Aleksandër Çipa/

Mjerimi shoqëror bëhet shumë më i madh dhe me kosto të paparashikuara kur bashkëjeton me mjerimin masiv mendor, me mjerimin estetik dhe sidomos anti të cilësishëm të shumicës absolute të shoqërisë.

Mjerimi shoqëror ka vlerën dramatike dhe pse jo edhe tragjike, kur zëvendëson aftësinë e të menduarit shoqëror me patologjinë e agresivitetin parashoqëror të opinionit kaotik. Mjerimi shoqëror është pranë katastrofës kur e zëvendëson logjikën me urrejtjen dhe përbaltjen masive.

Kjo është e pashmangshme, sidomos kur ndodh të ngjasë ndaj atyre që dëshmojnë jo vetëm aftësinë e të menduarit të thellë, por që i ofrojnë realitetit të mjerë social e politik të shoqërisë sonë periferike, produkt mendor të peshuar dhe testuar, të vlerësueshëm nga elita dhe shoqëri si dhe opinione të tjera, në nivel ndërkombëtar. Shoqëria jonë e sotme ka rënë në lakun e dëbimit të mendimit dhe të ndëshkimit të atyre që kanë aftësi dhe produkt mendimesh e idesh.

Turma masive, anonime dhe llumtare e hapësirës së pakufishme virtuale, po e kthen verbin publik në Shqipërinë e sotme, në një “plumb qor” dhe në një spërkatëse fekalike që po mbulon edhe krimin edhe drejtësinë, edhe kriminelin edhe drejtësinë, edhe të vërtetat edhe rrenat.

Në kënetë ekzistojnë shumë specie, por në llum nuk mbesin specie( përjashto ngjalat)..! Si shoqëri po rënohemi drejt këtij realiteti të ndërmjetëm. Mendimi që na vjen nga jashtë,(edhe kur peshon), nuk ka mundësi as të dëgjohet, as të peshohet, as të çmohet e as të ndihmojë…Jemi në kohën kur e kemi zhbërë totalisht, brenda mendjeve pa mendje, atë distikun vatran të Nolit apo Konicës “… mbahu Nënë mos ki frikë”…!, ndonëse iluzivisht si parashoqërorë deklamohemi si proamerikanë me një duzinë pamjesh, brendish dhe tipologjish antropomendore…. Tamam si periferikët e vetëndierë egocentristë.

Që nga viti 2014, vizitorët e Pragës, qytetit të rrugicave barok, hijes mesjetare dhe kujtesës së pambarimtë, ndalen befas përballë një koke gjigante prej çeliku shkëlqyes që lëviz, thyhet, ribëhet, zhduket për t’u rindërtuar sërish në një proces të pambarimtë metamorfoze. Fare pranë stacionit të metrosë Národní, instalacioni kinetik i David Černý-t duket sikur shpalos në çelik pështjellimin e brendshëm të atij që, me një trup të brishtë dhe një shpirt të ngarkuar, arriti të kthejë ankthin në letërsi universale, Franz Kafka.

Skulptura, e përbërë nga 42 blloqe inoksi të rrotulluara në mënyrë të pavarur, ka sipërfaqe reflektuese dhe peshon rreth 45 tonë. Por pesha reale e saj është simbolike: ajo mbart mbi vete gjithë dramën e një subjekti që kërkon të kuptojë veten, duke u copëzuar ndërkohë. Koka që shpërbëhet dhe ribëhet është metafora e një egoje të pasigurt, të turbulluar, që përpiqet të gjejë formë në një botë që nuk ofron qartësi.

Nuk është rastësi që kjo vepër ngrihet pikërisht në Pragë. Kafka është një prej autorëve që e kanë ngritur qytetin në një dimension mitik, ndërsa Praga, në mënyrë reciproke, e ka përkufizuar jehonën e shkrimtarit. Ai punoi në këtë zonë, në zemër të një qendre sipërmarrjeje dhe kulture që, që në fillim të shekullit XX, ishte laborator i modernitetit evropian. Në këtë klimë burokratike, shpesh absurde, Kafka do të mbrujë përvojën e tij letrare: njeriu përballë strukturave që e tejkalojnë, që nuk flasin, por urdhërojnë; një botë ku ligji ekziston, por kuptimi mungon.

Černý, duke bashkuar artin me teknikën dhe duke u mbështetur në inxhinierë mekanikë e ekspertë robotike, arrin të japë formë vizuale pikërisht këtij tensioni. Lëvizjet ritmike, të ftohta, mekanike, krijojnë një lojë hipnotizuese që gjeneron një lloj tjetërsimi te shikuesi. Ai sheh një fytyrë të njohur dhe, në të njëjtën kohë, e humbet atë. Ky është, në thelb, mekanizmi i letërsisë kafkiane: lexuesi e njeh botën, por gradualisht kupton se ajo nuk i përgjigjet logjikës njerëzore.

Nëse mendojmë veprën “Metamorfoza”, ku Gregor Samsa zgjohet si insekt, skulptura e Černý-t bëhet pasqyrë e këtij transformimi të dhimbshëm. Koka e Kafkës, që rrotullohet e copëtohet, është trupi i Gregorit që nuk i përket më vetes. Por njëkohësisht, ajo është vetë Kafka, shkrimtari që e ndiente veten i huaj në familje, në punë, në dashuri, i mbërthyer mes detyrimit dhe dëshirës për liri.

Në “Procesi”, protagonisti përballet me një gjykim të paqartë, me një strukturë ligjore që as nuk shpjegon, as nuk mëshiron. Skulptura, me mekanikën e ftohtë që e drejton, e vizualizon këtë dominim të sistemit mbi individin. Shpirti i njeriut përpiqet të formësohet, por është gjithnjë nën lëvizje të jashtme, i manipuluar nga rrethana që nuk i kontrollon. Kjo është ajo që Kafka e shndërroi në poezi të ankthit modern.

Në “Kështjella”, kërkimi i pafund për hyrjen në një botë ku autoriteti është i padukshëm, shndërrohet në metaforën e një jete të jetuar në prag. Edhe skulptura funksionon në këtë kufi: ajo premton stabilitet kur fytyra formohet për një çast, por menjëherë pas, gjithçka shpërbëhet. Çdo moment duket si premtim për qartësi, e megjithatë përfundon si iluzion.

Në këtë kuptim, Černý nuk i bën thjesht homazh një shkrimtari të madh. Ai ofron një lexim bashkëkohor të psikikës njerëzore: të fragmentuar, të pasigurt, të ekspozuar ndaj presioneve të shoqërisë teknologjike dhe burokratike. Vepra e tij flet për tjetërsimin e njeriut modern, për identitetin që nuk është më një qenie e pandryshueshme, por një proces i vazhdueshëm riformësimi.

Portreti në çelik i Franz Kafkës është, pra, një metamorfozë e përhershme. Ai nuk është monument tradicional që ngrin në kohë kujtimin e autorit. Përkundrazi, është kujtesë e gjallë se Kafka mbetet aktual sepse vazhdon të na flasë për frikërat tona më intime: humbjen e kontrollit, shtypjen nga strukturat që nuk i kuptojmë, ndjesinë se jeta zhvillohet nën një logjikë të pashpjegueshme.

Prandaj, kur koka rrotullohet, ribëhet dhe na shikon për një çast, kemi ndjesinë se ajo nuk është vetëm Kafka. Në atë reflektim prej çeliku shfaqemi edhe ne, me dyshimet tona, me fragmentet tona, me metamorfozat tona të pambarimta. Skulptura, si dhe vetë letërsia e tij, na detyron të shohim të vërtetën e padurueshme, se identiteti nuk është një statujë, por një proces i pandalur i përballjes me veten dhe botën.

Metamorfoza, tek Kafka, nuk është veç një shndërrim i trupit apo i fatit; ajo është çarja brenda njeriut, ku frika dhe vetëdija takohen si dy pasqyra që nuk pushojnë së reflektuari njëra–tjetrën. Në këtë rrëshqitje të ngadalshme nga e njohura drejt së panjohurës, njeriu zbret në thellësitë e vetes dhe kupton se asgjë nuk është e qëndrueshme: as identiteti, as rendi, as siguritë që kemi menduar se na mbajnë gjallë. Kafka e kthen këtë ankth në formë estetike, duke na treguar se njeriu është gjithmonë në prag, gjithmonë në një udhëkryq ku bota dhe vetja nuk përputhen.

Kur kjo metamorfozë ngjizet në një vepër arti, ajo fiton përjetësi. Shndërrohet në një trup të ri, që lëviz, thyhet, ribëhet dhe vazhdon të flasë përtej kohës së autorit. Arti nuk e shëron çarjen, por e bën të dukshme: na e kthen si një pasqyrë të madhe ku shohim jo vetëm Kafkën, por edhe veten tonë, të fragmentuar, të pasigurt, të etur për kuptim. Kështu, metamorfoza nuk mbetet më thjesht motiv letrar; ajo bëhet ritëm i përhershëm i ekzistencës, një frymëmarrje e çelikut dhe shpirtit, ku ne kuptojmë se përjetësia nuk është ngurtësi, por lëvizje pa fund.

Albert Vataj

Bujar Leskaj/

35 vite më parë u botua numri i parë i gazetës Rilindja Demokratike.

35 vite më parë qindra, mijëra shqiptarë të uritur për të vërtetën e fjalën e lirë morën në duar e lexuan me një frymë gazetën e parë opozitare në historinë e shtypit shqiptar, pas gjysmë shekulli diktaturë, diktaturë që dënonte fjalën, mendimin dhe veprimin e lirë!

Rilindja Demokratike u krijua me iniciativë të Komisionit Nismëtar të Partisë Demokratike dhe nga një grup gazetarësh, studentësh e intelektualësh, të cilët guxuan e hodhën në letër fjalën e mendimin e lirë, duke luajtur një rol të jashtëzakonshëm në emancipimin e popullit shqiptar, përçimin e kulturës demokratike, etj.

Sot është dita të kujtojmë e të mirënjohjen dhe nderimin më të lartë për të gjithë ata gazetarë, studentë, intelektualë e bashkëpunëtorë të Rilindjes Demokratike, të cilët me guximin dhe përkushtimin e tyre jo vetëm e krijuan gazetën e fjalës së lirë, të interesit kombëtar, por i hapën rrugë shtypit të lirë e pluralist shqiptar.

Misioni i RD vazhdon!…

Gëzuar!

Ligjërimi historik mbi trajtimin e së shkuarës osmane të Ballkanit është shndërruar shpesh në një ligjërim historiko-letrar, i cili pasqyron jo vetëm zhvillimet historike e kulturore të marrëdhënieve të popullsive ballkanike me Perandorinë Osmane, por edhe identifikimin e prototipeve letrare që kanë ushtruar një ndikim të rëndësishëm në veprat e mëvonshme të letërsive përkatëse. Zhanri i romanit historik dhe i poemës epike historike duket se është forma letrare që i përshtatet më së miri përfshirjes së historisë së rajonit dhe artikulimit të ligjërimit historik në letërsi.

Në fillim të shekullit XIX, kombet ende nuk kishin një histori të mirëfilltë të shkruar. Edhe ato që kishin identifikuar tashmë paraardhësit e tyre, zotëronin vetëm disa kapituj të mangët, thelbi i të cilëve mbetej ende për t’u ndërtuar. Ky proces, i cili në Europë nis me romanet historike të Walter Scott-it, nuk mund të mos ndikonte edhe shkrimtarët e Ballkanit, veçanërisht në çastin kur ata përfshihen në proceset e shtetformimit të shteteve të tyre kombëtare.

Shkrimtarët ballkanikë, shpesh në mënyrë të pavetëdijshme, duke përshkruar përjetimet e tyre rreth së shkuarës osmane të vendeve përkatëse, krijuan një lloj epopeje historike që lidh të shkuarën me të tashmen kombëtare. Në këtë kontekst, romani dhe poema historike shërbyen si modele narrative për përpunimet e para “shkencore” të historive kombëtare, por edhe si vektorë të fuqishëm për përhapjen e një vizioni të ri mbi të kaluarën.

Në Shqipëri, poeti Gjergj Fishta krijoi “Lahutën e Malcisë”, një poemë epike monumentale mbi konfliktet shqiptaro-sllave dhe shqiptaro-osmane, të shtrira në më shumë se gjysmë shekulli histori.

Fishta ndërtoi një Shqipëri heroike, me heronj që, si në antikitet, ndihmohen nga “mirat” dhe “orët”, me mallkime e ofshama larg idealizmit kalorsiak, por therëse dhe thellësisht realiste. Vargjet e tij, me rrokullimën ritmike dhe fuqinë e rimës, na rikujtojnë bëmat dhe personazhet e Eposit të Kreshnikëve. Autenticiteti i poezisë së Fishtës rizbulohet sa herë që e rilexon duke e kthyer atë në një zë profetik në në nënvedijen tonë – një orakull të shqiptarizmit në kohët moderne.

© Dorian Koçi

Tablo: Gjergj Fishta nga Pashk Përvathi

Albert Vataj/

Sot, 160 vite nga lindja e poetit.

“Nëse mund të ëndërrosh dhe të mos e braktisësh veten pas ëndrrave; nëse mund të mendosh dhe të mos humbasësh në mendime… Nëse arrin të pushtosh minutën e paepur duke i dhënë vlerë çdo momenti që kalon, e jotja është toka dhe gjithçka që ndodhet në të”.

Laurat i Çmimit Nobel për Letërsinë në vitin 1907, Joseph Rudyard Kipling, përfaqëson në mënyrë krejtësisht unike atë moment magjik të letërsisë së kapërcyellit të shekujve XIX dhe XX. Ai e kalon jetën mes Indisë dhe Anglisë dhe përvojat që ka pasur gjatë fëmijërisë së tij në Bombei, ushqejnë shpirtin dhe imagjinatën e një ëndërrimtari të përjetshëm, i cili do të mbetet përgjithmonë i ndikuar nga mrekullitë e një toke, që në sytë e tij është konfiguruar si një përrallë e pafund. Një përrallë, nga e cila ai kap çdo moment dhe që, ende pothuajse tërësisht e paprekur, duket se dëshiron të kërkojë të tregohet. Në veprën e tij ato përvoja heterogjene jetësore, përkthehen në paraqitje të dinamizmit të veçantë dhe përkatës, në emocione sugjestive që ndikohen nga shijet misterioze dhe transcendentale të qytetërimeve orientale.

Vizione e tij të fuqishme të përkthyera me gjuhë të thjeshtë dhe të drejtpërdrejtë, në të cilat nuk mungon zhargoni, ato shoqërohen me aventura të jashtëzakonshme në misteret e xhunglës. Kipling mund të konsiderohet një endacak i jetës. Nuk ka të njëjtat ambicie si Dostojevski. Atij duket se nuk i intereson një paraqitje kritike e botës dhe e natyrës njerëzore. Ai thjesht dëshiron të tregojë për aventurat dhe leximi i veprave të tij. Na çon në një freski emocionesh të treguara me një stil të vrullshëm dhe të të cilave njeriu ndjen, edhe në ato më imagjinativen, një gjurmë autobiografike të aftë të na çarmatosë dhe të magjepsë për pafajësinë që shfaqet.

Joseph Rudyard Kipling u lind më 30 dhjetor 1865 në Bombei, në një familje të pasur. Kipling fillimisht iu besua kujdesi i një infermiereje indiane. Nga gruaja ai do të mësojë përralla dhe legjenda të shumta të atij vendi misterioz dhe magjepsës, në të cilin ai ka lindur. Tregime që do të ndikojnë ndjeshëm në të menduarit e tij dhe do ta çojnë atë në dënimin e kulturës monoteiste judeo-kristiane.

Në moshën 6-vjeçare ai u dërgua me motrën e tij në Angli, tek një çift i afërm të moshuarish, në mënyrë që të mund të “shijonte” një “edukim korrekt në anglisht”.

Ndarja nga prindërit dhe metodat mizore të përdorura nga “edukatorët” e tij të paaftë dhe sipërfaqësorë, do të shënjojnë thellë shpirtin dhe shëndetin e Rudyard-it .

Shkrimtari i ardhshëm në fakt do të preket edhe nga problemet e shikimit që do t’i shkaktojnë shumë obsesione, që mund të kuptohen lehtësisht në veprën e tij dhe veçanërisht në romanin e tij të mrekullueshëm, “Drita që u shua”.

Ai jeton në vitet në të cilat besimi i fëmijëve te të afërmit ose kujdestarët është një praktikë mjaft e shpeshtë. Por Rudyard nuk është një fëmijë i zakonshëm; ndjenja e thellë e hutimit dhe zhgënjimit të atyre viteve do të mprehë ndjeshmërinë e tij ekstreme, e cila do të gjejë një dalje në pasionin e tij për të shkruar. Rrëfimi i tij do të popullohet nga fëmijë të braktisur që jetojnë në kontakt me natyrën. Ajo natyrë që do të këndohet nga shkrimtari në mrekullinë e tij të rinovimit të përhershëm, krahas pasioneve të vërteta njerëzore dhe kontrastit të pandreqshëm mes së mirës dhe së keqes.

Në jetën e tij do të shihni gjithmonë një vello trishtimi që do ta shoqërojë deri në vdekjen e tij. Dhe jo vetëm për fëmijërinë e trisht; edhe nëse do të marrë nderime të të gjitha llojeve, jeta nuk do t’i kursejë vuajtjet.

Pas mbarimit të studimeve në Angli, Westëard Ho!, në moshën 18 vjeç, ai u kthye në Indi ku punoi si gazetar për një gazetë periodike në Lahore (qytet që tani është pjesë e Pakistanit). Që nga ai moment ai nuk do të jetë më në gjendje të përmbajë gëzimin e tij të pamasë të të shkruarit, i cili do të shprehet përmes historive të aventurave, kryesisht të vendosura në Indi. Por në produksionin e tij nuk do të mungojnë poezitë dhe romanet.

Rudyard Kipling, tashmë i famshëm në Indi, ai u shpërngul në Angli në 1889, ku do të ndeshet me shumë rezistencë nga kritikët letrarë, të cilët vuajnë me pakënaqësi të pambuluar dhe me rezerva të nënkuptuara suksesin e atij shkrimtari të ri, i cili, pavarësisht përpjekjeve të tyre për ta denigruar, arrin të emocionojë publikun.

Në atë periudhë ai do të udhëtojë shumë, dhe jo vetëm në atë Lindje që pothuajse e mitizoi. Në fakt, ai kalon një periudhë kohore edhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku takohet me shkrimtarin Mark Tëain, i cili do të ndikojë në mënyrë vendimtare në prodhimin e tij letrar të mëvonshëm.

Më 18 janar 1892 ai u martua me Caroline Starr Balestrier, motrën e një gazetari amerikan me origjinë franceze, Ëolcott Balestier, një mik dhe admirues i madh i shkrimtarit. Dhe në Vermont, Kipling kalon disa vite me familjen e nuses.

Caroline, një grua e ndjeshme dhe e kujdesshme, arrin të qetësojë sadopak ankthet e shkrimtarit, e cila gjen tek ai një aftësi të rrallë për mirëkuptim dhe dashuri.

Ajo dëshirë e shqetësuar për të udhëtuar dhe për të njohur botën për Kipling pushon papritur dhe, pasi kishte punuar si korrespondent në Afrikën e Jugut gjatë luftës Anglo-Boer, ai u vendos me gruan e tij në Bateman’s, një vilë që ndodhet në Burëash, në East Sussex, sepse ai është tashmë i rraskapitur nga suksesi i shkrimeve të tij dhe i etur për t’i shpëtuar interesit të gazetarëve dhe admiruesve të tij. Në një nga orët diellore të Batman-it ai ka të gdhendur mendimin e mëposhtëm: “Është gjithmonë më vonë se sa mendoni .”

I konsideruar si një festues i imperializmit britanik, ai shpesh është veçanërisht i ekzagjeruar në lavdërimin e madhështisë dhe nderit të perandorisë angleze, megjithëse është detyrë të theksohet se ai është një fëmijë ëndërrtar i asaj perandorie, i lidhur me mitet e kohës dhe ekzaltimi i saj është për shkak të një vizioni të jetës të zhytur në fantazi. Një botë fantazie, të cilën shkrimtari ndoshta e tërheq për t’u larguar nga realiteti. Në fakt, ajo që është e pamundur të mos duash te Kipling është se ai është i sinqertë, që e nxjerr drejtpërdrejt nga zemra, atë sinqeritet gati fëminor edhe në lartësimin e imperializmit anglez.

Ai nuk i ka mbushur ende dyzet e dy vjet kur, në vitin 1907, iu dha çmimi Nobel për letërsinë me motivacionin vijues: “Duke pasur parasysh fuqinë e vëzhgimit, origjinalitetin e imagjinatës, forcën e ideve dhe talentin e jashtëzakonshëm për rrëfimi që karakterizon krijimet e këtij autori me famë botërore ”. Një çmim mjaft i përzier, sepse emri i tij as që është menduar në listën e shumë kandidatëve zyrtarë që Anglia insiston të prezantojë.

I pa vlerësuar nga shumica e kritikëve anglezë për stilin e tij që i kushton pak rëndësi formës dhe preferon të mos humbasë në përsosjet letrare, Kipling preferon, si në vargje ashtu edhe në prozë, një stil humanist dhe imagjinativ të orientuar drejt veprimit dhe jo detajeve, duke synuar kështu. drejt e në zemrën e lexuesit dhe duke lëshuar emocione të pamasë tek ky i fundit.

Ai nuk kujdeset për prerjen e vazhdueshme të punës së tij. Ai nuk shkruan për t’u vlerësuar nga shkrimtarët. Shkrimi i tij lind nga një nevojë e thellë e shpirtit. Interesi i tij i vetëm është të ngjall emocion dhe magjepsje tek lexuesit e tij.

Dhe, pavarësisht atyre që gjykojnë stilin e tij të vrazhdë, sipërfaqësor dhe retorik, ai fiton çmimin Nobel.

Stili gjuhësor, shpesh i nxjerrë nga gjuha e ushtarëve dhe lundërtarëve, arrin t’u japë një ngjyrim realist rrëfenjave të tij, ndërsa në tregimet drejtuar fëmijëve, regjistri gjuhësor ndryshon dhe mbështjell butësisht lexuesit e vegjël në hijeshinë e tij të thjeshtë dhe misterioze. Fama e tij lidhet kryesisht me trillimet, me dy “Librat e xhunglës”, me “Drita që u shua” , “Capitani Coraggiosi” dhe “Kim”.

Tregimtari i të gjitha veprimeve arrin t’ju marrë frymën për shkak të pranis së njëpasnjëshme të ngjarjeve të treguara, të cilat edhe pse s’mundën ta bënin të famshëm, siç guxoi një poezi e vetme, mbeten një lëndë qenësisht e tija.

Gjatë Luftës së Parë Botërore, në vitin 1916 humbi djalin e tij të vetëm, Gjonin, jo më shumë se 18 vjeç. Jeta e tij, tashmë e tronditur nga vuajtjet e thella, përfundon pas një sëmundjeje të gjatë, nga e cila ai nuk mund të shërohej, ndoshta për shkak të dhimbjes së asaj humbjeje. Vargu rrëfimtar thahet, por shkrimtari dhe poeti brenda tij nuk shuhet. Të shkruarit për autorin tonë është një mënyrë për të kapërcyer atë ndjenjë vetmie që e kaplojë atë. Të shkruarit është një mënyrë për t’u ndjerë i gjallë. Dhe ai do të vazhdojë ta bëjë këtë derisa vdekja ta kapërcejë atë më 17 janar 1936 . I varrosur në Ëestminster Abbey, ai ende konsiderohet si një nga shkrimtarët më të rëndësishëm anglezë.