Prof. Enriketa Papa/

Po ndjek marrëzinë e vizionit “post-modern” të zhvillimit urban të Tiranës ku “po ndërtohen kulla bazuar në marrëdhënie të sipërmarrjes së lirë mes pronarëve dhe investitorëve privat”. Qasje që shkruhen/reflektohen/justifikohen më 2023, dhe që pasqyrojnë mentalitetin e shek 19, ku besimi në “pa-limit” të zgjerimit dhe rritjes urbane, shpjegohej me besimin e progresit të “të bërit bisnes të lirë”. Kufizimet në planifikim urban konsiderohen arbitrare tek justifikohen me ekonominë e lirë të tregut që s’mund të kufizohej në ushtrimin e saj.

Kjo marrëzi e “laissez-faire urbanistik” më 2023, lë në hije aspektin social të zhvillimit organik të një qyteti dhe nevojave të qytetarëve të tij. Pikërisht ky aspekt u konsiderua që në fillimet e shek 20 edhe nga arkitektët si një mpleksje multidisiplinore dhe jo vetëm arkitekturore.

Në fillimet e shek 20 qasjet teorike mbi “urbanizmin si mënyrë jetese” (Louis Wirth) ishin epitomat e shtjellimit të modernizimit.

Ndër diskurset sociale mbi urbanizmin dhe ndikimin e tij mbi jetën sociale dhe komunitatare në qytet, per shembull Lewis Mamford, shtjelloi konceptin e tij mbi “qytetin si teatër i jetës sociale” ku aspekti fizik i një qyteti, konsiderohej, aspekt sekondar, ndaj ai do të duhej “të plotësonte nevojat dhe funksionet sociale të njerëzve”.

Ndërsa Le Corbusier, arkitekti i modernizmit, përkundrejt qasjeve teorike mbi “qytetin modern”, e konceptonte arkitekturën si një loje të drites dhe trupave te ngurte. Për Le Corbusier, ishte detyra e arkitektit t’u japte jete siperfaqeve te ketyre trupave.

Produkti i qasjes së tij mbi planifikimin urban modern dhe “qytetin ideal bashkohor”, gjithësesi parashikonte që një qytet bashkohor, dhe ideal në mishërimin e parimeve të tija moderne, herë herë abstrakte, mbi arkitekturën dhe urbanizmin modern do të ishte ai me 3 ml banorë. Në të, Le Corbusier konsideronte

•Zhbllokimin e qendrës/qendrave të qytetit

•Shtimin e dendësisë

•Rritjen e numrit të mjeteve të transportit drejt qendrës

•Shtimi i parqeve dhe i hapësirave të hapura.

Në qendër të qytetit do të ishte stacioni qendror me gjithë infrastrukturën e tij të transportit.

Në drejtim veri-jug, lindje-perëndim do ishin arteriet kryesore të trafikut me rrugë të gjera.

Midis qiejgërvishtësve do të kishte sipërfaqe të mëdha të hapura, në të cilat ishin vendosur parqet dhe bulevardet e gjera. Këtu do të ishin vendosur kafenetë dhe restorantet, dyqanet e luksit, shtëpitë dhe apartamentet e shtrenjta. Aty duhet të ishin dhe teatrot, kinematë e institucionet e artit e kulturës. Po ashtu dhe parkingjet e makinave.

Qiejgërvishtësit do të shërbenin eskluzivisht për qëllime bisnesi.

Në qytet do ishin dhe godinat e administratës publike, muzeumet, zyra bashkiake dhe komunale. Më tutje në të ishte parku (qendror), që do të shdërtohej në mushkërinë e qytetit.

Në anën e arteries kryesore trafiku duhet të vendoseshin magazinat e mëdha (malls) dhe lagjet industriale me stacionet e tyre të mallrave.

Përqark këtij qytetit duhet të ishin zona e mbrojtur me pyje dhe fushat e gjelbërta.

Qyteti i Le Corbusier do të kishte 24 qiejgërvishtës.

Analizë nga Rafael Floqi, mbi zjarret në Maui

Parajsa e humbur 

Ishulli dikur i qetë dhe piktoresk i Mauit në, Hawai, është shndërruar në një peizazh makthi. Zjarret shkatërruese që përfshinë  së fundmi zonën kanë lënë një gjurmë shkatërrimi, vdekjeje dhe dëshpërimi. Cilat ishin detajet e tmerrshme të katastrofës, ndikimi në komunitetin lokal, reagimi nga autoritetet dhe faktorët themelorë që kontribuuan në katastrofë. 

Fillimi i tragjedisë: 

Një skenë skëterrë, Të mbijetuarit e zjarreve në Maui e përshkruajnë si një skenë direkte nga një film horrori. Qyteti turistik i njohur Lahaina u përfshi nga flakët, duke e kthyer parajsën tokësore në një makth apokaliptik. Shtëpitë u bënë hi, pemët u bënë mbetje skeletore dhe të paktën 96 vetë humbën jetën. Situata u përshkrua me vend nga piloti i helikopterit Richard Olsten, i cili e krahasoi shkatërrimin me një zonë lufte. Imazhet e tymit që ngrihet nga destinacioni turistik dikur i gjallë janë kujtues të egër të ferrit. Qyteti dikur i zoti i Lahaina në ishullin Maui të Hawait është kthyer në një skenë të djegur shkatërrimi, siç zbulohet nga satelitët e vëzhgimit të Tokës të kompanisë amerikane Maxar Technologies. Sateliti Landsat 8 i NASA-s kapi gjithashtu një imazh tronditës të qytetit të djegur të martën (8 gusht), pak pasi zjarri u raportua për herë të parë. Në atë imazh, pothuajse i gjithë qyteti, i cili para katastrofës kishte një popullsi prej rreth 12,000 banorësh, shkëlqen portokalli të ndezur nga flakët. Anija kozmike e Evropës Sentinel-2 për vëzhgimin e Tokës e vuri re gjithashtu rajonin në zjarr, gjatë kalimit të tij më 8 gusht. Këto zjarre në Havai ishin aq intensive sa mund të vëreheshin qartë në imazhet e marra nga satelitët e motit në orbitën gjeostacionare, rreth 22,000 milje (36,000 km) mbi Tokë. Sipas njoftimeve të mediave, zjarret kanë qenë ende të ndezura në ishullin e largët që nga mëngjesi i së premtes (11 gusht).

 Lahaina.- kryeqyteti i ish-Mbretërisë së Hawaii-t:

Ishulli Maui ka formën e përafërt si një breshkë dhe Lahaina, që do të thotë “diell mizor”, dikur ishte një parajsë bregore në anën jugore të kokës së breshkës. Malet West Maui mbi Lahaina përmbajnë një nga vendet më të lagështa në planet; Pu‘u Kukui, maja më e lartë, bie afërsisht treqind e shtatëdhjetë e pesë inç shi në vit. Në fund të shekullit të tetëmbëdhjetë, një kapiten britanik e quajti Lahaina “Venecia e Paqësorit”. Në shekullin e nëntëmbëdhjetë, Lahaina ishte kryeqyteti i Mbretërisë së Havait; Moku‘ula, shtëpia e familjes mbretërore Havajane, ndodhej në një ishull të vogël në mes të një pellgu. Por, kur kolonizatorët rrafshuan pyjet vendase për të lënë vend për kallam sheqeri, ananas dhe bagëti, zona u tha. Uji nga malet derdhej në kanale betoni vaditëse, në vend të përrenjve dhe akuiferëve natyrorë. Të huajt sollën gjithashtu bimë të reja, duke zëvendësuar vegjetacionin vendas me specie pushtuese si shatërvani dhe guinea bars, të cilat kanë evoluar për t’u djegur. Kur industria e kallamsheqerit ra, pronarët e tokave nuk bënë asnjë përpjekje për të rivendosur tokat e tyre të gjera ose për të rindërtuar përrenjtë. Disa u shitën zhvilluesve, të cilët ndërtuan vendpushime dhe nënndarje të reja. Menaxhimi dhe kontrolli i ujit mbeti kryesisht në duart e kompanive private, të cilat kanë rezervuar burimet. Edhe pse banorëve u është dashur ndonjëherë të racionojnë ujin, hotelet e pompojnë atë në lëndina, fusha golfi dhe pishina. “Jo vetëm që peizazhi është ndryshuar për të mos mbajtur aq shumë ujë sa më parë,”  tha Willy Carter, një student i diplomuar që studion zjarret e furçave në Maui, “por po thithet dhe devijohet në drejtime të gabuara, larg këtyre. qendrat lokale të popullsisë”.

Humbjet e njerëzore: 

Historitë e mbijetesës dhe humbjes, 80 të vdekur dhe 1000 veta që nuk përgjigjen gjer tani. Kostoja njerëzore e katastrofës është e pamatshme. Banorët tregojnë se kanë parë trupa të vdekur në murin e detit, një dëshmi e zymtë e tërbimit të pamëshirshëm të zjarrit. Shumë u detyruan të ikin në oqean për t’i shpëtuar tymit dhe flakëve, duke përfshirë edhe fëmijë. Një banor, Mason Jarvi, e përshkroi skenën si një apokalips, duke pësuar djegje ndërsa po arratisej me biçikletën e tij elektrike. Dëmi emocional është i dukshëm, me shumë të mbijetuar shprehin ndjenjat e pafuqisë dhe dëshpërimit. Lahaina tani është zhdukur pothuajse plotësisht. “Është sikur shpërtheu një bombë bërthamore,” tha të enjten Michiko Smith, i cili u rrit në Lahaina dhe iku nga zjarret. Në vetëm pak orë, njerëzit ia mbathën nga flakët pas flakëve – disa ishin ngecur në një bllokim trafiku që të çonte në Kahului, të tjerët po hidheshin në oqean – të gjithë duke u përballur me mundësinë reale për t’u djegur të gjallë. Motra e Smithit, Ariana, duhej të ecte zbathur jashtë qytetit, ndërsa shtëpitë shpërthyen rreth saj. 

Histori ferri: 

Kur zjarri zbriti në autostradën në Lahaina, Maranda Schossow, një njëzet e nëntë vjeçare e zhdërvjellët që pëlqen të kërcejë, po kthehej me makinë në apartamentin e saj Front Street për të marrë dy macet e saj, Clio dhe Gianna, dhe çdo gjë tjetër që mund të kapte. Schossow ka jetuar në Lahaina për dhjetë vjet. “Mendova se do të kishte edhe pak kohë,” më tha ajo të enjten në mbrëmje, nga streha e një shtëpie të mbushur plot në Napili. Teksa udhëtonte me makinë poshtë bypass-it të autostradës, ajo pa shtëpi pas shtëpie të shpërthyera në flakë: “Kjo ndodhi brenda tridhjetë minutash. Rruga ishte aq e ngarkuar. Askush nuk dinte çfarë të bënte.” Ajo nuk mund të shihte asnjë polic apo zyrtar. Schossow filloi të ngiste në anën tjetër të rrugës, rreth makinave të tjera. Copa të mëdha të ndezura hiri filluan të binin dhe palmat po digjeshin. “Gjithçka rreth meje filloi të zbehej plotësisht, sikur të ishte mesnatë,” tha ajo. “Nuk mund të shihja asgjë. Unë isha sikur, “Oh, Zoti im, së shpejti do të jem në tym.” “Ajo eci pak më larg, pastaj parkoi në trotuar, e pasigurt nëse do të vraponte apo do të ngiste. Nëse do të dilte nga makina, ajo pyeste veten, a do të mund të merrte frymë apo do të humbiste mendjen? Më në fund, nga frika se mos i shpërthente makina, ajo ndoqi instinktin e saj. “I thashë makinës sime, ‘të dua’ dhe fillova të vrapoja nëpër rrugë.”

Një ndërtesë në kompleksin e apartamenteve të Schossow, Lahaina Residential, ishte në flakë, por e saja nuk ishte ende. “Unë thashë një lutje,” tha ajo. “I thoja vetes  ‘Vetëm merr macet’. I futa në një zgarë. Ata janë të dy super të trashë, kështu që unë as nuk e di se si mund t’i mbaja ato, por mendoj se thjesht  një modalitet shtese force.” Ajo vrapoi aq sa mundi dhe më pas pa dikë që e njihte, në një kamion, i cili e la të hipte  nga pas. Teksa po largoheshin me makinë, ajo pa njerëz që hidheshin në oqean. Prindër që vraponin, duke u përpjekur të mbronin kokat e fëmijëve të tyre.

Përgjigja: Një luftë kundër natyrës 

Ekipet e zjarrfikësve u përballën me një betejë të vështirë kundër zjarreve të shumta, të nxitura nga erërat e forta dhe të shkaktuara nga Uragani Dora. Ana perëndimore e ishullit ishte pothuajse e prerë, me vetëm një autostradë të mbetur e hapur. Evakuimet ishin kaotike dhe ndërprerjet e energjisë prekën disa komunitete. Zv guvernatorja e Havait Sylvia Luke epranoi rrugën e gjatë e të vështirë drejt rimëkëmbjes, me zjarrfikësit që po luftonin me tre ferre të mëdhenj dhe 271 struktura të dëmtuara ose të shkatërruara. Patrulla ajrore civile e SHBA, Departamenti i Zjarrfikësve Mauit dhe agjenci të tjera federale u mobilizuan për të ndihmuar në përgjigje. Ishte e natyrshme? 

Askush nuk mund të thotë ende me siguri se çfarë shkaktoi zjarret e para, megjithëse ka shumë diskutime për linjat dhe infrastrukturën e energjisë elektrike të mirëmbajtur keq të kompanisë lokale. Por ajo që është e qartë është se pse flakët u rritën kaq kolosale, kaq shpejt. Lahaina ishte mjaft e thatë për t’u djegur, pjesërisht, sepse bujqësia dhe zhvillimi e kthyen atë në një kuti llamarine.

Përpjekjet për evakuim dhe ndihmë:  

Një garë kundër kohës. Më shumë se 11,000 turistë u evakuuan dhe linjat ajrore ofruan përjashtime për të lehtësuar nisjet. Megjithatë  nga mbylljet e rrugëve, aeroporti Maui mbeti funksional dhe fotot tronditëse të shpërndara në mediat sociale përshkruanin retë tymi mbi plazhet dikur idilike. Roja Bregdetare ka shpëtuar 14 persona, mes tyre dy fëmijë, të cilët ishin hedhur në ujë. Të paktën 20 persona pësuan djegie të rënda dhe u transportuan me avion në Oahu. Mbi 2,100 njerëz e kaluan natën në qendrat e evakuimit dhe 2,000 të tjerë u strehuan në aeroportin Kahului. Të enjten në mbrëmje, arrita në Ke‘eaumoku Kapu, drejtorin gjashtëdhjetë vjeçar i Qendrës Kulturore Nā ‘Aikāne o Maui, në Lahaina. Ai sapo ishte kthyer në zonë si pjesë e një autokolone furnizimi – të pajisur me ujë, ushqim, pelena, peceta duarsh – për njerëzit që nuk ishin evakuuar. “Ka shumë të mbrapshtë,” më tha ai. “Ata janë si zombie tani.”

 Deklarata nga liderët: 

Një thirrje për unitet Presidenti Biden vlerësoi punën e zjarrfikësve dhe urdhëroi ndihmën federale. Ish-presidenti Barack Obama, me origjinë nga Hawaii, shprehu dhimbjen e tij në rrjetet sociale. Garda Kombëtare, Marina e SHBA-së, Marinsat dhe Rojet Bregdetare u mobilizuan dhe Departamenti Amerikan i Transportit ndihmoi në përpjekjet për evakuim. Guvernatori i Havait, Josh Green, e quajti zjarrin “katastrofën më të madhe natyrore në historinë e shtetit të Hawait”, duke shtuar se 80% e Lahaina kishte “ikur”, sipas BBC. 

Sipas Shërbimit Kombëtar të Motit të SHBA-së, erërat që ndezën flakët tani po zvogëlohen dhe do të mbeten në nivele mesatare gjatë fundjavës dhe fillimit të javës së ardhshme. Kjo duhet t’i japë fund përzierjes vdekjeprurëse të kushteve, të cilat, përveç ndezjes së flakëve, ndërlikuan edhe përpjekjet për shuarjen e zjarrit dhe shpëtimin. Mesazhi kolektiv nga udhëheqësit ishte ai i unitetit, mbështetjes dhe vendosmërisë për të rindërtuar. 

Shkaqet themelore: 

Një përzierje komplekse. Shkaku i zjarreve në Maui mbetet i papërcaktuar, por Shërbimi Kombëtar i Motit tregon për një kombinim të vegjetacionit të thatë, erërave të forta dhe lagështisë së ulët. Situata u përkeqësua nga uragani Dora, i cili ndezi flakët dhe krijoi një stuhi të përsosur shkatërrimi. Zjarri, i cili dogji qytetin historik në ishullin e dytë më të madh të Havait, shpërtheu të martën për arsye ende të panjohura. Zjarri u rrit shpejt në përmasa të mëdha menjëherë pas kësaj, i nxitur nga erërat e fuqishme të nxitura nga Uragani Dora që kalonte. Të paktën 55 persona kanë humbur jetën dhe mijëra kanë humbur shtëpitë e tyre, thanë zyrtarët. Meteorologët shpjeguan se megjithëse Dora kaloi më shumë se 700 milje (1200 kilometra) në jug të arkipelagut të Paqësorit, ndërveprimi i saj me një zonë me presion të lartë në Oqeanin Paqësor verior prodhoi erëra të fuqishme, të cilat përhapën me shpejtësi zjarrin në peizazhin e thatë të Mauit . Në Hawaii, megjithatë, zjarret nuk ishin kurrë një tipar i rregullt i peizazhit. Në vend të kësaj, Carter tha se zjarret në vitet e fundit dhe këtë javë të tmerrshme, u ndezën pjesërisht nga thatësira e vazhdueshme dhe akoma më shumë nga presionet njerëzore mbi ekologjinë e ishullit. “Ky është shumë larg nga një proces i natyrshëm,” tha ai.

Si përfundim: Një komunitet në zi 

Zjarret Maui kanë lënë një komunitet në zi dhe një parajsë të humbur. Historitë e mbijetesës, humbjes dhe qëndrueshmërisë janë një dëshmi e shpirtit njerëzor, por rruga drejt rimëkëmbjes do të jetë e gjatë dhe e mundimshme. Fatkeqësia shërben si një kujtesë e fortë e fuqisë së natyrës dhe rëndësisë së gatishmërisë, reagimit dhe mbështetjes së komunitetit. Imazhet e varkave të djegura, e brigjeve ujore të djegura dhe skeleteve pa gjethe të pemëve dikur të harlisura do të mbeten përgjithmonë të gdhendura në kujtimet e atyre që e panë këtë ngjarje të tmerrshme. Ferri Mauit është një tragjedi që do të rezonojë për vitet në vijim, një mbresë e dhimbshme në fytyrën e bukur të parajsës së Havaiit.  Sipas Shërbimit Kombëtar të Motit të SHBA-së, erërat që ndezën flakët tani po zvogëlohen dhe do të mbeten në nivele mesatare gjatë fundjavës dhe fillimit të javës së ardhshme. Kjo duhet t’i japë fund përzierjes vdekjeprurëse të kushteve, të cilat, përveç ndezjes së flakëve, ndërlikuan edhe përpjekjet për shuarjen e zjarrit dhe shpëtimin.

Shkatërrim total:

“Shkatërrim total,” tha ai. Të martën, pasi Kapu iku nga Lahaina, djali i tij e telefonoi për qendrën kulturore, e cila mbante objekte guri, daulle tradicionale, pelerina me pupla dhe shumë skulptura nga gdhendësi i drurit Sam Kaha’i Ka’ai, të cilin qeveria Havai e ka quajtur një “Thesar i gjallë”. Në veçanti, qendra kishte dy skulptura prej druri që përshkruanin një hyjni mashkull dhe një femër. Ka’ai i kishte gdhendur ato për të zbukuruar Hōkūleʻa, një shtyllë tradicionale detare e ndërtuar në vitet shtatëdhjetë për të ringjallur artin e humbur të lundrimit polinezian. “Babi, qendra jonë kulturore u dogj deri në themel”, i tha i biri. Kapu duhej të telefononte Ka’ain dhe t’i tregonte atij lajmin. “Ai thjesht u përlot,” më tha Kapu, me zërin e tij. “Ne humbëm gjëra që nuk mund të zëvendësohen kurrë.” 

Çair, 11 gusht 2023/

Me ftesë të Kryetarit të Komunës së Çairit, Visar Ganiu dhe Kryetarit të Komunës së Tetovës, Bilall Kasami, Kryeministri i Republikës së Kosovës, Albin Kurti, sot po viziton këto dy komuna të Maqedonisë së Veriut

Vizitën ka nisur në Komunën e Çairit, me ç’rast kryeministri Kurti mori pjesë në ceremoninë e emërtimit të rrugës me emrin “Adem Demaçi”, veprimtari i cili para dy javësh kishte përvjetorin e 5-të të vdekjes.

Ceremonia e emërtimit të një rruge me emrin e Adem Demaçit në Komunën e Çairit për kryeministrin është e rëndësisë së veçantë, ndonëse në Kosovë ka disa rrugë që e mbajnë këtë emër. Ai e cilësoi këtë ngjarje si shenjim i një kohe me një emër: “kohës së shtypjes së shqiptarëve në ish-Jugosllavi e cila mes shqiptarëve e prodhoi një njeri simbol të lirisë: Bacin Adem Demaçi”.

Gjatë deklarimit të tij, kryeministri Kurti rikujtoi se si gazetari, shkrimtari, intelektuali dhe veprimtari, Adem Demaçi, veprat e të cilit i kushtuan plot 28 vite të kaluara nëpër burgje, frikësoi dy liderët diktatorë, Josip Broz – Tito i ish-Jugosllavisë dhe Nikita Krushqev i ish-Bashkimit Sovjetik, të cilët ishin kujdesur që para vizitës së tyre në Shkup, 60 vite më parë, ta burgosnin Adem Demaçin.

“Shtypësit dhe mohuesit e lirisë, nuk mund të parakalonin lirshëm në një vend ku liria kishte për sinonim edhe një emër të përveçëm njeriu, emrin e Adem Demaçit. 60 vite më pas, në Maqedoni ka ende rrugë dhe shkolla me emrin “Josip Broz – Tito”, andaj emërtimi i një rruge me emrin “Adem Demaçi” është edhe një akt këmbënguljeje në përpjekjen e pafundme të një populli për liri”, u shpreh ai.

Kësisoj, duke e emërtuar këtë rrugë në Çair me emrin “Adem Demaçi”, kryeministri tha se po shënjohet një triumf i lirisë në kuptimet e saj më të kulluara politike, historike dhe njerëzore.

Në këtë përurim ishin të pranishëm edhe mbesa e veprimtarit Adem Demaçit, Fitore Shahini, Kryetari i Komunës së Çairit, Visar Ganiu, Kryetari i Komunës së Tetovës, Bilall Kasami, Zëvendës-shefi i Misionit të Kosovës në Republikën e Maqedonisë së Veriut, Prindon Sadriu, deputetë e ish-deputet të Kuvendit të Maqedonisë së Veriut e qytetarë shqiptarë të Çairit dhe të gjithë Shkupit.

Sipas agjendës, Kryeministri Kurti pritet të arrij në Komunën e Tetovës për të realizuar aktivitetet dhe takimet e parapara në kuadër të kësaj vizite e cila përfundon me manifestimin mirëseardhës në sheshin “Iliria” të Tetovës.