Prof.Asc.Dr. Gëzim MUSTAFAJ/

Historikisht Ballkani është njohur në histori si fushë e konkurrencës së fuqive të mëdha. Kjo për shkak të pozicionit që ka, i ndodhur në rrugët që hapen në çdo drejtim, por edhe si pasojë e konkurencës dhe mosmarveshjeve midis vetë popujve të Ballkant. Që nga Romakët në vitin 200 para erës sonë. Me pushtimin e Stambollit nga osmanët në vitin 1453, bizanti mori fund dhe historia ballkanike përjetoi administrimin osman, i cili vazhdoi deri në vitin 1912. Përveç Perandorisë Osmane, Ballkani u njoh edhe me administratën e Habsburgëve. Monarkia Habsburge që nga viti 1867 e mbrapa u bë një monarki e dyfishtë dhe filloi të njihej si Perandoria Austro-Hungareze deri në fund të Luftës së Parë Botërore. Në shekullin e 16-të një perandori tjetër filloi përpjekjet për shtimin e influencave në Ballkani, ajo ishte Perandoria Ruse. Në shekullin e 18-të në lojen e tyre për influencë në Ballkan futen edhe Anglia me Francën dhe më fuqizimin e tyre edhe Gjermanina me Italinë. Kështu nga njëra anë kemi Perandorinë Austro-Hungareze, Gjermaninë dhe Italinë, ndërsa nga ana tjetër kemi Britaninë e Madhe, Francën dhe Rusinë. 

Me Traktatin e Shën-Stefanit, nënshkruar më 3 mars 1878, Rusia e copëtoi Ballkanin siç deshi dhe erdhi deri para portave të Stambollit. Traktati i Shën-Stefanit donte krijimin e “Bullgarisë së Madhe”. Ndërhyrja e Britanis së Madhe me Austro-Hungarinë në Kongresin e Berlinit në vitin 1878 pengoi krijimi e Bullgarisë së Madhe. Në periudhën e Luftës së Ftohtë në ekuilibrat e konkurrencës në Ballkan filloi të hyjë edhe Amerika.  Ky rivalitet i fuqive të mëdha në Ballkan vazhdoi dhe po vazhdon edhe sot. 

Përpos gjithë këtij kalvari të gjatë, Kosova dhe dy shtete të rajonit të Ballkanit Perëndimor që janë pjesë e Organizatës së Traktatit të Atlantikut Verior (NATO-s), Shqipëria dhe Kroacia, nënshkruan këto ditë një deklaratë për thellim të bashkëpunimit në fushën e mbrojtjes dhe të sigurisë. 

Kjo marrëveshje ka katër pika;

Pika e parë e marveshjes ka të bëjë me promovimin e kapaciteteve mbrojtëse dhe bashkëpunimin në industrinë përkatëse.Të tre shtetet do të eksplorojnë zhvillimin dhe blerjen e kapaciteteve mbrojtëse përmes bashkëpunimit shumëkombësh, me qëllim që të rrisin gatishmërinë e forcave të tyre ushtarake. Ato zotohen që të identifikojnë hapësira për bashkëpunim në industrinë e mbrojtjes, duke nxitur qasjen në burime dhe zinxhir furnizimi me qëllim që të kenë një industri konkurruese dhe të qëndrueshme të mbrojtjes.

Pika e dytë është ajo e ndërveprueshmërisë, përmes edukimit, trajnimeve, stërvitjeve, rekrutimit, zhvillimit dhe mbajtjes së personelit të kualifikuar ushtarak me qëllim që të rriten kapacitetet parandaluese dhe mbrojtëse. Marrëveshja parasheh stërvitje dypalëshe dhe trepalëshe për të përmirësuar ndërveprueshmërinë në bazë të politikave të NATO-s dhe BE-së, me qëllim që forcat e tyre ushtarake të jenë të përgatitura në mënyrë adekuate.

Pika tre përqendrohet në kundërpërgjigjen ndaj kërcënimeve hibride. Shtetet janë zotuar se do të forcojnë hapat e përbashkët për t’iu përgjigjur kërcënimeve hibride, përfshirë kërcënimeve kibernetike, fushatave të dezinformimit të cilat mund të komprometojë ose të ndikojë në sigurinë kombëtare dhe rajonale. Ato zotohen që Shqipëria, Kosova dhe Kroacia do të eksplorojnë mundësitë e reagimit për një sërë kërcënimesh të mundshme ndaj infrastrukturës së tyre kritike.

Pika e fundit e marrëveshjes është për mbështetjen që shtetet do të ofrojnë për integrimin euroatlantik. Këtu përfshihet përafrimi i politikave me institucionet dhe strukturat euroatlantike të sigurisë dhe mbrojtjes, si dhe për integrimin e plotë të Kosovës në nismat rajonale të sigurisë dhe mbrojtjes  në Programin për Partneritet për Paqe të NATO-s.

Pavarësisht se nuk ka formën e një marrëveshjeje ndërkombëtare, kjo nisem me vullnet politik të palëve është shumë e rëndëshme. Rëndësia kryesore qëndron në faktin se erdhi në kohën kur janë rritur tensionet  dhe paparashikueshmëria e aleancave ekzistuese të sigurisë në botë është vënë në pikëpyetje. Nga ana tjetër kjo ka një rëndësi historike për Kosovën pasi forcimi i alternativave dhe aleancave strategjike është shumë i nevojshëm, kjo forcon aspektin e mbrojtjes dhe është një rrugë e qartë drejt anëtarësimit në NATO.

Serbia këtë nisëm e shikon si hap një hap që “minon stabilitetin rajonal” dhe si kërcënim për “integritetin territorial” të saj, kurse Kosova dekleroi se nisma s’duhet të shihet si kërcënim ndaj askujt, por duhet të pranohet edhe si mesazh se tri shtetet do të jenë të bashkuara përballë çfarëdo sfide apo kërcënimi.

Sërbia ka qënë dhe aktualisht është një kërcënim real për destsbilizimin e Kosovës edhe të rajonit. Ajo ka mbi 10 vjet që armatoset, edhe pse nuk është e kërcënuar nga asnjë fqinjë. Kërcënimi dhe destabilizimi i Kosovës nga Serbia është tentuar edhe në të kaluarën nëpërmjet akteve terroriste. Sërbia është në pritje të një firoreje të Rusisë në Ukrainë. Kriza e brendëshme në Serbi, rrezikon të tranferohet në Kosovë nga Presidenti Vuçiç si një rrugëdalje e situatës së destabilizuar tashmë që ai po kalon. 

Kjo marrëveshje ushtarake trepalëshe në fushën e mbrojtjes Kroaci, Shqipëri dhe Kosovë, është një lajm i mire edhe për rajonin që edhe mund ti bashkohen dhe një lajm i keq për Serbin e cila duhet të mendohet mire nëse përpiqet që problemet e brendshme ti kakojë tek fqinjët.

Shqipëria duhet të gjejë të gjitha rrugët për të ndihmuar dhe garantuar integritetin territorial të Kosovës. Këtë i’a njeh edhe Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë. Ato duhet të studiojnë mundësitë politike dhe juridike, duke u konsultuar me aleatët dhe vetë NATO-n për arritjen e një marrëveshje dypalëdhe Shqipëri – Kosovë për vetëmbrojtje kolekrive në përputhje me nenin 51 të Kartës së OKB-së.

New York Mars 2025

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/

Për të thelluar më tej analizën e sigurisë së Kosovës në kuadër të mbështetjes ndërkombëtare nga SHBA dhe Turqia, dhe për të ilustruar më konkretisht ndikimin e këtyre dy aktorëve të fuqishëm ndërkombëtarë, mund të shqyrtojmë më gjerësisht dhe të analizojmë rolin e tyre në kontekstin global, duke u fokusuar në raste të ngjashme të mbështetjes ndërkombëtare për shtete që kalojnë përmes periudhave të pasigurisë dhe krizës. Kjo do të na ndihmojë të kuptojmë më mirë rëndësinë e angazhimit të SHBA dhe Turqisë për sigurinë dhe stabilitetin e Kosovës në kuadër të politikës globale të sigurisë dhe mbrojtjes.

1. SHBA dhe Turqia si Aktorë të Sigurisë: Roli në Stabilizimin e Rajonit të Ballkanit

SHBA dhe Turqia kanë luajtur një rol të rëndësishëm në stabilizimin e rajonit të Ballkanit pas Luftës së Ftohtë dhe veçanërisht pas periudhës së Luftës në Kosovë (1998-1999). Pas ndërhyrjes së NATO-s në Kosovë, këto dy shtete janë bërë akterë kyç në ruajtjen e sigurisë rajonale dhe forcimin e kapaciteteve të Kosovës për t’u integruar në strukturat ndërkombëtare. Roli i SHBA dhe Turqisë është i lidhur ngushtë me angazhimin në krijimin e një Ballkani të qëndrueshëm, të sigurt dhe të integruar në Bashkimin Evropian dhe NATO.

A. SHBA dhe Stabiliteti Rajonal Pas Luftës së Kosovës (1999)

Pas misionit të NATO-s në Kosovë, SHBA ka mbajtur një prani të fortë në rajon dhe ka luajtur një rol kyç në stabilizimin e situatës në Ballkan. Pjesëmarrja e SHBA në operacione të NATO-s dhe angazhimi i saj për mbështetje diplomatike dhe ushtarake për shtetet e Ballkanit kanë pasur një ndikim të drejtpërdrejtë në ruajtjen e sigurisë dhe stabilitetit të Kosovës.

Prania ushtarake e SHBA dhe mbështetje e vazhdueshme: Në vitin 1999, pas intervenimit të NATO-s në Kosovë, SHBA ka ofruar një mbështetje të jashtëzakonshme për strehimin e trupave të NATO-s dhe ka luajtur një rol kyç në misionin e KFOR-it (Forca e NATO-s për Kosovën). SHBA ka ofruar ndihmë për forcimin e sigurisë në rajon, duke kontribuar me trupa, burime logjistike dhe mbështetje financiare për operacionet ndërkombëtare.

KFOR dhe trajnim i forcave të sigurisë të Kosovës: Pjesëmarrja e SHBA në KFOR ka ofruar një mundësi për trajnimin e forcave të sigurisë të Kosovës, duke siguruar një mbështetje për ndihmën e Kosovës në krijimin e institucioneve të saj të sigurisë, përfshirë Policinë e Kosovës dhe Ushtrinë e Kosovës. Pas shpalljes së pavarësisë në vitin 2008, SHBA ka vazhduar mbështetjen për forcimin e kapaciteteve të sigurisë, përmes trajnimeve dhe ndihmës teknike.

Mbështetje për forcimin e sundimit të ligjit: SHBA ka ofruar asistencë të madhe për forcimin e sundimit të ligjit dhe luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar në Kosovë. Kjo ka përfshirë mbështetje për ngritjen e institucioneve të drejtësisë dhe forcimin e kapaciteteve të institucioneve kosovare në menaxhimin e sigurisë dhe administratës.

B. Turqia dhe Mbështetje për Kosovën

Pas 1999, Turqia ka pasur një angazhim të ngjashëm për stabilitetin e Kosovës. Roli i Turqisë ka qenë gjithashtu thelbësor në mbështetje të Kosovës, përmes marrëdhënieve bilaterale dhe mbështetjes diplomatike. Ndërsa Turqia ka qenë një mbështetës i fuqishëm i integrimit të Kosovës në organizata ndërkombëtare, ajo gjithashtu ka luajtur një rol të rëndësishëm në mbështetje ushtarake dhe diplomatike për sigurinë e Kosovës.

Misioni i Turqisë në Kosovë: Turqia ka kontribuar me trupa të KFOR-it dhe ka ofruar ndihmë për ndihmën në menaxhimin e pasluftës dhe forcimin e kapaciteteve të sigurisë. Po ashtu, ka pasur ndihmë nga Turqia në ndihmën për rindërtimin e Kosovës dhe zhvillimin e infrastrukturës kritike.

Diplomacia dhe mbështetje për njohjen e Kosovës: Turqia ka lobuar për njohjen e Kosovës nga shtetet e tjera, përfshirë ato të rajonit dhe nga shtetet më të mëdha si Kina dhe Rusia. Kjo ka përfshirë mbështetje për integrimin e Kosovës në organizata ndërkombëtare si Kombet e Bashkuara (OKB) dhe organizata të tjera rajonale.

2. Rastet Krahasuese të Mbështetjes Ndërkombëtare për Sigurinë e Shteteve të Tjera Pas Konflikteve të Ndërlikuara

Të shohim disa raste të tjera ku shtetet kanë kërkuar mbështetje ndërkombëtare pas periudhave të konflikteve të pasigurisë dhe kanë marrë ndihmë të ngjashme nga aktorë të fuqishëm ndërkombëtarë si SHBA dhe Turqia. Këto raste ofrojnë perspektiva të rëndësishme për të kuptuar se si mbështetje të ngjashme mund të sigurojnë stabilitetin dhe sigurinë e një shteti.

A. Rasti i Bosnjë-Hercegovinës Pas Luftës

Pas Luftës së Bosnjës (1992-1995), Bosnja dhe Hercegovina kaloi nëpër një periudhë të pasigurisë dhe pasluftës, duke kërkuar mbështetje ndërkombëtare për të ndihmuar në ruajtjen e sigurisë dhe integritetit të saj. SHBA dhe Turqia kanë luajtur një rol të madh në këtë proces.

SHBA dhe ndihma për sigurinë e Bosnjës: Pas Marrëveshjes së Dejtonit (1995), SHBA ka ofruar mbështetje të rëndësishme për stabilitetin e Bosnjë-Hercegovinës. Pjesëmarrja e trupave të SHBA në misionin SFOR të NATO-s ka kontribuar në ruajtjen e sigurisë dhe ka siguruar një periudhë stabiliteti pas luftës.

Turqia dhe mbështetje për integrimin e Bosnjë-Hercegovinës: Turqia ka ofruar mbështetje diplomatike dhe ka ndihmuar në lobimin për integrimin e Bosnjë-Hercegovinës në organizata ndërkombëtare, përfshirë Bashkimin Evropian dhe NATO-n.

B. Rasti i Ukrainës Pas Krizës së Krimesë (2014)

Një tjetër shembull krahasues është Ukraina pas aneksimit të Krimesë nga Rusia në vitin 2014. Ukraina ka kërkuar mbështetje të fuqishme nga SHBA dhe NATO për të siguruar sovranitetin e saj dhe për të parandaluar më tej ndërhyrjen ruse.

SHBA dhe ndihma ushtarake për Ukrainën: SHBA ka ofruar ndihmë të madhe ushtarake dhe diplomatike për Ukrainën, duke siguruar mbështetje të drejtpërdrejtë në mbrojtjen e territorit të saj dhe forcimin e kapaciteteve të saj mbrojtëse. Ky angazhim ka pasur një ndikim të rëndësishëm në forcimin e sigurisë së Ukrainës dhe në ruajtjen e sovranitetit të saj.

Turqia dhe ndihma për Ukrainën: Po ashtu, Turqia ka ofruar ndihmë diplomatike dhe ka lobuar për mbështetje ndërkombëtare për Ukrainën, duke ndihmuar në përpjekjet e saj për të marrë mbështetje nga aleatët ndërkombëtarë dhe për të përballuar agresionin e Rusisë.

Angazhimi i SHBA dhe Turqisë për sigurinë e Kosovës është pjesë e një modeli të gjërë të mbështetjes ndërkombëtare që këto shtete kanë ofruar për shtetet që kalojnë periudha pasigurie dhe krizash të thella. Nëpërmjet mbështetjes diplomatike, ushtarake dhe ekonomike, SHBA dhe Turqia kanë siguruar stabilitetin e rajonit me theks të veçantë Kosovën.

Me rastin e 27-vjetorit të Epopesë së Dukagjinit, përkatësisht betejës së 24 marsit 1998 të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës me forcat pushtuese të Serbisë, kryetari i Kuvendit të Republikës së Kosovës, Glauk Konjufca, bëri homazhe në Kompleksin Memorial “Dëshmorët e Kombit” në Gllogjan.

Kryetari i Kuvendit tha se forcat e armikut e rrethuan Gllogjanin duke synuar që ta thyejnë atë vatër të rezistencës frymëzuese, por trimëria, vendosmëria dhe gatishmëria për të luftuar deri në fund, i dha mesazhin e qartë Serbisë okupatore se asnjë rrethim nuk do të mund ta shuante përpjekjen për liri.

“Atë ditë kumboi fuqishëm thirrja e lirisë, që u bë frymëzim për të gjithë popullin shqiptar e në mbarë Kosovën, duke dhënë shembullin e lartësuar të rezistencës me armë në duar, të sakrificës në emër të aspiratës sonë të përbashkët çlirimtare”, theksoi kryetari Konjufca.

Duke përkujtuar këtë betejë të shndritshme dhe sakrificën sublime të dëshmorëve, kryetari Konjufca tha se vepra e tyre heroike do të mbetet e paharruar, duke frymëzuar gjeneratat e tanishme dhe brezat e ardhshëm.

“Dëshmorët dhe të gjithë të rënët janë ata që i hapën rrugën ngritjes së Republikës sonë dhe ne kurrë nuk duhet të harrojmë se sa shumë u desh të përpiqemi e të japim për të fituar lirinë. Lavdi Himë Haradinajt, Gazmend e Agron Mehmetajt, që me gjakun e tyre e shënuan madhështinë e Epopesë së Dukagjinit, si dhe të gjithë dëshmorëve që dhanë jetën për liri”, tha kryetari Konjufca.

Hisen Berisha/

Në kontekstin e zhvillimeve të fundit në fushën e sigurisë, përfshirë diskutimet në Konferencën e Sigurisë në Mynih, Kosova po përballet me sfida dhe përgjegjësi të rëndësishme për forcimin e mbrojtjes dhe avancimin e partneritetit strategjik me SHBA-në.

Për një periudhë të caktuar, ishte shqetësues distancimi nga programet amerikane të sigurimit të pajisjeve dhe armatimeve, përfshirë programin e shitjeve apo blerjeve nga ne, Foreign Military Sales (FMS), si dhe reduktimin e bashkëpunimit të Forcës së Sigurisë së Kosovës (FSK) me Gardën Kombëtare të Iowa-s. Këto zhvillime ngritën pikëpyetje mbi qëndrueshmërinë e mbështetjes strategjike nga SHBA-ja dhe ndikimin e tyre në përputhshmërinë e FSK-së me standardet e NATO-s.

Megjithatë, marrëveshja e fundit për avancimin e bashkëpunimit në fushën e mbrojtjes sinjalizon një rikthim dhe forcim të këtij raporti jetik, duke vendosur themelet për një aleancë më të thellë dhe të qëndrueshme në mbrojtjen e Kosovës.

Në këtë drejtim, përveç forcimit të marrëdhënieve me SHBA-në, Kosova po konsolidon gjithashtu bashkëpunimin rajonal në fushën e mbrojtjes.

Në kuadër të një ofensive diplomatike të Kroacisë për forcimin e bashkëpunimit në Evropën Juglindore, ministrat e Mbrojtjes të Kroacisë, Shqipërisë dhe Kosovës pritet të nënshkruajnë në Tiranë Deklaratën për Bashkëpunimin Trilateral Ushtarak.

Kjo marrëveshje synon të forcojë aftësitë mbrojtëse të tri vendeve, të rrisë bashkëpunimin në industrinë e mbrojtjes dhe të përmirësojë ndërveprimin ushtarak përmes edukimit, trajnimeve dhe stërvitjeve të përbashkëta.

Pavarësisht se kjo deklaratë nuk përfaqëson një pakt ushtarak, ajo shënon një angazhim për një bashkëpunim më të thellë mes tre vendeve, duke ndihmuar në ndërtimin e një arkitekture mbrojtëse më të koordinuar dhe më rezistente ndaj sfidave të sigurisë në rajon.

Forcat e Armatosura të Kosovës janë dizajnuar dhe po ndërtohen mbi bazën e standardeve të NATO-s, me asistencën profesionale dhe teknike të SHBA-së përmes programeve si Defence Institute of Reform Initiative (DIRI). Ky program ka qenë kyç në analizën e fushës së sigurisë, rreziqeve, kërcënimeve, misionit dhe doktrinës ushtarake të FSK-së, përfshirë trajnimin, planifikimin dhe strukturën organizative.

Marrëveshja e re e nënshkruar me SHBA-në forcon këtë trajektore, duke siguruar një mbështetje të zgjeruar për ngritjen e kapaciteteve strategjike, përfshirë zhvillimin e mbrojtjes ajrore me krijimin e një flote ajrore.

Me një rishqyrtim të avancuar strategjik, Kosova mund të orientohet drejt blerjes së avionëve modernë luftarakë nga Izraeli, për të rritur aftësitë e saj mbrojtëse dhe për të reduktuar varësinë nga kapacitetet e aleatëve në rast të një kërcënimi.

Marrëdhënia e ngushtë me SHBA-në, përmes partneritetit me Gardën Kombëtare të Iowa-s dhe trajnimeve të përbashkëta, ka qenë shtylla kryesore e zhvillimit të doktrinës ushtarake të FSK-së.

Marrëveshja e re garanton jo vetëm ruajtjen, por edhe avancimin e këtyre standardeve përmes përfshirjes së Kosovës në programet e mbrojtjes amerikane dhe shkëmbimeve ushtarake, duke e bërë atë një partner më të aftë dhe të integruar me aleatët perëndimorë.

Në një kontekst më të gjerë strategjik, Kosova duhet të synojë ngritjen e raporteve të mbrojtjes me SHBA-në në një nivel më të lartë, duke ndërtuar një “Traktat të Mbrojtjes së Përbashkët”, të ngjashëm me atë që SHBA-ja ka me Korenë e Jugut. Një marrëveshje e tillë do të siguronte angazhim afatgjatë të SHBA-së për mbrojtjen e Kosovës, duke garantuar një përgjigje automatike në rast të kërcënimeve të jashtme dhe duke vendosur një prani të përhershme të kapaciteteve amerikane në vend.

Për të shmangur pasojat e një strategjie të paqartë dhe për të garantuar një mbrojtje të qëndrueshme, Kosova duhet të ruajë dhe të thellojë orientimin e saj strategjik drejt SHBA-së dhe NATO-s.

Marrëveshja e fundit dhe angazhimi në bashkëpunimin trilateral me Kroacinë dhe Shqipërinë duhet të shërbejnë si bazë për këtë objektiv, duke e pozicionuar Kosovën si një aleate të besueshme dhe një pjesë të pandashme të arkitekturës së sigurisë euroatlantike.

Nga Kristina Nano

Kandidate për Doktoraturë, JMU, SHBA/

Në çdo demokraci të zhvilluar, zgjedhjet konsiderohen si një mekanizëm i rinovimit dhe përparimit.

Ato duhet të jenë momenti ku shoqëria zgjedh mes alternativave të ndryshme për të ndërtuar një të ardhme më të mirë.

Por në Shqipëri, fushatat elektorale nuk janë hapësira e ideve të reja, programeve vizionare dhe alternativave ndryshe; përkundrazi, ato janë një ritual i riciklimit, një qark i mbyllur i së shkuarës, ku gara zhvillohet mes figurave të njëjta dhe modeleve të dështuara të qeverisjes.

Në zgjedhjet e 11 majit 2025, Edi Rama kërkon mandatin e katërt, duke premtuar integrimin në Bashkimin Evropian si premtimin final të qeverisjes së tij.

Sali Berisha kërkon rikthimin e tretë, duke pretenduar se tashmë ka përvojën e duhur për të qeverisur “më mirë” se herët e tjera. Ndërsa aktorët e tjerë politikë, qofshin të rinj apo të vjetër, kërkojnë “shansin e parë” në një sistem të dominuar nga figura që kanë sunduar skenën politike shqiptare për 30 vitet e fundit.

Një analizë e thjeshtë e këtyre fakteve na vë përballë një pyetje thelbësore: A mund të ndërtohet e ardhmja mbi një të shkuar të konsumuar?

A mund të ketë vizion një politikë e mbërthyer në figura që kanë udhëhequr për dekada dhe që e shohin të ardhmen vetëm përmes perspektivës së dominimit të tyre të vazhdueshëm?

Këto zgjedhje nuk po ofrojnë alternativa reale, por një garë mes të shkuarave.

Shqipëria ka nevojë për një lidership vizionar, një udhëheqje që nuk kërkon pushtetin si një qëllim në vetvete, por si një mjet për të realizuar një projekt madhor kombëtar.

Në filozofinë politike dhe teorinë e lidershipit, një lider i vërtetë nuk matet me kohën që ka kaluar në pushtet, por me transformimin që ka sjellë në shoqëri.

Max Weber, në analizën e tij mbi autoritetin dhe legjitimitetin, dallon tre lloje të autoritetit: tradicional, karizmatik dhe racional-ligjor (Weber, “Politics as a Vocation”, 1919).

Në Shqipëri, kriza e lidershipit vjen nga një kombinim i keq i karizmës së vjetëruar dhe autoritetit tradicional të liderëve që i kanë kaluar dekadat në politikë, pa u zëvendësuar nga një klasë e re e aftë për të sjellë racionalitet dhe inovacion në qeverisje.

Teoria e “qarkullimit të elitave” e Vilfredo Pareto argumenton se përparimi shoqëror vjen përmes ndryshimit të elitave politike dhe ekonomike.

Në Shqipëri, ky qarkullim ka dështuar sepse elitat e vjetra janë bërë të pazëvendësueshme, duke krijuar një oligarki politike.

Edi Rama dhe Sali Berisha nuk janë më thjesht liderë, por institucione të një sistemi që riciklon vetveten.

Asnjëri prej tyre nuk po kërkon të ndërtojë një vizion të ri për vendin por të dy po kërkojnë legjitimimin e së kaluarës së tyre, jo ndërtimin e së ardhmes.

Joseph Schumpeter, në teorinë e tij të “shkatërrimit krijues”, argumenton se çdo ekonomi dhe çdo sistem politik duhet të lejojë hyrjen e ideve të reja dhe largimin e atyre të vjetruara (Schumpeter, “Capitalism, Socialism and Democracy”, 1942).

Shqipëria, përkundrazi, nuk ka ndërtuar asnjë mekanizëm institucional që të lejojë qarkullimin e elitave.

Kur të njëjtët liderë dominojnë politikën për më shumë se 30 vjet, shkatërrimi krijues zëvendësohet me një cikël degradues të stagnimit.

Lidershipi vizionar nuk është thjesht një çështje e ndryshimit të figurave, por mbi të gjitha një çështje morali, drejtimi dhe inovacioni në qeverisje.

James MacGregor Burns, në teorinë e tij mbi lidershipin transformues, thotë se liderët e mëdhenj janë ata që “ngrejnë aspiratat morale të shoqërisë dhe krijojnë kushte për ndryshime afatgjata” (Burns, “Leadership”, 1978).

Liderët e sotëm të Shqipërisë nuk e bëjnë këtë.

Ata nuk ofrojnë një projekt kombëtar, nuk promovojnë virtytet e përbashkëta dhe nuk përpiqen të krijojnë një identitet të fortë demokratik e zhvillimor për vendin.

Një fushatë elektorale nuk është thjesht një betejë për vota, por një hapësirë ku lidershipi duhet të tregojë vizionin e tij për të ardhmen.

Në Shqipëri, fushatat janë kthyer në akte marketingu dhe teatër politik, ku premtimet nuk bazohen në politika të realizueshme, por në propagandë.

Platoni, në “Republika”, na mëson se shteti duhet të udhëhiqet nga njerëz me virtyt dhe dituri, jo nga ata që thjesht e zotërojnë artin e manipulimit (Plato, “Republic”, 375 BC).

Në këtë kontekst, Edi Rama dhe Sali Berisha nuk janë liderë transformues, por mjeshtër të mbijetesës politike.

Ata nuk propozojnë një Shqipëri të re, ata propozojnë vazhdimin e dominimit të tyre mbi Shqipërinë.

Shqipëria nuk ka më nevojë për politikanë që premtojnë “t’ia marrin dorën qeverisjes”, por për liderë që kanë një vizion të qartë për 50 vitet e ardhshme të vendit.

Nëse demokracia është një sistem që lejon përmirësimin e vazhdueshëm, atëherë zgjedhjet duhet të jenë momente ndryshimi dhe rinovimi.

Por në Shqipëri, zgjedhjet janë shndërruar në procesin ritual të ripërsëritjes së të njëjtave figura dhe të njëjtave ide të dështuara.

Jean-Jacques Rousseau, në “Kontratën Sociale”, thotë se “një komb është i lirë vetëm kur ai ka mundësinë të zgjedhë të ardhmen e tij pa u kushtëzuar nga e kaluara” (Rousseau, “The Social Contract”, 1762).

Shqipëria sot nuk është e lirë në këtë kuptim pasi e shkuara vazhdon të dominojë të tashmen dhe të shantazhojë të ardhmen.

Përse Shqipëria nuk ka një fushatë zgjedhore ku garojnë ide të reja?

Përse nuk kemi alternativa të formuluara mbi bazën e programeve reale të zhvillimit?

Përse liderët e rinj nuk arrijnë të dalin përpara dhe të sfidojnë sistemin e riciklimit të së vjetrës?

Përgjigja është e thjeshtë, sepse politika shqiptare nuk është krijuar për të prodhuar liderë vizionarë, por për të ruajtur status quo-në.

Zgjedhjet e 11 majit 2025 janë një tjetër dëshmi e krizës së lidershipit në Shqipëri.

Nuk mund të ketë progres të vërtetë për sa kohë që të shkuarat e konsumuara vazhdojnë të dominojnë skenën politike.

Nëse Shqipëria dëshiron një të ardhme të ndritur, duhet të çlirohet nga riciklimi dhe të përqafojë lidershipin vizionar, moral dhe transformues.

Dhe kjo nuk është vetëm detyrë e politikanëve, por e çdo qytetari shqiptar.