Nga FRDERICO RAMPINI – “Corriere della Sera”, 16 qershor 2024 – Përktheu: Eugjen Merlika

Në takimin e nivelit të lartë mbi Ukrainën nuk ishte Xi Jinping: nuk ka pranuar ftesën. Nga Moska Vladimir Putini (i paftuar) ka diktuar kushtet e një pushim zjarri. Përfshijnë bashkëngjitjen e gjithshkaje që Rusia ka zaptuar tashmë me një luftë kriminale; për më tepër edhe krahina të tjera të cilat Putini as që i ka pushtuar. Diktati më i rëndë është që Ukraina të heqë dorë nga çdo bashkëpunim ushtarak me Perëndimin. Një dorëzim pa kushte. Ukraina do të duhej t’i dhuronte agresorit madje më shumë territore nga sa ai i ka marrë me dhunë. Vetoja mbi hyrjen në NATO, për më tepër mbi marrëveshjet e dyanëshme të mbrojtjes, si ajo të ofruara nga Amerika dhe disa kombe evropianë, është parahyrja për mësymje të reja. Bilanci i lartë i jetëve të flijuara për t’u mbrojtur nga mësymja ruse do të kishte qënë e kotë.

Kush vetëquhet paqësor, e prej dy vjetësh kërkon një “zgjidhje diplomatike”, do të duhej të hapte sytë: ky është Putini. Jo prej sot. Janë treguese fletët e botuara nga New York Times mbi negociatat e shkurtit dhe marsit të vitit 2022, në muajt e parë të luftës. Që atëherë Putini, përveç cungimeve territoriale, kërkonte një Ukrainë vartëse e Rusisë, pa asnjë mundësi marrëveshjesh sigurie me Vende të tjera. Kush ka kaluar këto vite duke n’a qortuar “neve” – Zelenskin, Biden-in, Bashkimin Evropian – se nuk kemi vënë theksin mbi diplomacinë, le t’a shohë të vërtetën në sy: Putini don dorëzimin si parakusht për pushtime të mëtejshme; dhe respekton vetëm raportin e forcave.

Sot mund të ngrerë akoma më lart mëtimet e tij sepse ndihet i sigurtë në vetvete. Në frontin ushtarak Perëndimi ka grumbulluar vonesa, ndrojtje të pafund; i ka vënë armëve që i jepte Kievit shtrëngesa përdorimi, të tilla sa që i dhuroheshin dobi të stërmëdha rusëve.

Perëndimi është i frikësuar edhe në përdorimin e sanksioneve. Çështja e pasurive ruse të ngrira në bankat evropiane është dëshpëruese. Dy vjet e katër muaj ploje mbi truallin evropian nuk janë të mjaftueshëm për të shpronësuar pasuritë ruse, për t’i derdhur si dëmshpërblim popullit ukrainas. G7 nuk e ka fshirë këtë turp. Pasuritë mbeten të ngrira por gjithmonë në pronësi ruse. Vetëm një pjesë e interesit që ato prodhojnë, përdoret për të siguruar një borxh për Ukrainën. Një borxh, jo një dëmshpërblim. Ligjësimi i kaq shumë poshtërsie? Shpronësimi i pasurive ruse do të vinte në mëdyshje respektimin nga ana e evropianëve të Shtetit të së drejtës, pra të shënjtërisë së pasurisë. Evropianët – në këtë rast Amerika kërkonte një vijë të ashpër – kanë zgjedhur burracakërinë, duke vënë të drejtën e pronësisë së Putinit mbi të drejtën e jetës, të lirisë, e të sovranitetit të popullit ukrainas.

G7 ka bërë ndonjë hap përpara – me fjalë – mbi ndihmën kineze Putinit. Komunikatë përfundimtare padit që “mbështetja e vazhdueshme e Kinës industrisë ushtarake ruse, mundëson vazhdimin e luftës së paligjëshme kundër Ukrainës dhe ka pasoja të gjëra mbi sigurinë”. Jo vetëm sigurisë ukrainase por të gjithë Evropës, duke parë orekset perandorake të Putinit. Kjo frazë e G7 është vetëdijesimi i një gjëndjeje që vazhdon nga shkurti 2022. Xi Jinping i ka premtuar “miqësi të pakufishme” Putinit dhe e ka mbajtur fjalën. Armata e mësymjes ruse nuk do të kishte mundur kurrë të ngrinte fatet e saj në terren, pa mbështetjen masive, ekonomike, financiare, teknologjike të Pekinit. Shpejtësia me të cilën Putini ka shndërruar Vendin e tij në një ekonomi lufte është e lidhur me valën e furnizimeve nga Republika Popullore. Kush miklohej se Xi do të donte të bënte ndërmjetësin e paqës, nuk ka kuptuar asgjë: udhëheqësi komunist ka rrezikuar duke vënë bast për Putinin, vetëm për të shpejtuar rënien e Perëndimit.

G7 ka filluar të rishpërcaktojë rolin e Kinës: ka përmendur 28 herë në komunikatën përfundimtare, pothuaj gjithmonë si një fuqi e rrezikshme, protagoniste veprimesh armiqësore si sulmet e vazhdueshme cybernetike kundër nesh. Takimi i nivelit të lartë të Puglias kërkoi sanksione të zgjeruara kundër ndërmarrjeve kineze. Nuk është e thënë që të pasojnë veprime të përshtatëshme. Republika popullore në tridhjet vite globalizimi është bërë e domosdoshme për ekonomitë tona. Taksat që Washingtoni e Brukseli kanë vënë së fundi kundër automobilëve elektrikë të saj janë një kundërveprim ndaj faktit që çkarbonizimi i ynë është peng i made in China. Prandaj Xi është i sigurtë se del pa u lagur, duke vazhduar të mbajë këmbët në dy botë: i mësyn tregjet tona me eksportet e tij, ndërsa ndërton një globalizim të ri kinoqëndror me Rusinë, Iranin e shumë Vende në zhvillim të Jugut të Madh Global. Qëndrimi i këtyre të fundit në takimin e Zvicrës nuk lë miklime. Arabia Saudite, Brazili e të tjerë kanë abstenuar mbi përfundimet. Kanë qortuar mungesën e Rusisë e të Kinës si një faj të organizatorëve. Zemra e tyre rreh nga ajo anë, dhe për një “asnjanësi” që nuk e kanë përqafuar mbi Gazën.

Mbas Putinit i vetmi fitues i vërtetë është Xi: merr më të mirën nga dy botë e tani për tani paguan çmime të ulta, taksa e qortime perëndimorë janë pak më shumë se thumbime gjëlpëre me kokë (mjaft të shihet boomi i eksportimeve kineze në veprim). Në kohë afat-mesme e afat-gjata Republika Popullore mund të paguajë çmime më të rënda, vetëm nëse Perëndimi ndjek me këmbëngulje dy strategji paralele: reindustrializim për të fituar autonomi dhe zhvendosje valësh ekonomike drejt Vendeve jo antagoniste si Hindia, Vietnami, Meksika. Tani për tani këto harta të reja të globalizimit janë një synim i largët; nuk shkundin siguritë e boshtit kundër-perëndimor që përtej Kinës, Rusisë, Iranit ka shumë dashamirës.

Shkruan: Dr. Lulzim Nika/

Më 19 qershor 1998, Këshilli për Siguri Kombëtare me prezencën e të gjithë përfaqësuesve të institucioneve të qeverisë së SHBA-së, merr vendimin historik për UÇK-në që përfaqësuesit e saj të jenë pjesë e negociatave për statusin e Kosovës.

Me këtë vendim u njoftua edhe presidenti Ibrahim Rugova që në grupin negociator të Kosovës do të përfshihen edhe përfaqësuesit politikë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Në fillim të qershorit, i dërguari amerikan për Kosovën, Kristofer Hill, kishte takim në Malishevë me përfaqësuesit e UÇK-së dhe pas atij takimi, ishte në linjë direkte me përfaqësuesit e Këshillit për Siguri Kombëtare që ishin në takim në Uashington, duke iu raportuar nga zonat e luftës në Kosovë.

Në takimin e 19 qershorit, Këshilli për Siguri Kombëtare i SHBA-së, në mes të shumë konkluzioneve për Kosovën, mori vendim që UÇK-ja duhet t’i ketë përfaqësuesit e vet, në negociatat e ardhshme për Kosovën, sepse, partitë aktuale në Prishtinë nuk mund ta përfaqësojnë Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës në negociatat e ardhshme për statusin politik të Kosovës.

Në anën tjetër, Sllobodan Millosheviqi i kishte premtuar Rusisë se gjatë verës do ta shkatërronte UÇK-ë dhe në vjeshtë do të fillojnë negociatat për një autonomi të Kosovës që nuk rrezikon sovranitetin e Serbisë në Kosovë.

Në këtë ditë të shënuar, ishte vendimtar presioni i SHBA-së që legjitimoi, me qëndrim zyrtar, UÇK-në në nivel ndërkombëtar.

Vendimi që të përfshihen përfaqësuesit politikë të UÇK-së në arritjen e paqes në Kosovë, ishte e arritura më domethënëse për të ardhmen e Kosovës.

Nga 19 qershori i vitit 1998, UÇK-ja ishte partner i ndërkombëtarëve që së bashku punuan për të arritur paqen në Kosovë.

Duke falënderuar vendosmërinë e diplomacisë amerikane që ishte e pakompromis deri në tërheqjen e forcave serbe nga Kosova, dhe po ashtu pas çlirimit të Kosovës, UÇK-ja ishte partner i besueshëm.

Gjurmët e krimeve dhe gjenocidit serb ndaj shqiptarëve, ishin në të gjithë Kosovën, andaj, argumenti i diplomacisë amerikane pro UÇK-së ishte tepër bindës dhe i qëndrueshëm, për të ndihmuar një popull të fitonte lirinë dhe shtetin.

Më 19 qershor 1998, Drejtoria Politike e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) mori një njohje të rëndësishme ndërkombëtare, kur përfaqësuesit e saj u takuan me zyrtarët e lartë të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, me ç’rast ky ishte një moment kyç në procesin e legjitimimit politik të UÇK-së në arenën ndërkombëtare.

Ky vendim i Shteteve të Bashkuara për të njohur politikisht UÇK-në erdhi në një kontekst të përkeqësimit të situatës në Kosovë, ku forcat serbe dhe ato të UÇK-së ishin në një përplasje të vazhdueshme dhe ku dhuna ndaj civilëve shqiptarë të Kosovës po rritej. Në këtë periudhë, UÇK-ja po shfaqej gjithnjë e më shumë si përfaqësuesja kryesore e rezistencës shqiptare kundër regjimit të Sllobodan Millosheviqit.

Njohja politike e UÇK-së nga SHBA-ja shënoi një kthesë të rëndësishme në politikën ndërkombëtare ndaj Kosovës. Kjo njohje jo vetëm që rriti legjitimitetin e UÇK-së si një forcë kryesore në terren, por gjithashtu hapi rrugën për mbështetje më të gjerë ndërkombëtare dhe përfshirje në negociatat e ardhshme për zgjidhjen e konfliktit në Kosovë.

Ky vendim i SHBA-së ishte një sinjal i qartë se komuniteti ndërkombëtar, dhe veçanërisht SHBA-ja, ishte e gatshme të mbështeste aspiratat e shqiptarëve të Kosovës për liri , duke e njohur UÇK-në si një faktor kryesor dhe legjitim në këtë përpjekje.

Satirë nga Rafael Floqi/

Njëherë në një kohë të largët, në një vend ku politika ishte më e ndërlikuar se formula e relativitetit, ku as AI s’ bën punë, partia e ujkut dhe e dhelprës në pushtet u takuan në një rrugë të errët, sipas fabulës së vjetër. Ujku, i njohur për zgjuarsinë e tij (ose mungesën e saj), kishte një gëzof me qime mjaft të rralla gri. Partia në pushtet, e njohur me nofkën “dhelpra” pasi ndiqte zakonet e vjetra, kishte një qëllim të vetëm: ta mbante pushtetin pavarësisht që korrupsioni e kishte bërë t’i binin qimet ca nga ca.

Ujku, me një shikim të thellë në sy, tha: “Partia në pushtet, a e di çfarë është ndryshimi midis teje dhe një ujku?” Partia në pushtet u përgjigj me një buzëqeshje dinake: “Po, e di. Ne kemi më shumë qime.”

Ujku nuk u ndal. “Por, a e dini se qimet tuaja janë të njëjta si të gjithë ujqërve të tjerë? Nuk keni asgjë ndryshe!” Partia në pushtet u trondit ca. “Po, por ne kemi prokurorë dhe toga të zeza! Këto janë armët tona të mëdha.”

Ujku qeshi. “Prokurorët dhe togat e zeza? A nuk janë ata që ndjekin kundërshtarët dy ditë para zgjedhjeve? A nuk janë ata që pengojnë betimin e kryebashkiakëve të zgjedhur nga populli?”

Partia në pushtet u përgjigj me një zë të dridhur: “Po, por kjo është për të mirën e demokracisë!”

Ujku kishte një sy të mprehtë. “Dhe kjo vula e PD-së? A mos është kjo një karotë e vogël për ta mbajtur gjithë atë në lojë?”

Partia në pushtet u përpoq të justifikohej “Jo, jo. Ne ua kemi rikthyer vulën, por nuk është aq e thjeshtë. Prokuroria dhe Gjykata e Posaçme na goditën me shkop. Ne jemi ende në pritje të akuzave kundër liderit të opozitës.”

Ujku qeshi sërish. “Me atë trukun e zhveshjes së mandatit pa kaluar, përmes kuvendit e keni përdorur si një magjistar. Bravo!”

Partia në pushtet u ndje si e fyer. “Por ne jemi në pushtet, dhe pushteti është mbi gjithçka!”

Ujku e pa me një përbuzje të thellë. “Po, po. Pushteti është si një qime e thinjur. Nuk ka ndryshuar asgjë.”

Kështu, ujku dhe partia në pushtet vazhduan të debatonin për pushtetin, duke ndjekur qimet e tyre të ndërlikuara.

Dhe dhelpra vazhdon të përdorte “heronjtë e filmave vizatimorë fëmijëve” si leva e saj e preferuar për të shkatërruar lojën e barabartë politike. E në fund të ditës, çdo gjë është një lojë e qimesh të dredhura, ku fituesi është ai që ka më shumë qime – ose më saktë, prokurorë dhe toga të zeza.

Kjo ishte fabula po le të kthehemi në realitet. Edhe pse fjalia “Vula nuk mjafton” ajo krijon tension dhe është një koment i thellë për situatën e Partisë Demokratike (PD) në Shqipëri. Por, siç thuhet, “vula nuk mjafton.” E Sali Berishës nuk i mjafton vetëm vulë për të fituar zgjedhjet apo për të bërë një PD të madhe që mund të largojë nga pushteti kryeministrin Rama.

Pasi fitoren nuk e sjell vetëm vula. PD duhet të ketë një strukturë të mirë organizuar, një elitë të rifreskuar, dhe një frymë të re që të përfaqësojë votuesit. Në të kaluarën, ka pasur konflikte të shumta brenda PD-së. Rrahjet dhe sherret mes anëtarëve kanë shpartalluar partinë në bazë. Një PD e madhe që do të konkurrojë me Partinë Socialiste duhet të jetë mbi 30% dhe të ketë frymën e zgjedhjeve për të kthyer shumicën në fitues.

Ndërkohë kandidatët për kryetar të partisë u ndanë në dy skuadra: “Vula United” dhe “Berisha FC”. Ndeshja ishte e ashpër, me shumë gola dhe ndërprerje për shkak të debateve mbi emrin dhe vulën e re. Në fund, pas një penalltie të diskutueshme, “Vula United” fitoi dhe u shpall kryetare e re e Partisë Demokratike. Por, për të shmangur ndonjë konflikt të ri, ata vendosën që emri dhe vula e partisë të jenë “Vula-Berisha United”. Kështu që, tani partia ka një emër të ri dhe një vulë të re, dhe të gjithë janë të kënaqur. Kështu do të ishte sikur fabula të mbaronte mirë , por një shprehje po më jehonte në mendje kohët e fundit, pas vendimit të Gjykatës së Apelit, ku situata në Partinë Demokratike u bë edhe më interesante, ishte shprehja “ Ju humbtë Vula!

Grupi i Lulëzim Bashës duket se i ka kapërdirë qëndrimet e muajve më parë ndaj tij. Pas vendimit të Apelit që i dha vulën e partisë Sali Berishës, ky ka pasur një ftesë publike ndaj Bashës dhe deputetëve pranë tij që të bashkohen dhe të jenë një front i vetëm për një punë vule. Ndërsa ai deklaroi se për punë të vulës do shkojë edhe në Strasburg. Jo thjesht për punë pune, thashë me vete, por punë vule.

Vula ky send i vogël zyre, ku janë gdhendur emri i institucionit firmave dhe shenja të tjera, e cila zakonisht ngjyhet me bojë dhe vihet mbi shkresat për të dëshmuar vërtetësinë e tyre e për t’u dhënë fuqi zbatimi; pajisje e tillë që përdoret për të lënë shenjë në dyllë të kuq, në plumb etj.; shenja që lë ky mjet në letër, në dyllë etj. Vulë zyrtare. Vulë postare. Vulë apostile. Vulë e thatë, vulë që nuk ngjyhet në bojë. Vulë vetjake. Vulë plumbi. Vulë druri (gome), vulë, vulë. Vulë….e Duke vazhduar leximin e kuptova pse është kaq e dashur vula, mjaftonte të shihje fjalorin shqip-shqip, por pashë që aty dhelpra kish lënë shënime : “E humbi vulën u hutua, e humbi toruan. I humbi vula dikujt u zhduk pa lënë gjurmë, u shua, u fik, s’i gjendet as nami as nishani. Aha kjo qenka vula”, dhe ja ku vula u bë më agresive. ” Të humbtë vula (nami, nishani)! mallkim. vdektë e mos u përmend të më! Aha thashë ndaj qenka me rëndësi ai send i vogël që futet në xhep, apo nuk i shkon vula edhe nuk i shkon fjala, nuk e dëgjojnë të tjerët. Dhe shqiponja me dy koka e vulës nuk i bën dert.

Edi Rama kërkon zgjedhje me një rival pa financim, pa komisionerë dhe pa emër kryetari në fletën e votimit. Kjo është si të kërkosh një marshmellou pa sheqer, një kafe pa kafeinë dhe një këngë pa tekst. Drejtësia i’u pamundësoi këtej e tutje këtë ëndërr, por a do të jetë kjo një fitore e vërtetë për opozitën? Ndoshta, por vetëm nëse ata mund të gjejnë një rival që nuk ka asnjë lidhje me politikën, financat, apo realitetin , po mendonte i kërrusur ujku.

Po demokracia? -pyeti një buf naiv, profesor sociologjiel, çlidhje ka me vulat? Dhe pwrgjigjej po vetw ajo është vetëm një histori e humbur e lojës vulën ta lashë nuk ta dhashë. Në një vend ku politika është më e ndërlikuar se sudoku me shifra të shkruara me laps, drejtësia luan një lojë të çuditshme, midis përrallës dhe asaj që as AI s’e kap dot.

Në njërën dorë, ajo i jep atë që të takon – një vulë PD-së së rikonstruktuar, si një dhuratë e vogël për të mbajtur opozitën në lojën me vula. Por me tjetrën dorë, ajo zhvesh liderin e opozitës nga mandati i deputetit, e pastaj. si një magjistar që zhvesh një këpucë pa e nxjerrë këmbën.

Dhe kështu në garën e ardhshme elektorale, demokratët mund të mos privohen nga pasja e emrit të Berishës në fletën e votimit, por nuk do ta kenë atë prezent në fushatë. Ai do të jetë si një fantazmë politike, një emër që fluturon në ajër, duket si papa në ballkon, por nuk shihet dot. Si në atë fabulën e vjetër me moralin e lashtë “Pushteti dhe drejtësia i falën vulën PD-së , por i rrëmbyen kreun e kopesë”. Dhe sa për ato institucionet e pavarura të drejtësisë? Ata janë si një kartolinë e humbur në postë e bukur por pa vulë, një ide fantastike por e pamundur për t’u realizuar.

“E nëse kjo puna e vulës nuk është manipulim, atëherë dhelpra që tani ia vuri vulën zgjedhjeve që vijnë”, shtoi bufi me një buzëqeshje satirike.

“Nëse pyesim veten se cili është ndryshimi kryesor midis filozofisë antike dhe asaj mesjetare, mund të themi se të parës i mungonte ndjenja e mëkatit. Për Grekët dhe Romakët e Lashtë, njeriu nuk dukej i prekur nga një ngarkesë personale e trashëguar e mëkatit. Ata me të vërtetë mund të vërejnë se jeta në tokë ishte një gjë e pasigurt që mund të dërrmohej nga ndëshkimi i perëndive. Por kjo në asnjë mënyrë nuk mund të interpretohej si një pjesë e drejtë dhe e barabartë për të këqijat e kryera në të kaluarën. Nga kjo rrjedh se për mendjen greke nuk kishte asnjë problem shëlbimi apo shpëtimi. Prandaj, të menduarit etik të grekëve është, në tërësi, një çështje mjaft jometafizike. Në kohët helenistike, veçanërisht me stoicizmin, një notë pranimi e refuzuar depërton në etikë dhe më vonë u transmetua në sektet e hershme të krishtera. Sidoqoftë, në përgjithësi, filozofia greke nuk u përball me probleme teologjike dhe për këtë arsye mbeti tërësisht laike.

Kur feja e krishterë pushtoi Perëndimin, situata në çështjet etike pësoi një ndryshim rrënjësor. I krishteri e konsideronte jetën tokësore si një përgatitje për një jetë më të madhe që do të vinte, dhe mjerimin e ekzistencës njerëzore si sprova të imponuara ndaj tij për ta pastruar atë nga barra e lindur e mëkatit, të cilës ai ishte trashëgimtar. Por kjo ishte fjalë për fjalë një detyrë mbinjerëzore. Për t’i mbijetuar me sukses provës, njeriu kishte nevojë për ndihmë hyjnore dhe kjo mund të ndodhte ose jo. Aty ku një virtyt grek ishte shpërblimi i tij, i krishteri duhet të jetë i virtytshëm sepse kështu i thotë Zoti. Edhe pse ndjekja e rrugës së ngushtë të virtytit nuk mund të siguronte në vetvete shpëtimin, ai ishte gjithsesi një parakusht. Sigurisht, disa nga këto parime duhet të merren me besim dhe këtu ndërhyn fillimisht ndihma hyjnore. Sepse kërkon hirin e Perëndisë që njeriu të fitojë besimin dhe që këtej e tutje të respektojë artikujt e tij. Ata që nuk mundën të bënin as këtë hap të parë, u mallkuan në mënyrë të pariparueshme.

Në këtë kontekst, filozofia filloi të kishte një funksion fetar. Sepse edhe pse besimi e kapërcen arsyen, besimtarit i takon të forcohet sa më mirë që të mundet kundër dyshimit duke e lënë arsyen të hedhë mbi besimin aq dritë sa të mundet. Filozofia, pra, në kohët mesjetare, bëhet shërbëtore e teologjisë. Për sa kohë që ky qëndrim mbizotëronte, filozofët e krishterë ishin domosdoshmërisht njerëz të kishës. Mësimi laik, për aq sa mbijetoi fare, u ruajt nga klerikët, dhe shkollat, dhe më vonë universitetet, drejtoheshin nga njerëz që i përkisnin njërit apo tjetrit rend të madh fetar. Aparati filozofik që u fut në lojë nga këta mendimtarë shkon prapa tek Platoni dhe Aristoteli. Më konkretisht, lloji Aristotelian fiton epërsinë në shekullin e trembëdhjetë.

Edhe pse, sigurisht, Zoti i hebrenjve dhe të krishterëve është një gjë shumë e ndryshme nga hyjnia aristoteliane, megjithatë është e vërtetë që Aristotelianizmi përshtatet shumë më mirë në skemën e krishterë sesa platonizmi. Teoria platonike është llogaritur të frymëzojë doktrina panteiste, si për shembull, me Spinozën, megjithëse marka e tij e panteizmit është thjesht logjike. Ky bashkim midis filozofisë dhe teologjisë mund të zgjasë për aq kohë sa lejohet që arsyeja të mund të mbështesë besimin në një farë mase. Kur studiuesit françeskanë të shekullit të katërmbëdhjetë e mohuan këtë mundësi dhe e konsideruan arsyen dhe besimin si të parëndësishme reciproke, përgatitet skena për një zhdukje graduale të pikëpamjes mesjetare. Nuk mbetet punë e mëtejshme për filozofinë në fushën teologjike. Duke çliruar besimin nga të gjitha lidhjet e mundshme me kërkimin racional, Uilliam i Okamit e vendosi filozofinë në rrugën e kthimit drejt sekularizmit. Nga shekulli i gjashtëmbëdhjetë e në vazhdim Kisha nuk dominon më në këtë fushë.

Është e lehtë të kuptohet pse Aristoteli është më i adaptueshëm me teologjinë e krishterë sesa Platoni. Duke përdorur gjuhën skolastike, mund ta vendosim çështjen kështu: një teori realiste nuk i lë shumë hapësirë një fuqie hyjnore me ndonjë funksion jetësor në drejtimin e gjërave.

– Bertrand Russell, Urtësia e Perëndimit: një studim historik i filozofisë perëndimore në mjedisin e saj social dhe politik (1959), Ch. V: Scholasticism, fq 168-9

━━

Imazhi i majtë: Portret mermeri romak/kopje e bustit të Platonit nga origjinali grek, me Gorgias (dialog), shekulli i 12-të. Gorgias është një dialog Sokratik i shkruar nga Platoni rreth vitit 380 pes.

Imazhi djathtas: Piktura e Shën Thomas Aquinas; i atribuohet Sandro Botticelli (1481–82) me dorëshkrim Summa Theologiae, Italia e shekullit të 13-të.

Marrë nga https://www.facebook.com/russellbertie

Përgatiti: Albert Vataj

Nga ANGELO PANEBIANCO – “Corriere della Sera”, 13 qershor 2024 – Përktheu: Eugjen Merlika/

Stuhia e përsosur. Një skenar krejt i papranueshëm: kundër-evropianistja, filo-putiniania, Marine Le Pen kryeministre e Francës, Donald Trump president i Shteteve të Bashkuar. Evropa në mes, e thërmuar. Nuk ka një plan B. Vetëm panik. Siç ka vërejtur Antonio Polito (Corriere, 13 qershor) kush ngushullohet duke thënë se, sidoqoftë, në Parlamentin evropian ka ende një shumicë evropeiste, nuk njeh mekanizmat vendim-marrës evropianë, e shkëmben Parlamentin e Strasburgut për një Parlament kombëtar të zakonshëm. Veç asaj kush mendon – është një ide që qarkullon në shtypin ndërkombëtar – që, qoftë edhe në mënyrë paradoksale, i takon një udhëheqëseje pragmatike e realiste si Xhorxha Meloni, domethënë e vetmja kryetare qeverie, ndërmjet atyre Vendeve evropiane të njohura, që ka kaluar mirë provimin zgjedhor, detyra të ndihmojë një Evropë në vështirësi tejet të rënda, rrezikon të mbivlerësojë peshën e Italisë. Me të gjithë respektin për të, Italia ka dy pengesa të mëdha. E para është e njohura, ajo e përherëshmja: pa llogari në rregull aftësitë e manevrës së një Vendi si Italia janë të kufizuara. E dyta është e lidhur me përbërjen e koalicionit tonë të qeverisë. Është e lehtë të përfytyrohet se me Le Pen në krye të qeverisë franceze, sintonia ndërmjet Le Pen dhe Salvinit do t’I krijonte shumë probleme filo-atllantikes, filo-ukrainases, Xhorxha Meloni. Mund t’I kufizonte aftësinë e saj të lëvizjes në selinë evropiane.

Në një fazë shpejtimi tejet të fuqishëm të historisë, Bashkimi evropian, i mësuar të funksionojë në një regjim të ulët (gjithmonë e vetëm një hap mbas bisedimesh të gjata e drobitëse ndërmjet qeverive evropiane) rrezikon sot si asnjëherë më parë, për të renë absolute të sfidave gjeopolitike që na kërcënojnë. Nga një anë është një front i përbashkët sulmi ndaj botës perëndimore nga Lindja e nga Jugu: me mësymjen e Ukrainës e nesër kushedi se kujt Vendi tjetër evropian, me aleancën e hekurt ndërmjet Putinit dhe Iranit që kushtëzon Lindjen e Mesme, me praninë në rritje ushtarake ruse n’Afrikë (e kontrollin relativ të valëve emigruese) dhe me Kinën që, nga lartësia e fuqisë së saj, inkurajon bashkëpuntorët e saj të rij: sa më shumë të këqija të arrijnë t’u bëjnë perëndimorëve aq më mirë është për perandorinë bojë qielli.

Nga ana tjetër është një Amerikë, në një fazë të rënies relative të fuqisë që, sido të shkojnë votimet presidenciale, nuk do të jetë më kurrë ajo mbrojtëse e fuqishme e Evropës që ka qenë nga mbarimi i luftës së Dytë botërore deri sot. Nëse pastaj do të fitonte Trump-i do të provonim shpejt se çfarë do të thotë të kemi një Evropë të pambrojtur, një qëngj ndërmjet ujqërvet. Një gjëndje që mund t’i pëlqejë vetëm miqve perëndimorë të Putinit (dhe styre të Hamasit, klient i Iranit).

Politika, ashtu si propozohet dhe ndërpretohet për votuesit, bazohet gjithmonë mbi thjeshtësime e skematizime që ngatërrojnë idetë: evropianistët e sinqertë këndej, sovranistët kundër-evropianë andej. Makar të ishte aq e thjeshtë. Të shohim më nga afër evropeistët e mësipërm. Macroni është një evropeist i sigurtë. Por është në vijën e traditës goliste: edhe nëse Franca nuk ka më as kapacitetin as rezervat, ëndrra mbetet gjithmonë ajo e një Evrope me hegjemoni franceze (“bomba atomike, ashtu si vendi francez në OKB, janë të mijtë e i mbarështoj un”). Ose të marrim rastin e Gjermanisë. Të nesërmen e mësymjes së Ukrainës, kançelari Scholz, duke kuptuar faktin se pacifizmi tradicional gjerman nuk është më i dobishëm në kohë luftërash, shpall një plan madhështor armatimi (të cilit, në të vërtetë, i kanë humbur gjurmët), por nuk ka aspak ndërmënd mbrojtjen evropiane. Dëshëron armatosjen gjermane e pikë. Dhe po flasim për Francën e Gjermaninë, ose dy Vende që gjatë, së paku deri në ribashkimin gjerman, kishin udhëhequr proçesin e integrimit evropian. E gjithë kjo për të thënë që sigurisht ka n’Evropë një përplasje ndërmjet forcave liberale dhe iliberale (këto të fundit, në mënyrë koherente, kundër-evropiane dhe filo-putiniane), por nuk mund të shtiremi për të harruar se “evropeistët” nuk ishin e nuk janë fderalistë, makar nxënës të Altiero Spinelit. Ishin e janë të kujdesëshëm , para së gjithash e mbi të gjitha, ndaj interesave të tyre kombëtare. Ndryshimi është ndërmjet nacionalistëve shkurt (të ashtuquajturit “sovranistë”) dhe nacionalistëve/evropianistë, ose atyre për të cilët interesi kombëtar nuk mund të ndiqet me efektshmëri jashtë kornizës evropiane.

Realizmi mund të duket i vrazhdët por retorika, jo vetëm mërzit, por ndalon pamjen e problemeve, e për pasojë, edhe kërkimin e mjeteve për t’i zgjidhur. Evropa vuan nga një ves i zanafillës. Proçesi i integrimit evropian, i nisur gjatë Luftës së ftohtë, n’epokën e ndarjes ndërmjet blloqeve (atllantik e sovjetik), zhvillohet në shenjën e një ndarjeje të punës: amerikanëve u takon mbrojtja ushtarake e Evropës, evropianët janë të lirë të investojnë rezervat e tyre në zhvillim e mirëqënie. Në çastin kur mbrojtja amerikane pushon të jetë e siguruar, evropianët nuk dijnë kujt shenjti t’i drejtohen. Nuk kanë mjetet për t’u mbrojtur nga kërcënimet e mësymjet e perandorive të ringjallura. Prova vendimtare, natyrisht është Ukraina: nëse Putini fiton aty, Evropa do të jetë e thyer, pa rrugëdalje.

Fatmirësisht, apo fatkeqësisht historia mbetet e paparashikueshme. Ndoshta, përballë rreziqesh të paprovuar në tetëdhjetë vite paqeje, Bashkimi evropian arrin në muajt e ardhshëm (por është çështje muajsh, jo vitesh) të dalë nga rutina, arrin të kuptojë se janë vetë interesat kombëtarë të Shteteve evropianë, që për t’u mbrojtur kërkojnë ndryshime rrënjësorë: një sistem i ri qeverisje i Bashkimit që t’i japë mundësi të përballojë një botë të ndryshuar kaqë rrënjësisht e mizorisht.

Ideja që integrimi politik-ushtarak do të kishte ardhur automatikisht, për pasojë të integrimit ekonomik, me të cilën shumë evropianë janë zbavitur për dhjetëvjeçarë, qe një gënjeshtër, një miklim. Megjithatë ndonjëherë rreziku mpreh mëndjen, instikti i mbijetesës imponohet. Duhet shpresuar që kjo të ndodhë.

“Corriere della Sera”, 13 qershor 2024 – Përktheu: Eugjen Merlika