfimet e Musa Eushait (Eusajt ose Tushës), tradhtarit. Musa Eushai (Eusajt ose Tushës) ishte një mik i dashur i Xhemal Pashës. Por ai i tradhtoi vëllezërit e tij te turqit. Ai u kap rob dhe u var.
Atë natë, një zog ogurzi cicëroi nën dritaren e Zogut të vogël. Djali i vogël i zgjoi shërbëtorët dhe u nis për ta ndjekur. Sepse ky zog ogurzi mund të ishte vetëm shpirti i transmigruar i Musa Eusajt (Tushës). Ata e ndoqën deri në agim, derisa gjetën gjurmët e tij. Por djali gjashtëvjeçar nuk do të shkonte në shtrat derisa të kapej zogu. Në të njëjtën pemë ku Musa Eusaj (Tusha) ishte varur dikur dhe ku zogu cicëronte, Zogu e vari zogun ogurzi. Sepse vetëm në këtë mënyrë ai dhe familja e tij mund të gjenin paqe.
Djali me vullnet të fortë u bë po ashtu një burrë me vullnet të fortë. Në vitin 1914, në moshën nëntëmbëdhjetë vjeç, ai hyri në oborrin e sundimtarit të atëhershëm të përkohshëm, Princ Vidit, me veshje të bukura shqiptare. Zogu u soll me besnikëri ndaj princit, pa u ekspozuar shumë ndaj tij. Princi Vidi nuk mundi ta mbante fronin e huaj dhe kryetari i ri shqiptar u bë komandanti i përgjithshëm i të gjitha trupave vullnetare shqiptare – atyre që luftuan zyrtarisht në anën e ushtrisë austro-hungareze, por bëmat e të cilave nuk u vlerësuan mjaftueshëm në Vjenë. Zogu u thirr në Vjenë dhe u mbajt atje deri në fund të luftës. Ai nuk ishte tamam i burgosur, por as nuk mund të kthehej në shtëpi.
Në fund të luftës, ai u bë Ministër i Brendshëm i Shqipërisë. Ylli i tij kishte filluar të ngjitej që nga viti 1920. Në vitin 1922, ai shtypi një kryengritje dhe u zgjodh Kryeministër. Në vitin 1925, ai u bë President i Republikës. Në vitin 1928, Asambleja Kushtetuese vendosi të rivendoste monarkinë dhe Zogut iu ofrua kurora mbretërore. Kështu, ai u bë mbreti i parë kombëtar i Shqipërisë së pavarur.
“Fondacioni Çamëria Hasan Tahsini”/
Çështja Çame është një dimension tepër i dhimbshëm i tragjedisë kombëtare. Ngjarjet dhe faktet historike ruajnë pafundësisht autonominë e tyre. Ato nuk mund të shlyhen, pasi përbëjnë materien e paasgjë sueshme të kujtesës kombëtare, kujtesë e cila ka të bëjë me dinjitetin, lirinë dhe individualitetin tonë në shekuj. Gjenocidet burojnë nga irracionaliteti i errët, çlirimi nga kompleksi i gjenocidit është një dëlirësim dhe triumf i miqësisë së popujve. Kjo është e padiskutueshme. Populli çam nuk vuan nga kompleksi i gjenocidit dhe kjo është pasuri shpirtërore e tij.
Këto mesazhe kumtuan studiuesit dhe historianët në promovimin e librit dokumentar “Tragjedia çame”, që u zhvillua në ambientet e “Hotel Tirana Internacional”, të enjen më 29 janar, nën kujdesin e Fondacionit Çamëia “Hasan Tahsini”, drejtuar nga z Alket Veliu, dhe fondacionit “Alternativa e së Ardhmes” (ALSAR), me kryetar z. Mehdi Gurra.
Sot na ka mbledhur fondacioni ALSAR, ky misionar i vlerave humaniste e kombëtare, drejtuar nga z. Mehdi Gurra i cili, duke zbatuar projekte kulturore, na ka dhënë shumë tituj të përzgjedhur, të lidhur ngushtë me kujtesën historike dhe promovimin e vlerave të humanizmit shqiptar, tha drejtuesi i Fondacionit Çamëria, Alket Veliu
“Titujt e përzgjedhur nga botimet e ALSAR-it trajtojnë, veç të tjerash, edhe tema të çështjes kombëtare, konkretizim ky i vizionit të tij atdhetar. I tillë është edhe ky botim i veçantë për tragjedinë çame, përgatitur me dashuri dhe profesionalizëm nga bashkëautorët, historiani Qerim Lita dhe shkrimtari Shkëlzen Halimi, të cilët i përgëzoj në emër të fondacionit.
Kujtojmë se, në vitin 2020, fondacioni ALSAR, nën kujdesin e zoti Mehdi Gurra, ka botuar edhe veprën e Ibrahim Hoxhës “Shtegtim nëpër Shqipërinë e Jugut: Çamëria”.
Gjenocidi ndaj popullsisë çame nuk duhet të harrohet kurrë, tha në vijim zoti Veliu.
Kjo vepër duhet të shërbejë si mjet reference e konsultimi shkencor, si për specialistët e fushave përkatëse, për politikanët si edhe për lexuesit e interesuar, në shtëpi, shkolla e biblioteka.
Sot Çamëria dhe çështja çame kërcënohen nga shumë faktorë historikë, politikë e diplomatikë. Ndaj është shumë i rëndësishëm sigurimi i jetëgjatësisë së dokumentave në rrezik, duke garantuar arshivimin sa më të sigurt të tyre, duke filluar me përmbledhje si kjo, deri te riprodhimet e tyre me teknika më të përparuara digjitale, më të sigurta dhe më të qëndrueshme se sa fotokopjimet dhe mikrofilmat klasikë. Fondacioni Çamëria Hasan Tahsini ka ndërmarrë një iniciativë për dixhitalizimin e gazetës Çamëria, regjistrimin e këngëve, konferencave shkencore, regjistrimin e dëshmive të të mbijetuarve të gjenocidit dhe ruajtjen e trashëgimisë së pasur jomateriale të trevës së Çamërisë, me transkiptime, regjistrime dhe përshkrime, në mënyrë që ato të transmetohen brez pas brezi, për t’u ruajtur nga rreziku i tjetërsimit kulturor dhe i deformimeve historike.
Përfqësuesi i ALSAR tha se fondacioni është shumë i vëmendshëm ndaj kulturës dhe ndërgjegjes kombëtare shqiptare, dhe ka botuar disa libra që i përkasin trashëgimisë sonë të përbashkët. Fondacioni është i përkushtuar tërësisht edhe ndaj trashëgimisë çame, si pjesë e trashëgimisë kombëtare, dhe libri “Tragjedia Çame” ishte një projekt që fondacioni e trajtoi me shumë përkujdesje, duke arritur në një botim cilësor.
Ky libër, përgatitur me mjaft profesionalizëm nga Qerim Lita dhe Shkëlzen Halimi, dhe që vjen për lexuesin nga botimet ALSAR, përmbledh një lëndë mjaft të bollshme dokumentare, që duhet të kthehet në tekst historie, tha Akademik Profesor Pëllumb Xhufi. Autorët që kanë mbledhur këtë material të çmuar, që përfshin periudhën 1920-1946, të shekullit të XX, kanë bërë një punë prej “murgu”. Ndoshta autorët do të përgatisin edhe dy vëllime të tjera, duke përpunuar dokumentacionin, që tregon se si e ka trajtuar shteti shqiptar çështjen e Çamërisë, si dhe qëndrimet e shtetit shqiptar në ditët e sotme. Prof. Xhufi përgëzoi fondacionin Çamëria, për gjith aktivitetin botues dhe promovues në këo vite, i cili filloi mbarë qysh me ribotimin e “Këngë popullore nga Çamëria”, të Fatos Mero Rrapaj, dhe u shtri më tej me autorë të huaj dhe shqiptarë .
Historiani Hajredin Isufi, i mbijetuar i gjenocidit grek, me një përvojë të gjatë në hulumtimet arkivore, e cilësoi këtë libër si një kryevepër për Çamërinë , me materiale shumë të vlefshme.
Ai i bëri të ditur auditorit vështirësitë e shumta që ndeshin studiuesit nëpër arkiva. Për Çamërinë janë botuar disa studime me përmbledhje dokumentash, tha Hajredin Isufi. I pari renditet libri i K. Naskës (1999), i dyti është një përmbledhje artikujsh përgatitur nga H. Isufi (2007)..
Libri i tretë është i Mitat Frashërit, për perudhë n 1923-1926, kur ishte ministër. Dhe i fundit është pikërisht “Tragjedia Çame”, i autorëve Litaj e Halimi. Të gjitha këto botime kanë njëfarë kufizimi përsa i përket perudhave dhe viteve të përfshira.
Studiuesi dhe shkrimtari Enver Kushi vlerësoi gjithë përmbajtjen e librit në tërësi, duke veçuar materialet që vijnë nga arkivat e Beogradit. Kushi tha se në shumë dokumenta “kam ndjerë kobin, hingëllimën e kuajve, që kërkojnë të zotët”. Me shumë rëndësi, veç të tjerash janë dokumentat që flasin për gjuhën shqipe në Çamëri, duke cituar Hilë Mosin, i cili në një dokument të 21 marsit 1928, citohet të ketë thënë : “Në gjith Çamërinë nuk ka snjë shkollë fillore…ndërkohë minoritei grek në Shqipëri gëzon të gjitha të drejtat…”. Zoti Kushi citoi edhe korrespondenca të diplomatit të njohur Rauf Fico, si dhe debatin e Mehdi Frashërit, përfaqësues i Shqipërisë pranë Lidhjes së Kombeve në Gjenevë të Zvicrës, me përfaqësuesin grek, Politis.
Dokumentat e përmbledhura në këtë libër janë një apel për gjithë botën demokratike, për forumet e njohura ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, tha gazetari Arben Iliazi. Zgjidhja më e keqe qëndron pikërisht në fshehjen e historisë kur, në mënyrë fatale, ajo mohohet si vlerë, që mund t’i bashkojë popujt dhe jo t’i lerë të ndarë.
Në datëlindjen e 110 të tij –
Nga Visar Zhiti
Jezusi thirri me zë tē madh: “Lazẽr dil jashtẽ”. Dhe ai qẽ pat vdekur doli jashtē i lidhur duarsh e kēmbēsh me rripa pẽlhure. Fytyrēn e kishte tē mbēshtjellē me rizẽ. Jezusi i tha: “Zgjidheni dhe lẽne tẽ ecẽ”.
Gjoni 11:43–44
TË PASHË ME ÇIZME TË ZEZA BALTE
DHE THINJA SHENJTI…
Kështu kisha shkruar dikur
nga “Mall për Ty”… Ka vite që ke ikur, por prapë je, jo vetëm kujtesë dhe imazh, por dhe vepër dhe frymë…
Jo të gjithë mundin të të kujtojnë, edhe pse ishe mik i madh, as institucionalisht, megjithëse dhe vetë mbetesh një institucion, por edhe kanë frikë prej teje, megjithëse ishe tejet njerëzor, i urtë, at’ dhe kryefamiljar në atë kasollen tënde, në internim, se familjen nuk e bëjnë muret e pallatit, pasqylirat, pasuria, etj, por dashuria dhe përkushtimi, nderi dhe dinjiteti…
Më shfaqesh në rrugët e Lushnjës, kur vije nga internimi për ndonjë punë, i heshtur dhe vetmitar, truplartë, me çizmet e zeza të baltës dhe thinja shenjti, vërtet monumental.
E dija që im atë të kishte mik, pastaj dhe unë, u miqësova me djemtë e tu, Ninin dhe Luçin, me dhëndrin, Dinen, kemi qenë bashkë në burg, flisnim dhe për ty, kur ti ishe liruar, por në internim gjithmonë, për dorëshkrimet e tua…
Nuk t’u drejtova me “ju”, as “Zotni Lazer”, – do të thosha, – por me “ti”, se nuk e doja largësinë, edhe pse ke ikur larg në Qiell e tani je shpirt dhe frymë dhe frymëzim. Je shkrirë në ne me dritë të qirinjtë..
Por po të tregoj se unë kam botuar një libër-ese, “Kartela të Realizmit të Dënuar”, studim i gjerë për autorët që kanë qenë burgjeve dhe internimeve, ju keni qenë te të dyja
Po sjell këtu ç’kam shkruar për ju:
KARTELA E DËNIMIT
DHE SI TRASHËGIMI
Lazër Radi
(1916 – 1998)
dhe Jozef Radi, i biri…
Erdhi nga Prizreni, vendlindja e tij, kryeqyteti përbashkues i shqiptarve që t’i shpëtonte përndjekjes jugosllave, në Tiranën kryeqytet i ri.
Një rrugëtim-ëndërr për në Shkodër, kryeqyteti kulturor dhe pastaj më tej përtej detit, në Europë, në Romën e përjetshme, kryeqytet perandorak, për të studiuar në Universitetin e madh e të hershëm “La Sapienza”, për Drejtësinë, që mungon aq shumë.
Si bohem kryeqytetesh nuk do të ketë fat. Siç duket Lazër Radin Zoti e ngarkoi me një misionin ndryshe golgotian. Mbas Luftes II Botërore do të burgoset e deri sa bie perandoria komuniste veçse ndërron burgje e e kampe internimesh si rrathët e ferrit, edhe për shoqe të jetës do të merrte një grua që kishte qenë në burg politik dhe qëndresa e tyre do të jetë e njëjtë, lufta për të mbetur njerëz në çdo rrethanë, dhe në skëterrë, pa ndryshuar karakter, as zemër, as besim.
Studioja e Lazrit do të ishin qelia, përkthyes brenda telave me gjemba dhe kasollja e mjerimit në internim, me hijen e policit mbi mur.
Pas burgosjes së Lazrit nga fitimtarë që sa morën pushtetin, mbeti vetëm e shoqja me foshnjën në krahë, por do të burgosnin dhe atë dhe vajza e vogël u vdes, Bëhet engjëll dhe ikën në qiell, sa më larg tmerreve të kësaj toke.
Internimi, burrë e grua, i priste pas burgut të të dyve, puna e rëndë kanaleve për të siguruar bukën e përditëshme. .
Në internim do të lindnin tre fëmijët, që do t’u vinin emra shprese dhe drite: Adriana, Jozef, Luçian, që ua kishin ndaluar të drejtën e shkollimit, por dashurinë për librat nuk ua hiqnin dot…
Kishin lindur të dënuar dhe ata. Ashtu siç trashëgohet titulli “princ”, do të trashëgohej dhe titulli i mynxyrshëm “i dënuar”. Fëmijët e të burgosurve, të të internuarve nuk kishin të drejtën e shkollimit të lartë, të botimit jo dhe jo. Burgu i priste sa të rriteshin dhe ca.
Pas shëmbjes së Murit të Berlinit dhe perandorisë komuniste, ku diktaturat ranë njëra pas tjetrës, edhe kjo jona, Lazri plot gjallëri dhe vrull të riu do t’i përvishej punëve të letërsïsë, aty ku ia kishin ndërprerë, të sistemonte ç’kishte shkruar fshehurazi.
Dhe unë i propozova, sikur të dilte me një libër së bashku me të birin, që shkruante poezi, për të parë se trashëgimia e tij nuk ishin vetëm dënimi, baraka e internimit, por dhe të shkruarit, librat të shkruar dhe të pa shkruar..
Dhe doli “Muret e muzgut”, me autorë Lazër dhe Jozef Radi, me një parathënie timen, “në emër të atit dhe birit”.
Pastaj Lazri do të tregonte si askush vitet ‘30 të Shqipërisë, atë pluralizëm e zhvillim mendimi të pa besueshëm, europian më shumë, ku bënte pjesë dhe vetë.
Do të pasonin kujtimet me Migjenin që njohu në Pukë, si njeri të shenjuar nga vdekja dhe si shkrimtar të pa mort. Unë e kisha lexuar dorëshkrimin, që kur isha gjimnazist në Lushnjë e Lazri i internuar në Savër, se qarkollonte fshehurazi ndër miq të paktë. Mahnitesha që unë shikoja rrugëve një burrë që kishte njohur Migjenin.
Pastaj do të botonte për Mirash Ivanajin “Misteret e një ministri”, “Ministër i hekurt” në botimin e dytë, mësues i tij i plotdijshëm dhe bashkëvuajtës, për Musine Kokalarin shkrimtare, e para disidente grua në gjithë perandorinë komuniste, etj, tregoi “gjyqin special”, të vetin dhe të të tjerëve, familjet e mëdha, rimëkëmbjen, do të sillte në shqip Platonin, histori europiane, poetë ballkanikë, një malazias të shquar, poezië e të cilit ia kisha çuar dikur, natën në internim, donim të dinin si shkruani fqinjët, etj, etj.
E gjithë krijimtaria e Lazër Radit do të niste të ribotohej nën kujdesin e trashëgimtarëve, të Jozefit, për të cilën në fillim ai e kishte lodhur që gjuhën t’ua kthente në standartin letrar, pastaj do të lodhej dhe vetë që t’i kthente edhe një herë siç ishin, në “të folmen e Lazrit”, në “gegnishten e ambël”..
Ndërkaq dhe i biri, Jozefi, boton artikuj të ndryshëm, dhe drejton të përkohëshme, ndërsa në vitin 2000 nxjerr vëllimin me poezi “Kujtesa e mjegullës”, 10 vjet më vonë “Fletorja e vjeshtës”, pasatj dhe një përmbledhje dy gjuhëshe, shqip dhe italisht, e boton në Itali, ku dhe banon dhe merret dhe me përkthime, nxjerr antologjinë me 20 poetë “Veç mundem me të dashtë kështu siç je”, teksa mbush gazetën e tij elektronike “Radi and Radi” me shkrime të vuajtjes së madhe, të kujtesës dhe me zëra të rinj.
Rëndësi ka që Vepra e Lazër Radit tashmë iu shtua asaj tradite të mirë e të çmuar, që ishte mohuar, me thyerjet dramatike si koha e me mungesat si vetë historia, jo vetëm e Tij, por dhe e Shqipërisë.
STRAGJIA E HARRESËS
– dhe tani e revanshit –
Lazri im!
E di që ka nga ata që nuk e duan ringjalljen e atyre që ishin burgjeve dhe internimeve? Nga Judë të kuq janë bërë Judë të zinj, i kanë valixhet me dollarë, që e urrenin dikur si agjentë të socializmit. Tani Inatçorë kanë shkuar në Perëndim e SHBA, jo në Kinë e Rusi për të cilat e djeg zemra, nëse kanë zemër dhe përflasin keqas kapitalizmin kafeneve, ku janë dhe pronarë dhe me Inteligjencë Artificiale shkruajnë dhe kritika, megjithëse s’dinë të lexojnë dhe nuk durojnë dot burgun tuaj, as si metaforë, ndjehen keq që kanë qenë aq të këqinj kur burgoseshin njerëz nga regjimi i tyre, spiunë të të cilit ishin. Le që do kenë marrë urdhër si patronazhistë të krekosur dhe shajnë e shajnë sa shkumë e vrerosur u del nga goja librat e burgut tuaj. Por burgu nuk është juaji, është i tyre, sistemi i tyre i ndërtoi, por jo, atë s’e prekin dot, janë të kapur te miti i së keqes e nuk dalin dot nga ato kthetra dhe dhëmbë, madje janë paisur dhe vetë me to. Si do t’i thërrisje ti: fëlliqsana, të dalun mendsh, të çoroditun, pa farë e fis e pa emën!
E nisën me strategjinë e harresës dhe të kujtesës së tyre vrastare…
Prandaj me mashtrime… dhe Lazër Radi duhej të lihej, ja ashtu si dikur në terrin e burgjeve dhe në braktisjet internimeve. Sidomos vepra e tij. Vuajtjen edhe mund të bëjnë kinse se e nderojnë, mund të kenë dhënë dhe dekorata, që sipas tyre ajo e mbyll plagën, sidomos dekorimet pas vdekjes i kanë më qejf, se duan vdekjen e tjetrit, që s’ẽshtë si ata, edhe vdekjen e librave tuaj, sidomos po të kenë qenë shkruar në burg, se sfidohen studiot e realizmit socialist apo bunkerët, ku takoheshim tinëz me punonjësit operativ të Sigurimit të Shtetit dhe i raportinin.
Dhe ato që shkruajnë sot ngjajnë me ato fëlliqësira…
Tani janë në revansh. Ç’djall i nxi-t?Po le t’i lëmë ata “në djallninë e tyne” dhe lejomë të kujtoj, krahas seriozitet tuaj aurelian dhe humorin Tuaj, shakatë apo s’kemi kohë për to?…
[…]
Si është ajo shprehje Orwelliane që ne nuk e kemi problemin si të ndërtojmë të ardhmen, por si të ndërtojmë të kaluarën. Në fakt ai ka shkruar në ‘84 “Who controls the past controls the future. Who controls the present controls the past”. “Kush kontrollon të kaluarën, kontrollon të ardhmen; kush kontrollon të tashmen, kontrollon të kaluarën.”
Ato lloj monstrash duan që ‘84 të mos mbarojë kurrë. Të jetojmë në kohëra të atilla “si në rrethim”, ndërkaq vidhen ide tuajat, emocione poezie, ato gjetje në romane, që kanë fatin tuaj, por atyre u duket se u takojnë gjithmonë atyre, të shquarve të hierarkisë, ata e duan dhe vuajtjen e papatur, edhe desidencën e stisur… ja, ashtu siç bënin dikur me përkthimet tuaja në burg, të bashkëvuajtësve, që dilnin me emra të tjerë, se edhe emrat donin t’ju vidhnin etj, etj.
“Anyway”, pashë sot që djemtë tuaj, shokë të mi, Nini me Luçin, në fb kishin nxjerrë një shkrim për ty, Atin, dhe e mora dhe unë:
“Trashëgimi Monumentale
prej 23 Vëllimesh.
Sot, Dr. Lazër Radi nuk është më i internuari i Savrës, por arkitekti i një kujtese që nuk e tret dheu. Ai na la pas një pasuri prej 23 vëllimesh, ku shkëlqejnë dëshmitë si “Nji verë me Migjenin” dhe “Shqipnia në Vitet Tridhjetë”, së bashku me studimet për Mirash Ivanajn dhe përkthimet e Platonit. “Vepra Poetike” prej 382 faqesh mbetet harta shpirtërore e rrugëtimit të tij – një ushtimë e pastër që nuk u thye kurrë.
Në këtë 110-vjetor, Dr. Lazër Radi kthehet përfundimisht në shtëpi. Ai na mësoi se liria është një gjendje e brendshme e shpirtit që triumfon mbi çdo tel me gjemba.
Përjetësisht në Panteonin e Kombit!”
Sa kanë punuar dhemtë e tu, veçanërisht Jozefi për korpusin e Veprës Tuaj, po duhej ta bënin institucionet shtetërore këtë detyrë, ato të kujtesës, akademitë, katedrat, ndërkaq vërtet është si një ringjallje, por lejomë të them dhe diçka tjetër, mbase e dini atje në qiell, në një roman timin, “Në kohën e britmës”, ju jeni personazh, përgjysmë ama, se gjysma tjetër ẽshtë im atë, ma pranoni, besoj, tregoj atë historinë kur ju erdha në internim natën dhe solla një libër që më kishte rënë në dorë fshehurazi, ishte i një autori malazias, i njohur jo vetën në Ballkan, Jevrem Brkoviq, ju na e përkthyet, se ju e dinit gjuhën e tij, një poemë kaq e bukur me një pianiste dhe kundër Stalinit, vërtet si guxuam?! Është ribotuar nja dy herë dhe unë ia dhurave dhe autorit, i shkova në shtëpi në Podgoricë dhe ai u mrekullua, nuk e dinte që ishte përkthyer dhe në shqip nga ju.
Ne kemi rrugët tona, “rrno vetëm për me tregue”…
Dhe dua të kujtoj dhe një poezi tuajën, që lë të nënkuptohet shumë:
AVE CEZAR
– nga Dr. Lazër Radi –
Gladiatorë,
namët e urrejtjes mbi ju i kam hjedhë,
jo për fatin e keq të skllavit,
as për mallkimin e hidhtë
të ndëshkimit,
veç për njat qëndrim t’ultë
të nënshtruem e lajkatar
atje poshtë, n’fund të arenës:
Ave Cezar! Ave Cezar!
Ave Cezar!?
I përgjakuni gjakatarin përshndet,
n’triumf të vdekjes!
Dhe ai gisht ogurzi, kthye poshtë,
në teh të shpatës
a në bri të demit,
mbytun n’gjak ju la…
Po ju prap
n’grahma të mbetuna t’fundjetës,
me sa frymë keni,
si t’marrë ulërini,
atje poshtë, n’fund të arenës
Ave Cezar! Ave Cezar!
Savër 1984
E keni shkruar në internim, kur diktatori ishte gjallë, i cili ende jeton në kokat e bunkerta të atyre që dhe nëse nuk kanë marrë pjesë vetë me forcat që internonin dhe burgosnin, janë me ta. Tani prapë. Djallëzisht…Hosana! – jehon ende si në një poezi klasike shqipe. Hosana…
* * *
Po Jezusi tha: “Zgjidheni dhe lẽreni tẽ ecẽ’.” Dhe Lazri i zgjidhur po shkon përpara