Me nder dhe krenari ju ftojmë të festojmë këtë datë historike për kombin tonë.

18 Prill | Ora 7:00 PM

Royal Regency Hotel, Yonkers NY

Këndojnë: Malësori & Viki

Hyrja:

• Të rritur: $120

• Fëmijë: $50

(Darkë dhe open bar)

Për rezervime:

Agron Lulgjuraj – (914) 319-1959

Kolë Cacaj – (917) 667-7471

Ramiz Nikaj – (917) 294-9656

Të gjithë janë të mirëseardhur!

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Në historinë e shteteve të reja ekzistojnë momente të rralla kur rrethanat gjeopolitike ndërkombëtare krijojnë mundësi të jashtëzakonshme për avancim strategjik. Këto momente kërkojnë lidership të mençur, vizion shtetëror dhe mbi të gjitha një diplomaci aktive dhe të koordinuar me aleatët strategjikë.

Republika e Kosovës sot ndodhet pikërisht në një moment të tillë historik.

Lufta në Ukrainë dhe rritja e rivalitetit global ndërmjet demokracive liberale dhe regjimeve autoritare kanë rikthyer Ballkanin Perëndimor në qendër të vëmendjes së politikës ndërkombëtare. Në këtë kontekst, Kosova ka një mundësi reale për të përshpejtuar procesin e integrimit në NATO dhe në Bashkimin Evropian, si dhe për të konsoliduar më tej subjektivitetin e saj ndërkombëtar.

Megjithatë, kjo mundësi historike nuk shfrytëzohet automatikisht. Ajo kërkon një strategji të qartë shtetërore dhe një diplomaci energjike që vepron në mënyrë të koordinuar me partnerët ndërkombëtarë.

Fatkeqësisht, perceptimi që po krijohet në disa qarqe ndërkombëtare është se diplomacia e Kosovës po kalon një fazë të stagnimit dhe të pasivitetit.

Në vend të një diplomacie dinamike që synon njohje të reja, integrim më të shpejtë në organizatat ndërkombëtare dhe thellim të partneritetit strategjik me aleatët euroatlantikë, shpesh vërehet një qasje më reaktive sesa proaktive në politikën e jashtme.

Në diplomacinë moderne, pasiviteti mund të jetë po aq i rrezikshëm sa edhe gabimet strategjike.

Një nga shqetësimet që artikulohet në mënyrë joformale në disa qarqe diplomatike është se Kosova rrezikon të perceptohet si një partner gjithnjë e më pak i koordinuar me aleatët e saj kryesorë perëndimorë.

Në diplomaci, izolimi nuk ndodh gjithmonë përmes sanksioneve apo deklaratave publike. Shpesh ai shfaqet në forma shumë më subtile: në uljen e intensitetit të komunikimit politik, në zvogëlimin e mbështetjes diplomatike dhe në heshtjen e aleatëve në momentet kur mbështetja është më e nevojshme.

Kjo është ajo që në terminologjinë politike mund të quhet një lloj “izolimi i heshtur diplomatik”.

Për një shtet të vogël si Kosova, i cili ende është në proces të konsolidimit të subjektivitetit të tij ndërkombëtar, një zhvillim i tillë do të ishte tepër i rrezikshëm.

Kosova historikisht ka qenë një nga projektet më të suksesshme të bashkëpunimit ndërmjet popullit të saj dhe botës demokratike perëndimore. Pavarësia e saj është rezultat i një kombinimi unik të sakrificës së popullit të Kosovës dhe të ndërhyrjes vendimtare të aleancës euroatlantike.

Prandaj, çdo perceptim i një distance politike ndërmjet Kosovës dhe aleatëve të saj duhet të trajtohet me seriozitet maksimal.

Një diplomaci moderne shtetërore nuk ndërtohet vetëm mbi deklarata politike, por mbi veprime konkrete, mbi koordinim të vazhdueshëm dhe mbi një strategji të qartë për avancimin e interesave kombëtare.

Kosova ka nevojë për një diplomaci aktive, kreative dhe ofensive, e cila:

– do të intensifikojë përpjekjet për njohje të reja ndërkombëtare
– do të forcojë partneritetin strategjik me Shtetet e Bashkuara
– do të thellojë bashkëpunimin me NATO-n
– dhe do të përshpejtojë procesin e integrimit evropian.

Po ashtu, diplomacia e Kosovës duhet të jetë më prezente në forumet ndërkombëtare dhe në debatet strategjike globale që lidhen me sigurinë dhe stabilitetin ndërkombëtar.

Nëse Kosova arrin të ndërtojë një strategji të tillë aktive dhe të koordinuar me partnerët euroatlantikë, ajo mund ta shfrytëzojë momentin aktual historik për të bërë hapa të mëdhenj drejt konsolidimit të plotë të shtetësisë së saj.

Por nëse kjo mundësi historike shpërdorohet për shkak të mungesës së vizionit strategjik apo për shkak të përplasjeve të panevojshme politike, atëherë rreziku i stagnimit diplomatik bëhet real.

Historia e shteteve të reja tregon se momentet gjeopolitike janë të rralla dhe kalimtare.Kosova nuk ka luksin ta humbasë këtë moment.

Gjon F. Ivezaj/

Në panoramën e letërsisë shqiptare të diasporës, romani “Brenga” i Dr. Pashko R. Camaj zë një vend të veçantë, si vepër që bashkon dëshminë historike me reflektimin filozofik dhe me ndjeshmërinë artistike. Autori, i lindur në Malësinë e Madhe, në trevat shqiptare në Mal të Zi, u formua në një mjedis ku identiteti kombëtar ishte akt qëndrese. Shkollimin fillestar e mori në vendlindje, ndërsa më pas emigroi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku kreu studimet universitare, specializimet dhe doktoraturën në fushën e shëndetit publik, duke u bërë doktor i shkencave dhe profesionist i respektuar në institucionet amerikane.

Veprimtaria e tij akademike u shoqërua me angazhim të thellë kombëtar. Si sekretar i Federatës Panshqiptare “Vatra”, si pjesëmarrës aktiv në shoqata dhe organizata shqiptare në diasporë, ai u bë një zë i qartë në mbrojtje të çështjes kombëtare dhe të kujtesës historike. Në të njëjtën kohë, ai hyri në letërsi me romanin e parë “Porosia e Kullës”, një vepër që ruan frymën e traditës dhe të trashëgimisë shpirtërore shqiptare. Por romani i dytë, “Brenga”, shënon kulmin e pjekurisë së tij krijuese.

Shtysa për ta shkruar “Brengën” buron nga dhimbja personale dhe nga historia kolektive. Gjyshi i autorit u vra nga forcat komuniste jugosllave, vetëm një kilometër larg shtëpisë së tij. Kjo plagë familjare u bë plagë e ndërgjegjes. Autori nuk zgjodhi heshtjen, por dëshminë; nuk zgjodhi harresën, por kujtesën. Në këtë pikë, “Brenga” mund të krahasohet me romanet e mëdha të letërsisë botërore që kanë trajtuar totalitarizmin dhe dhunën ideologjike.

Në aspektin tematik dhe moral, romani i Dr. Camajt ka afërsi me veprën Aleksandr Solzhenitsyn, sidomos me romanin The Gulag Archipelago, ku përshkruhen kampet sovjetike dhe shkatërrimi i njeriut nën diktaturë. Ashtu si Solzhenitsyn, edhe Dr. Camaj e shndërron letërsinë në akt dëshmie morale. Po kështu, dimensioni alegorik dhe paralajmërues i “Brengës” mund të krahasohet me vizionin e George Orwell në romanin 1984, ku sistemi totalitar depërton në mendjen dhe jetën e njeriut. Ndërsa në planin e thellësisë filozofike dhe të analizës së vuajtjes, romani i Camajt kujton reflektimet e Viktor Frankl në veprën Man’s Search for Meaning, ku dinjiteti njerëzor mbetet i pathyeshëm edhe në kushtet më çnjerëzore.

Në qendër të “Brengës” qëndron figura e Tonin Mirakajt, simbol i shqiptarit të përndjekur nga diktatura komuniste. Ai përjeton survejimin, presionin ideologjik, torturat psikologjike, kërcënimin e burgimit dhe frikën e përhershme për familjen e tij. Autori përshkruan me realizëm dramatik vuajtjet, netët e ftohta të pasigurisë dhe izolimin shoqëror. Kur rreziku bëhet i padurueshëm, Tonini detyrohet të marrë rrugën e arratisjes, duke lënë pas shtëpinë dhe varret e të parëve. Emigrimi i tij në Amerikë është shpëtim fizik, por jo çlirim i plotë shpirtëror; brenga mbetet si gjurmë e pashlyeshme.

Në kontrast me të qëndron Marku, personazh tragjik që mbetet në atdhe dhe përfundon në burgjet famëkeqe të Burrelit dhe Spaçit. Në këto hapësira të errëta, ai përjeton tortura, punë të detyruar, izolim dhe poshtërim. Ai nuk dënohet për krim, por për qëndrim moral. Marku mishëron mijëra shqiptarë të zhdukur në errësirën e diktaturës. Në këtë dualitet mes Toninit dhe Markut, autori ndërton një reflektim filozofik mbi zgjedhjen, sakrificën dhe dinjitetin: njëri shpëton trupin përmes largimit, tjetri ruan tokën dhe paguan me jetën e tij. Të dy janë forma të qëndresës.

Parathënia e romanit nga shkrimtari i njohur Visar Zhiti e thekson “Brengën” si akt katarsisi dhe si ndërthurje të së vërtetës historike me artin letrar. Sipas tij, kjo vepër është një dëshmi që nuk kërkon hakmarrje, por ndërgjegjësim; nuk kërkon përçarje, por dritë mbi të vërtetën.

Një falënderim i veçantë i takon shtypit “Onufri ” për përkujdesjen profesionale dhe interesimin në botimin e kësaj vepre, duke kontribuar në ruajtjen dhe përhapjen e saj në publikun shqiptar.

Me dy romanet e tij – “Porosia e Kullës” dhe “Brenga” – Dr. Pashko R. Camaj dëshmon se është intelektual i kompletuar: doktor i shkencave, studiues, veprimtar kombëtar dhe shkrimtar i ndërgjegjes historike. Veprat e tij kanë vlerë jo vetëm letrare, por edhe historike e filozofike. Ato trajtojnë dramën e diktaturës me një thellësi që do t’i bëjë të qëndrojnë gjatë në bibliotekat kombëtare shqiptare dhe në kujtesën e brezave.

Dr. Camaj është sot një figurë e mirënjohur në botën shqiptare, brenda dhe jashtë kufijve. Me “Brengën”, ai ka ngritur një monument letrar për viktimat e diktaturës dhe një testament moral për brezat që vijnë. Ai mbetet intelektual, shkrimtar dhe doktor i shkencës që i shërben kombit me dije, me art dhe me përgjegjësi historike. Në këtë kuptim, romani i tij ka një vlerë të madhe historike dhe filozofike dhe përfaqëson një nga dëshmitë më të fuqishme të kujtesës sonë kombëtare.

Mehmet Prishtina/

Konferenca e Paqes e Parisit (18 janar 1919 – 21 janar 1920) duhej të ripërpilonte hartën e Europës. Vendimet e shteteve-krijuese të sistemit të Versajës bazoheshin në teoritë e realizmit dhe liberalizmit klasik.

Duke u nisur nga idetë e liberalizmit klasik, pjesëmarrësit e Konferencës së Paqes të Parisit u përpoqën të krijonin parakushte, që shtetet e reja të jenë të “afta për jetë” (fr. “viables”), me fjalë të tjera, që territoret e tyre të mos jenë nën një prag të caktuar, të pajisen me burime ekonomike, me dalje në det etj. Nga pikëpamja e “aftësisë për jetë”, nevoja, për shembull, e Greqisë nga pjesa jugore e Maqedonisë, konsiderohej jetike. Me këtë sqarohet se përse shtetet-krijuese të sistemit të Versajës nuk e trajtuan çështjen maqedonase. Maqedonia, sipas tyre, duhej  të mbetej e ndarë.

Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe dhe Franca kishin një qasje krejtësisht të ndryshme ndaj çështjes shqiptare. Britania e Madhe, përballë kufizimeve të Traktatit të Londrës të vitit 1915, kërkoi mënyra për të krijuar supozime për një bashkim të mundshëm të popullit shqiptar. Por sipas Britanisë së Madhe, të mbështetur nga Franca, rruga e bashkimit duhet të kalojë përmes shpërbërjes (ndarjes) së nevojshme, me ndarjen e Kosovës dhe pjesëve veriore të territoreve shqiptare në një njësi autonome.

Si rezultat i rezistencës së vendosur të organizuar nga veprimtarët kombëtarë shqiptarë dhe mbështetjes së Udro Uillsonit, më 17 dhjetor të vitit 1920, Lidhja e Kombeve njohu sovranitetin e Shqipërisë. Në vitin 1921 u përcaktuan kufijtë e Shqipërisë së pavarur, që në përgjithësi nuk ndryshonin nga kufijtë e përcaktuar në vitin 1913. Mospërputhja midis kufijve shtetërorë të Shqipërisë me kufijtë e pretenduar nga pala shqiptare e la të hapur çështjen e bashkimit të popullit shqiptar brenda një shteti.

Prandaj, pavarësisht nga fakti nëse qëndrimi i shteteve fitimtare në Luftën e Parë Botërore ishte pozitiv (rasti i çështjes shqiptare) apo negativ (rasti i çështjes maqedonase), ato, për shkak të kufizimeve të ndryshme, nuk ishin në gjendje të realizonin plotësisht të drejtat e popujve për vetëpërcaktim. Prandaj, duke u mbështetur te stabiliteti dhe siguria, shtetet fituese ishin të vendosura të zëvendësonin parimin e vetëvendosjes, i cili nuk njihej si normë juridike, me krijimin e një sistemi për mbrojtjen e pakicave kombëtare.

Në këtë mënyrë, në sistemin e Versajës nuk mbeti vend për lëvizjet nacional-revolucionare, të cilat kërkonin zgjidhjen e çështjeve kombëtare përmes zbatimit të së drejtës së popujve për vetëvendosje. Shteti Sovjetik ishte i vetmi që shpalli të drejtën e popujve për vetëvendosje, si një nga parimet themelore të politikës së tij.

Dallimi në qasjet për të drejtën e kombeve për vetëvendosje nga ana e shteteve-krijuese të sistemit të Versajës dhe nga shteti sovjetik përcaktoi pashmangshmërinë e lëvizjeve nacional-revolucionare në Ballkan, duke i varur shpresat e tyre në shtetin, i cili, ndër të tjerat, edhe rregullimin e tij shtetëror e ka bazuar mbi të drejtën e vetëpërcaktimit.

Por për BRSS-në, lëvizjet nacional-revolucionare ishin të rëndësishme jo vetvetiu, por si forca lëvizëse e revolucionit të ardhshëm, sepse qëllimi i Bashkimit Sovjetik në periudhën nga viti 1922 deri në vitin 1928 ishte organizimi dhe zbatimi i një revolucioni botëror.

Kominterni, Komisariati Popullor për Punët e Jashtme (NKID), Kundërzbulimi Politik (INO e OGPU-së), Këshilli Ushtarak Revolucionar (Реввоенсовет) dhe Kundërzbulimi Ushtarak u përfshinë kryesisht në përgatitjen e revolucionit botëror. Funksionin drejtues e kishte Byroja politike e Komitetit Qendror të PKR-së (b)/ PKBS (b).

Për hir të shtjellimit të plotë të problemeve dhe për miratim sa më operativ dhe efikas të zgjidhjeve, pranë Byrosë Politike të Komitetit Qendror të PKR-së (b)/ PKBS (b) u krijuan komisionet e ashtuquajtura “tematike”. Më 29 korrik të vitit 1924, Byroja Politike e Komitetit Qendror të PKR-së (b), bazuar në vlerësimin e Kominternit për ekzistencën e kushteve për një kryengritje të armatosur në Bullgari, mori vendimin për krijimin e një komisioni të posaçëm bullgar nga përfaqësues të Kominternit, Komisariati Popullor për Punët e Jashtme, Këshilli Ushtarak Revolucionar (RVS), INO i OGPU-së, Federata Komuniste Ballkanike dhe PKB-ja (e. s.).

Duke e paramenduar revolucionin në Bullgari vetëm si pikënisje të një aksioni të përgjithshëm revolucionar ballkanik, anëtarët e Komisionit Bullgar në shtator të vitit 1924 e transformuan atë në Revolucion Ballkanik.

Komisioni, qëllimi i të cilit ishte përgatitja e një revolucioni punëtor-fshatar mbarëballkanik, duhej t’i koordinonte “linjat e veprimit” me organet e interesuara sovjetike dhe të Kominternit, në raport me çështjet që lidhen me luftën revolucionare në Ballkan dhe të përcaktonte domosdoshmërinë nga zbatimi i veprimeve praktike në Ballkan.

Veprimet e përbashkëta të Kominternit, Komisariatit Popullor për Punët e Jashtme, Këshillit Ushtarak Revolucionar, INO-s së OGPU-së, Federatës Komuniste Ballkanike nën udhëheqjen e Byrosë Politike të Komitetit Qendror të PKR-së (b)/ PKBS-së (b), në drejtim të përgatitjes së një revolucioni botëror, sipas metodave, mënyrave, praktikave të aplikuara etj., G. V. Çiçerin, Komisar Popullor për Punët e Jashtme (1923-1930), i etiketoi me kusht, me termin “diplomaci ilegale”.

Në parim, përkufizimi i “diplomacisë” si një mjet për arritjen e qëllimeve të politikës së jashtme lejon përdorimin e nocionit “diplomaci ilegale” në lidhje, ndër të tjera, me veprimtarinë e përgjithshme ilegale për realizimin e një prej qëllimeve të shtetit të Bashkimit Sovjetik deri në vitin 1928 – revolucionin botëror.

Por, a duhet të kufizohet përdorimi i termit “diplomaci ilegale” nga kornizat e theksuara më lart? Një pyetje e tillë nuk është parashtruar kurrë më parë. Duket në rregull, që çdo veprimtari e paligjshme që synon përmbushjen e detyrave të politikës së jashtme të një shteti të caktuar, të emërtohet si “diplomaci ilegale”. Është i padiskutueshëm fakti, që në praktikën e politikës së jashtme, vende të caktuara përdorin metoda, mjete etj., nga diplomacia ilegale, por një gjë e tillë vështirë mund të provohet. Zbatimi i nenit 9 (1) të Konventës së Vjenës për marrëdhëniet diplomatike nga viti 1961 mund të konsiderohet si një konfirmim indirekt i këtij konstatimi: Shteti i cili akreditohet, mundet në çdo kohë dhe pa detyrim për të shpjeguar vendimin e tij, të njoftojë shtetin, i cili akrediton se përgjegjësi ose çdo anëtar i stafit diplomatik të misionit është “persona non grata”, ose se çdo anëtar tjetër i stafit të misionit nuk është i pranueshëm. Shteti i cili akrediton, më pas do të tërheqë personin për të cilin bëhet fjalë, ose do t’i bllokojë funksionet e tij në atë mision sipas rastit. Një person mund të shpallet si “persona non grata” ose si person i papranueshëm edhe para se të vijë në territorin e shtetit ku është i akredituar.[1]

Specifikimi i diplomacisë ilegale sovjetike në periudhën nga viti 1922 deri në vitin 1928 u përcaktua me qëllim për përgatitjen e një revolucioni botëror, për realizimin e të cilit si mjet kryesor shërbeu diplomacia ilegale. Ashtu si organizimi i revolucionit botëror ishte një fenomen, në kuptimin e një dukurie të pazakontë në sferën e politikës së jashtme, ashtu edhe diplomacia ilegale sovjetike në periudhën nga vitit 1922 deri në vitin 1928 ishte një fenomen në sferën e diplomacisë.

Pasi njohu mundësinë e ndërtimit të socializmit në një shtet të veçantë, Bashkimi Sovjetik në politikën e jashtme kaloi në konceptin e sigurimit të interesave kombëtarë (në frymën e teorisë së Hans Morgentaut), duke lënë pas idenë e revolucionit botëror. Në periudhën nga viti 1922 deri në vitin 1928, qendra e diplomacisë ilegale sovjetike e ngarkuar me punë në Ballkan ndodhej në Vjenë.

Një rol të veçantë në zhvillimin e negociatave me Todor Aleksandrovin në Vjenë, për botimin e të ashtuquajturit “Manifesti i Majit”, në formimin e VMRO-së (së bashkuar) dhe KONARE-s etj., luajti anëtari i Departamentit të Jashtëm të OGPU-së, Efroim Sollomonoviç Goldenshtejn, i cili njihej me pseudonimet “Çerski” dhe “Doktori”.

E. S. Goldenshtejn punoi në Vjenë nën “mbulesë diplomatike”: zyrtarisht ai gjendej në Vjenë në cilësinë e sekretarit të dytë të Përfaqësisë së Autorizuar të BRSS-së në Austri.

Diplomacia ilegale sovjetike kishte për detyrë të tërhiqte krah të saj dy organizatat luftarake më të forta dhe më të përgatitura në Ballkan, VMRO-në e Todor Aleksandrovit dhe Komitetin e Kosovës, për të bashkuar lëvizjet revolucionare shqiptare dhe maqedonase, për të krijuar një front të gjerë të vetëm revolucionar etj. Me fjalë të tjera, diplomacia ilegale sovjetike duhej të siguronte forcat shtytëse të revolucionit ballkanik.

Udhëheqësi i VMRO-së, Todor Aleksandrov, hyri në negociata me palën sovjetike për të forcuar pozitën e Organizatës në Mbretërinë e Bullgarisë, ku ndodhej baza e saj, për të nxjerrë në pah VMRO-në si të vetmen organizatë që lufton në emër dhe për emër të popullit maqedonas dhe për pavarësinë e tij, si i vetmi subjekt që përfaqëson popullin maqedonas në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Duke përgatitur “Draftin e marrëveshjes midis VMRO-së dhe Republikës Sovjetike Ruse”, Todor Aleksandrov, në fakt, shpresonte të vendoste marrëdhënie diplomatike midis dy entiteteve të barabarta, BRSS-së dhe VMRO-së në cilësinë e një kuazi-shteti. Kjo është arsyeja, pse Todor Aleksandrov erdhi në Vjenë. Por aty mësoi se pala sovjetike nuk kishte ndër mend të nënshkruante asnjë marrëveshje me VMRO-në, që do t’i jepte organizatës njohje juridike ndërkombëtare (diplomatic recognition – njohje diplomatike).

Kështu, në vend që Todor Aleksandrov të fitonte një instrument për të ndikuar në qëndrimet e autoriteteve zyrtare të Bullgarisë dhe të shteteve-krijuese të sistemit të Versajës, ai vetë u përball me përpjekjen për t’u kthyer në një instrument të zbatimit të politikës së BRSS-së. Sipas vërejtjes ironike të kreut të Organizatës Ushtarake në PKB (e. s) Kosta Jankov, ndër kërkesat ultimative të palës sovjetike ndaj Todor Aleksandrovit, mungonte vetëm një gjë, që “Tod Aleksandrov të shpallë një republikë sovjetike në Bullgari”.

Todor Aleksandrov u tërhoq nga Vjena pa e nënshkruar deklaratën e njohur si “Manifesti i Majit”. Por pala sovjetike, duke mos dashur t’i linte Todor Aleksandrovit mundësinë për të manovruar, e botoi “Manifestin e Majit”, duke theksuar se ai ishte nënshkruar nga të gjithë anëtarët e KQ të VMRO-së. Sipas pretendimeve të Dimitar Vllahovit, E. S. Goldenshtejn, duke pasur parasysh se në këtë mënyrë Todor Aleksandrov nuk do të kishte zgjidhje tjetër, veçse të bëhej instrument i politikës sovjetike ose, në rastin e largimit të tij, forcat e majta do të merrnin organizatën dhe ajo do të bëhej sërish instrument i politikës sovjetike.

Parashikimet e palës sovjetike nuk u përmbushën. Vrasja e Todor Aleksandrovit në thelb u lejoi autoriteteve zyrtare të Mbretërisë së Bullgarisë ta vinin “nën kontroll” VMRO-në. Veprimtarët maqedonas që mbronin pavarësinë e lëvizjes çlirimtare maqedonase (Dimo Haxhidimov, Arseni Jovkov, Vlladislav Kovaçev etj.) u ekzekutuan me urdhër të Ivan Mihajllovit dhe ata që arritën të shpëtonin, u detyruan të largoheshin nga Bullgaria. Prandaj, “fitorja” ndaj Todor Aleksandrovit e diplomacisë ilegale sovjetike u kthye në një dështim të plotë, të cilin pala sovjetike jo vetëm që nuk e njohu, por u përpoq ta paraqiste si një lloj suksesi.

Në negociatat me Todor Aleksandrovin u shfaqën tiparet karakteristike të veprimeve të diplomacisë ilegale sovjetike: mosrespektimi dhe padurimi ndaj palës tjetër, mungesa e fleksibilitetit, përpjekja për të arritur një rezultat urgjent, pavarësisht nga mjetet (mënyra e veprimit me sulm të stuhishëm), shkurtpamësia etj.

Të njëjtat tipare të diplomacisë ilegale sovjetike u shfaqën edhe në rastin e negociatave për vendosjen e marrëdhënieve diplomatike ndërmjet Shqipërisë dhe BRSS-së, ndonëse ato negociata supozohej të ishin vepër e diplomacisë zyrtare.

Pas ardhjes në pushtet, Fan Noli nëpërmjet përfaqësuesit të tij në Itali, i propozoi palës sovjetike që, në mënyrë të thjeshtë, duke shkëmbyer letra dhe përfaqësues të autorizuar, të vendosen marrëdhëniet diplomatike. Duke marrë parasysh rëndësinë e Shqipërisë për BRSS-së si një “pikë vëzhgimi në Ballkan” dhe si “bazë e mundshme” për veprimtarinë e diplomacisë ilegale, autoritetet kompetente dhanë një mendim pozitiv për propozimin e Fan Nolit.

Por në këtë proces ndërhyri Qendra e Vjenës. Përfaqësuesit e diplomacisë ilegale sovjetike, së bashku me përfaqësuesit e Komitetit të Kosovës, vendosën të përgatisin një draft-notë, të cilën Fan Noli më pas duhej ta dërgonte sërish në Vjenë si dokument zyrtar. Ndërhyrja e Qendrës së Vjenës bëri një rrëmujë të paprecedentë në këto negociata. Te Komisari Popullor për Punët e Jashtme, G. V. Çiçerin, vonesa e negociatave madje shkaktoi dyshime, se dikush po i sabotonte qëllimisht ata. Megjithatë, vështirësitë lindën nga përpjekja e diplomacisë ilegale për të marrë në duart e saj punën e diplomacisë zyrtare, si dhe për shkak të ngadalësisë së makinerisë burokratike sovjetike.

Çështja e vendosjes së marrëdhënieve ndërmjet Shqipërisë dhe BRSS-së u zgjidh kur qeveria e Fan Nolit u gjet në një gjendje kritike. Largimi i personit të autorizuar sovjetik, A. A. Krakovecki, u kthye në “operacionin special” të Qendrës së Vjenës, i cili, ashtu si negociatat me Todor Aleksandrovin, i solli qendrës një dështim të plotë. Zëvendëskomisari e Popullit për Punët e Jashtme, M. M. Litvinov, tërë situatën e ngatërruar nga ana e Qendrës së Vjenës, me ironi e quajti si “Albaniada”.

Fan Noli, duke i propozuar Bashkimit Sovjetik vendosjen e marrëdhënieve diplomatike, shpresonte të forconte pozitën e qeverisë së tij, dhe me këtë të fitonte një instrument ndikimi në pozicionet e vendeve-krijuesve të sistemit të Versajës. Por, në vend të kësaj, veprimet e Qendrës së Vjenës patën një efekt të kundërt. Jo vetëm që Fan Noli dhe përkrahësit e tij humbën pushtetin, por edhe Komiteti i Kosovës humbi bazën e tij.

“Albaniada” u bë një shembull ilustrues i problemeve me të cilat përballej diplomacia e hapur sovjetike: mungesa e mundësisë së reagimit të pavarur dhe të shpejtë, për shkak të domosdoshmërisë, që pothuajse çdo çështje të kalonte nëpër filtrat e autoriteteve partiake; dominimi i diplomacisë ilegale mbi diplomacinë e hapur; dominimi i INO-s së OGPU-së në kompetencat e NKID-it (krijimi i marrëdhënieve midis BRSS-së dhe Shqipërisë i përkiste domenit të NKID-it, kurse Qendra e Vjenës, megjithatë, përvetësoi këtë iniciativë) etj. “Albaniada” dhe epopeja e Vjenës me VMRO-në ekspozuan natyrën sistematike të sjelljes së diplomacisë ilegale sovjetike ndaj “objekteve” të interesit të saj, të cilat për arsye të ndryshme hynë në orbitën e politikës sovjetike:

“Objektet” me interes për BRSS-në u izoluan, duke u ekspozuar dhe komprometuar për të ndërprerë mundësinë e tyre të tërheqjes; një trajtim i tillë i “objekteve” shkaktoi ose vdekjen e tyre politike (në rastin e Fan Nolit), ose likuidimin fizik të tyre (në rastet e Todor Aleksandrovit, Petar Çaulevit etj.); Qendra e Vjenës i “mbuloi” dështimet e saj katastrofike, duke formuar organizata revolucionare kombëtare (KONARE, VMRO (e bashkuara) etj.), të kontrolluara dhe të financuara nga BRSS-ja.

Duke iniciuar formimin e KONARE-s dhe VMRO-së (së bashkuar), Qendra e Vjenës vendosi që ato organizata të ndërtoheshin sipas modelit të Partisë Bolshevike, pra përmes përhapjes së organeve të tyre të shtypit.

Qëllimi kryesor i VMRO-së (së bashkuar) ishte krijimi i një shteti të bashkuar dhe të pavarur maqedonas, kurse i KONARE-s ishte vendosja e sistemeve të vërteta republikane në Shqipëri, zgjerimi i kufijve shtetërorë të Shqipërisë deri në kufijtë etnikë.

Por KONARE fillimisht synonte drejt “çlirimit të Shqipërisë nga Ahmet Zogu”.

Në fakt, përmbysja e Ahmet Zogut ishte detyra që bashkoi veprimtarët e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Ata shpresonin për ndihmë dhe mbështetje nga BRSS-ja, por pala sovjetike nuk kishte ndër mend të mbështeste një veprim të vetëm të armatosur, pa perspektivën e një revolucioni mbarëballkanik. Iluzionet e veprimtarëve të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare u shembën përfundimisht në prill të vitit 1927.

Në prill të vitit 1927, Fan Noli, K. Boshnjaku, Lano Borshi, Nush Bushati, Omer Nishani dhe Aziz Çami në emër të KONARE-s, si dhe Bedri Pejani, Qamil Bala dhe Ibrahim Gjakova në emër të Komitetit të Kosovës, vunë nënshkrimet e tyre në një deklaratë, në të cilën, ndër të tjera, dënohej kryengritja e vitit 1926 në Shqipëri dhe u theksua se organizatat nacional-revolucionare shqiptare duhet të angazhohen në punë organizative metodike dhe “luftë politike sistematike kundër regjimit gjakatar të bejlerëve të Ahmet Zogut dhe kundër planeve luftarake të imperializmit italian, serb e grek”.

Efekti (për sa u përket pasojave negative) i deklaratës së prillit mbi Lëvizjen Kombëtare Shqiptare në thelb ishte i ngjashëm me efektin e Manifestit të Majit mbi Lëvizjen Kombëtare Maqedonase.

KONARE nuk kishte zgjidhje tjetër, veçse të përqendrohej në veprimtarinë propagandistike.

Në vitin 1928, Bashkimi Sovjetik humbi interesin e tij për Ballkanin. Qendra e Vjenës u zhvendos në Berlin dhe Komisioni Ballkanik pranë Byrosë Politike të Komitetit Qendror të SKP-së (b) u shfuqizua. Me këtë në fakt, fati i KONARE-s dhe i VMRO-së (së bashkuar) ishte i paracaktuar.

BRSS-ja pas vitit 1928 u tërhoq nga rajoni i Ballkanit për një kohë të caktuar, por veprimi i tij në periudhën nga viti 1922 deri në vitin 1928 pati pasoja të gjera.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 21 shkurt 2026

“The Sphere” ka botuar, me 13 prill 1929, në faqen n°63, rrëfimin e historianit gjerman Franz H. Babinger rreth vizitës së tij askohe tek komuniteti bektashi në Krujë, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Me dervishët e Krujës

Nga Fr. H. Babinger 

Vizita në një komunitet të jashtëzakonshëm lindor në Shqipëri, i cili një herë në javë kryen një rit të pazakontë, të huaj për hapësirën evropiane. Në thelb, ky komunitet përfaqëson një pararojë të islamit të ardhur nga Azia në Evropë.

Duke iu afruar Tiranës, kryeqytetit shqiptar, nga veriu ose nga perëndimi, nga kodrat që ngrihen gradualisht drejt qytetit vërehet një fortifikatë e çuditshme shkëmbore mbi shpatet e maleve të Krujës, nga të cilat këto male kanë marrë emrin. Kjo është kështjella e Skënderbeut, e përmendur gjerësisht në këngë – Akçehisar, apo “Kështjella e Bardhë” e osmanëve. Që nga Mesjeta e hershme ajo ka qenë skenë e një historie të shumëllojshme dhe vetëm kohët e fundit ka humbur rëndësinë e saj strategjike.

Në udhëtimin tim përmes Shqipërisë, nga Cetinja deri në Janinë të Greqisë, ishte e domosdoshme të qëndroja përkohësisht në Tiranë për të përmbushur formalitete të ndryshme administrative. Nga kryeqyteti, rruga për në Krujë mund të përshkohet brenda një dite, pasi distanca është vetëm rreth tridhjetë e pesë kilometra. Rruga, e cila për një pjesë ndjek boshtin kryesor që çon drejt Durrësit, megjithëse e dëmtuar lokalisht nga kamionët italianë, është e kalueshme gjatë stinës së thatë. Në pikën ku rruga për në Lezhë dhe Shkodër ndahet drejt veriut, ende shihen gjurmët e një hekurudhe të ngushtë të ndërtuar nga trupat austriake gjatë Luftës së Parë Botërore; ajo ruhet në gjendje të mirë. Vagonë të përmbysur dhe mjete të ndryshme metalike të shpërndara përreth krijojnë përshtypjen se vetëm pak javë – dhe jo vite – kanë kaluar që nga ndërprerja e funksionimit të saj.

U nisëm herët nga Tirana dhe, duke zbritur me nxitim rrugën e gjerë që përshkon drejt nga pazari përmes qytetit, u larguam shpejt nga patrulla policore kureshtare e vendosur në dalje. Minaret e xhamive të Tiranës u zhdukën shpejt nga pamja; pak nga pak edhe barakat prej druri u bënë gjithnjë e më të rralla, derisa u zhdukën krejt. Pak më pas hasëm disa punëtorë gjermanë të zënë me punë në hekurudhën fushore. Përveç tyre nuk kishte qarkullim – herë pas here vetëm ndonjë bari i armatosur, në këmbë ose mbi kalë, ose ndonjë tufë dele që shpërndahej më dy anët e rrugës nga boritë e makinës, duke i dhënë bariut një ushtrim të vogël për t’i mbledhur sërish. Nën rrezet e forta të diellit, fermat e veçuara dhe xhamitë e vetmuara në majat e kodrave dalloheshin qartë.

Në horizontin verilindor u shfaqën shtëpitë e bardha të Krujës. Në të majtë vumë re një han të pajisur me farkëtari. Disa automjete ishin të ndaluara përpara ndërtesës së thjeshtë, në pikën ku rruga devijon djathtas drejt masivit malor të Krujës. Isha vetëm pak më shumë se njëzet e pesë kilometra larg destinacionit. Në krahun e djathtë, pak larg rrugës kryesore dhe i fshehur mes pemëve, shtrihej manastiri i njohur bektashi i Fushë-Krujës, i rrethuar nga kullota të gjera.

Kompleksi i ndërtesave të suvatuara me gëlqere, të rrethuara nga një mur i lartë, krijon më shumë përshtypjen e një shtëpie madhore fshati sesa të një institucioni monastik. Hyrja çonte në një oborr ku endetnin kafshë të ndryshme, përballë një ndërtese njëkatëshe me verandë të hapur. Nuk dukej asnjë njeri. Dalluam vetëm, të pikturuara me ngjyrë të gjelbër në mur, emrin e Aliut – dhëndrit të Profetit dhe figura qendrore e kultit bektashi – si dhe simbole të pemës së jetës.

Shërbëtori ynë ndërkohë kishte lajmëruar dervishët, të cilët ndodheshin pas një muri të dytë duke punuar në një ndërtesë të re. Godina kryesore e teqesë, e cila, siç mësuam, ishte përfshirë nga një zjarr, po rindërtohej dhe ishte drejt përfundimit. U shfaq një dervish me kapelën karakteristike cilindrike, të bardhë, me dymbëdhjetë faqe – një shenjë dalluese e bektashinjve – ndërsa veshja tjetër ishte krejt e zakonshme. Ai na njoftoi se shehu do të paraqitej së shpejti. Ne u ngjitëm në verandën prej druri dhe u ulëm.

Me mikpritjen e zakonshme na u ofruan kafe dhe duhan. Biseda u zhvillua në gjuhën turke, e cila, krahas shqipes, përdoret mjaft gjerësisht në komunikime në të gjithë vendin.

Pas pak minutash mbërriti edhe Abati (Baba), i veshur me petkun tradicional të bardhë dhe kapelën me mbështjellës të gjelbër. Ishte figurë imponuese, me mjekër të gjatë, dhe në veshin e majtë mbante një unazë prej argjendi të punuar në formë arabeske, si shenjë e gradës së tij. Rreth qafës i varej një varëse me karneol të kuq – taslim-tashi – simbol që shënon përfundimin e periudhës së sprovës, pra të noviciatit. Në disa prej këtyre varëseve pashë edhe gurë gjysmë të tejdukshëm gri, të quajtur durr-i-Najaf, – “perlat e Nexhefit”, sipas qytetit të shenjtë shiit në Mesopotami.

Udhëheqësi i teqesë na mirëpriti me përzemërsi dhe menjëherë nisëm bisedën. U kuptua qartë se Baba Mehmet ishte njeri me gjykim të pavarur dhe njohuri të konsiderueshme. Kur fillova të flisja për rregullat e urdhrit bektashi dhe themeluesin e tij, Haxhi Bektash Veliun e Horasanit, ai mori pjesë me interes dhe pa fanatizëm. Kur më në fund përmendëm shenjtorin më të madh të Krujës, Sari Salltëk Dedenë – legjendën e të cilit e kisha studiuar me kujdes – ai u bë shumë i shpenguar dhe nuk gjente fjalë të mjaftueshme lëvdate për të.

Prej kohësh e kisha vënë në dyshim teorinë e përhapur se ky urdhër ishte vendosur në Shqipëri vetëm rreth 150 vjet më parë. Megjithëse Baba Mehmet shkonte ndoshta tepër larg duke e vendosur praninë bektashiane para pushtimit osman në shekullin XV, të dhënat që mblodha më vonë, sidomos në teqetë e Shqipërisë së Jugut, dëshmojnë në mënyrë të qëndrueshme se urdhri bektashi ishte i pranishëm në Shqipëri, të paktën që nga mesi i shekullit XVI. Kjo mbështetet edhe nga numri i shenjtorëve shqiptarë të bektashinjve që i përkasin asaj periudhe.

Pas një sesioni tjetër mikpritjeje, Baba Mehmet na ftoi të vizitonim vendet e shenjta të teqesë. Kaluan oborrin e mesëm, me stallat dhe ndërtesat e reja, dhe përmes një porte të vogël dolëm në një livadh të gjerë ku ndodhej një pishë monumentale, e rrethuar me gardh druri. Rreth e rrotull qëndronin tyrbet e shenjtorëve të teqesë, e cila sipas traditës e ka origjinën tek Baba Ali, i cili vdiq më 1562 (970 H).

Përkrah tyrbes së Baba Aliut, tyrbja e Jelaleddin Ibrahim Shemimit, i cili vdiq si sheh i teqesë në vitin 1807 (1222 H), gëzon nderim të veçantë. Ai nderohet si shenjtor dhe si poet; në Krujë pata rastin të shihja për pak çaste një përmbledhje të veprës së tij. Një besimtar bektashi i ruante me kujdes dorëshkrimet dhe në disa përmbledhje këngësh bektashiane gjeta këngë të tij.

Shenjti i tretë i rëndësishëm është Baba Haxhi Hysen, i cili vdiq në vitin 1890. Ndërkohë, edhe udhëheqësi aktual i teqesë gëzon reputacion të konsiderueshëm, megjithëse e ushtron këtë funksion prej vetëm shtatë vitesh. Ai e ka origjinën nga Gjirokastra, ku bektashinjtë kanë disa qendra të tjera, të cilat i vizitova më vonë.

Pasi koha kishte avancuar dhe kishim planifikuar të vizitonim edhe qytetin e Krujës, u përshëndetëm me Baba Mehmetin dhe katër dervishët e tij. Pas disa fotografive të dervishëve dhe objekteve të ndryshme të teqesë, filluam ngjitjen drejt qytetit në shoqërinë e mësuesit të zonës, i cili u ofrua të na udhëhiqte. Rruga fillimisht ishte e drejtë, më pas ngjitej me kthesa të shpeshta, përmes ullishtave të lashta. Së shpejti pllaja e gjerë u shtri poshtë nesh dhe pamja mbi territorin shqiptar u hap e plotë. Në horizont dallohej deti Adriatik.

Megjithatë, vëmendjen më të madhe e tërhiqte vetë qyteti i Krujës, me një bukuri pothuajse të pamundur për t’u përshkruar. Nga një pyll i dendur ullishtash dhe selvish të errëta ngriheshin kupolat e tyrbeve bektashiane, ndërsa shtëpitë e shpërndara në mënyrë pitoreske ngjiteshin drejt kështjellës me muret e saj të larta. Nga rrënojat dilte në pah vetëm një kullë sahati – i vetmi element arkitektonik që i ka rezistuar kohës. Pas qytetit ngriheshin shkëmbinjtë e thiktë të Malit të Krujës, ku në majë ndodhet vendi më i shenjtë i zonës: varri i Sari Salltëk Dedes. Aty arrihet vetëm në këmbë ose me mushka, përmes shtigjeve me gurë të mëdhenj.

Numri i vogël i xhamive në qytet është i dukshëm; dallova vetëm dy, dhe prej tyre vetëm një ishte në përdorim të përditshëm: xhamia e Murat Beut, e themeluar sipas mbishkrimit të saj në vitin 1533 (940 H) dhe e restauruar në 1827 (1253 H). Xhamia tjetër, e ndërtuar nga Sulltan Mehmeti II me dritare me xham shumëngjyrësh, ishte thuajse e rrënuar plotësisht.

Mungesa e xhamive lidhet me faktin se rreth tre të katërtat e popullsisë së Krujës (rreth 5.000 banorë) i përkasin komunitetit bektashi, ndërsa pjesa tjetër është sunite. Duke qenë se bektashinjtë nuk ndërtojnë xhami për funksionet e tyre fetare, nevoja për më shumë xhami ka qenë minimale. Përkundrazi, numri i madh i tyrbeve, kupolat e të cilave shfaqen kudo mes selvisë, është shumë mbresëlënës.

Tyrbja e Bali Sulltanit është veçanërisht e rëndësishme, pasi aty bëhen betime solemne. Baba Haxhi Hamzaj konsiderohet ndër shenjtorët e hershëm të bektashinjve; thuhet se ai ka vdekur në vitin 1533 (940 H), rreth së njëjtës kohë me Baba Aliun. Në atë periudhë Kruja kishte shumë kohë nën sundim osman. Monumenti kryesor i qytetit – kështjella që dominon gjithë zonën – u rrethua tri herë pa sukses nga sulltanët osmanë Murati II dhe Mehmeti II.

Gjatë asaj epoke Kruja ishte e njohur në të gjithë Perëndimin për mbrojtjen heroike të Gjergj Kastriotit – Skënderbeut – i cili kundërshtoi me vendosmëri ushtritë osmane. Dhjetë vjet pas vdekjes së tij, në verën e vitit 1478, garnizoni venedikas u detyrua ta dorëzonte qytetin pas një qëndrese të gjatë. Sulltani e pranoi dorëzimin personalisht. Qysh prej asaj kohe Kruja mbeti një qendër strategjike e rëndësishme në skajin perëndimor të Perandorisë Osmane. Pas dorëzimit, të krishterët lejoheshin të hynin në qytet vetëm ditën dhe vetëm nën shoqërimin e udhëzuesve myslimanë; hyrja e tyre natën ndalohej me dënim me vdekje.

Kështjella, dikur imponuese, sot paraqet një pamje të degraduar: muret dhe kullat, megjithëse të qëndrueshme pavarësisht shkatërrimeve të vitit 1832, rrethohen nga gurë të shpërndarë në hapësirën e brendshme. Në disa zona dallohet ende qartë muri më i vjetër rrethues, që me shumë mundësi i përket një periudhe shumë të lashtë.