Imer Lladrovci/

Këto ditë shpërtheu një diskutim i gjerë publik me mllef për një ekspozitë të Shkëlzen Gashit që ishte hapur me mbështetjen financiare të Kuvendit të Kosovës, partive parlamentare dhe kryetares Haxhiu në qendër të qytetit të Prishtinës. Presidentja e Kosovës, dr. Vjosa Osmani, jo vetëm që s’mori pjesë në hapjen e ekspozitës, por edhe e kishte refuzuar më parë financimin e saj. Me gjasë, krye parlamentarja ishte zgjedhja e dytë e organizatorëve, shoqatave që kërkuan financimin e aktivitetit të turpshëm. Albulena Haxhiu thotë se të gjitha partitë parlamentare e përkrahen hapjen e ekspozitës, por si duket asnjëra prej tyre s’e mori mundimin për njohjen e fakteve themelore që sillte ajo në publik, sepse gjithë orteku filloi me një rrenë të madhe që kishte të bënte me civilët e armatosur në burg, pra me narrativin dhe me statistikat që e ulën numrin e të vrarëve për disa mijëra. Gabimet në kohë të shkurtër janë të vetëkuptueshme, por këtë herë po shënohet 27 vjetori i bombardimeve te NATO-së mbi Jugosllavinë/ Serbinë dhe Malin e Zi.

Duhet të theksojmë këtu faktin se ekspozita u hap pas botimit të librit të Shkëlzen Gashit me të njëjtin titull: „Masakrat në Kosovë 1998-1999“. Pak a shumë njëjtat gjëra i gjen edhe në libër. Arkitektura e argumenteve duhet të jetë e njëjta.

Ekspozita tanimë me një vendim administrativ të krye bashkiakut Përparim Rama u ndalua, u mbyll, por jo dhe faqet e librit në disa gjuhë, sepse në ekspozitë nuk thuhet pothuajse asgjë që s’është thënë edhe në libër, natyrisht këtu në ekspozitë përdoret një stil tjetër. Është konstatuar publikisht se kjo ekspozitë kishte mangësi të mëdha faktike dhe etike. Këto të fundit i dhanë ngjarjes një dimension skandali. Shkëlzen Gashi arsyetohet se ai i referohet studimeve të Natasha Kandiqit (Natasha Kandiç) për krimet në Kosovë, ndonëse ai e dinte që në studimet e saj nuk pasqyrohej krejt e vërteta e këtyre vrasjeve të shumta. Djallëzia e tij është e qartë. Me sa duket, ai ka gjykuar që kështu të shkundë, para të gjithëve shqiptarët dhe serbët, duke u pëshpëritur atyre në vesh se e vërteta nuk është vetëm kjo që thuhet.

Shkëlzen Gashi e përdhos kujtimin e të vrarëve me vetëdije të plotë. Ai e provoi kryengritjen dhe dështoi, por asgjë nuk bëri rastësisht. Nuk e di a ka shpifur vetë apo i ka përsëritur shpifjet e të tjerëve, por si studiues është dashur ta nuhas këtë rrezik moral.

Natasha Kandiqi përmes intervistash menjëherë është distancuar nga pohimet e autorit të ekspozitës, por ende jo nga libri i tij, i cili i transporton në publik këto fakte në tri gjuhë: në shqip për shqiptarët, në serbisht për serbët dhe në anglisht për botën. Megjithatë, edhe këtë duhet thënë: studiuesi Shkëlzen Gashi nuk ka qenë i shtrënguar nga asnjë instancë shtetërore t‘i referohet të tjerëve që nuk kanë njohje të drejtpërdrejtë të fakteve si vendësit. Si studiues, ai vetë duhej ta hulumtonte të vërtetën.

Ekspozita ka shkaktuar një reagim publik të fuqishëm mes shqiptarëve. Njëri e quante autorin „qen i keq që ta sjellë ujkun në torishtë“. Është fakt se me këtë ekspozitë të financuar nga shteti i Kosovës, është kryer një sakrilegj i madh, por është gjithashtu fakt se institucionet që e kanë „dëshmuar“ krimin e luftës në Kosovë nuk ndodhet brenda saj. Shteti i Kosovës është sjellë ndaj krimit dhe luftës sikur ajo të kishte ngjarë diku tjetër, larg dhe jo këtu. Edhe kjo s’ka ngjarë rastësisht, sepse në politikë siç ka thënë me një rast presidenti amerikan Franklin D. Ruzvelt ( Roosevelt) nuk ndodhë kurrë asgjë rastësisht. Me sa duket, dikush ka qenë i interesuar të jetë kështu.

Shkëlzen Gashi ka shkruar për librin e filozofit amerikan Noam Çomski ( Noam Chomsky) „Humazmii i ri ushtarak: mësimet nga Kosova“ ( The New Military Humanism: Lessons from Kosovo) para më tepër se 20 vjetësh në gazetën „Koha Ditore“. Them ka shkruar se në të vërtetë ka dezinformuar publikun lexues për një vepër dhe autor që edhe ai s‘e njihte. Çomski mbante anën serbe. Qëndrimi i tij etik është skandaloz. Në këtë libër Çomski paraqitet në dukje si kritik, por në fakt tërthorazi përkrah Millosheviqit. Shkëlzen Gashi edhe atëherë na e paraqiste këtë përbindësh si një model të filozofit që reflektonte për të gjitha dhe vinte në përfundim se Millosheviqi ishte ndëshkuar padrejtësisht, kurse një filozof tjetër, Jürgen Habermasi (Habermas) , intervenimin e kritikon për disa gjëra, por në fund e sheh si një reagim të përgjegjshëm etik.

Po i marrë në shqyrtim për ilustrim vetëm disa masakra që janë më tipike dhe që kanë ngjarë në të dy vitet e luftës, në vitin 1998 dhe në vitin 1999. Këtë gjë e bëjmë për të vëne në pah disa mungesa, shqyrtimin e të cilave ka mundur ta bëjë Shkëlzen Gashi dhe t’i sigurojë vetes një qasje origjinale ndaj krimit dhe bashkë me të edhe një njohje të përgjithshme për kontribut pozitiv në hulumtimin e rrugëve të pajtimit mes serbeve dhe shqiptarëve. Gjërat e pakëndshme që kanë ndodhur nuk mund t‘i zhbëjmë, por ajo që mund të bëjmë është trajtimi i tyre me korrektësi dhe sinqeritet.

Lufta e Jasharëve s’ka qenë shumë e vështirë për hetim si masakrat e tjera të mëvonshme? Fisi Jashari tashmë ka anëtarë të rinj të tij që kanë moshë gati 30 vjeçare. Ata, në ndërkohë, kanë mësuar nga pjesëtarët e familjeve të tyre që kanë mbetur gjallë shumë gjëra që s‘i di publiku i gjerë. Ka edhe të tjerë që ishin ende foshnja apo fëmijë, edhe pse jo shumë se një pjesë u vra gjatë qëndresës. Jasharët e tjerë, jashtë familjes së Shaban Jasharit, në momentin që u sulmuan u mbrojtën si mundën dhe ditën, luftuan si shqiptar se formë tjetër ekzistence s‘u la armiku i tyre serb. Ende për këtë masakër nuk ekziston një hulumtim i mirëfilltë.

Një masakër tjetër e madhe është Masakra e Mejës. Askund tjetër në Kosovë s‘u vranë kaq shumë shqiptarë në të njëjtin vend. Në ekspozitë thuhet se mes civilëve pati edhe njerëz qe dikur i kishin takuar UÇK-së. Njohësit e rrethanave s‘e mohojnë këtë fakt, por ata thonë se ata ishin civilë të paarmatosur si të tjerët. Masakrimi i shqiptarëve ne Mejë s‘kishte arsye të tjera veç faktit se ata njerëz ishin shqiptarë.

Me bombardimin e Burgut të Dubravës ndodhi diçka që nuk duhej të ndodhte as ne luftë, sepse ekzistojnë konventa ndërkombëtare që i mbrojnë civilët, aq më tepër kur ata janë dhe të burgosur. Autorët e ekspozitës përveç statistikës së gabuar farkuan edhe një term kontrovers: civilët e armatosur. Kjo ngjarje s‘është ndriçuar fare, saqë ndonjëherë të shkon mendja se vrasja në këtë mjedis ishte si një ndëshkim i dëshiruar.

Nga një ekspozitë për luftën, njerëzit presin qartësinë që u mungonte dikur. Por, edhe pas 27 vjetësh nga intervenimi i NATO-së, shumë gjëra kane mbetur të mjegulluara si edhe më parë. Që e keqja të jetë më e madhe, ata që duhet të sjellin qartësi, shkaktojnë rrëmujë me dezinformimin e tyre. Nuk është prekur vetëm narrativë, por edhe statistika e luftës, ndaj dhe mllefi është jashtëzakonisht i madh.

Instituti i Historisë “Ali Hadri” në Prishtinë ka publikuar vëllimin “Pasqyrimi i gjendjes në Kosovë në fund të viteve ’80 sipas dokumenteve të Arkivit të Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme të Shqipërisë” përgatitur nga Prof. as. Dr. Haxhi Ademi dhe bashkëpunëtorja e jashtme Dr. Lumturie Kurtishaj-Sopa.

Ky botim sjell për herë të parë një përmbledhje të dokumenteve arkivore origjinale që ndriçojnë periudhën më të tensionuar të historisë së afërt të Kosovës. Dokumentet, transkriptuar nga Arkivi i Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme të Shqipërisë, ofrojnë dëshmi të drejtpërdrejta për shqetësimet dhe përpjekjet institucionale të Shqipërisë ndaj zhvillimeve dramatike në Kosovë në fund të viteve ’80 dhe fillimin e viteve ’90.

Fund të viteve ’80 shënojnë një kapitull vendimtar për Kosovën, kur Federata Jugosllave po shpërbëhej dhe autoritetet serbe po forconin pushtetin represiv. Dokumentet pasqyrojnë shkeljet e të drejtave të njeriut, presionet politike dhe sociale, përpjekjet për kolonizimin e Kosovës, si dhe reagimin e institucioneve shqiptare për të ndërkombëtarizuar situatën dhe mbrojtur popullsinë shqiptare.

Botimi përfshin raporte diplomatike, analiza statistikore mbi shpërnguljet, raportime mbi represionin juridik dhe përdorimin e ligjeve penale ndaj shqiptarëve për shprehje paqësore të mendimit politik. Gjithashtu, trajtohen edhe propagandat mediatike serbe dhe gjendja ekonomike dhe sociale, duke ofruar një pamje të plotë të sfidave të kohës.

Ky vëllim u ofron studiuesve, historianëve dhe publikut burime autentike për të kuptuar situatën historike dhe diplomatike të Kosovës, duke dëshmuar angazhimin e Shqipërisë dhe qëndresën e popullit të Kosovës për liri, barazi dhe dinjitet kombëtar.

Albert Vataj/

Diogjeni i Sinopës (rreth 412–323 p.e.s.) mbetet një nga figurat më tronditëse dhe më të papajtueshme me kohën e vet, në historinë e filozofisë dhe kurajoja e mendimit, që është ndeshur kërcënueshëm me të keqen, në përpjekje për ta shpëtuar njeriun nga vargonjtë e robërisë së vesit, egos dhe megallomanisë.

Ai nuk ishte thjesht përfaqësues i Cinizmit. Ai ishte vetë mishërimi i saj. Një njeri që e shndërroi jetën në provë të mendimit dhe mendimin në akt sfidues ndaj çdo norme të rreme.

Në një botë që i lutej pasurisë, famës dhe pushtetit, Diogjeni zgjodhi të jetojë si një kundërthënie e gjallë, i zhveshur nga tepricat, por i pasur në liri.

Për të, virtyti nuk ishte një koncept abstrakt, por një mënyrë jetese radikale. Ai besonte se njeriu duhet të jetojë “sipas natyrës”, duke hedhur tej çdo artificë që shoqëria imponon si vlerë. Kjo e çoi atë në një përplasje të vazhdueshme me konvencionet, të cilat ai i demaskonte me një ironi të pamëshirshme dhe një guxim të rrallë. Ai nuk predikonte nga një podium, ai predikonte duke jetuar sipas filozofisë dhe mësimeve të tij.

Një nga imazhet më tronditëse që historia ka ruajtur për të është ai i jetesës në një enë të madhe qeramike, shpesh e quajtur “fuçi”. Kjo zgjedhje nuk ishte varfëri e detyruar, por një akt filozofik, një deklaratë se njeriu mund të jetë i lirë vetëm kur nuk ka nevojë për asgjë.

Kur pa një djalë që pinte ujë me duar, ai hodhi kupën e tij, duke pranuar se kishte qenë ende i tepërt në thjeshtësinë e vet. Ky gjest i vogël përmban një të vërtetë të madhe, liria lind nga çlirimi, jo nga zotërimi.

Ironia e tij therëse u përplas edhe me figurat më të fuqishme të kohës.

Takimi me Aleksandri i Madh është bërë emblemë e këtij përplasjeje. Kur pushtuesi i botës i ofroi t’i plotësonte çdo dëshirë si shprehje e vlerësimit, Diogjeni iu përgjigj me një qetësi të pamposhtur, dhe gjest ikonik, “Lëviz pak më tutje, se më ke zënë diellin.” Në këtë fjali të thjeshtë qëndron një filozofi e tërë. Kjo ishte një postulat. Ai që zotëron veten nuk ka nevojë për asgjë nga të tjerët, as edhe nga një perandor.

Edhe kur fati e hodhi në skllavëri, ai nuk e humbi kurrë sovranitetin e tij të brendshëm.

I kapur nga piratët dhe i shitur në treg, ai nuk e përkufizoi veten nga zinxhirët, por nga aftësia për të sunduar vetveten. Kur u pyet se çfarë dinte të bënte, u përgjigj: “Di të sundoj njerëzit.” Dhe kur pa Xeniades, kërkoi të blihej prej tij, jo si shërbëtor, por si mësues. Në këtë përmbysje rolesh, Diogjeni dëshmoi se autoriteti i vërtetë nuk buron nga pushteti formal, por nga epërsia morale.

Në shtëpinë e Xeniadesit, ai nuk jetoi si skllav, por si edukator. Ai u mësoi fëmijëve të tij vetëpërmbajtjen, qëndrueshmërinë dhe artin e të jetuarit me pak, një arsim që nuk synonte të prodhonte njerëz të suksesshëm sipas standardeve të shoqërisë, por njerëz të lirë sipas ligjësive të natyrës.

Trashëgimia e tij tejkalon kufijtë e kohës. Mendimi i tij u bë një burim frymëzimi për filozofët stoikë si Epikteti, Seneka dhe Marcus Aurelius, të cilët e zhvilluan më tej idenë e lirisë së brendshme, të qëndrueshmërisë përballë fatit dhe të zotërimit të vetvetes. Në këtë kuptim, Diogjeni nuk ishte një margjinal i historisë, por një themelues i një etike që i reziston kohës, shkund edhe sot vetëdijen njerëzore.

Ai nuk la pas traktate apo sisteme të ndërlikuara filozofike. Ai la një jetë, dhe kjo jetë ishte argumenti i tij më i fortë, predikimi më i thellë i besimit te vlerat. Në një epokë ku njeriu matet me atë që zotëron, Diogjeni na sfidon ende sot me një pyetje thelbësore, çfarë mbetet nga ne, kur i heqim të gjitha ato që mendojmë se na përkasin? Ai ishte, në thelb, një provokim i përhershëm ndaj ndërgjegjes njerëzore, një kujtesë se liria nuk jepet, por fitohet duke mos pasur nevojë për të.

Pse fillimi i shekullit XXI mund të ripërcaktojë qytetërimin njerëzor.

Nga Cafo Boga

Dy herë në vit, Toka arrin një moment të rrallë ekuilibri kur dita dhe nata bëhen të barabarta në të gjithë planetin. Ekuinoksi pranveror i 21 marsit është parë prej shekujsh si simbol i rilindjes dhe i fillimit të një cikli të ri në natyrë. Në shumë tradita të lashta ai lidhej edhe me idenë e hapjes së një epoke të re – një moment kur drita fillon të mbizotërojë mbi errësirën dhe jeta rikthehet në botën natyrore. Megjithatë, ndërsa cikli astronomik përsëritet çdo vit, kthesat e mëdha në historinë e qytetërimit njerëzor ndodhin shumë më rrallë – ndonjëherë vetëm një herë në disa shekuj. Dekadat e para të shekullit XXI po duken gjithnjë e më shumë si një moment i tillë, ku revolucionet teknologjike, zhvendosjet në balancat gjeopolitike, transformimet demografike dhe tranzicioni drejt sistemeve të reja energjetike po bashkohen për të ndryshuar rrjedhën e historisë njerëzore.

Revolucionet teknologjike, zhvendosjet në fuqinë globale, ndryshimet demografike dhe kalimi drejt burimeve të reja të energjisë po zhvillohen me një ritëm të paprecedentë. Së bashku, këto procese mund të shënojnë fillimin e një transformimi historik të krahasueshëm me Rilindjen Evropiane ose Revolucionin Industrial – një transformim që mund të formësojë trajektoren e qytetërimit njerëzor për breza të tërë.

Çdo brez priret të besojë se jeton në kohë të jashtëzakonshme, por vetëm disa periudha në histori shënojnë vërtet fillimin e një kapitulli të ri për njerëzimin. Rilindja e shekullit XV ndryshoi rrënjësisht dijen dhe eksplorimin e botës. Revolucioni Industrial transformoi ekonomitë dhe shoqëritë. Pas Luftës së Dytë Botërore u krijua një rend i ri politik dhe ekonomik global që formësoi gjysmën e dytë të shekullit XX.

Sot, në dekadat e para të shekullit XXI, njerëzimi mund të jetë përsëri pranë një momenti të tillë kthese historike.

Teknologjia dhe qytetërimi i ri digjital

Në qendër të këtij transformimi qëndron përshpejtimi i jashtëzakonshëm i teknologjisë. Inteligjenca artificiale, robotika, bioteknologjia dhe rrjetet globale digjitale po ndryshojnë tashmë mënyrën se si funksionojnë shoqëritë.

Në veçanti, inteligjenca artificiale mund të bëhet teknologjia përcaktuese e këtij shekulli. Aplikimet e saj shtrihen pothuajse në çdo fushë – nga mjekësia dhe prodhimi industrial deri te financat, arsimi dhe siguria kombëtare. Sistemet që analizojnë sasi të mëdha të dhënash dhe kryejnë detyra komplekse mund të ndryshojnë rrënjësisht natyrën e punës dhe produktivitetin ekonomik.

Ndërkohë, bioteknologjia po hap horizonte të reja në mjekësi, ndërsa lidhja globale digjitale po mundëson bashkëpunim shkencor në një shkallë të paprecedentë. Së bashku, këto zhvillime po hedhin themelet e asaj që shumë analistë e quajnë një qytetërim të ri digjital.

Një rend global në ndryshim

Këto transformime teknologjike po ndodhin paralelisht me ndryshime të rëndësishme në skenën gjeopolitike. Sistemi ndërkombëtar i krijuar pas Luftës së Dytë Botërore po evoluon gradualisht drejt një strukture më shumëpolare.

Fuqitë ekonomike në rritje, si Kina dhe India, po riformësojnë tregtinë dhe ndikimin global, ndërsa aleancat rajonale po fitojnë rëndësi gjithnjë e më të madhe. Periudhat e tranzicionit gjeopolitik shpesh sjellin pasiguri, por ato krijojnë gjithashtu mundësi për forma të reja bashkëpunimi dhe për institucione të reja ndërkombëtare.

Historia tregon se momente të tilla – kur ndryshimi teknologjik dhe riorganizimi politik ndodhin njëkohësisht – shpesh shënojnë fillimin e një faze të re historike.

Tranzicioni energjetik

Një tjetër ndryshim i madh lidhet me transformimin e sistemeve globale të energjisë. Për më shumë se një shekull ekonomia botërore është mbështetur kryesisht te lëndët djegëse fosile. Sot, megjithatë, teknologjitë e energjisë së rinovueshme, si energjia diellore dhe ajo e erës, së bashku me përparimet në ruajtjen e energjisë dhe në energjinë bërthamore, po riformësojnë gradualisht bazat e zhvillimit industrial.

Tranzicionet energjetike historikisht kanë transformuar ekonomitë globale. Kalimi nga druri te qymyri ndihmoi në lindjen e Revolucionit Industrial, ndërsa kalimi te nafta fuqizoi ekonominë moderne të shekullit XX. Lëvizja drejt sistemeve energjetike më të pastra dhe më të larmishme mund të transformojë përsëri marrëdhëniet ekonomike dhe gjeopolitike.

Mësime për vendet e vogla

Për vendet më të vogla – veçanërisht për ato në rajone si Ballkani – tranzicioni global që po zhvillohet paraqet njëkohësisht rreziqe dhe mundësi. Në një botë gjithnjë e më shumëpolare, forca e tyre më e madhe mund të jetë fleksibiliteti dhe aftësia për t’u përshtatur.

Duke investuar në arsim, në infrastrukturë digjitale dhe në aftësi teknologjike, shtetet e vogla mund të pozicionohen brenda ekonomisë së re të dijes në vend që të mbeten në periferi të saj. Po aq e rëndësishme është edhe ndërtimi i institucioneve të qëndrueshme demokratike, respektimi i shtetit të së drejtës dhe bashkëpunimi rajonal, të cilat krijojnë stabilitetin e nevojshëm për të tërhequr investime dhe inovacion.

Në vend që të përpiqen të konkurrojnë me fuqitë e mëdha për nga madhësia, vendet e vogla mund të kenë sukses duke u specializuar në sektorë strategjikë si shërbimet e avancuara, turizmi i qëndrueshëm, energjia e rinovueshme dhe teknologjitë e specializuara.

Për vendet e Ballkanit Perëndimor – përfshirë Shqipërinë, Kosovën, Malin e Zi dhe Maqedoninë e Veriut – ky moment paraqet një mundësi të veçantë për të thelluar bashkëpunimin rajonal, për të forcuar lidhjet me institucionet euro-atlantike dhe për të shfrytëzuar pozicionin e tyre strategjik gjeografik dhe rrjetet e diasporës për t’u integruar më plotësisht në ekonominë globale.

Në të njëjtën kohë, shtetet e vogla përfitojnë duke ruajtur marrëdhënie konstruktive me një gamë të gjerë partnerësh ndërkombëtarë dhe duke mos u mbështetur te një fuqi e vetme mbrojtëse. Në një rend global në ndryshim, marrëdhëniet e diversifikuara diplomatike dhe ekonomike rrisin qëndrueshmërinë dhe ndihmojnë në mbrojtjen e sovranitetit kombëtar. Vetë historia e Ballkanit ofron shumë shembuj që tregojnë se mbështetja e tepërt te një mbrojtës i vetëm i jashtëm mund t’i bëjë vendet e vogla të cenueshme kur ndryshojnë balancat gjeopolitike.