ESSE – Page 393 – Dielli

NËNTË IKONAT E MËDHA PËR NË PARAJSËN E ARTIT

March 6, 2016 by dgreca

IKONA E PARË: LEONARDO DA VINÇI/

Ese nga Xhevair Lleshi/

Po. Të zgjedhësh për ikonë një autor të madh, të pavdekshëm! Jo për t’u bërë si ai, por duke e pasur idhull, një kandil për të ndriçuar rrugën tënde të vështirë. Ti mund t’i biesh violinës, mund të jesh këngëtar, skulptor, të pikturosh në kanavacë, si dhe mund të bësh mozaikart. Pra, je Sajmir Strati i madh. S’di prej kujt mund ta kem këtë trill, thoshte Sajmiri një mbrëmje të bruztë. Mundet prej aromës së trëndafilave, sepse kjo lule e rrethuar nga gjembat vetëmbrojtës ka një përsosmëri të pakrahasueshme, magjike. Aromë dhe ngjyra të pakrahasueshme. Mendova se duke luajtur gjatë fëmijërisë sime në natyrë, në bar e lule, me dallgët e detit, madje duke e parë detin nga lartësia e fiton me siguri artistin. Atje në malin përmbi det trillon, pavarësisht se çfarë, por të rrëmben engjëlli me krahë trilli. Ku mund të shkoja kur të rritesha? Në ç’vend? Në ç’det? Dhe për të gjitha këto u zgjova nga letargjia e tmerrshme mjaft vonë, atëherë kur ra gongu im. Po. Ky do të ishte Leonardo da Vinçi. Ikona ime e parë. Sepse, pavarësisht mjeteve të përdorura (gozhdë, pikërisht ato që mbërthyen Krishtin në kryq!) unë mund të ngrija një madhështi tjetër bote. Kisha lexuar shumë për të, kisha menduar gjatë për rrënjët e fuqishme të madhështisë dhe ngadalë-ngadalë ajo madhështi më ngriti në krahë, më frymëzoi, më bëri të palëndët, një frymor të qiejve. Dhe s’mund të isha më në lartësinë e malit për të parë detin, por nga lartësi të papara qiellore për të zgjedhur rrugën më të përshtatshme për të shkuar drejt Artit të Madh. Ky yll magjie u shërben të gjithëve për t’i bërë njerëz. Mendo, Leonardo po aq urtësisht do të merrte në krahë edhe një dáun, edhe një fukara dhe do të frymonte në qiej bashkë me ta. Dhe e mendova kthjellët plot drithërimë. Ai mund të ishte edhe njëzetepesë metra lartësi dhe një bazë që do t’i shkonte bustit dhe torsit të tij të shumëfishuar. Pastaj mjekra do të varej poshtë si dallgët e detit në sublimitet. Por fillimisht mund të ishte me përmasa të vogla dhe njëherësh eprane e me to të luaja me ngjyra, me thërrmija, si hojet e bletës që instinktivisht ndërton diçka të mahnitshme. Kjo do të thotë se duhej t’i dorëzohesha instinktit, nuhatjes së pavdekshme, që rron me ty edhe pasi ke mbaruar punë me këtë botë dhe i dorëzohesh një bote tjetër… Më dukej se do të rrija shtrirë mbi bar, duke vështruar qiellin lart, me sy mbyllur, nëpërmjet përfytyrimit dhe fytyra madhështore e Leonardo da Vinçit herë zmadhohej dhe herë zvogëlohej. Mendoni pak nëse i jeni dorëzuar vetes ndonjëherë kështu? Thashë që sikur të mendoheshit. Dhe për mua duhej vizatuar gjithçka nëpërmjet magjisë së Artit të Tij. Dhe me dridhje jo konvulsive, por nga ato dridhje të ëmbla që t’i fal vetëm Arti, të rrija përballë fasadës bosh, ndoshta siç bënte Onufri i madh para se të pikturonte ikonat e tij. Jo, mos mendoni që unë të paktën ta lë mënjanë Onufrin dhe një prej ikonave të tij. Por në këtë rast le të shkoja tek njëzetepesë metrat lartësi, pse jo në një nga fasadat madhështore të Tiranës, fundja edhe të Nju Jorkut. Se Onufri u përket të gjithëve, botës dhe shpirtit të saj, ndonëse Berati i çmendur pas birësimit, nuk lë dy gurë bashkë për ta mbajtur të fshehur në gjirin e Kalasë. Them nganjëherë se ashtu mund ta çosh edhe atë, Beratin, në qendër të botës, në Nju Jork. E, pra, le të kthehem te Leonardo…

Puna me të ishte sikur t’i kthehesha një vizite të zakonshme te gjyshja ime, buzë detit në Vlorë. Ajo teksa më mbante për dore, qeshte me erën dhe valët, më përkëdhelte mua, nuk ma lëshonte dorën dhe më pas më linte të lirë, të vrapoja buzë detit, të thithja gjithçka mundja, të ngrihesha kas e të bëhesha gati për fluturim. Kjo ndjesi më ndoqi gjatë gjithë punës. Lodhja fluturonte diku sipër meje. Skela herë zmadhohej e herë zvogëlohej ndërsa syri im bëhej qiklopik. I madh. I madh dhe ndalonte pak te drita e diellit. Sikur ndizej e gjithë bota në flakë, ndërsa pika e djersës, si kripë deti futej ngadalë brenda syrit tim dhe ma përcëllonte pak. Ndërkaq ngjyra para meje bëhej si e bruztë duke e larguar dritën të zbriste poshtë valëve të mjekrës. Domethënë se asaj dritës tjetër, nesër që do të projektohej poshtë portretit të madh, duhej të krijonte një sintoni energjie së poshtmi, nga Toka, aty ku qëndronte përjetësisht ky njeri i qiellit, i botës së etertë. Ky do të ishte trillimi i të vërtetës artistike dhe unë fare mirë së këndejmi mund të filloja rrugën time të lartësuar artistike. Këta do të ishin ikonat e Artit të Madh, ikonat e mia të madhërishme. Ikonat! E pse jo. Më ndihmoi Onufri i madh, Leonardo da Vinçi shqiptar që ta gjeja formulimin e vërtetë. Dhe ai do besuar patjetër, se është biri i shenjtë i tokës sonë, ikonë më vete, bashkë me ikonat e vjetra. Onufri si dhe Leonardo da Vinçi mos vallë më mbajnë për mendjelehtë? Jo pse iu futa një rruge të tillë, që çdo dembel tjetër, çdo qenie njerëzore që merr frymë do të largohej prej kësaj sëmundjeje e çdo frymori me një fat të shenjtë. Kur isha i vogël gjyshja më mësonte ato që edhe vetë nuk i dinte mirë, se nuk i përkiste ortodoksisë, më thoshte që të gjunjëzohesha para Shën Mërisë që mbante Jezu Krishtin në krahë dhe se si duhej të qaja. Ajo ishte një ikonë e Onufrit, por mjaft që ishte e Zotit. Mjaftonte. Edhe emrin e ka të bukur thoshte gjyshja. Mëria e shenjtë, që askush tjetër nuk do ta pranonte. Po kjo Mëri e shenjtë (jo Mari e shenjtë!) më shihte në sy teksa vendosja një pas një mbetjet e kthyera në mjete artistike e për t’i vendosur në portret, duke ruajtur raportet e burimit të dritës, thyerjen e saj, këndin, vendosjen, refraktimin e saj, lidhjet, hapësirat. Dhe lodhja gjithnjë largohej tej duke më vështruar e përmallur, e dëlirë, e këndellur. Atë ikonë të trashë e të brejtur, me ngjyra të drithëruara gjyshja ime myslimane jo e thekur nuk dihet nga ç’kohë e mbante në arkëzën e saj me ngjyrë më të zvetënuar nga ikona. Gjyshja e mbështillte me shami mëndafshi dhe e vendoste në vendin e saj duke belbëzuar ca fjalë të kthjellëta dashurie. Nuk e pyeta dot asnjëherë, nuk e kisha atë fuqi magjike për të arritur deri tek pyetjet, ndonëse kërshëria më gërryente së brendshmi. Vonë sigurisht do ta dija saktë se gjyshja ime e trashëgoi atë ikonë, ashtu siç e kishin trashëguar të parët e saj, derisa arriti gjer tek unë, duke më mbajtur para syve e duke më ushqyer me Artin e Madh, me dritën e saj të mekur që t’i shihja gjërat brenda çudisë së tyre, edhe pse drita kurrë nuk mjaftonte… A duhej të sakrifikoja më shumë se kaq, ndonëse trembesha mos më prishte punë befasia e mënyrës së vështrimit të gjërave më të mëdha se unë. Eh, ikona ishte e vogël, aq sa mund të mbështillej me një shami të trashëguar mëndafshi që mbante erë ftoi… Ndërsa unë ndodhesha përballë ikonës sime të madhe: Leonardo da Vinçit. Me shqisën e Onufrit, me sytë e detit të Vlorës, me shikimin e vendosur qiklopik. Pa këtë sy s’mund të bëhej ajo vepër. Po edhe me durimin e harbuar mbi veten time, shoqëruar nga intuita dhe me lëvizjen e smirtë të instinktit të sertë, agresiv. Duhej shkuar përpara, duhej bërë edhe pak më shumë sot, se dje. Dhe flija në këmbë si kali, ndonëse me përfytyrim të ndezur, si somnambul. Somnambul të Artit. Vetëm kjo ndjesi mund ta mbante në këmbë idenë, pa më tradhtuar asnjë sekondë. Të drejtën, këto që ju rrëfej janë gjëra të shpirtit, të padukshme, të pamjaftueshme kurrë që të ngrihet në këmbë e tëra, që të lëndohet paksa e djeshmja, që… O Zot! Ç’po bëja? Ndoshta një mëkat tjetër? Ndoshta një imazh të kthjellët, prej të verbri? Ndoshta. Atë ikonë më duhej t’ia falja jo kishës, por gjithë botës, duke ia lënë në gji mëmës, vendit tim, i cili më bëhej se më shihte shtrembër, madje edhe pa përkrahje, të dridhesha në duart e erës. Qeshja pakëz me trishtim, sepse kjo qe bërë për mua, pa më bekuar kush, pa ma dhënë uratën kush, duke më nxitur indirekt drejt një rruge pa krye, pa mecenat, sepse këto ikona nuk i ka për zemër askush dhe unë këtë gjë e dija kaherë dhe bash për këtë duhej të më vente mbarë. Po flisja me gjuhën e plakave, po me atë vështrim të vagëllyer përmes trishtimit. Se ka forcë të habitshme trishtimi. Ua them unë. Trishtimi sakrifikon edhe ikonat, edhe Leonardon tim, edhe Onufrin, sigurisht për mua. Po e vërteta rron, rrojnë edhe mecenatët me dorën e largët të uritur, ose më saktë për të më mbajtur kurdoherë të lodhur e të uritur. Duhej t’i kthehesha ikonës që ma kishte lënë trashëgim gjyshja, që kurrë nuk i dha emrin e ngatërruar të Shën Baba Aliut, as e ngriti mbi Tomorr, as e çoi në rrëzë të Nemërçkës, as e lëndoi me ngatërresën e emrave të tjerë. Dhe darkave kur sigurisht edhe unë prehem ledhatoj shaminë e mëndafshtë të ikonës onufriane, mbetem si pa frymë duke mos menduar kurrë më për mecenatët, për Makbethët, për Shekspirët. Ah, Shekspiri! Shekspiri i madh ulëritës, agresori më i madh që kam njohur, dashnori i lavdishëm, ikona njerëzore pa dritë të jashtme por me dritë magjie. Pse jo, ai duhej të ishte një ikonë tjetër e mua s’duhej të ma prishte marrëdhënien time me Leonardon dhe Onufrin. Ishte vendosur një raport i rrallë, një marrëdhënie biunivoke dhe e pa tradhtuar nga ide të tjera… Po shihja se portreti po merrte formë. Ditë pas dite. Eleganca e gishtave që më dukej se zgjateshin pa fund, që drithëronin edhe ata me ndjeshmëri. O Zot i madh! Çfarë paskam pritur! M’u bë se kjo ishte shqisa ime e tetë: gishtat. Harroja se ata janë simbol i prekjes, e vërteta e kulluar e prekjes. Dhe kështu jo shqisë e tetë, e tepërt, por krejt e njohur. A nuk marrin formë edhe vetë format nga lëvizja plot solemnitet shtypës dhe këndelljeje të majave të gishtave? A nuk bëjmë të mundur të zgjojmë dashuritë e fjetura me majën e gishtave, sidomos me mollëzën e parë të tyre? A nuk japim jetë e dashuri me prekjen tonë magjike? Ishte vetë prekja e lumnueshme, vetë magjia e saj? Ndaj dhe merrte formë përditë e më shumë Leonardo im, duke pasur pranë edhe syrin e Onufrit tim, ndoshta edhe të vështrimit të fshehtë të ikonës sime të vjetër…

Por së brendshmi rritej edhe frika. A do ta përfundoja? Sytë, vështrimi pak i errësurar. Format e plota të fytyrës, mjeshtëria e lartësuar e ballit, këndi i dritës. Ah, kjo dritë lemeritëse që ma trazonte aq keq shpirtin e mbyllur brenda një pike vështrimi. Tundja kokën me vete dhe e shihja nga kënde të ndryshme, duke vrapuar, duke ndenjur një orë të tëra se ku mund të mbyllej depërtimi i vështrimit të atyre syve të jashtëzakonshëm. Me sa ngjyra e shihte ai botën, me ç’dritë e mbështillte pikën ku ngulitej i përqendruar? Si në një film për Leonardon. Ku mund ta shihja apo thjesht më ndihmonte imagjinata ime e pakursyer? Duhej të ishte një skenar madhështor diku në Firence ose në Romë, apo më saktë në Mangalemin e Onufrit, një nga njëmbëdhjetë ikonat e mia. Po për këtë duhet dashuri tjetër. Se edhe Mangalemi mund të ishte një ikonë për njerëzimin. Edhe ai do të kalonte nëpërmjet këtij kaleidoskopi krijues? Pse jo? Një rrafsh Gjirokastre po ashtu, një lab duke kënduar e duke qëndruar si shkëmb, një malësor Veriu duke i rënë lahutës, një… Zot i Madh, ku më vete mendja! Jam me Leonardo da Vinçin tim! Dhe pikë! Këtu të robtohem, këtu le të vdes! Kjo është ikona ime e parë për njerëzimin. Bota do të kujtohet për këtë. Bota më përket mua. Përse? Për… Kurrë jo! Bota nuk ma shpërblen dot kurrë, edhe sikur të isha nën sqetullën gjigande të ndonjë Sorosi. Hm. Pikërisht atëherë do të ndodhte dhe tragjedia. Do të plakesha, do të rrëgjohesha, do të luaja mendsh me siguri. Se tjetër gjë më fal kjo punë. Tjetër shpirt. Tjetër kënaqësi: e lëbyrtë, plot drithërimë, aq shumë frymë dashurie!… E them solemnisht: nuk mund ta kem, madje as të kem të bëj me këtë gjë…

E pashë tek e mori formën. Mora frymë thellë për t’u siguruar që do të jetoja. Se një ikonë edhe të merr me vete, të mban në gji, duke menduar se së shpejti të ngjall përsëri. Eh ç’nuk bën fryma e shenjtë. Mund të marrësh sërish rrugën për të qenë në bregun e Vlorës dhe të shohësh lëkundjen e përshpirtshme të valëve të detit dhe pastaj të hedhësh vështrimin nga Çika. Brrrr. Ç’do të thoshte kjo? Çika mund të ishte sogjetimi i tretë drejt klasifikimit të ikonave të mia. Retë që vallëzojnë sipër. Një vallëzim makabër, i përbindshëm, duke dashur ta bëjnë për vete vashën, çikën, dritën e syrit. Përfytyrojeni pak. S’ka Perëndi që e mposht këtë frymëzim qiellor e të shenjtë për të vajtur te Çika! Ky frymëzim i maleve mund të më shpjerë tek Tomorri, te Bjeshkët e Namuna, te Gryka e Rugovës, tek solemniteti i Grykës së Kaçanikut, tek Qafështama që bekonte Skënderbeun, ose Skënderbeu duke vështruar detin nën furinë e erës në Kepin e Rodonit… Dhe ndalem, do t’i lë pak mënjanë malet dhe do të kungoj ikonën time të parë, ta lajë me dritë dielli, madje t’ia lë diellit, reve, shiut, syve njerëzorë dhe… kurrë mos u mbylltë në magazina të mëdha pritjeje. Se një ikonë, qoftë edhe Arti, duhet të jetë për njerëzit, ata duhet t’i falen, pikërisht në atë udhëkryq ku kalojnë më shumë, ndoshta në një grykë Gjibraltari ose në një grykë Otrantoje dhe të vështrojë detet. Se edhe ikona do hapësirat e saj, ashtu siç i kërkon me këmbëngulje sytë njerëzorë. Kjo më kujton Danten e gdhendur prej erës në Duino, pa hyrë në tunel. Si e gdhendi era Danten? Si? Pse të mos gdhendë era edhe Leonardon? Mos vallë kjo frymë Perëndie, Era, do ta gdhendë edhe Leonardon? Cila dorë skulptori do ta bënte këtë? Cili Fat do të përlindej për të rënë nën duart e daltës së Erës? Zot, ma jep këtë fuqi shkatërrimtare, këtë ndjesi të freskët puhize, për të vajtur tek e vërteta, për t’i vënë pikën e fundit Leonardos. Dhe e vështroja. Thellë, atje ku vështrimi bëhet një pikë e vetme. Dhe mbylla sytë. Dy lot kokërrmëdhenj më shpëtuan. Bekuar qoftë! Kjo është ikona e parë, rekordi im i parë Guinness… Amen!…

Tiranë, më 05.03.2016

KU E DHA JETËN ZENEL GJOLEKA?

March 5, 2016 by dgreca

Nga Idajet JAHAJ/ Zenel Gjoleka, Tafil Buzi, Rrapo Hekali e Çelo Picari përbëjnë katërshen e famshme të kapedanëve të Shqipërisë së Jugut (Kurveleshit e Mallakastrës) në gjysmën e parë të shekullit të XIX. Ata drejtuan lëvizjet e mëdha popullore që i paraprinë Rilindjes Kombëtare e që u bënë aq shqetësim për Portën e Lartë.

Ku e dha jetën kryetrimi Gjoleka?

Labëria ra në sërë

Mbenë gratë me lesh stërrë!…

Rrallë mund të ndodhë në jetën sociale të një populli – një dert, kuje e zi e tillë masive për individin e shquar. Këtë e bën heroi, jeta e të cilit është shkrirë plotësisht për jetën dhe idealet e përbashkëta e kolektivitetit. Zenel Gjoleka ishte bir i dashur i çdo dere, prandaj u nxinë edhe flokët e grave për vdekjen e tij:

…Mbajnë zi p’r ata të mjerë

Që nxiruan Labërinë,

Për Gjolek, Hodo Alinë

Mbenë lark nga vendi inë[1]

Me karadakas u grinë

Për të ruajtur kufinë.

Më 1852 malazestë sulmuan Shkodrën, nga veriu dhe jugu i liqenit të saj. Udhëheqësit e rezistencës popullore lëshuan kushtrimin dhe kërkuan ndihmë nga të gjitha krahinat e Shqipërisë. Ndihmat nuk vonuan, edhe nga Bregdeti, Himara, Dhërmiu, Vunoi, Qeparoi, Lumi i Vlorës, Kurveleshi, etj.

Shqipëtarët u lëshuan

Se ish lufta në kufi,

Nga gjithë anët shkuan

Me Gjolekën në Mal të Zi.

Kapedani lab pasqyrohet me epizëm të rrallë:

Karadak bëhet sefer[2]

Vjen Gjoleka serasqer

Me karadakas u ther

………………

Dërgon Vlladikë[3] qafiri:

-Ju karadakas sa jini,

Qafën e Kërstiqit ziri,

Vjen Gjoleka, po t’i bini!…

25 vjet luftë kish bërë ky kryetrim. Ishte bërë tmerri i hordhive otomane që vinin valë-valë për të nënshtruar Jugun. Tani, edhe vdekjen e dha atje, në vijën e shenjtë, kufirin verior të Atdheut. Vajtojca labe e qorton:

Gjolekë, të rëntë pika,

Të mbet koka në Vlladika!

Po kush ish Gjoleka i famshëm?

Disqet orale të këngëve të popullit e pasqyrojnë atë me nota të theksuara epike e liriko-elegjiake. Rrallëkujt populli i ka kënduar ashtu, me një pafundësi ndjenje e krenarie:

Që pa i dirsur mustaqja, kur ishte ende 18 vjeç, Zenel Gjoleka, ky djalë i ri kuçiot, zbatoi udhëzimin e Tafil Buzit (nga mërgimi) për vrasjen e Kaftanazit turk në Janinë, duke i marrë kështu hakën Ismail Vlorës (gjyshit të Ismail Qemalit) të cilin turqit e kishin vrarë me të pabesë në Janinë (1829):

Dërgon Gjolekë spanoi:

-Tafil Buzit të m’i thoi,

Gjoleka s’e turpëroi,

Kaftanazin ç’e martoi,

Nëpër dyzetmijë shkoi!…

Ai u bë udhëheqësi kryesor i kryengritjeve të viteve 1830-1850 që u bënë në Jug të Shqipërisë, sidomos asaj të vitit 1847, “më e madhja që nxori ky vend” sipas historianit grek Arvantinoit.

Atë vit “edhe ujët e lumit Shushicë” u bë i kuq nga gjaku i të vrarëve” – thotë gojëdhëna e popullit.

Kjo kryengritje pati jehonë të madhe edhe në Evropë. “Heroi i ditës kudo është Zenel Gjoleka” – shkruan një historian francez i kohës.

Lira popullore bashkëbisedon me trimin, si në legjendë:

Kini parë a s’kini parë,?

Si Zenel Gjolekë labnë?

Me njëmijë kapedanë…

O Gjolekë, a derëzi

Qish nuk t’u tremp ai si[4]

Me një goxha Rumeli?

Vajtojca e ledhaton me krenari:

O Gjolekë trëndafili,

Mua s’ma priste fiqiri

Të bëneshe kaq i miri

Sa të të kërkon veziri…!

I bën portretin e saktë kaçakut kryengritës, të tmerrshëm e simpatik:

O Gjolekë, lab i Kuçe,

Fustani mbi gju hajduçe,

Pall’ e larë me cullufe

Dyfeku me dyzet strufe.

…Pall’ e larë vetëtimë,

E shkreta i rrih pëqinë…

I flet, sikur i drejtohet legjendës, hyjnisë mbrojtëse të vegjëlisë:

O Zenel, të keqen – o,

Hipi balashit[5] e shko,

N’ato male më qëndro,

Pashallarët m’i shkurto,

Dhe nizamët[6]m’i lësho…

Jeta e trimit kaloi në luftë. Përfytyra e vargut e ngrin si në film:

Ç’është ai që si veriu

Nga gryk’ e Kuçit arriu?

Shtatëqind pas vetiu

Është Gjolek mandileziu,

Gjithë një jetë majë doriut,

Turqit me pallë ç’i griu,

Palla në dorë ç’i ngriu!…

Më në fund monumenti moral:

Sa rroi’ palla s’iu ter,

I erdhi vdekja me nder.

Dhe kryemotivi:

U trete, Gjolekë, u trete,

Sos u përpoqe për vete.

Po për gjithë vilajete.

Pse lufton, a derëzi,

-Sos për mua a për ty,

Po për gjithë Shqipëri!

“Për gjithë Shqipëri!”.

Kjo thënie – aforizëm qëndron në themelet e formimit dhe unifikimit të kombit. Është deviza e një kalorësi të madh të lirisë, i cili e shkriu tërë jetën dhe më në fund e dha edhe atë nga njëri skaj i Atdheut në tjetrin, pikërisht atje në vijën e shenjtë…

[1] nga vendi ynë (krahina)

[2] luftë

[3] komandanti I malazesve

[4] Trajta dialektore: qysh, sy…

[5] kalit

[6] bijtë e popullit shqiptar

7 MARSI- NDERIM PËR DY MËSUES TË PAHARRUAR

March 5, 2016 by dgreca

Nga: Prof. Murat Gecaj/

1.Mesud Abule, mësuesi e pedagogu dhe miku i shtypit tonë

Në korrik të këtij viti mbushen 11 vjet, nga dita kur u nda përgjithnjë nga jeta mësuesi e pedagogu, studiuesi e botuesi dhe veprimtari i dalluar, arsimor e shoqëror, ish-sekretari i Shoqatës ”Bashkësia Dibrane”, Mesud Sulejman Abule.

Lindi në Tiranë, më 21 prill 1932, në një familje atdhetare nga Dibra e Madhe, që trashëgoi e zhvilloi traditat e virtytet më të mira të shqiptarizmës. Shkollën fillore, 7-vjeçare dhe të mesme i kreu në kryeqytet. Më tej, vazhdoi studimet e larta në Beograd dhe i përfundoi me nota shumë të mira, në vitin 1955, në degën matematikë-fizikë, të Institutit të Lartë Pedagogjik të Tiranës.

Me njohuritë e fituara në bankat e shkollës, me pasionin, talentin dhe energjitë e tij djaloshare, Mesudi shërbeu me përkushtim, mësues dhe edukator i nxënësve në shkollat e mesme më në zë të Tiranës, si ”Qemal Stafa”, ”Çajupi” e ”Partizani”. Mbas një pune të gjatë e të pasur pedagogjike, ai u përzgjodh për të punuar pedagog në Shkollën Ushtarake ”Skënderbej” dhe në Shkollën e Bashkuar të Oficerëve, në kryeqytet. Aty shërbeu dhjetëra vjet me radhë, mësimdhënës e përgjegjës katedre, duke dhënë një ndihmesë të çmuar në modernizimin dhe zbatimin e matematikë-fizikës, në të gjitha lëndët e përpikta të fushës ushtarake. Breza të tërë kuadrosh të Ushtrisë sonë gjetën te ai specialistin e talentuar në lëndët që jepte dhe njeriun me virtytet më shembullore.

Studimi dhe puna me librin ka qenë një ndër fushat më të pëlqyera për Mesud Abulen. Në gazeta e revista të ndryshme ka botuar dhjetëra artikuj e studime, sidomos nga fusha e shkencës së fizikës, të cilët janë pëlqyer nga lexuesit e moshave të ndryshme. Mori pjesë dhe drejtoi disa sesione shkencore, ku vetë lexoi punimet e tij të thelluara dhe tërheqëse për dëgjuesit, në fushën e mësimdhënies, pedagogjisë etj.

Përvojën e tij të pasur, Mesud Abule e la të pasqyruar në libra shkencorë e shkollorë, si: ”Toka dhe historia e saj”, ”Leonardo Da Vinçi”, ”Astrologjia”(për shkollat e mesme), ”Mbi optikën”, ”Fjalori i astronomisë” (bashkautor) dhe në botime të tjera për maskimin në ushtri, kurs fizike për shkollat ushtarake etj.

Për shumë vite me radhë, ai ka qenë bashkëpunëtor i ngushtë i redaksisë dhe autor i sa e sa shkrimeve, të botuara në faqet e gazetës ”Mësuesi”, organ i MASH. Po kështu, ishte bashkëpunëtor i revistës kulturore e shkencore ”Univers”, u aktivizua në borde të ndryshme të shoqatave kulturore e shkencore etj.

Por, mbi të gjitha, Mesudi mbeti i gjallë në kujtesë për familjen, nxënësit e kolegët dhe të gjithë ata, që e njohën, njeri shumë i dashur e gojëmbël, i sinqertë e i respektueshëm, i matur e i papërtuar, shembull për t’u ndjekur, në fjalët dhe veprimet e tij. Prandaj, me të drejtë, të gjithë e thërrisnin ”Profesor”. Ai pati gjithnjë pranë bashkëshorten Bukurie, me të cilën rritën dhe edukuan djalin Admir e vajzën Eliana, me virtytet e cilësitë tona më të mira.

Për familjen, kolegët, nxënësit e prindërit dhe gjithë të njohurit, Mesud Abule mbetet i paharruar; jeta dhe veprimtaria e dalluar e tij në fushën e arsimit tonë kombëtar, do të jenë të pashlyera e frymëzuese për breznitë e reja. Ne gjithnjë përulemi përpara kujtimit të tij!

2.Lec Zadeja, një jetë në arsim e i lidhur me shtypin e tij

Disa kohë më parë, pra kur nuk shërbeja më redaktor në gazetën ”Mësuesi”, mora një letër të ngrohtë dhe miqësore nga miku e kolegu ynë, Lec Zadeja. Për shumë vite me radhë, ai shërbeu me pasion në fushën e arsimit dhe pastaj ishte në pension, në qytetin e lindjes, aty në Shkodër. Megjithatë, siç shkruante ai në atë letër:

”Unë, megjithëse në pension, nuk rri i qetë, por pasionin që kam pasë për vite, për historikun e arsimit, vazhdoj ta ruaj. Lexoj shtypin arsimor dhe jam informuar se, gjatë kohës që ishit në gazetë, keni përgatitur dhe botuar një libër për historikun e arsimit shqiptar. Por kështu, kur lexova vëllimin e parë të ”Historisë së Arsimit dhe Mendimit Pedagogjik Shqiptar”, vërejta se një ose dy kapituj ishin përgatitur nga ju. Kjo gjë më gëzon, se shoh mikun e kolegun tim të vjetër, që tani ka hyrë në ”vallen” e studimeve për historinë e arsimit”.

Ndërsa, më tej, Leci sillte përsëri ndërmend gazetën e tij të paharruar: ”Ju vetë nuk e dij se me çfarë merreni konkretisht, a shkoni ndonjëherë në gazetën ”Mësuesi” dhe a e takoni Ilirin (i bëni të fala) dhe kolegët e rinj aty. Ua kujtoni atyre se, në shtator të 2006-ës, është 45-vjetori i gazetës ”Mësuesi””. Në fund, ai kërkonte disa libra për historikun e arsimit dhe u përpoqëm t’ia plotësonim dëshirën.

Në arkivin vetjak ruaj një dorëshkrim të vitit 1975, të dy bashkëpunëtorëve të tjerë të rregullt dhe të kahershëm të gazetës “Mësuesi”, Idriz Kali e Muamer Vuci. Ai i kushtohet pikërisht veteranit të arsimit, Lec Zadeja dhe mban titullin “Punëtor i palodhur i arsimit”. Ndër të tjera, aty flitet se ai e nisi punën e nderuar të edukatorit të brezit të ri, në Oblikë të Shkodrës. Në vitin 1948, aty u ngarkua me detyrën e mësuesit dhe drejtorit të shkollës. Me qëllim ngritjen e mëtejshëm të nivelit arsimor e profesional, u regjistrua e ndoqi studimet pa shkëputje nga puna, në ILP “Aleksandër Xhuvani” të Tiranës. Pas shërbimit ushtarak, përsëri Leci ishte në drejtimin e disa shkollave, në fshatrat Gruemirë, Gur i Zi e Mjedë. Të gjithë nxënësit e prindërit e kujtojnë atë për punën shembullore të tij, në shkollë e jashtë saj. Ndërsa arsimtarët e rretheve të Veriut e mbajnë mend atë, si një “arkiv të gjallë”, në qendrën e konsultimeve, pranë ILP të Shkodrës.

Krahas detyrës së përditëshme në shkollë, Lec Zadeja nisi të studiojë historinë e arsimit dhe të bashkëpunojë me shtypin pedagogjik, me gazetën “Mësuesi”, numri i parë i të cilës doli në shtator 1961. Po kështu, ndër të tjera, përgatiti për botim punimin: “Një vështrim historik, rreth punës për krijimin dhe zhvillimin e shkollave, në rrethin e Shkodrës, në vitet 1944-1974”.

Gjatë një periudhe disavjeçare, ai trajtoi në faqet e gazetës “Mësuesi” çështje nga më të ndryshmet, të historisë dhe zhvillimit të arsimit në rrethin e tij. Me informacione, korrespondenca, artikuj problemorë, reportazhe, vëzhgime etj., ashtu serioz dhe sistematik siç është, ai zuri vend ndërmjet bashkëpunëtorëve më aktivë të kësaj gazete dhe fitoi dashurinë e respektin e lexuesve të saj. Shkrimet e tij janë dalluar për saktësinë, thjeshtësinë dhe thellësinë e mendimit, për çështjet e trajtuara.

Për punën e bërë në fushën e arsimit dhe si bashkëpunëtor i shtypit arsimor, Leci u nderua me disa medalje e urdhëra. Ashtu siç e pohon vetë, në letrën e mësipërme,edhe në vitet pasardhëse nuk qendroi duarlidhur dhe e sfidoi moshën e tij, duke u marrë me kërkime, shkrime e studime në fushën e arsimit dhe të mendimit pedagogjik shqiptar. Ndër të tjera, ai e ndieu veten krenar se, sëbashku me qindra bashkëpunëtorë e korrespndentë vullnetarë, e arriti 1 shtatorin 2011, pra jubileun e 50-vjetorit të krijimit të gazetës së dashur “Mësuesi”, botim i Ministrisë së Arsimit dhe Shkencës.

Lec Zadeja dëshironte të ishte edhe në përvjetorë të tjerë, por fatkeqësisht u nda nga jeta, në ditët e para të marsit të vitit 2012, kur afrohej “Dita e Mësuesit”, Festa e Arsimit Kombëtar Shqiptar.

Tiranë, 4 mars 2016

7 Marsi – shenjtërim moteve

March 5, 2016 by dgreca

Hazir Mehmeti, Vjenë/Shpirt Rilindësi shndriti në vargun e mijërave, dje e sot. “Vramëni, po mblidhmani gjakun se do t’u duhet nipërve për të shkruar gjuhën shqipe” Negovani i Madh u shenjtërua në qenien tonë Kuq e Zi deri në Mosvdekje.

Bashkë me shqipen në luftën kohëve për ruajtën e kombit të lashtë sa vet Gadishulli Ilirik.

Shkronjat flasin për sot e nesër, me rrënjë Lirie, rrënjë Epike e Legjendare. Liri! Që s’ka mbarim, s’ka çmim, ka vetëm shenjtërim.

Legjendat jetuan deri në Fjalën e Gurit, gju më gju me gjarprin në vatrën e djegur e të etur lirie.

Dhe, sërish vjen Marsi, Kuq e Zi me Gjuhën e Besimit në Komb e Abetare të Fishtës, Naimit, At Pyllit, të rilulëzuar gjithë shqiptarisë.

Dhe, sërish vjen Marsi i Ushtrisë Çlirimtare, sërish Prekazi Legjendar. Aty Adem Jashari mbi abetaren e të et: Detyrat, vëllezër, nesër është vonë!

Kreshnikët gurapesh nga Bjeshkëqyeqja në themele të Dardanisë roje moteve mbi përplasjet tona hileqare.

Mësuesit mbëltojnë shkronja gjithandej globit, dhe atje ku abetarja është copë Atdheu. Mërgata e halleve, e mallit të Madh për Atdhe e brengës për te “Jam mirë, kur është mirë Shipnija”.

Shkronjat e arta, shkronjat e kuqe gjak, porosi kohe gjeneratave kudo në Globin Shqiptar. Fjalët gurkyç Epokë e Rilindësve aktuale gjithmonë “ç’e bukur dhe e lirë, si gjuhë perëndie”. Dhe mallkimi i Homeri Shqiptar bie mbi injorantët e gjuhës së shenjtë shqipe kudo në botë. “Pra, mallkue njai bir Shqyptari, qi këtë gjuhë të Perëndis’, trashigim, që na la i Pari, trashigim s’ia len ai fmis”.

Rilindësit e Kohës dhe sot flasin auditorëve me Abetaren e shenjtë sa vetë jeta jonë.

Urime 7 Marsi – Dita e Mësuesit!

Shenjtëri moteve shqiptare!

Kosova e Madhe ka burgun, e Vogla kishte një poet…

March 5, 2016 by dgreca

Nga Fatbardh Rustemi/

Ngjitur, si lagje të njëra-tjetrës janë dy Kosova: tek Kosova e Madhe është burgu, ndërsa tek kjo e Vogla jetoi poeti Baki Nezha, i cili para pak ditësh u nda nga ne, ndoshta në çastin, kur më nisi një mesazh bosh, siç bënte me raste, kur donte të fliste me mua, duke më lënë pengun, që e shtyva komunikimin për një ditë më vonë, kur mora vesh lajmin e hidhur. Kishim folur një ditë më parë, si gjithnjë i interesuar mos bëhej ndonjë aktivitet letrar dhe, të mos harroja ta lajmëroja. Në fakt, ishte shtyrë në këtë botë, si i harruar, i lënë pas dore dhe ai e vuante këtë.

Edhe pse dy Kosova, në asnjërën nuk banojnë kosovarë, sikurse mund të ketë në zona të tjera të Myzeqesë. Famën së Madhes ia dha burgu, i cili vazhdon të qëndrojë aty, qysh nga koha e diktaturës. Ndërsa kjo e Vogla, edhe pse kishte një poet, nuk e pati fatin e Menkulasit, që nxori një Dritero dhe të ndihej prej famës së tij. Gjithsesi aty jetoi një poet, ashtu siç dinte ai. (Libri i Fatos Lubonjës në formatin e një ditari “Në vitin e shtatëmbëdhjetë” është shkruar pikërisht në këtë burg, i cili para 1990-ës kishte qenë vend izolimi vetëm për gratë. Një tregues ndoshta që diktatura po zbutej, përderisa nga Spaçi malor i burrave më rrezikshmëri të lartë, të zbrisje në Kosovën kodrinore, ku në qeli kish patur më parë gra, merr vetvetiu ndjesinë e zbritjes dhe të butësisë. Autori, sikur ta ndjente këtë, si shfaqje të degradimit moral, qoftë të regjimit apo të burgosurve, shkruan se ”…ne shqiptarët sot më tepër se kurrë kemi nevojë të moderojmë pasionet dhe instinktet nëpërmjet intelektit kritik, të bëhemi më shumë burra nga gra të këqia siç jemi.” f.317) Pra, midis së Madhes dhe së Voglës, pjesa e madhe i kishte qëlluar burgut dhe ajo e vogla, poetit. Një ndarje ideale për kohën, në mos për të gjitha kohërat. Bakiu, veç Naimit, Eseninit, ndoshta dhe Driteroit s’e besoj të ketë adhuruar ndonjë tjetër, por, të mjaftueshëm, për ta kthyer poezinë në kult, në mos shpëtim, ku në gjithçka tjetër dukej i marrë fund, i dënuar me mizerje, me shpërfillje totale. Gjithsesi, mbeti një shembull: se si një i gjunjëzuar mund t’i japë dinjitet vetes duke mos u tërhequr zvarrë. Biografia e keqe, me burgun rrëzë shtëpisë, paçka se një burg grash, më shumë se i kallte datën: i nxiste fantazinë, duke u përfshirë kështu në një lojë zbavitëse, ku të burgosurat ktheheshin në heroina të lirikave të tij, pasi habitej me to tek i shihte përditë të punonin arave të fshatit, sikurse dhe mësueset e bukur, ardhur nga qyteti. Punëtor krahu në guroren e fshatit, gjë që i shihej si privilegj, pasi për një fshatar: puna në shtet, kishte më shumë të ardhura nga ajo në bujqësi. (Poeti Vasil Bozo, ish-kryeinxhiner i fabrikës së tullave, e largoi nga furrat e gëlqeres, ku bardhësia e saj kishte çmimin poshtërues të blozës, fundja: një me njollë në biografi e kishte me hak, duke e transferuar me punë pranë fshatit të tij, në nxjerrjen e gurit të kuqërremte. Tek e fundit mermeri e përkëdhel sedrën e poetit, qoftë dhe me një lavdi në potencë.) Gjithkush që e ka njohur Bakiun, ashtu në pikë të hallit, habitej se ku e gjente luksin ky njeri, të merrej me poezi. Njësoj si të shihje në dorën e zgjatur të një lypsari një unazë floriri. Tregojnë se në fshatrat e përfshira në luftën italo-greke, nuset dhe vajzat e reja për të mos tërhequr vëmendjen e ushtarëve, nxiheshin në fytyrë me thinjijë e hi. Me sa duket dhe poeti ia kishte varur vetes, pra, më poshtë nga kaq s’keni ku më çoni, si e si të largonte vëmendjen nga vetja. Realisht, ai e çmonte veten, gjë që ia lejonte dhe të jetuarit me poezinë, por, më shumë shtysa e brendshme vinte prej origjinës së fisit: me të kamur dhe kokëshkretë. Ndaj tek ai nuk kishte duk rrënimi, por, një vitalitet i fshehur tek buron shpirti poetik, që më kot rreken ta shfaqin me vargëzime gjithandej ca të rrjedhur. Lehtësisht mund ta përcillje me përbuzje, por, në të gjitha rastet, arrinte ta fitonte simpatinë, siç do t’i rendis më poshtë: edhe tek shumë femra me nur e prestigj, që padyshim ktheheshin në heroina të lirikave të tij. Gjeti tek ato një ngrohtësi dhe dashamirësi, si askush tjetër, në respekt të shpirtit njerëzor: i paprekur prej hileve shtirake të interesit dhe kozmetikës së ditës. Kësisoj ai i pretendonte majat e paarrira, jo me nihilizmin e një dhelpre, me demek të papjekura, por, me krahapjen e një zogu, duke u ngjitur në to me një platonizëm pa vuajtje. Ti e shihje, sikur po dilte nga një minierë gjymyrguri, ai në fakt sapo kishte zbritur nga “qielli i shtatë”, pa e kuptuar kurrë se nga i vinte gëzimi. Përherë e kam menduar, si arriti ta pranonin të gjithë, duke shtuar përkujdesjen ndaj tij, me aq sa mundeshin? Mos vallë ngaqë nuk shkaktonte zili, gjë që gjetkë e bënin me agresivitet, duke sajuar kështu një objekt kulti, si rasti më i mirë për të pastruar ndërgjegjen e llangosur gjetiu? I qanin hallin dhe jo se ia donin të mirën, që tek ai nuk e gjente rrugën.

Në kohën e studentllëkut në Tiranë shpesh më bënte përshtypje një burrë, i cili u ngasej të rinjve, kryesisht vajzave, të cilëve u ofronte një lule, e shoqëruar kjo: dhe me një citat dashurie, natyrisht kundrejt një pagese. Njohja me Bakiun, ma solli në mend këtë kavalier me pagesë, por, kosovëvogli shfaqej me dinjitetin e një poeti shëtitës, që, si mundësi të vetme të ekspozimit të krijimtarisë së tij: kishte recitimin e tyre kundrejt të njohurve, që i shtoheshin dhe ai i ndiqte, atje ku ishin. Për shkak të biografisë ishte i privuar nga shtypi, kështu që publikimin e lirikave ia besoj vetes, por më dinjitoz nga ata që i shesin librat me trasta nëpër shkolla. (Në ditën e varrimit të poetit, një tjetër poet, Elmaz Qerreti, dikur mësues në Kosovë të Vogël, në praninë tonë, një bashkëfshatar i Bakiut, i thotë: ”Po ç’deshe ti, o i shkretë, që ma përmende atëherë emrin në gazetën lokale, duke i hapur telashe vetes?!” Ishte një kohë, kur të gjithë e kishim burgun një hap larg. Jo larg prej këtu, poeti F. Haliti shlyente dënimin për gabime të rënda ideologjike në poezi, duke i rënë qylykes. Edhe poeti tjetër, Sherif Bali, që kishte ardhur t’i jepte lamtumirën e fundit Bakiut, në këmbëz e kishte. Nuk po flasim për Visar Zhitin, mikun tonë të përbashkët dhe bashkëvuajtësin e Lubonjës, i cili pati fatin të zbriste më parë në Lushnje, se sa Fatosi të vinte në ish-burgun e grave.)

Nëse poezitë Bakiu i recitonte, ndë sqetull mbante dhe dorëshkrimin e një romani autobiografik, të cilit i kishte bërë një kopertinë prej kartoni. (Shumë libra që ndaloheshin nga regjimi silleshin në fabrikën e Lushnjes dhe bëheshin karton. Në fakt, Lushnjes i ka mbetur ky nam i keq, që vlerat bën njërën t’i kthejë në karton. Nga kjo fabrikë kartoni nisi sulmi i parë kundër festivalit të 11-të të këngës në radio-televizion.) Me pamje xhanavari, gjë që i mbeti dhe, kur filloi ta mbante veten, krejt i shkujdesur në paraqitjen e vetes, gjithsesi nuk dukej fshatar, paçka se dhe qytetarin nuk ta kujtonte gjëkundi. Ja që atij i shkonte më së miri shprehja, “Jam vetvetja”, ku pretendimet e origjinës së tij të kamur i mbajti në shpirt dhe ndëshkimin e regjimit në trup. Dihet që të parat që reagojnë ndaj vlerave të fshehura janë femrat. Kështu mund të shpjegohet miqësia që Bakiu kishte me to. Kur shkonte në Tiranë, do takonte në radio me patjetër Vasilikën e Filip Çakulit, pa harruar mjeken bukuroshe Berta, së cilës i kushton një nga poezitë me interesante, pak a shumë me një fabul të tillë: në një ditë me fjolla bore, të cilat dukeshin, sikur shpërndaheshin nga bluza e bardhë e mjekes, në xhamin e mbuluar nga avulli ai skiconte me gishtin rrëshqitës portretin e saj. Deri këtu shkon erotizmi i tij, ku gdhendja është e përjashtuar. Platonizmin e tij mund ta quanim një saunë poetike në kohën e rrebesheve. Kësisoj në Elbasan takonte Zelie Feçin, e cila e mirëpriste dhe në shenjë mirënjohje për entuziazmin, që ai kishte treguar për poezitë e saj të para. Së fundi nuk mund të lë pa përmendur poeten Edlira Gorreja, e cila i shkoi në spital kur ai ishte sëmurë, si dhe në varrim me një buqetë me lule në emër të krijuesve lushnjarë, me pengun që Bakiu, aq shumë i interesuar, nuk do merrte pjesë në promovimin e librit të saj me poezi “I vini çfarë emër të doni”. Pa harruar këtu dhe mësuesen e nderuar, adhuruesen e letërsisë, Shire Kasapin, e cila në takimet letrare asnjëherë s’harronte pa i përmendur lirikat e Bakiut. Ato të gjitha, përfshini dhe të papërmendurat, fal delikatesës femërore, krijuan klimën e mohuar të realitetit armiqësor të kohës. Shihni një nga protestat e rralla të tij, edhe pse nuk e njihte ankimin, njëherësh dalloni pretendimin e fshehur në këto vargje: “Më vlerëso, o vendi im,/Mua bota po më vlerëson/A s’e dëgjon ushtimën me bubullimë?/Jam unë që thërres/Unë që të dua shumë/Kurse ti ende s’më dëgjon?!”(Poezia me titull “Vërejtje vendit tim” nga libri i vetëm i Bakiut “Ia hapa portën ëndrrës” Të gjithë ata që e duan këtë vend, nuk mund të kenë fat tjetër nga ai i poetit nga Kosova e Vogël, që jetoi me burgun tek dera e shtëpisë.)

Siç e thamë, ai jetonte në një fshat, ku ishte dhe burgu i grave, shumë prej të cilave ai i shihte të punonin arave të fshatit të tij. Si një qenie e ndaluar, ai prirej drejt të burgosurave, fshehurazi i bënte objekt të poezisë, sikundër është dhe njëra nga qyteti fqinjë, një shitëse e dënuar ngaqë kishte dalë sufiçit, poezi që gardiania shoqëruese ia kishte dhënë ta lexonte dhe ajo, me të dalë nga burgu, i shfaqi gjithë mirënjohjen e saj, sikundër i ka hije një poeti. Reagimet poetike të tij ndaj pranisë femrore janë të njohura, dhe për shkak të publikimit, që ai u bënte poezive duke i recituar dhe ato bëheshin shpesh të njohura për të gjithë. Kush nuk fliste për mësuesen e ardhur nga Tirana, së cilës ai i kushtoi këtë poezi, që mbetet një nga lirikat më të bukura. Ishte në modë që vajzat të vendosnin në jaka medalione në formë lulesh apo kafshësh: ”Dhelpër është ajo?/”Jo, jo, qen!”-u përgjigje ti./Kam parë vajza që vënë degë mimoze,/Po ti, pse s’vure një degë qershi?!”/Dhe rrinte qeni lidhur aty,/Dhe rrinte qeni i lidhur në gushë,/Që të mos e prekte njeri thesarin,/Që të mos e puthte atë dikush.” Nëse Driteroi ankohet në një poezi të tijën ndaj redaktorit, i cili ia hiqte lulet nga poezia, siç hiqeshin të puthurat në filmat e huaja nga censura, kur çuam lule në varrin e Bakiut e bëmë këtë, jo për t’i stolisur varrin, por se ai nuk rron dot pa to, edhe pse në parajsë mund t’i ketë me bollëk. Edhe pse jetoi në një vend, ku flitej veçse për një atdhe të lulëzuar, ku dhe fotografët bënin foto vetëm nëpër lulishte, ai ishte larg tyre, i privuar nga pranvera, kështu që s’i mbeti rrugë tjetër veçse të çelte gonxhet e shpirtit të tij. Ndërsa arkivoli me trupin e poetit zbriste në banesën e fundit, gjetiu në terrin e përjetshëm, mendja më shkoi tek burgu i fshatit, ku të dielën e 17 marsit 1990 ora 18.45 i burgosuri politik Fatos Lubonja del prej andej: ”Ka filluar të ngryset. S’besoj ta nxjerr më bllokun të shkruaj për këtë ditë të mbrapshtë lirimi që sikur më parandjell se shqiptarët s’do të gjejnë kurrë paqe mes tyre. Por edhe bota e madhe po kështu s’ka gjetur ndonjëherë paqe… Fund” (“Në vitin e shtatëmbëdhjetë”f.334) Shpresojmë që Bakiu të prehet në paqe. Një këngëtar shumë i njohur, si Tonin Tërshana, ndryshe nga poeti i Kosovës së Vogël, ku djemtë e tij ngritën një vilë, këngëtari pa e gëzuar banesën sociale shkoi të nesërmen tek banesa e fundit, ku Bakiu sapo mbërriti. Nuk di, a i ka mbetur peng, që nuk provoi njëherë këtë “shtëpinë pa qera”, ku vite më parë u izolua Lubonja dhe, mbylleshin gratë, që ai u shkruante fshehurazi poezi? Gjithsesi dhe ai, që pretendonte të prehej në një piramidë, përbri kryeministrisë, nuk e gëzoi dot…(Tirana Observer)