Lazer Stani/

E pashë dhe nuk po u besoja syve. Bardhyl Londo këtu? Si ka mundësi? U kujtova se kishte ndërruar jetë para katër vitesh. Ishte ulur në një karrige, në skutën gjysmë të ndriçuar të kafenesë, i hequr në fytyrë, me një xhup të vjetër të hedhur krahëve. Mëngët e shprazta të xhupit i vareshin anash trupit. Ngriti kokën dhe më veshtroi me sytë e tij të thellë, të pikëlluar.

“Çfarë vetmie e madhe është vdekja”, tha.

Unë qëndroja në këmbë i shtangur përballë tij, pa mundur të shqiptoj asnjë fjalë. “Kam shkruar disa poezi të mrekullueshme,” tha, si për t’më lehtësuar nga pesha e rendë e fjalëve për vetminë e madhe të vdekjes. I mbytur në heshtjen time të ankthshme, po e dëgjoja mosbesues. Ai me sa duket, e lexoi mendjen time, se aty për aty shtoi, duke e ngritur dhe qartësuar zërin:

“Poezitë i shkruan fryma, Lazër, jo trupi. I shkruan fryma!” Pas këtyre fjalëve të shqiptuara me forcë e vendosmëri, siç shqiptohën fjalët që bartin të vërtetat e përjetshme hyjnore, një mur i padepërtueshëm mjegulle u ngrit midis nesh, por jehona e zërit të tij, vazhdon të më kumbojë në veshë.

PS: Poeti Bardhyl Londo, ndërroi jetë katër vite më parë, me 18 shkurt 2022.

Prof.as.dr Elindë Dibra/

Në këtë përvjetor, gazeta Dielli, shënon 117 vite jetë — një udhëtim që nisi më 15 shkurt 1909, në Boston dhe që vazhdon edhe sot. Që nga ajo kohë, Dielli u bë dritarja përmes së cilës u paraqiten shqetësimet e kohës, u formësuan ide dhe u ruajt lidhja shpirtërore me atdheun. Gjatë këtyre 117 viteve, kjo gazetë është mbajtur gjallë nga përkushtimi i kontribuesve të shumtë — editorë, studiues, historianë, shkrimtarë, veprimtarë e intelektualë. Përmes tyre, Dielli u bë një hapësirë ku historia dhe shpresa për Shqipërinë e lirë u ndërthurën së bashku.

E lindur në një kohë kur nevoja për organizim kulturor dhe politik të diasporës ishte shumë e nevopjshme, gazeta u bë shumë shpejt zëri i shqiptarëve të Amerikës Themeluesit dhe kontribuesit e saj të hershëm, ndër të cilët Fan Noli, Faik Konica, Kristo Floqi, Sotir Peci, Kostë Çekrezi dhe të tjerë, e panë shtypin si një mjet për të mbajtur të gjallë lidhjen midis diasporës dhe vendlindjes.

Gjatë dekadave, Dielli ka dokumentuar zhvillimet më të rëndësishme të historisë shqiptare, duke u bërë një kronikë e përpjekjeve të shqiptarëve për ruajtjen e gjuhës, kulturës dhe vetëdijes kombëtare. Në faqet e saj, janë pasqyruar debatet politike, reflektimet kulturore dhe sfidat e komunitetit shqiptar në mërgim. Në këtë mënyrë, gazeta ka tejkaluar funksionin e saj informativ për t’u shndërruar në një hapësirë ku ndërtohet dhe ruhet kujtesa historike.

Roli i Diellit, si një institucion i shqiptarizmit në diasporë është vënë në dukje edhe në interpretimet e mëhershme të shtypit shqiptar në mërgim. Revista Shêjzat, në një shkrim të botuar në vitin 1959, në rubrikën “Xixat e Shêjzave”, e përshkroi këtë gazetë si një shtyllë të rëndësishme të jetës kulturore dhe identitare të shqiptarëve jashtë atdheut. Ky vlerësim dëshmon se rëndësia e Diellit është perceptuar jo vetëm si një realitet i brendshëm i diasporës shqiptare në Amerikë, por edhe si një element i rëndësishëm i vetëdijes kulturore shqiptare në mërgaten europiane.

Në planin personal, pata mundësinë të nis një punë kërkimore që do të vijojë me gazetën Dielli, një përvojë me rëndësi të veçantë për drejtimin e hulumtimeve të mia. Kontakti i drejtpërdrejtë me këtë burim, përmes shfletimit të numrave të saj në arkivin e Federatës “Vatra”, më dha mundësinë ta përjetoja në mënyrë konkrete vazhdimësinë historike dhe kulturore që kjo gazetë përfaqëson.

Shfletimi i Diellit dëshmon se ajo nuk është vetëm një dokument historik, por edhe një hapësirë ku ndërthuren e shkuara dhe e tashmja e mërgatës shqiptare. Në këtë përvjetor, është e natyrshme që mirënjohja të shtrihet mbi të gjithë ata që kanë kontribuar në jetën dhe vazhdimësinë e kësaj gazete. Nga themeluesit dhe editorët e parë, te bashkëpunëtorët e shumtë që kanë shkruar në faqet e saj ndër vite, secili ka lënë gjurmë në historinë e Diellit.

Në këtë rrugëtim kanë qenë të pranishme edhe gra intelektuale që kontribuan në diskursin kulturor të diasporës. Figura si Fehime Pipa dhe Safete Juka dëshmojnë se Dielli, u bë edhe hapësira ku u artikulua zëri i grave shqiptare, të cilat trajtuan çështje të rëndësishme që lidhen me identitetin, kulturën dhe jetën e komunitetit si dhe me momentet kyçe të zhvillimeve në Kosovë.(kryesisht vitet ’80-90)

Prania e tyre në faqet e gazetës është një dëshmi e rëndësishme e rolit të grave në jetën intelektuale të diasporës shqiptare dhe e përfshirjes së tyre në proceset e ruajtjes së kujtesës kulturore dhe politike. Në këtë mënyrë, Dielli shfaqet si një hapësirë gjithëpërfshirëse e mendimit intelektual shqiptar në mërgim.

Kështu, përvjetori i Diellit, nuk është vetëm një moment përkujtimor, por një dëshmi e vazhdimësisë së një institucioni që ka shërbyer si kronikë e historisë dhe si hapësirë reflektimi mbi identitetin kombëtar. Nga themelimi i saj në vitin 1909 deri në ditët e sotme, gazeta vazhdon të ruajë lidhjen midis së kaluarës dhe së ardhmes së shqiptarëve në mërgim, duke mbetur një burim i çmuar për studimin dhe ruajtjen e trashëgimisë kulturore të diasporës. Në përmbyllje, ky përvjetor nuk është vetëm një kujtim i së shkuarës, por një urim për të ardhmen: që Dielli të vijojë të ndriçojë rrugën e shqiptarëve në mërgim, duke mbetur zë i kujtesës, identitetit dhe i shqiptarizmës.

Ambasador Dr.Blerim Reka*/

Festimet janë jo vetëm kremtim, por edhe reflektim për atë se: ku ishim, ku jemi e ku do të jemi? Ku ishim?

As në 18 vjetorin e pavarësisë, nuk e harrojmë të kaluarën tragjike: një shekull shtypje koloniale, aparteid dhe gjenocid të Serbisë kundër shqiptarëve në Kosovë.

Ku jemi? Sot, Republika e Kosovës është shteti më pro Amerikan në botë, vendi më demokratik në Ballkan me kushtetutën- model më të avancuar për mbrojtjen e pakicave kombëtare. Shteti më i ri evropian, u ngrit nga një luftë çlirimtare kundër pushtuesit serb, në një rrëfim suksesi të shtet-ndërtimit demokratik.

Ku do të jemi? Gjithnjë përkrah SHBA dhe komunitetit evro-atlantik, duke ndarë me ta vlerat e demokracisë perëndimore. E ardhmja i takon Kosovës! Prandaj, duke Ju faleminderit juve, që ishit ambasadorë të Kosovës, kur Kosova nuk kishte ambasada,

Atëherë, kur ju ishit zëri i Kosovës së pushtuar, që fliste për Kosovën ne Uashington e Nju Jork.

URIME 18 VJETORIN E PAVARËSISË SË KOSOVËS!

Lavdi ushtarëve të lirisë dhe falënderim i përjetshëm SHBA-ve,

Lavdi UÇK-së dhe Komandantit legjendar Adem Jashari,

E përhershme Republika e Kosovës!

Zoti e bekoftë Kosovën,

Zoti i bekoftë SHBA!

*Fjala e mbajtur në Federatën Vatra me rastin e festimit të 18 vjetorit të pavarësisë së Kosovës.

Luan Rama/

Është e veçantë dhe njëkohësisht e prekshme të lexosh dhe të shkruash në avion, të lexosh librin « Brenga » e Pashko Camaj e njëkohësisht të mos i përmbahesh tundimit të shkruash diçka, edhe pse në ajër në lartësinë e 10.000 metrave, të kërkosh dhe gjesh nëpër xhepa një letër, çka shpesh ndodh tek unë nëpër udhëtime. Kaq lart mbi tokë përjetoja historinë e Job-it biblik, pasi shumë histori shqiptare të viktimave të kohës së totalitarizmit në Shqipëri ta risjellin këtë figurë biblike, këtë njeri që u vu në sprovë, që provoi ndëshkime e linçime të jashtëzakonshme dhe që nuk e humbi besimin e tij. Figura e Job-it është nga figurat më interesante të Biblës, që frymëzoi qindra e qindra letrarë e piktorë, mijra artistë të këtij rruzulli, veçanërisht ata të Renesancës, siç mund ta shohësh në braktisjen më tê madhe në një tablo të Georges de la Tour, të Riberës, Crayer apo Biscano, Bonat apo Chagall… « Job-i » i Camajt në personazhin e Markut provoi rrugët e burgut, të Burrelit e Spaçit.

Një Job që e donte jetën dhe tokën, që e donte jetën me forcën dhe lirizmin e një shpirti human që prekej nga e bukura, libri, arti. Në mënyrë paralele dhe kompozuar bukur nga një dorë mjeshtri, Camaj na tregon brengën e madhe që Tonini nuk i tha mikut të tij të ngushtë Mark se po arratisej, një brengë që i dhëmbi gjithë jetën deri në çastet e fundit, pasi atë natë të fundme në fshatin e tyre dikush i kishte parë nëpër natë e domosdo, njerëzit e Sigurimit do ta fajësonin Markun që nuk tregoi por qëndroi mes maleve të dashura të tij. Që atë ditë, dy udhë, dy jetë, nisen në drejtime të kundërta: ajo e Toninit, drejt lirisë, përtej kufirit, edhe pse jo pa vuajtje sërish, dhe tjetra, ajo e Markut, drejt burgut dhe humbjes së lirisë. Kështu Marku-Job zbriste shkallët e ferrit, për të cilin Dante, sigurisht do të habitej se përse e kishin hedhur në këto rrathë të errta të vuajtjes së skajshme. Përse vallë?… Duke tentuar dhe Marku rrugën e lirisë, i diktuar dhe i futur në një shpellë ai sheh drejtpërdrejt vrasjen e dikujt tjetër që dhe ai donte të arratisej. Dhe kjo vrasje shihet përtej ujrave të një ujvare, përshkruar me një ndjesi të jashtëzakonshme.

“Brenga”, nuk i përket vetëm këtyre dy personazheve. Brenga si brengë ishte e shumë shqiptarëve që u arratisën. Tani që po shkruaj për brengën, kujtoj njerëz të familjes sime që u arratisën në Hartford të Amerikës, kujtoj gjithashtu miken e dashur të shtëpisë, Simes, që asnjëherë nuk e dënoi vëllain e vet, Arshi Pipa, ndërkohë që brenga Arshiun e brejti gjithë jetën, e kështu, për qindra e qindra të tjerë me një mal brengash që rënduan në shpirtrat e tyre, pasi totalitarizmi shqiptar ishte edhe më i ashpër, pasi ai godiste dhe të afërmit e njeriut opozitar.

Jeta dhe historia shqiptare e gjysmës së dytë të shekullit XX është e mbushur me fakte e përvoja të ngjashme si ajo që lexon në këtë roman. Job-i ka jetuar në Shqipëri me shumë imazhe, fytyra, aq sa në një farë mënyre u bë një figurë “popullore”, siç e tregojnë dhe ish viktimat e burgjeve apo kampeve të internimit gjer në fshatrat e humbura të Shqipërisë. Por ky libër ndryshon nga shumë të tjerë, pasi këndvështrimi i “brengës” dhe “optika” e Job-it është e veçantë, drithëruese, që të njom syrin dhe shpirtin.

Autori ka hyrë thellë në botën e dy personazheve, vuan dhe ai me ata, duke kërkuar ta shuajë atë distancë midis shkruesit dhe figurës reale. Herë – herë qiejt çahen dhe një dritë e dielltë me ngjyra hyjnore i ndrit shpirtin Job-it. Po, Marku dashuron. “… Atë natë të qetë, Drita i puthi plagët. Dhe për herë të parë në jetën e tij Marku ndjeu se ishte dashuruar. Në atë çast mund të merrte frymë lirisht, pa u shtypur nga peshat e të shkuarës… Por në Shqipërinë e asaj kohe lumturia, si çdo dritë, ishte një flakë e rrethuar nga errësira”. Kjo dashuri shpejt do të thyhej dhe Job-it do t’i duhej të priste një ditë të lume.

Edhe pse në fund të romanit Marku thotë se « Unë nuk jam Job-i”, ai më shumë e thotë këtë nga modestia, pasi ai që e ka jetuar ferrin, nuk flet më për ferrin por për jetën, dritën, lumturinë që arrin ta prekë një ditë të fundme. Pas një udhëtimi të gjatë, duke lënë botën qiellore dhe zbritur në tokë, për një kohë të gjatë Job-i i mundimeve më shoqëronte ende. Ndjeja dhimbje për këtë figurë sa letrare aq dhe të një jete të vërtetë, por ndjeja gjithashtu dhe një lloj gëzimi që këta personazhe nuk harrohen, bëhen rrëfenja e semaforë për të na treguar udhën e duhur, për të na treguar forcën e njeriut dhe vlerën e një shpirti human, se njeriu edhe në “brengë” për mikun e tij, vuan dhe do ta shlyejë “mëkatin” e tij. Më së fundi Tonini i lirisë, nga Amerika shkon drejt e në Iballë, në shtëpinë e mikut të tij. Ai hyn dhe heshtja nderet midis dy qenieve të dashura. “Nuk flasin. Pastaj Marku hap krahët: – Tonin,… je ti?…” E në bisedë më pas, Tonini i thotë: “Të kam kujtu! Cdo ditë të jetës sime, Zoti më ndihmoftë!…

Job-it në Bibël i kishin mbetur më në fund veç tre njerëz. Po kështu dhe Markut: njëri gjallë, Tonini dhe dy të humbur. E dashura e tij dhe babai i vrarë!

Job-i pastaj u ul përballë mikut të tij “Qanë si burra që kishin mbartur shumë, për shumë gjatë. Trupat u drodhën si të ishte vetë trishtimi që kishte pritur këtë çast për vite të tëra… Mirë se erdhe në shtëpinë tënde – dhe timen! – tha Job-i.

Alketa Burimi (Kapaj)/

Fjala shqiptar është hyjnore. Toka është amanet. Largësia është dhimbje — jo çlirim. Nga larg, gjërat duken më qartë. Edhe fjala shqiptar. Ajo nuk është e rrallë në përdorim, por e rrallë në ndjesi. Jo sepse nuk e themi, por sepse jo gjithmonë e mbajmë me përgjegjësi. Dhe nuk duhet ta harrojmë: fjala shqiptar është hyjnore. Ajo nuk është thjesht një emërtim etnik, por një thirrje e lashtë që lidh gjuhën, shpirtin dhe tokën. Është fjalë që lind nga shqipja — gjuha që flet drejt, që nuk fsheh, që mban brenda amanet, qëndresë dhe kujtesë.

Ne që jetojmë në diasporë e ndiejmë këtë më fort.

Sepse atdheun nuk e prekim çdo ditë, por e mbajmë në mendje, në gjuhë dhe në fëmijët tanë. Kur fjala “shqiptar” nis të shoqërohet me idenë e shpëtimit përmes largimit, atëherë nuk kemi humbur vetëm tokën apo mundësitë — kemi rrezikuar kuptimin e vetë emrit. Sepse fjala hyjnore nuk lind për t’u braktisur, por për t’u mbajtur. Shpesh, ikja është quajtur “shpëtim”.

Por largimi nuk është shpëtim — është mbijetesë. Dhe mbijetesa nuk mund të zëvendësojë kurrë përkatësinë.

Dhe pikërisht nga kjo largësi lind reflektimi i dhimbshëm: Çfarë ndodhi këta 35 vitet e fundit? Si u shpërbëm nga brenda? Si arritëm të përçahemi më shumë se kurrë më parë? Dhe pse sot e kemi kaq të vështirë ta duam njëri-tjetrin, edhe pse ndajmë të njëjtën histori? Ne harruam se ajo tokë me zemër të madhe na mban të gjithëve, pa dallim feje. Ajo tokë nuk pyet se si lutemi, por si jetojmë. Nuk ndan, por bashkon. Është toka që Zoti e mbolli për gjakun tonë shqiptar — për ta gëzuar të gjithë ne, për ta bërë të lulëzojë në çdo epokë, nën flamurin tonë kombëtar.

Një tokë që na ka duruar në gabime, në harresa dhe në largime, por që vazhdon të na presë pa kushte.

Nga ajo tokë, me rrënjë ilire dhe kujtesë shekullore, lindën burra trima të pushkës dhe të penës, që me armë dhe me fjalë mbajtën gjallë emrin “shqiptar”.

Të ruash emrin “shqiptar” sot është një përgjegjësi e madhe, sepse ai është mbrojtur dhe sakrifikuar ndër shekuj, që të mbijetojë si identitet, si histori dhe si amanet ndër breza. Shqipëria është e të gjithëve.

Edhe e atyre që jetojnë mbi të.Edhe e atyre që e shqiptojnë emrin e saj nga larg. Ajo nuk është pronë që shitet, as pasuri që negociohet. Nuk është mall tregu, as interes i ditës.

Shqipëria është amanet. Është tokë që trashëgohet, jo që tjetërsohet. Është shtëpi e përbashkët, jo plaçkë për t’u ndarë. Ne në diasporë e dimë se çfarë do të thotë të humbasësh tokën, rrënjën, gjuhën. Prandaj e dimë edhe këtë: kur një vend fillon të shitet, nuk humbet vetëm toka — humbet besimi, humbet drejtësia, humbet ndjenja e përkatësisë. Harruam se kombi nuk mbahet vetëm me flamur, himn apo kujtime historike.

Ai mbahet me sjellje, me respekt, me ndershmëri.

Me mënyrën si i flasim njëri-tjetrit, si e mbajmë gjallë gjuhën, si ua tregojmë fëmijëve historinë.

Ndoshta, pas shumë lodhjesh dhe zhgënjimesh, kemi humbur pak aftësinë për t’i ardhur pranë njëri-tjetrit.

Jo sepse nuk duam, por sepse jemi larguar nga kuptimi i thellë i asaj fjale hyjnore që na mban bashkë.

Shqiptarët janë më të fortë nga sa mendojnë vetë,

por edhe më të lodhur nga sa pranojnë. Jo sepse u mungon forca, por sepse kanë mbajtur gjatë një emër që është më i madh se vetja. Dhe kur një emër është hyjnor, ai kërkon më shumë se mbijetesë: kërkon besim, përgjegjësi dhe kujtesë.

Dhe megjithatë, ndihma mes nesh ekziston — shpesh në heshtje. Pyetja nuk është nëse dimë të ndihmojmë, por si të rikthehemi te besimi që fjala “shqiptar” kërkon prej nesh. Uroj që e ardhmja të sjellë politika që u mundësojnë shqiptarëve të rikthehen në vendin e tyre, të ruajnë gjuhën dhe traditat, të jetojnë pranë familjeve dhe të jenë zotër në tokën e tyre. Të kenë një jetë të denjë dhe të lumtur, ashtu siç e meritojnë. Sot, fjala shqiptar ndonjëherë shqiptohet me lodhje apo dyshim.

Por nga larg, ajo duhet të tingëllojë si betim. Sepse një komb nuk vdes kur varfërohet. Ai vdes kur humbet dashurinë për veten, për tjetrin dhe për tokën që e mban gjallë. Ai vdes kur shet atë që nuk i përket askujt veçse historisë, gjakut dhe amanetit shqiptar ndër breza.