Saimir Kadiu/

Shqiptari Abidin Dino… regjizori i filmit të famshëm “Goal” për Botërorin e vitit 1966. 60 vjet më parë, më 30 korrik 1966, Anglia mundi në finalen e madhe RFGJ-në 4–2 pas kohës shtesë dhe u shpall Kampione e Botës. Për arsye të moshës (kam qenë vetëm 3 vjeç), nuk kam pasur fatin ta shikoja “live” këtë botëror fantastik.

Por disa vite më pas do të ishte një film fantastik për këtë botëror, të cilin do ta shikoja dhjetëra herë te Kinema “Dajti”. Dhe yjet e ’66-ës – Bobby Charlton, Bobby Moore, Jeff Hurst, Seeler, Beckenbauer, Eusebio, Haller, Jashin, Albert, Ratini etj. – më dukeshin si fqinjë që i takoje çdo ditë te Kinema “Dajti”…

Filmi “Goal” do të bëhej një dashuri e madhe e brezit tim, që luante “mendsh” për këmbët e topit. Por askush nuk e dinte që ky film dokumentar i jashtëzakonshëm kishte lidhje edhe me shqiptarët…Një nga regjizorët e tij, ai më artisti, më fantazisti, më romantiku, ishte me gjak shqiptar, nga një familje e madhe shqiptare.

Quhej Abidin Dino…

Abidin Dino vizatoi një numër skicash të shpejta të skenave në Londër në vitin 1966, në format A4, në përgatitje të dokumentarit “Goal! World Cup 1966”.

Me regji nga Abidin Dino dhe Ross Devenish, filmi “Goal” fitoi çmimin BAFTA për dokumentarin më të mirë për Kupën e Botës 1966.

Ka qenë një nga dokumentarët më të mirë të historisë së futbollit. Detajet fantastike të filmit janë të gjitha “made in” Abidin Dino…

Nuk ishte thjesht një film për futbollin, por përfshinte jetën, ndjenjat dhe botën e njerëzve që ndiqnin lojën magjike të topit.

Kush ishte Abidin Dino?

Dino ishte një nga mjeshtrat e pikturës moderne turke, ndër piktorët më të mëdhenj turq të shekullit XX.

Ka lindur në Stamboll më 23 mars 1913, në një familje me origjinë shqiptare nga Çamëria. Gjyshi i tij ishte Abidin Dino (lindur në Prevezë të Çamërisë në vitin 1843 dhe vdekur në Turqi në vitin 1906), ministër i Jashtëm i Turqisë dhe një nga organizatorët e Lidhjes së Prizrenit, një personalitet i madh i kohës, njëkohësisht edhe themelues i Bursës së Stambollit.

Babai i tij ishte Rasih Dino (1865–1928), delegat i Çamërisë në shpalljen e Pavarësisë më 28 nëntor 1912.

Në vitin 1913, Rasih Dino ishte kryetar i delegacionit të Shqipërisë së Ismail Qemalit në Londër, në kohën e nënshkrimit të Traktatit të Londrës, i shoqëruar nga Mehmet Konica dhe Filip Noga. Ky delegacion i paraqiti ministrit të Punëve të Jashtme të Perandorisë Britanike, Edward Grey, vijën e kufirit shtetëror të viseve etnike shqiptare dhe një pasqyrë të hollësishme të përbërjes së popullsisë në këto krahina.

Artisti i ardhshëm jetoi me familjen e tij në Zvicër dhe Francë deri në moshën 12 vjeç.

Më pas filloi shkollën e mesme amerikane “Robert College” në Stamboll, por u largua për t’u bërë piktor. Punoi si karikaturist dhe ilustrues dhe u përfshi në projekte në Paris, Leningrad, Moskë dhe Kiev (i ftuar nga kineasti i famshëm rus Sergey Yutkevich).

Dino projektoi gjithashtu Pavijonin turk për Panairin e New York-ut në vitin 1939.

Pas luftës, nuk parapëlqehej nga politika turke e kohës; u internua në Turqinë juglindore dhe më pas, me ndihmën e miqve të tij, emigroi në Paris, ku jetoi deri në vdekjen e tij në vitin 1993.

Ishte mik i ngushtë i personaliteteve si Picasso, Gertrude Stein, Tristan Tzara, Nazim Hikmet, Yaşar Kemal, Max Ernst etj.

Para pesë vitesh isha për një vizitë pune në Stamboll. Shfrytëzova rastin për të parë disa librari të famshme të qytetit, midis të cilave edhe librarinë “Denizler Kitabevi” në Beyoğlu, e njohur për librat e vjetër, hartat, gravurat dhe vizatimet e piktorëve të mëdhenj turq, si dhe fotografitë e Ara Güler.

Krenari e veçantë kur librashitësi shumë i kulturuar përmendi “arnautin” Abidin Dino si piktorin më të madh dhe më të rëndësishëm turk të shekullit XX.

Ai jo vetëm që është njëri ndër pionierët e pikturës moderne turke, por ka prodhuar edhe shumë vepra në fusha të ndryshme si karikaturë, skulpturë, qeramikë, kinema dhe letërsi.

Nga fisi Dino kanë dalë edhe dy piktorë të tjerë të shquar: Arif Dino (vëllai i Abidinit) dhe Ali Dino (1890–1938), një nga piktorët më të njohur në Greqinë e viteve ’30, si dhe deputet në parlamentin grek.

Motra e tij, Lejla Dino, ishte kryetare e Shoqatës së Grave Shqiptare të diasporës dhe i shkroi letër gruas së presidentit Wilson për mbrojtjen e kufijve të Shqipërisë pas Luftës së Parë Botërore.

Vëllai tjetër, Ahmet Dino, ishte një nga vallëzuesit modernë më në zë të Zvicrës në kohën e vet.

Në atdheun e të parëve të tij, në Sarandë, ka një rrugë që mban emrin Abidin Dino. Por nuk dihet nëse është për gjyshin apo për nipin (mendoj se është për gjyshin).

Përkthyesi i njohur Jusuf Vrioni (nga nëna) është kushëri i afërt i Abidin Dinos (gjyshërit janë vëllezër). Ata u takuan në Paris në tetor 1992.

Dino vdiq më 7 dhjetor 1993 në spitalin Villejuif në Paris. Trupi i tij prehet në varrezat Aşiyan në Stamboll.

Në librin e tij “Dino – Shtegtari i Portës Sublime”, Luan Rama shkruan:

“Abedini ishte vetë fisnikëria… liria e tij supreme, finesë supreme… Humori i tij ishte në vazhdën e një spiritualiteti humanist dhe laik…”

Vdekja e tij preku një numër të madh intelektualësh e artistësh nga kombe të ndryshme.

Një gjë nuk e kam kuptuar: si është e mundur që regjimi komunist nuk e ftoi asnjëherë në Shqipëri, kur ai nuk përbënte rrezik për të? Madje, në festat e nëntorit që organizonte Ambasada shqiptare në Paris, ai ishte ndër të ftuarit kryesorë.

Ndoshta ndikonte edhe lidhja farefisnore me Mazar Dinon.

Abidin Dino dhe Mazar Dino i përkisnin të njëjtës familje nga Çamëria, por jetuan në vende të ndryshme dhe patën fate krejt të ndryshme: njëri u bë simbol i artit modern turk, tjetri u bë viktimë e tragjedisë çame.

Nuk besoj se ka pasur ndonjë artist shqiptar më të madh se Abidin Dino (ndoshta edhe më i madh se Ibrahim Kodra), në vitet 1950–1980, që jetonte jashtë Shqipërisë.

Ndërkohë, në Shqipëri përmendej vetëm i ati, Rasih Dino, në historinë e Pavarësisë – dhe kaq.

Ftonin lloj-lloj bozhibozukësh dhe nuk ftonin Abidin Dinon…

Dr. Nikollë Loka/

Edhe pas triumfit të revolucionit xhonturk të vitit 1908 dhe dhënies së së drejtës për shkollimin në gjuhën shqipe, autoritetet osmane u përpoqën ta pengonin zhvillimin e arsimit shqip. Përmes burokracisë, mungesës së mësuesve të kualifikuar, buxheteve të kufizuara dhe presionit mbi komunitetet konservatore, shteti osman ishte angazhuar të kufizonte ndikimin e gjuhës dhe kulturës kombëtare shqiptare. Përpjekjet e xhonturqve për të imponuar alfabetin arab dhe për të nxitur përçarje fetare dhe krahinore ishin pjesë e strategjisë së tyre për të kontrolluar zhvillimin arsimor dhe për të frenuar afirmimin e identitetit kombëtar shqiptar.

Zhvillimi i lëvizjes kombëtare dhe i kulturës shqiptare pas revolucionit xhonturk përbënte një sfidë të drejtpërdrejtë për Portën e Lartë. Për ta frenuar këtë proces, autoritetet osmane u përpoqën të shfrytëzonin qarqet konservatore dhe reaksionare shqiptare, duke ndikuar mbi perceptimet fetare dhe shoqërore për të penguar konsolidimin e arsimit në gjuhën shqipe. Autoritetet osmane u përpoqën ta ruanin sistemin e mileteve, duke i mbajtur shqiptarët të ndarë sipas përkatësisë së tyre fetare, në mënyrë që kombësia e tyre të mbetej në plan të dytë. Qeveria xhonturke ishte e interesuar që shqiptarët myslimanë të mos merrnin tjetër arsim, përveç atij të ofruar në shkollat turke dhe në gjuhën turke, ndërsa shqiptarëve të krishterë u lejohej të mësonin në gjuhët e tjera, por jo në shqip. Nga aan tjetër, mungesa e mësuesve të kualifikuar, buxhetet e kufizuara, burokracia, vonesat administrative, prioritetet politike dhe ndjeshmëria ndaj ndjenjës kombëtare shqiptare penguan seriozisht angazhimin e shtetit për zhvillimin e arsimit shqip në shkollat shtetërore.

Ashtu si më parë, xhonturqit përpiqeshin të nxisnin përçarje fetare dhe krahinore mes shqiptarëve, duke promovuar përdorimin e shkronjave arabe për gjuhën shqipe. Përdorimi i alfabetit turko-arab, i nxitur nga ata, është konsideruar si pjesë e politikës së njohur “përçaj e sundo” dhe e ideologjisë panislamiste, dhe shpesh përshkruhet si një “mollë sherri” e hedhur qëllimisht midis shqiptarëve. Strategjia e Turqve të Rinj kundër arsimit dhe alfabetit kombëtar shqiptar, dhe më gjerë kundër kulturës shqiptare, mbështetej në tezën se vendimi i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare për të përdorur alfabetin latin shprehte qëllime të fshehta për pavarësi të plotë të Shqipërisë, dhe se kjo nismë ishte rezultat i agjitacionit të diasporës shqiptare dhe intrigave të shteteve të krishtera, veçanërisht Austro-Hungarisë.

Në fillim të vitit 1909, Klubi Shqiptar për Arsimin i dërgoi një telegram Ministrisë së Arsimit, duke kërkuar përfshirjen e gjuhës shqipe në programet shkollore bashkë me turqishten, si mjet për luftimin e analfabetizmit. Qeveria osmane pranoi se ndalimet e mëparshme për mësimin dhe botimet në gjuhën shqipe ishin të padrejta, sidomos duke marrë parasysh që komunitete të tjera brenda perandorisë mësonin në gjuhët e tyre amtare. Ndërsa shqiptarët synonin të krijonin një alfabet të përbashkët, për të parandaluar këtë rrezik, ata u përballën me pengesa të ndryshme nga ana e qeverisë osmane, e cila po përpiqej t’i mbështeste shqiptarët konservatorë dhe t’i mbante ata në anën e alfabetit arab, të osmanizmit dhe të islamizmit.

Patriotët shqiptarë, duke vënë re vështirësitë në hapjen e shkollave shqipe, bënë përpjekje për të përfshirë mësimin e gjuhës shqipe në sistemin shkollor shtetëror, si në shkollat turke ashtu edhe në ato greke, duke shënuar hapin e parë drejt kthimit të shkollave fillore në kombëtare. Përpjekjet e para i bënë Refik Toptani në Tiranë, Aqif Pashë Elbasani në Elbasan, Jani Minga në Vlorë, Nexhip Draga në Shkup, si dhe mësuesit dhe klerikët atdhetarë si Mulla Syla, Mulla Hamiti, Mulla Zeka dhe Mulla Dema në Kosovë. Konsulli Austriak në Manastir raportonte se “populli dëshiron që shqipja të mësohej në shkollat fillore turke”. Me këmbënguljen e atdhetarëve u arrit që gjuha shqipe të mësohej si lëndë e detyrueshme në të katër shkollat fillore dhe në shkollën gjysmë të mesme turke të Elbasanit, si edhe në shkollat greke të komunitetit ortodoks të këtij qyteti, ku u çel edhe një kurs nate për mësimin e gjuhës shqipe. Klubi i Elbasanit gjithashtu u dërgoi klubeve shqiptare mësues shëtitës.

Në fund të 1908-s dhe në fillim të 1909-s mësimi i gjuhës shqipe u fut edhe në gjimnazin turk të Manastirit, në shkollat shtetërore të Gjirokastrës, ndërsa në Korçë e në Kolonjë, meqenëse Qeveria e ndaloi futjen e gjuhës shqipe, shkollat turke dhe greke të qytetit u bojkotuan nga nxënësit shqiptarë dhe u mbyllën. Një arritje e rëndësishme e shqiptarëve të Kosovës ishte futja, në fund të vitit 1909, e gjuhës shqipe në gjimnazin turk të Shkupit, ku, sikurse theksohet në dokumentet e kohës, një meritë të veçantë pati edhe “prijësi i njohur i lëvizjes kombëtare, Bajo Topulli, i cili ndodhej në atë kohë në Shkup”.

Në muajt e fundit të vitit 1909 dhe në fillim të vitit 1910, çështja e alfabetit dhe e gjuhës shqipe mori përmasat e një lëvizje të përgjithshme popullore të të gjithë shqiptarëve. Përcaktimi për alfabetin e gjuhës shqipe kishte të bënte edhe me orientimin e Shqipërisë, nëse do të vazhdonte të mbante mendësi anadollake, apo do të hynte me guxim në rrugën e qytetërimit perëndimor.

Kongresi i Manastirit, Kongresi i Elbasanit, hapja e shkollave shqipe e kthyen vitin 1909 në vit të kthesës së madhe kombëtare. Shqiptarizma do të fitonte mbi pikëpamjet otomane të xhonturqve, ndjenja kombëtare do të ishte më e fuqishme se çështja fetare. Përballë këtyre arritjeve, përkrahësit e xhonturqve organizuan demonstrata në qytete të ndryshme të Shqipërisë në favor të alfabetit turk, duke bërë përpjekjen e fundit për të ushqyer përçarjen në mes të shqiptarëve”. Valiu i Kosovës, bashkë me deputetin Said Efendia kishte mbajtur mitingje në Sjenicë, Ferizaj, Gjakovë, Prishtinë, Shkup, Pejë, Gostivar, Dibër, Tetovë, Preshevë e gjetiu me qëllim bindje dhe heqje dorë nga shkrimi latin. Ndërkohë simpatizuesit e shkronjave turko-arabe nga klubi i Aksarajit “Mahfel” dërguan njëfarë Arif Hiqmeti, kinse gazetar, nga fshati Llojan i Kumanovës ta studiojë gjendjen dhe të kontaktojë me parinë myslimane për të krijuar besimin se “shkronjat turko- arabe361 janë shkronjat e Zotit dhe ai di vetëm ato t’i lexojë, kurse shkronjat gjahure Zoti nuk i pranon dhe i dërgon të gjithë në xhehenem”. Edhe një pakicë e myslimanëve shkodranë ishin të pakënaqur me krijimin e klubit shqiptar dhe përpjekjet për hapjen e shkollave shqipe që do të përdornin alfabetin latin.

Të shtyrë nga reaksioni xhonturk një grup deputetësh shqiptarë në Parlamentin e Stambolli, nga të cilët asnjëri nuk dinte të shkruante e të lexonte shqip dhe disa prej tyre nuk ishin as të kombësisë shqiptare, i drejtuan një mesazh Kryeministrit Turk me anën e të cilit kërkonin gjoja “në emër të shqiptarëve” që të përdorej alfabeti arab për shkrimin e gjuhës shqipe dhe të ndalohej ai kombëtar”.

Lëvizja Kombëtare Shqiptare reagoi kundër kësaj fryme dhe kundër këtij veprimi të Qeverisë Osmane. Kundërshtimi ndaj alfabetit arab arriti fazën kulmore në muajt shkurt-mars 1910, me mitingjet popullore për mbrojtjen e alfabetit shqiptar, sidomos me ato që u mbajtën në Elbasan, në Korçë dhe në Berat. Mitingu i parë u mbajt në Elbasan më18 shkurt 1910, vetëm dy ditë pas mitingut në mbështetje të alfabetit arab. Në atë miting u mblodhën rreth 7.000 veta nga qyteti dhe nga fshatrat e Shpatit, të Kërrabës, të Verçës, të Dumresë, të Martaneshit, të Sulovës dhe të Gramshit. Pjesëmarrësit e mitingut dhanë besën për të mbrojtur shkronjat shqipe dhe kundërshtuan urdhrin e Ministrisë së Arsimit për përdorimin e alfabetit arab për gjuhën shqipe.

Miting madhështor u mbajt në Korçë, më 27 shkurt 1910. Në të morën pjesë rreth 12.000 veta nga Korça dhe nga gjithë qarku i saj, si nga Kolonja, Devolli dhe Pogradeci. Në fund të mitingut u dërgua një protestë në Stamboll, e nënshkruar nga të gjithë pjesëmarrësit. Mitingu tjetër ishte ai që u mbajt në Berat më 13 mars 1910, në të cilin morën pjesë rreth 15.000 veta, nga qytetet dhe fshatrat përreth. Në mitingun e Beratit abetaret me shkronja arabisht u dogjën publikisht përpara ndërtesave qeveritare.413 Mitingje në përmasa më të vogla u mbajtën edhe në Përmet, Tepelenë, Skrapar, etj. Përveç këtyre telegrameve e letrave, protesta kundër alfabetit arab iu dërguan Stambollit dhe autoriteteve qeveritare lokale, nga shumë qytete e krahina të tjera si: nga Shkodra, Durrësi, Tirana, Shkupi, Prishtina, Mitrovica, Struga, Ohri, Gramshi, Vlora, Gjirokastra, Leskoviku, Filati, etj. Protesta dhe mbledhje solidariteti në mbrojtje të alfabetit kombëtar u organizuan edhe nga diaspora shqiptare414, si në Rumani, në Bullgari, në SHBA, etj. Konsulli Francez në Shkodër, duke përgjithësuar situatën e krijuar në pranverë të vitit 1910, shkruante “Mund të thuhet se e gjithë Shqipëria kishte ngritur krye kundër pretendimit të Qeverisë Xhonturke për t’i imponuar asaj alfabetin arab.

Në mbrojtjen e alfabetit latinë u përfshinë edhe klerikë myslimanë. Si rezultat i kundërshtimit të pandërprerë të osmanëve ndaj arsimit në gjuhën shqipe dhe i përpjekjeve të nacionalistëve shqiptarë, kleri mysliman u përfshi në punën e klubeve kulturore, duke u bërë thirrje patriotëve që të fillonin mësimin në gjuhën shqipe, të tjerë duke futur mësimin shqip në shkollat fetare. Përhapja e arsimit në gjuhën shqipe do të ndikonte edhe mbi të krishterët ortodoksë që të largoheshin prej ndikimit grek.

Përpjekjet e xhonturqve për të kontrolluar arsimin shqip treguan qartë frikën e tyre nga afirmimi i identitetit kombëtar shqiptar. Megjithatë, vendosmëria e patriotëve dhe përfshirja e popullit, klerit dhe diasporës garantuan suksesin e nismave arsimore. Hapja e shkollave shqipe dhe futja e alfabetit latin ishin hapa vendimtarë drejt konsolidimit të identitetit kombëtar. Këto përpjekje dëshmuan se arsimi dhe kultura janë instrumente kyçe për ruajtjen e autonomisë dhe dinjitetit kombëtar. Historia e kësaj periudhe mbetet një shembull frymëzues i luftës për gjuhën dhe arsimimin si themel të lirisë dhe të vetëdijes kombëtare.

Roli i faktorit politik shqiptar ka pësuar një transformim shqetësues. Nga një faktor i domosdoshëm i balancës dhe stabilitetit institucional, ai po reduktohet në një instrument funksional të legjitimimit të pushtetit. Metafora e “teatrit të kukullave” nuk është thjesht figurë retorike, por një përshkrim analitik i një realiteti ku vendimmarrja reale është e centralizuar, ndërsa aktorët shqiptarë operojnë brenda një skenari të paracaktuar.

Nga Prof.dr Skender Asani

Në konfigurimin aktual të pushtetit në Maqedonin e Veriut, dinamika e marrëdhënieve ndëretnike dhe orientimi eurointegrues nuk po zhvillohen më si procese organike të demokratizimit, por si produkte të një arkitekture politike të ndërtuar mbi menaxhimin e ekuilibrave dhe jo mbi përfaqësimin substancial. Ky transformim i heshtur, por i thellë, përkon me një moment të ri të riformatimit gjeopolitik në Ballkanin Perëndimor, ku raportet e brendshme politike po ndërthuren gjithnjë e më shumë me projeksionet strategjike të aktorëve të jashtëm. Në këtë kontekst, qeverisja e udhëhequr nga Hristijan Mickoski artikulon një model të sofistikuar të kontrollit politik: fragmentizimin e faktorit shqiptar dhe instrumentalizimin e këtij fragmentizimi për të prodhuar një stabilitet formal, që në thelb mbetet i zbrazët nga përmbajtja demokratike dhe gjithëpërfshirëse.

Në një perspektivë historike, rruga e Maqedonisë së Veriut drejt konsolidimit institucional dhe integrimit euroatlantik ka qenë e kushtëzuar nga ndërveprimi i vazhdueshëm me Bashkimin Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, të cilat, përmes një qasjeje të balancuar ndërmjet presionit diplomatik dhe mbështetjes politike, kanë orientuar vendin drejt standardeve demokratike dhe përfshirjes shumëetnike. Anëtarësimi në NATO përbën kulmin e këtij orientimi strategjik. Megjithatë, zhvillimet e fundit sugjerojnë një devijim të rrezikshëm nga kjo trajektore, ku diskursi politik dhe praktikat qeverisëse po reflektojnë një tendencë të re: relativizimin e orientimit perëndimor dhe hapjen graduale ndaj ndikimeve alternative, të artikuluara shpesh nëpërmjet koncepteve si “bota serbe”.

Në këtë kontekst, roli i faktorit politik shqiptar ka pësuar një transformim shqetësues. Nga një faktor i domosdoshëm i balancës dhe stabilitetit institucional, ai po reduktohet në një instrument funksional të legjitimimit të pushtetit. Metafora e “teatrit të kukullave” nuk është thjesht figurë retorike, por një përshkrim analitik i një realiteti ku vendimmarrja reale është e centralizuar, ndërsa aktorët shqiptarë operojnë brenda një skenari të paracaktuar. Kjo nënkupton një zhvendosje thelbësore nga përfaqësimi autentik drejt performancës politike, ku prezenca zëvendëson ndikimin dhe retorika maskon mungesën e pushtetit real.

Brenda ekzekutivit, kjo dinamikë manifestohet përmes një modeli të “pjesëmarrjes pa pushtet”, ku subjektet shqiptare janë të pranishme në strukturat qeverisëse, por me ingerenca të kufizuara dhe pa kapacitet të vërtetë për të ndikuar në politikat kyçe. Ky paradoks institucional krijon një iluzion përfshirjeje, ndërkohë që në praktikë konsolidon një sistem vendimmarrjeje të njëanshme. Në këtë kuptim, rotacioni i pushtetit nuk mund të trajtohet si një mekanizëm formal i ndërrimit të elitave, por si një test i përgjegjësisë politike. Subjektet shqiptare që marrin pjesë në qeveri kanë obligimin të artikulojnë qartë gjendjen e trashëguar dhe të ndërtojnë një narrativë transparente mbi kufizimet dhe mundësitë reale të veprimit të tyre. Pa këtë akt të parë të sinqeritetit politik, çdo premtim për avancim mbetet i pambështetur dhe i pabesueshëm.

Në këtë konfigurim politik, opozita shqiptare shfaq një deficit të theksuar në artikulimin e një alternative të besueshme, koherente dhe strategjikisht të strukturuar, duke dështuar të ndërtojë një kundërvënie programore që do të funksiononte si mekanizëm real balancues ndaj pushtetit.

Në vend të kësaj, ajo manifeston një akomodim pragmatik që, më shumë sesa e diferencon, e afron me qeverisjen, duke prodhuar një marrëdhënie të ndërmjetme mes bashkëpunimit oportunist dhe neutralizimit politik. Ky akomodim shpesh materializohet përmes mbështetjes së nismave ligjore pa një kapital të qartë politik përfitues, duke reflektuar mungesën e një strategjie të mirëfilltë për rikthimin e rolit të saj vendimmarrës. Si pasojë, krijohet një vakuum i dyfishtë: nga njëra anë, mungon presioni demokratik mbi qeverinë, ndërsa nga ana tjetër, zbehet besimi dhe pritshmëria e elektoratit për një alternativë reale. Në këtë prizëm, opozita rrezikon të humbasë funksionin e saj thelbësor si faktor korrektues në një sistem demokratik, duke u transformuar gradualisht në një komponent të integruar të status quo-së politike.

Ky deficit i përfaqësimit dhe artikulimit shfaqet me një qartësi të theksuar edhe në arenën ndërkombëtare, veçanërisht në proceset e raportimit dhe advokimit në Parlamenti Evropian, ku gjatë përgatitjes së raportit të Thomas Waitz evidentohet një vakuum i dukshëm në përfaqësimin e çështjeve që lidhen me pozitën kushtetuese dhe institucionale të shqiptarëve. Në një kontekst ku dokumente të tilla kanë potencial të ndikojnë drejtpërdrejt në trajektoren evropiane të vendit, mungesa e një angazhimi të strukturuar dhe koherent nga faktori shqiptar, pavarësisht numrit të konsiderueshëm të amendamenteve të propozuara nga aktorë të ndryshëm, sinjalizon jo vetëm një dobësi serioze në diplomacinë parlamentare, por edhe një paaftësi për të artikuluar në mënyrë efektive interesat kolektive në hapësirën evropiane; kjo bëhet edhe më problematike në dritën e pritshmërisë që ky raport të miratohet në mesin e muajit qershor dhe, sipas konstatimeve të vazhdueshme nga vetë Parlamenti Evropian, të përbëjë një nga raportet e fundit me peshë vendimtare për hapjen e procesit eurointegrues, çka e shndërron çdo mungesë ndërhyrjeje në një kosto të drejtpërdrejtë strategjike; për pasojë, kjo heshtje apo pasivitet përkthehet në humbje të prekshme politike dhe afatgjata, duke e thelluar hendekun midis potencialit për ndikim dhe realitetit të përfaqësimit.

Në planin e brendshëm, dinamika politike në Maqedoninë e Veriut po karakterizohet nga zhvillime që e gërryejnë gradualisht besimin qytetar dhe legjitimitetin e proceseve demokratike, ku zgjedhjet e fundit lokale, veçanërisht në komuna kyçe si Kërçova dhe Bërvenica, nxorën në pah një diskrepancë të thellë ndërmjet mobilizimit të mërgatës shqiptare dhe rezultateve të prodhuara, duke ushqyer perceptime të qëndrueshme për marrëveshje të fshehta dhe deformim të vullnetit elektoral; në këtë sfond, bëhet gjithnjë e më e dukshme edhe ambicia politike e Hristijan Mickoski për të siguruar kontrollin politik në këto dy komuna strategjike, ambicie e cila, sipas perceptimeve të përhapura, është lehtësuar nga një angazhim i drejtpërdrejtë ose i tërthortë i subjekteve politike shqiptare për t’ia mundësuar këtë fitore.

Ky ndërthurim interesash dhe kalkulimesh politike jo vetëm që relativizon integritetin e procesit zgjedhor, por prodhon një efekt më të thellë strukturor delegjitimimin gradual të tij në sytë e një pjese të konsiderueshme të trupit elektoral shqiptar, përfshirë mërgatën, e cila historikisht ka funksionuar si një faktor i rëndësishëm mobilizues. Në këtë kontekst, qasja konformiste e subjekteve politike shqiptare, e harmonizuar me orientimet e Hristijan Mickoski, artikulon një krizë të dyfishtë të përfaqësimit dhe të autonomisë politike duke thelluar varësinë strukturore dhe duke rrezikuar zbehjen progresive të besimit të mërgatës, deri në pikën ku ajo mund të riartikulojë rolin e saj politik përmes bojkotit në ciklet e ardhshme zgjedhore.

Në këtë konstelacion kompleks, përgjegjësia nuk mund të projektohet vetëm jashtë. Edhe pse faktorët e jashtëm dhe konfigurimet rajonale luajnë rol të rëndësishëm, pesha kryesore bie mbi vetë elitën politike shqiptare. Fragmentizimi, mungesa e koordinimit dhe deficitit i vizionit strategjik kanë kontribuar në dobësimin e kapitalit politik dhe në zbehjen e agjendës euroatlantike.

Për opinionin e gjerë dhe për faktorin ndërkombëtar, ky zhvillim duhet të lexohet si një sinjal alarmi. Maqedonia e Veriut ndodhet në një pikë kritike, ku vendimet dhe orientimet e sotme do të përcaktojnë jo vetëm ritmin e integrimit evropian, por edhe natyrën e bashkëjetesës së saj të brendshme. Një stabilitet i ndërtuar mbi përjashtimin substancial dhe instrumentalizimin e një pjese të popullsisë nuk mund të jetë i qëndrueshëm në afat të gjatë.

Në përfundim, kriza aktuale nuk është thjesht krizë përfaqësimi; ajo është krizë e artikulimit strategjik dhe e përgjegjësisë politike. Nëse faktori shqiptar nuk arrin të tejkalojë fragmentizimin dhe të ndërtojë një platformë të përbashkët, të bazuar në parime të qarta dhe objektiva të matshëm, atëherë rreziku nuk është vetëm stagnimi, por regresi. Përballë një bote në riformatim dhe një rajoni në lëvizje, pasiviteti nuk është neutralitet është dorëzim. Dhe në politikë, dorëzimi rrallëherë falet nga historia

Më 12 mars 2026, në orën 10:00 të mëngjesit, në sallën prestigjioze Sala Zuccari të Senatit të Republikës Italiane, u zhvillua edicioni i tretë i Çmimit Ndërkombëtar për Ekselencë Divinamente Donna, i promovuar nga Shoqata VerbumlandiArt Aps.
Midis figurave të spikatura femërore nga fusha të ndryshme të: dijes, artit, letërsisë, kulturës, gazetarisë, biznesit, shoqërisë bashkëkohore, etjer, Çmimi Ndërkombëtar i Ekselencës për Kulturën iu akordua edhe promovueses së njohur ndërkombëtare, përkthyeses dhe shkrimtares Angela Kosta me motivimin:

“Për vlerën e lartë të angazhimit kulturor dhe letrar, e aftë të ndërtojë ura midis popujve, gjuhëve dhe ndjeshmërive të ndryshme, në shenjë të dialogut dhe paqes…
Poete, shkrimtare, gazetare dhe promovuese e palodhur kulturore, Angela Kosta ka ditur t’i japë fjalës një dimension ndërkombëtar, duke e shndërruar atë në një mjet bashkimi dhe vetëdijeje. Prodhimi i saj letrar, i thellë dhe i rafinuar, trajton me thellësi tema universale si identiteti, eksodi, dinjiteti njerëzor dhe gjendja femërore, duke ua rikthyer zërin dhe dritën, përvojave të grave në botën bashkëkohore. Përmes aktivitetit të saj të përhapjes kulturore dhe të bashkëpunimit me realitete artistike ndërkombëtare, ka kontribuar në vlerësimin e kulturës si forcë krijuese të dialogut, respektit dhe rritjes kolektive. Për koherencën e rrugëtimit të saj, për cilësinë e veprës së saj dhe për ta bërë kulturën mjet emancipimi dhe takimi midis popujve, shembull autoritar i ekselencës intelektuale dhe ndjeshmërisë njerëzore.

Ky çmim prestigjioz iu akordua gjithashtu edhe shqiptares 10 vjeçare Chanel Bashhysa, për librin e saj të parë i cili po korr shumë sukses në libraritë italiane: “Michelle e il Suo Sogno da Principessa – Mishel dhe Ëndrra e Saj si Principeshë”, me motivimin: 

“Për ndjeshmërinë dhe krijimtarinë e jashtëzakonshme të demonstruar në një moshë kaq të re, e duke ditur ta kthejë imagjinatën në një histori që mund të frymëzojë dhe të bëjë të ëndërrojë. Me librin e përrallës “Mishel dhe Ëndrra e Saj si Princeshë”, Chanel Bashhysa, vetëm dhjetë vjeçe, ofron një rrëfim delikat dhe të shndritshëm, ku dëshira nuk është vetëm fantazi, por dëshirë për rritje, guxim dhe besim në vetvete. Përmes pastërtisë së shikimit fëminor, autorja na kujton se çdo vajzë mund të jetë princesha e fatit të saj, jo për një kurorë, por për forcën e zemrës dhe bukurinë e vlerave. Për dhënien e zërit të magjisë së fëmijërisë, për inkurajimin e vajzave të tjera që të besojnë në ëndrrat e tyre dhe për demonstrimin se talenti nuk ka moshë kur lind nga pasioni autentik, premtim i ri i shkrimit dhe simbol i shpresës e së ardhmes.

Në falenderimin e saj ndaj Shoqatës VerbumlandiArtAps në të cilën është anëtare, Presidentes Regina Resta, si dhe Komitetit Shkencor të Nderit, Angela Kosta, u shpreh:

Ky çmim më jep përgjegjshmëri dhe më nxit akoma më shumë, jo vetëm të promovoj por edhe të vazhdoj më tej në ndërtimin e urave kulturore edhe aty ku nuk kam arritur deri më sot, që zëri, gjuha, letërsia shqiptare të njihen edhe në shtetet e kontinentet më të largëta.

Ndihem krenare që në këtë event madhështor, Shqipëria u përfaqësua edhe nga një tjetër figurë ekselencë, skenaristja dhe poetja e mirëfilltë Natasha Lako, për të cilën propozimi im për të u aprovua me sukses nga Shoqata Kulturore VerbumlandiArt. Tërheqja e çmimit nga ana e saj na nderon të gjithëve, jo vetëm ne femrat shqiptare, por cilindo bën pjesë në panoramën e artit dhe kulturës bashkëkohore në vendin tonë dhe kudo në diasporë.

Natasha Lako u akordua me Çmimin Ndërkombëtar të Ekselencës, me motivimin:

“Shkrimtares Natasha Lako, zë i shquar i letërsisë bashkëkohore shqiptare, në vlerësim të thellësisë së saj poetike, ndjeshmërisë kulturore dhe guximit intelektual me të cilat ajo ka pasqyruar gjendjen njerëzore, sfidat shoqërore dhe transformimet e vendit të saj.
Me veprat e saj, ajo ka ditur të ndërthurë forcën narrative me finesën e ndjeshmërisë, duke u dhënë zë historive të grave, kujtesës dhe qëndresës, si dhe duke kontribuar në vlerësimin dhe promovimin e kulturës dhe identitetit shqiptar në kontekstin ndërkombëtar.
Shkrimi i saj përbën një dëshmi të lirisë, krijimtarisë dhe angazhimit qytetar, të aftë për të frymëzuar reflektim dhe pjesëmarrje emocionale tek lexuesit e çdo brezi.”

Në pjesën e dytë të eventit, vazhdoi ceremonia e dhënies së çmimeve të konkursit, ku ishin prezent jo vetëm fitues nga Italia, por edhe nga shumë vende të huaj të botës. Një ndër ta ishte edhe autori shqiptar Fatmir Gjata, fitues i çmimit të I° në seksionin e autorëve të huaj, me librin e tij poetik:“Sono uno dell’esercito dei vinti”.

Përbërja e Jurisë për vitin 2026 konfirmon prestigjin e Çmimit Divinamente Donna, i cili dallohet për vëmendjen ndaj cilësisë letrare dhe artistike, kërkimit shkencor, angazhimit social dhe vlerësimit të zërave femërorë në botë.
Për të garantuar autoritetin, pluralitetin e vizionit dhe cilësinë absolute të veprave të përzgjedhura ishte Juria e jashtëzakonshme, e përbërë nga personalitete të shquara të panoramës kulturore italiane dhe ndërkombëtare e midis tyre edhe Angela Kosta për seksionin: Autorët e Huaj.

Në letrën e saj dërguar një ditë pas eventit, promovueses Angela Kosta, Presidentja e Shoqatës VerbumlandiArtAps Dr Regina Resta, shprehet:

E nderuara fituese e Çmimit Ndërkombëtar të Ekselencës “DivinaMente Donna”, Angela Kosta.

dëshiroj t’ju drejtoj një falenderim të sinqertë dhe të përzemërt për pranimin e ftesës sonë zyrtare si dhe për ardhjen në Romë për të ndarë me ne këtë ditë kaq intensive kulturore, arti dhe vlerash njerëzore. Prania juaj i dha dritë, kuptim dhe prestigj këtij eventi. Ju, me rrugëtimin, talentin dhe përkushtimin tuaj, përfaqësoni një shembull autentik të asaj force krijuese dhe morale që çmimi DivinaMente Donna dëshiron të shprehë, të ndajë dhe të festojë.

Ishte një nder t’ju dorëzonim këtë vlerësim e mbi të gjitha të dëgjonim historinë tuaj, mendimet tuaja dhe pasionin tuaj, të cilat pasurojnë botën e kulturës, gazetarisë, artit dhe angazhimit qytetar. Sërish faleminderit që sollët në Romë energjinë tuaj, ndjeshmërinë dhe talentin tuaj, duke kontribuar për ta bërë këtë edicion të çmimit, një moment të vërtetë organizimi, përqafimi, ndarjeje dhe me vlerë të lartë njerëzore. Me mirënjohje dhe vlerësim,
një përshëndetje e përzemërt me urimin që rrugëtimi i “DivinaMente Donna” të vazhdojë të bashkojë gra të jashtëzakonshme si Ju.
Faleminderit nga zemra.
Presidente: Regina Resta, 13 mars, 2026 (Romë)

(Pena e “Historive të pashkruara” të Shqipërisë

Nga Eugjen Merlika

Më datën 23 shkurt 2026, në qytetin Detroit të Sh.B.A. , në gjirin e familjes ndërroi jetë publiçisti, historiani, studjuesi dhe ingjinjeri i talentuar Mërgim Korça. I limdur më 1932, nga një familje intelektuale korçare, Ai mori emrin “Mërgim”, sepse babai i Tij, Xhevat Korça, ish drejtori i parë i gjimnazit shtetëror të Shkodrës, mbasi, që në moshën 17 – vjeçare kishte rrëmbyer armët në dorë për të qënë pjesë e çetës atdhetare të Themistokli Gërmenjit, në luftën për Atdheun e pavarur, atëherë ishte i mërguar politik, i larguar nga Shqipëria në krishtlindjen 1924, mbas kthimit të Ahmet Zogut nga Jugosllavia.

Atë emër shqiptar, siç ishte n’atë kohë një farë prirjeje e nacionalistëve shqiptarë për t’u a ngjitur bijve të tyre, i Ndjeri e mbajti me dinjitet e ndershmëri deri në çastet e fundit të jetës së Tij, fatmirësisht të gjatë (94 vite). Babai i Tij , i kthyer në atdhe më 1939, mbas pushtimit fashist, qe një atdhetar i përkushtuar për fatet e Vëndit të Tij, e mori pjesë në Qeverinë Nacionaliste të Mustafa Krujës, si Ministër i Arsimit, në periudhën e bashkimit të trojeve shqiptare 1941 – 1844, ku u shqua në vazhdim të misionit të ish Ministrit Koliqi, në hapjen e në organizimin e shkollave shqipe në “Tokat r lirueme”.

Si mik e bashkëpuntor i Kryetarit të Qeverisë, Ai punoi me një zell e energji të jashtzakonëshme në zhvillimin e arsimit kombëtar, kryesisht në  krahinat e shkëputura nga trungu – amë në vjeshtën e vitit 1912, një dukuri tejet e zezë, që kushtëzoi të gjithë historinë shqiptare të shekullit të njëzetë, e mbetet ende e pazgjidhur deri në ditët tona, mbas më shumë se një qindvjetori. Si pasojë e kësaj veprimtarie, Xhevat Korça u arrestua nga organet e dhunës së regjimit komunist, e u dënua me shumë vite burgim nga “drejtësia popullore” në vitin 1945. Në vitin 1959 Ai ndërroi jetë në burgun e Burrelit ku u bë nismëtar i një greve urije.

Mërgimi jetoi në Shqipërinë komuniste dhe siç shihet në kapakun e mbrapëm të librit të tij “Histori të pashkruara”, stodjoi në fushën e ingjinjerisë mekanike. Në sajë të vullnetit e aftësisë së Tij krijuese, n’atë fushë arriti të marrë titullin shkencor si “Punonjës i shquar i Shkencës dhe Teknikës”. Por me tjetërsimin e sistemit politik në Shqipëri, Ai u shpërngul në SH. B. A., pranë vëllait të vetëm, Gencit, që kishte një post të lartë si Drejtor i Përgjithshëm i Higjenës industriale në Sh. B. A . 

Atje Mërgimi, që ishte rreth gjashtëdhjetë vite, filloi një jetë të re, në një shoqëri të lirë, e pati rastin të punojë në fusha të ndryshme si publiçistika, gjuha shqipe në nivel universitar mësimdhënie të shqipes, gjuhët e huaja, studimet historike, etj., duke e paraqitur veten si ndër mëndjet më të ndritura të jetës intelektuale të Mërgatës, madje edhe të gjithë paskomunizmit shqiptar.

Si përfundim i asaj veprimtarie Ai i la popullit të tij një trashëgimi të paçmuar, kryesisht në publiçistikë e në studimet historike, në të cilët ishte njëri ndër zërat më të shquar në zbulimin e të vërtetave historike, të cilat ishin shtrembëruar e masakruar gjatë një gjysmë shekulli nga regjimi komunist në fushat e kulturës, të studimeve e të histori – shkruarjes. Ndërmjet veprave të Tij të shquara, kam menduar të riparaqes disa nga shkrimet e Tij publiçistike, të përmbledhur e të botuar në vëllimin “Histori të pashkruara”, të botuar në Tiranë, më 2005 nga “Media Enter” nën kujdesin e gazetarit e botuesit Z. Mero Baze. 

Besoj se nisma për t’i ribotuar shkrimet e Tij të dhjetëvjeçarëve më parë, është një shenjë nderimi e respekti, për ndihmesën e Tij të rrallë, në dobi të ndriçimit të shumë anëve të realitetit shqiptar në qindvjeçarë, kryesisht të atij të Shtetit të pavarur, deri në ditët e sotme.

Duke i uruar shpirtit të bardhë të Mërgimit, lumturinë e pasosur në përjetësinë e Parajsës së Zotit, të cilin Ai e deshi dhe i shërbeu gjatë gjithë jetës së Tij tokësore, përfytyroj takimin e tij në Botën e së Vërtetës, me familjarët dhe morinë e personazheve të jetës shqiptare të shumë fushave, të cilët e kanë pritur me ndjenjën e falënderimit e mirënjohjes për mëndjen e dorën eTij, që nxori në dritën e së vërtetës jetët dhe veprat e tyre.

Uroj që të njëjtat ndjenja e mendime do të prodhojnë edhe në mëndjet e të rinjve shqiptarë, që do të kenë rastin të lexojnë apo të rilexojnë shkrimet e Tij, mbas dhjtëvjeçarësh.