Frano Kulli

portreti:P. Përvathi

E gjithë lënda poetike, por edhe shkrimet e tjera janë marrë nga botimet e para, më të hershmet, duke ruajtur origjinalitetin e tyre dhe, aty ku është parë e nevojëshme, është bërë edhe shpjegimi i fjalëve e shprehjeve me përdorim më të rrallë. Synimi ynë gjithashtu ka qenë që t’i sjellim lexuesit të apasionuar të Mjedjes veprën e tij të plotë, më origjinale se kurrë më parë, me bindjen se do të shërbejë edhe për thellimin e studimeve rreth veprës së tij. Po kemi dashtë gjithashtu, që të sjellim në editorinë shqiptare edhe një Mjedje “aristokrat…” siç ai në të vërtetë është, për lexuesin më sqimatar, ani pse nuk  është nuk është më i shumti. 

Ky botim i veprës së Ndre Mjedjes është, pa kurrfarë mëdyshjeje botimi më i plotë dhe më autentik i veprës së autorit, që i vjen për herë të parë lexuesit të tij edhe pse , në njëfarë mënyre, nëse i referohemi vetëm një rendi kronologjik i bie që të jetë i treti.

Për herë të parë një përmbledhje të plotë të veprës poetike të Ndre Mjedjes e kemi në vitin 1982. E titulluar “Ndre Mjedja-vepra” e përgatitur nga akademik Sabri Hamiti dhe botuar nga “Rilindja” në Kosovë. Në Tiranë një botim i tillë është ai i vitit 1988 i përgatitur nga studiuesi Rinush Idrizi dhe këto të dy  përbëjnë dy botimet më gjithpërfshirëse të veprës së poetit, deri tek ky i yni. Ato vijnë mbas përmbledhjeve të pjesshme: “Vjersha dhe poema”, sjellë nga Llazar Siliqi, 1953, “Juvenilia dhe vepra të tjera”, nga Mark Gurakuqi ,1964, disa të tjera botime të pjesëshme nga Vehbi Bala, Dhimitër Shuteriqi  etj. 

Ndërkaq “Juvenilia”, përmbledhja e parë dhe e vetme e Mjedës, qe botuar qysh në vitin 1917, në Vjenë, kur ai ishte 51 vjeç, në kulmin e pjekurisë së vet letrare… E mirëpritur sa s’ka.

E çmuar dhe e vlerësuar asohere edhe prej një tjetri, kolos të letrave shqipe, At Gjergj Fishta: ” Qé nji vepër poetike, me të cillen mund të thohet, se pernjimend asht stolisë gjuha e rritë pasunia e literaturës shqipe…-shkruan për të Fishta-Prandej kjo vepër ka me qenë domosdo e nevojshme me u përdorue si tekst nder shkolla të Shqipnisë. Autori mundet me qenë i sigurtë, se atdheu ka me ia ditë per nder mundin qi ka hjekë në përpilim të k’saj vepre.

Prej asaj kohe e këndej nuk kemi pasë tjetër botim a ribotim të veprës së plotë të Poetit, megjithatë vepra e Mjedjes, ka qenë gjithnjë e pranishme edhe në shkolla, që nga koha kur përgatitte vetë tekste leximesh. Edhe në periudhën e  sundimit të komunizmit poezia e Mjedjes, si dhe botimet studimore e monografike rreth mjeshtrisë e artit të tij, kanë qenë përherë pjesë e historisë së letërsisë shqipe, si dhe objekt studimi i lëndës së letërsisë në shkolla andej e këndej kufirit ndërmjet shqiptarëve. 

Porse, siç do të konstatohet prej studiuesve të tij në ndonjë rast “Mjedja, megjithaté ka qenë i keqlexuar e për pasojë i keqreceptuar, në kuptimin që leximi ka qenë i deformuar për shkak të këtyre kufizimeve dhe të shmangjeve prej tekstit origjinal, aq sa perfeksioni stilistikor i Mjedjes i ka lejuar censorët ta bëjnë këtë. Na e bën me dije kështu, përgatitësi i botimit të 1988 në Tiranë, Rinush Idrizi: “…Nga Instituti i Gjuhësisë dhe letërsisë-shkruan ai– u propozua pa asnjë ndrojtje e brejtje ndërgjegjeje, në mos artistike, intelektuale, që botimi i poezisë së Mjedjes të bëhej sipas kritereve të Kongresit të Drejtshkrimit, për të unifikuar ortografinë e gjuhës së Mjedjes… Dhe ashtu u bë, duke injoruar edhe mënyrën e botimit të veprës së Mjedjes që ishte bërë nga studiuesi më i saktë i tij [para kongresit të drejtshkrimit] Mark Gurakuqi, i cili ishte marrë për bazë edhe në botimin e Kosovës. [1982] “

Me këtë botim, përmbledhje autentike e përgatitur nga “Botimet Fishta” kemi dëshiruar e synuar që ai, përposë se të plotësonte mungesën më se tridhjetëvjeçare të Mjedjes në hapësirën e leximit edhe t’i shërbejë sa të jetë e mundur pasurimit të bibliotekave si dhe enteve të tjera të leximit e përmirësimit të teksteve shkollore. Synimi ynë gjithashtu ka qenë që t’i sjellim lexuesit të apasionuar të Mjedjes veprën e tij të plotë, më origjinale se kurrë më parë, me bindjen se do të shërbejë edhe për thellimin e studimeve rreth veprës së tij. Po kemi dashtë gjithashtu, që të sjellim në editorinë shqiptare edhe një Mjedë “aristokrat…” siç ai në të vërtetë është, për lexuesin më sqimatar, ani pse nuk  është nuk është më i shumti. 

Përreth Mjedjes dhe veprës së tij ka pasë analiza e studime të hollësishme në kohë e rrethana të ndryshme. Ne kemi zgjedhur si pasthënie për botimin tonë punimet e prof. Kolë Ashtës, që nisin që në vitin 1940, në revistën “XIV, Aprile”, dhe vijojnë deri në vitin 1942 me botimet në revistat “Shkëndija”, në Tiranë dhe në “Kumbona e së Diellës”, Shkoder. Kolë Ashtës, që do vite më pas , saktësisht më 1955-ën do të hartonte “Fjalorin e veprës së Mjedjes”, i cili arriti të shohë dritën e botimit vetëm do muaj më parë, njëheri me veprën për të cilën po flasim sot.

Gjithashtu kemi parapëlqyer që, në vend të hyrjes të jetë një ese e shkurtë e Ernest Koliqit, e botuar 35 ditë mbasi autori ndërron jetë.

Kur e shifshe, Dom Ndreu të paraqitej në gjasë të nji prifti katundi ndër mâ të lânunt. Shkurtalak edhe pak si i gërmuçun, verë e dimën mbërthye në nji pallto të randë të zezë të përlyeme përpara me pluhun burrnoti, me nji fytyrë kuqloshe në të cilën syt e vogjël zhdukeshin nën vetulla të denduna fije-trasha dhe goja nën shllungën e musteqeve të ngathët e vërdhukë: kështu të dilte para Poeti i njimbëdhetë rrokshave të Lissus e nuk të bânte asnji përshtypje zotsije të veçantë. 

Për natyrë perbuzës i çdo reklami dhe i çdo esibicjonizmi, urrente lávdin dhe ndryhej ne nji pervujtní idhnake qi ishte mësim, qortim i naltë për të gjithë ne. Nuk i rridhte aspak fjala, shprehjet i dilshin copa copa, i qitte prej goje me mundim. Ngatrrohej tue folë e, kur vèhej disi për fije në bisedë përdorte terminologji të thatë. Anmik në shkrim e në jetë i lajleve e i stërhollimeve, por jo i panjerezíshem, perkundrazi, tue e njoftë s’afermi ndihej në tê nji edukatë humaniste plot masë e plot mirsí të ndritun dhe shifeshin në tê sjellje të zgjedhuna qi dishmojshin qëndrimin e gjatë në rrethe të nalta të hueja. 

Dom Ndreu duhej zbulue si njerí dhe si artist. Tue ndejun me tê, pikësëpari gjêjshe Dijetarin. Kush ndër Shqiptarë mund i krahasohej për kulturë organike ? Greqishten e vjetër dhe latinishten i dinte në themel. Qyshë në rini fitoi përjâshta konkurse me vjerrsha klasike. 

Shetiti mbarë Europën njiherë si nxanës e ma vonë si Profesor. Banoi në Francë, në Spanjë, në Poloni, në Jugosllaví. Filozof i shquem, mrekullonte shokët me analyza të reja e me objekcijone të paprituna.” 

* * *

Vepra  letrare e Ndre Mjedjes, në këtë botim, i paraqitet lexuesit e strukturuar në dy vëllime. Vëllimi i parë përmban: Juvenilia, esenë e At Gjergj Fishtës “D. Ndre Mjedja, Juvenilja”  , Vjersha të papërfshira në Juvenilia, Vjersha të mbetura në dorshkrim si dhe artikulli i tij shtjellues teorik:  Permbi  poezi pergjithësisht  .

Në vëllimin e dytë do gjeni poemat e papërfshira te “Juvenilia”: “Lissus“, Scodra, Liria ; Vjershat për fëmijë; Dymbëdhjetë letra të Ndre Mjedjes dërguar albanologut Gustav Meyer në vitet 1892-1893, si dhe Bibliografinë e veprave të Mjedjes. 

E gjithë lënda poetike, por edhe shkrimet e tjera janë marrë nga botimet e para, më të hershmet, duke ruajtur origjinalitetin e tyre dhe, aty ku është parë e nevojëshme, është bërë edhe shpjegimi i fjalëve e shprehjeve me përdorim më të rrallë. 

Janë sjellë, për herë të parë edhe strofa që, për shkak të rrethanave censuruese të kohës nuk gjinden në asnjërin prej botimeve të mëparëshme dhe ato shënohen në footnote respektive. Besoj dallohet lehtasi, se i vetmi motiv censurues ishte “blasfemia” e përdorimit të fjalëve Zot, besim, kishë e k’shtenë e ndonjë tjetër.

Ma t’madh shqyptarin qi tui luftue

Per fen’ e Krishtit, mi t’mira t’motshme

Na la ça s’mundet veç me marue

Fen’ e kshtên’ t’sotshme

ILIRIA E EPIRI(Kang’ për mot qi vjen)Lissus- dorëshkrim

Ati i ynë, qi rri në qiell,

Permbí gjith shka ké krijue

Émnin t’ând tuj e békue

T’a permêndin qiella e dheu

AGIMI

Në det, mbî dhe, gjithkahna

Mûndit e punës fitimin;

E përmbî djers’ bekimin

I madhi Zot e lëshon

KANGA E GJELIT (vjersha për fëmijë)

Çou bulk e zotni

Kukuku-ruku!

Se motin qi â shkrî

Se gjêni mâ ju.

DASHTNIJA NDAJ PRINDEN ( vjersha për fëmijë)

Prej jush êmnin s’parit ndjeva 

T’atij Zot, qi rri në qiell:

E verteta porsi diell,

Nder sy t’mi prej jush m’veton

AGIMI

Ati i ynë, qi rri në qiell,

Permbí gjith shka ké krijue

Émnin t’ând tuj e békue

T’a permêndin qiella e dheu.

FILLOJ TOKA ME U PERTRI

Puno, bulk, puno; hitija

Ka me t’dhanë jet’ e pështim;

Vet’ prej qielle Perêndija

T’çon mâ t’dashtunin bekim

MBRAMJA

E bulku lodhshëm

Prej mùndit t’vet,

Zotit i falet

Per hae e shëndet

I VORFNI 

O djelm qi delni – Me gra, me trima

Mathun e veshun – Për bukuri

M’u pasë dek’ baba, – Me ken’ jetima

A kish me kênun – për ju mjaft zi ?

Jam dáth e deshun – jam i pashëndet

E kush të mjerit – Dorën s’ja njet

NDIHMA E ZOTIT PËR FËMI

Njashtu prej qielle

Fëminë e soditë,

E natë e ditë

Ruej, o Zot ,ti

DORA E TËNZOT

Me t’pëvujt e me dashtni

T’madhit Zot t’ja puthim dorën:

A t’çoj diellin a t’çojn borën

Për t’mirë t’on gjithë her’ punon

Sikundërse është ruajtur forma Mjedja e mbiemrit të tij, duke marrë për shembull botimet e bëra në gjallje të autorit, por edhe në të gjitha botimet e tjera përposë atyre shkollore. 

Grid S. Rroji/

Të mërkurën, më 27 Nëntor 2024, pushoi së rrahuri zemra shqiptare e prof. Sami Repishtit, një intelektual shqiptar humanist, dhe njëra nga figurat më të shquara të shqiptarëve të Amerikës. 

Prof. Repishti ishte intelektual i mendimit bashkohor, figurë qendrore e promovimit të Çështjes Kombëtare Shqiptare në Uashington e nëpër botë, por edhe i vlerave demokratike dhe lirisë së mendimit në të gjitha trojet shqiptare. E gjithë vepra e tij publike ju kushtua shqiptarëve dhe përparimit të tyre. 

Prof.Sami Repishti ishte kushëriri i babës tim, dhe unë kam nder që ai më thirrte nip e unë atë axhë. Ndaj dhe në këto radhë, dua t’a kujtoj Axhin Sami, siç e kam thirrë përherë, jo vetëm nëpërmjet veprimtarisë së tij publike, e cila ju duhet bërë e njohur shumë më tepër  brezave të ardhshëm, por edhe nëpërmjet copëzave të jetës që pata fatin dhe nderin ti ndaj me të. 

Veprimtaria e Sami Repishtit shtrihet përmbi 5 dekada dhe përfshin shumë çështje, por mbi të gjitha ai ja dedikoi jetën e vet publike Çështjes Kombëtare Shqiptare dhe Kosovës. Sami Repishti ishte një vlerë e çmuar për kombin shqiptar dhe humbja e tij e varfëron mendimin intelektual shqiptar. 

Qysh në rini, Sami Repishti u shqua për idealizmin e tij dhe dashurinë për kombin e vet, të cilin e desh me përkushtim e pa kushte deri në ditën e fundit të jetës. 

Sami Repishti kishte bindje social demokrate, ishte ithtar i demokracisë, fjalës dhe mendimit të lirë, dhe I paqes nëpër botë. Por Sami Repishti nuk ju largua betejave dhe sfidave, përkundrazi,  i luftoi ato ashtu siç dinte ai, me konsekuencë mendimi dhe mospërkulje ndaj padrejtësisë por edhe me një humanizëm të pashoq. Kombi shqiptar do të prodhojë bij e bija të denja në të ardhmen, por askush nuk do mundet me qenë më i denjë se Sami Repishti. 

Sami Repishti ishte antifashist i hershëm.Ai mori pjesë në shumë demonstrata dhe veprimtari antifashiste gjatë pushtimit fashist të Shqipërisë. Në një nga bisedat me të para disa vitesh, më tregonte se si ishte angazhuar në Lëvizjen Antifashiste në qytetin e Shkodrës por kishte pësuar zhgënjim të thellë kur ish shokët e tij të aktivitetit antifashist, ishin kthyer në xhelatë të popullit të vet. “Kjo nuk asht ajo për çka luftuem e u përpoqëm”- i kishte thënë shokut të vet i cili kish shkuar për ta futur në strukturat komuniste.  

Për shkak të bindjeve të tija anti-komuniste dhe mospërkuljes ndaj të keqes, regjimi i Enver Hoxhës e burgosi për 11 vjet. Pas daljes nga burgu, Sami Repishti mori vendimin e vështirë të largimit nga atdheu i dashur ku e përndiqnin komunistët dhe ishte i bindur se do t’a fusnin në burg sërish me sebepe gjithfarësh. 

Në mërgim, Sami Repishti, edhe pse në moshë jo të fort të re, ju dedikua studimeve dhe kreu doktoraturën në Universitetin e Qytetit të Nju Jorkut dhe të Sorbonës në Paris. 

Temën e disertacionit ja përkushtoi veprës së Andre Malrosë, një intelektual antifashist francez i cili kishte luftuar me armë kundër nazistëve, dhe më pas u angazhua në politikë si ministër kulture në qeverinë De Gol. Temat kryesore që trajton Malroja në librat e vet- studimi i  brendisë së njeriut përkundrejt padrejtësisë, shtypjes dhe lirisë – jo rastësisht e tërhoqën profesor Repishtin. AI vetë e kishte provuar në kurriz dërrmimin e një shteti të padrejtë e terrorist, burgosjen politike dhe e kishte gjetur lirinë vetëm pasi kishte emigruar dhe ishte vendosur në sistemin demokratik amerikan.  

Ashtu si Malroja, edhe Sami Repishti e shihte sistemin demokratik Perëndimor si pikë referimi për demokracinë kudo në botë dhe për këtë arsye ju përkushtua me shumë forcë aleancës së shqiptarëve me SHBA-të. 

Midis viteve 80të dhe 90të Sami Repishti ishte njeriu i vetëm që udhëhoqi me maturi dhe inteligjencë veprimtarinë e shqiptarëve të Amerikës duke u kthyer në pikë referimi për Çështjen Kombëtare Shqiptare në Uashington e më gjerë. Ai u kthye në fanarin e dijes dhe veprimit kombëtar atëherë kur komuniteti kishte me bollek financues dhe dëshirëmirë, por pak vizionarë e njerëz të përgatitur për t’’u përballur me sfidat e mëdha të kohës. 

Vizioni i Sami Repishtit për nji Shqipni t’lirë, t’bashkueme e t’ begatë por mbi të gjitha demokratike ishte për dekada kumti i shqiptarëve të Amerikës. Ishte bashkëkrijues i Këshillit Kombëtar Shqiptar Amerikan (NAAC), dhe Rinisë Shqiptare në Botën e Lirë, të cilat i shndërroi në organizata referuese  për krimet serbe ndaj shqiptarëve të Kosovës, për shtetin amerikan dhe organizmat ndërkombëtarë të të drejtave të njeriut. Pa Sami Repishtin, e vërteta e terrorit serb nuk do kishte marrë vëmendjen e duhur dhe imazhi i shqiptarëve në Perëndim, e për rrjedhojë, qasja e Perëndimit ndaj tyre do ishte shumë më e pafavorshme. 

Falë punës dhe intelektit të tij, Sami Repishti ja doli për me e kushtëzue pozitivisht opinionin e ligjbërësve në SHBA e më gjerë, në mënyrë që çështja shqiptare të trajtohej në kontekstin e duhur dhe bazuar mbi faktet reale e jo mbi trillimet serbe. Për këtë, kombi shqiptar do t’i jetë përherë mirënjohës birit të vet të denjë Sami Repishti. Për këtë qëllim ai organizoi dhjetëra takime, konferenca, simpoziume dhe seminare ku diskutohej çështja shqiptare bazuar në faktet historike e jo në mashtrimet e lobeve antishqiptare në Uashington. 

Ndër shumë arritjet e tij, ma e randsishmja ishte përfaqësimi i çështjes së Kosovës përpara opinionit publik dhe shtetit amerikan me një vizion të qartë, të mirëargumentuar dhe të drejtë. Ishte koha kur Jugosllavia post-Titiste ishte “bija e dashur” e Perëndimit, lobi serb kishte dominuar skenën publike dhe çështja e Kosovës pengohej edhe nga imazhi negativ në Përëndim i regjimit komunist të Tiranës. Konferenca shkencore e organizuar bashkë me Profesor Arshi Pipën në vitin 1982, e cila prodhoi një përmbledhje të mendimit shqiptar në Perëndim mbi Çështjen Shqiptare dhe raportet e shqiptarëve me serbët, për shumë kohë u shndërrua në material udhërrëfyes për elitat Perëndimore.

Sami Repishti,dhe pak të tjerë, ja dolën që ti përfaqësojë shqiptarët dhe Kosovën denjësisht. Ata I treguan botës të vërtetën, vuajtjet e popullit të Kosovës nën regjimin e Milosheviçit, ju kujtuan padrejtësitë historike të bëra ndaj shqiptarëve, pahnxorrën shkeljen sistematike të të drejtave themelore të shqiptarëve në Kosovë, përkundër përpjekjes serbe për të na denigruar si të pazhvilluar e të paaftë për me krijue shtet. Ai i qëndroi gjithmonë besnik të vërtetës dhe kurrë nuk krijoi fakte thjesht për përfitim të çastit. Për këtë arsye, ai u kthye në një za të fuqishëm dhe të besueshëm në Uashington pa të cilin shumëçka nuk do ishte arritë në Kosovë e Shqipëri. 

Memorandumet e tij të përvitshme Organizatës së Kombeve të Bashkuara paraqitnin një tablo të qartë të shkeljeve masive të të drejtave të njeriut në Kosovë dhe historikut të diskriminit të shqiptarëve nga serbët. Duke ja paraqitur të vërtetën botës, ai u kthye në një burim të çmuar i të dhënave mbi shkeljet e të drejtave të shqiptarëve në ish-Jugosllavi. 

Ndërhymja e NATO-s dhe mbështetja ndërkombëtare për Kosovën kundër regjimit gjakatar të Millosheviçit nuk do kishin qenë të mundura nëse nuk do ishin hedhur themelet shumë vite përpara, dhe ato themele i hodhi Sami Repishti bashkë me miqtë e tij. Kosova, toka martire e kombit shqiptar do t’i jetë mirënjohës përjetë Sami Repishtit për kontributin e tij.

Mbas rënies së komunizmit në vitet 90të, dhe pavarësimit të Kosovës, Sami Repishti e drejtoi vëmendjen drejt promovimit të vlerave demokratike dhe humaniste në trojet shqiptare. Megjithëse kishte vuajtur burgun politik në sistemin komunist, Sami Repishti nuk kërkoi kurrë shpagim. Dashuria e pamasë për Shqipërinë dhe shqiptarët nuk e lejonte me ra në gabime të tilla. Sami Repishti ishte humanist, por donte mbi të gjitha popullin shqiptar dhe punoi deri në fund për të arritur lirinë e tij dhe një regjim demokratik. 

Ai i qëndroi bindjes së tij, se e keqja duhet pranuar botërisht dhe krimet e komunizmit duhen dokumentuar dhe mësuar brezave të rinj në mënyrë që mynxyra të mos përsëritet.  Kujtimet e tij i  la të shkrueme për të dokumentuar ferrin e burgjeve të komunizmit dhe humbjen e njerëzillëkut të xhelatëve të tij. “Pika Loti” do të mbetet dëshmi për brezat e ardhshëm si udhërrëfyes mbi tmerrin e shtypjes së njeriut nga një shtet terrorist. Ndërsa “Nën Hijen e Rozafës” është vepra ku ai trajtoi ashtu si Malroi, temën madhore të humbjes së ndjeshmërisë njerëzore nga xhelatët nën thundrën e një ideologjie shtypëse si ajo që mbante regjimi komunist. Në të dyja veprat, Sami Repishti shpalosi qasjen e tij humaniste ndaj shtypjes dhe cënimit të lirisë njerëzore dhe dashurinë për vendin dhe popullin e vet.

Por ai kurrë nuk e humbi njerëzillekun dhe as arsyen e shëndoshë, as kur pësoi zhgënjime të mëdha nga personazhe të politikës postkomuniste, të cilat i kishte parë me shpresë. Shkrimet e tij në mediat e Tiranës nuk tregonin as cinizëm e as madhështi. Përkundrazi, Sami Repishti jepte propozime për zgjidhje konkrete të problemeve shqiptare, një nga të paktët të cilit petkat e intelektualit kombëtar i rrinin shumë mirë.  

Vitet e fundit, në bisedat me të, shprehte zhgënjimin e thellë për mosnjohjen e të keqes në shoqërinë shqiptare, mosndamjen e sistemit të tanishëm politik me të kaluarën diktatoriale, dhe mbi të gjitha rrjedhjen drejt diktaturës që po kaplon sërish Shqipërinë. Por ai nuk ndaloi kurrë së punuari për t’a nxjerrë Shqipërinë nga bataku. 

Në një letër konfidenciale dërguar Ambasadores amerikane Juri Kim pasi kishte marrë emërimin por para se të akreditohej në TIranë, Prof. Repishti ja parashtronte me shumë takt e maturi historinë politike të tranzicionit. Ai i drejtohej me shumë shqetësim për fatin e demokracisë, mungesën e një opozite reale e të shëndoshë dhe i kërkonte që të luante rolin e saj si Ambasadore për të forcuar institucionet demokratike në Shqipëri. Deri në ditën e fundit, Sami Repishti mendoi për shqiptarët, jetoi për shqiptarët dhe punoi pa u lodhur për ta. 

Sami Repishti ishte Axhi im, por përtej asaj, ishte burri ma i njerëzishëm dhe i matur që kam njoftë. Kushdo që ka dëgjue fjalën “zotnillek” në Shkodër e përtej, e kishte të qartë përkufizimin e këtij koncepti kur takonte Sami Repishtin. 

Kur sapo kishim mbërritur në SHBA, në vitin e largët 1995, ishte ai që me shumë takt e njohje të psikologjisë njerëzore më drejtoi në përzgjedhjen e Universitetit. Më kujtohet se sa me krenari më prezantoi me Kryebashkiakun e atëhershëm të Nju Jorkut Rudi Xhuliani, në rezidencën Gracie Mansion, ku u krye dasma e Avës, vajzës së tij:-“Ky asht nipi jem, ka mbarue për Shkenca Politike”. 

Më tej, pas përfundimit të studimeve me njerëzillekun e vet të pafund, më trajtonte si koleg.  Kur më kërkoi me shumë edukatë që të bëj një paraqitje të mendimit të tij politik në një Simpozium për 90-vjetorin e lindjes të mbajtur në Universitetin e Kolumbias, ishte nderimi më i madh që mund të kisha imagjinuar. E megjithatë, ai u soll sikur po i bëja unë nder atij. Falemnderës Axha Sami që më dhe mundësinë me kontribue diçka të vogël për me e evidentue punën tande të madhe për kombin shqiptar. 

Në vitet e fundit, kur diskutonim për Shqipërinë,  Axhi Sami ma tepër pyeste e ndigjonte se jepte leksione. Gjithmonë idealist por me këmbë në tokë, kërkonte me ditë për strukturat politike, marrëdhaniet midis palëve, dhe nivelin e propagandës. Jo rrallëherë, atij i kërkonin mendim shtetarë amerikanë nga ata që edhe kur dalin në pension ju peshon mendimi. I kthjellët deri në fund, Axhi Sami kishte aftësinë e rrallë që e kuptonte Shqipërinë me rranjë, por edhe nuk i shterrte dashuria për të. Asnjëherë nuk mendoi për interesat e veta të ngushta, Shqipëria ishte gjithmonë e para.

Për mua, humbja e tij është personale dhe shpirtërore. Ndaj dhe në përfundim, dëshiroj t’ja them dy fjalë zemre, pa filtra profesionalë, sikur ai e meritonte dhe do e meritojë gjithmonë.

Pushofsh n’amshimin e Zotit, Axha Sami. E deshe Shqipninë e Kosovën ma shumë se gjithçka tjetër dhe ju dedikove pjesën ma t’randsishme të qenies tande. Ishe drita e komunitetit shqiptar të Amerikës si intelektual i mirëfilltë edhe pse shpeshherë nuk ta dijshin vlerën e vërtetë. Askush ma shumë se ti nuk ka kontribue pêr çështjen shqiptare në ato kohë e në veçanti për Kosovën tande fort të dashur. 

Kurr nuk kërkove asgjë, edhe pse të respektonin e të mbështesnin senatorë e shtetarë amerikanë me peshë. 

Për mue, ti ishe shumë ma tepër se familje, ishe nga t’paktit me t’cilin kisha vërtet kënaqësi me bisedue. Kam nderin që më quajte nip e unë ty axhë. 

Jetove me nder e përcolle dritë kudo që shkele. Pate nji grua të rrallë që rrallëkush e ka ma zonjë. Zonja Diana ishte dhe mbetet grueja ma e denjë që kam njoftë. Darren dhe Ava, bashkë me nipër e mbesa që le mbrapa janë trashëgimi e çmuar që ke lanë pas. Ata do t’a mbajnë lart emrin e Repishtëve në Amerikë e kudo. 

Nuk ka fjalë që munden me e shprehë mirënjohjen time për ty. Unë qeshë me fat që jetët tona përkitën dhe munda me të njoftë nga afër. Falemnderit që ma pasurove jetën me prezencën tande. 

Pusho në paqe axha Sami, jetove me nder e dinjitet. Le mbrapa veç dritë e mirësi. Marrshim të gjithë nga drita jote dhe u baftë Shqipnija ashtu siç e andrrove ti! 

Nuk do kishte fat ma t’madh për ne.

***

English Translation

Farewell, Uncle Sami: A Memorial to an Idealist Albanian

On Wednesday, November 27, 2024, the heart of Professor Sami Repishti, an intellectual humanist and one of the most prominent figures of the Albanian diaspora in America, stopped beating.

Prof. Repishti was a contemporary thinker, a central figure in promoting the Albanian National Cause in Washington and around the world, and an advocate for democratic values and freedom of thought across Albanian territories. His public life was entirely dedicated to the Albanian people and their progress.

Prof. Sami Repishti was my father’s cousin, and I had the honor of being called his nephew and calling him uncle. Thus, in these lines, I wish to remember Uncle Sami, as I always called him—not only through his public contributions, which future generations should know much more about, but also through moments of life I was fortunate and honored to share with him.

Sami Repishti’s work spans over five decades and encompasses numerous issues, but above all, he dedicated his public life to the Albanian National Cause and Kosova. Sami Repishti was a priceless treasure for the Albanian nation, and his passing impoverishes Albanian intellectual thought.

From a young age, Sami Repishti stood out for his idealism and love for his nation, a devotion he carried without condition until the very last day of his life.

A social democrat by conviction, he was an advocate of democracy, freedom of expression, and peace worldwide. But Sami Repishti never shied away from battles and challenges. On the contrary, he fought them with intellectual rigor, steadfastness against injustice, and unmatched humanism. The Albanian nation will undoubtedly produce worthy sons and daughters in the future, but none will surpass the merit of Sami Repishti.

An early antifascist, Sami Repishti participated in numerous demonstrations and activities against fascism during the occupation of Albania. In one of our conversations years ago, he told me about his involvement in the Antifascist Movement in Shkodra and the deep disappointment he felt when his former antifascist comrades turned into oppressors of their own people. “This is not what we fought and struggled for,” he had told a friend who sought to recruit him into the communist structures.

Due to his anti-communist convictions and his unyielding stance against wrongdoing, Enver Hoxha’s regime imprisoned him for 11 years. After his release, Sami Repishti made the difficult decision to leave his beloved homeland, where communists persecuted him, and he was convinced they would imprison him again under false pretenses.

In exile, despite not being in his youth, Sami Repishti dedicated himself to studies, earning his doctorate at the City University of New York and the Sorbonne in Paris.

His dissertation focused on the works of André Malraux, a French antifascist intellectual who fought the Nazis and later served as Minister of Culture under Charles de Gaulle. Malraux’s exploration of human nature in the face of injustice, oppression, and freedom—central themes in his books—resonated deeply with Professor Repishti. He himself had experienced the crushing weight of an unjust and tyrannical state, endured political imprisonment, and found freedom only after emigrating and settling in the democratic system of America.

Like Malraux, Sami Repishti viewed the Western democratic system as a beacon for democracy worldwide, dedicating himself fervently to strengthening the Albanian-American alliance.

During the 1980s and 1990s, Sami Repishti was one of the leaders who guided the activities of the Albanian-American community with wisdom and intelligence. He became a reference point for the Albanian National Cause in Washington and beyond. He became the beacon of knowledge and national action at a time when the community was rich in financial backers and well-wishers but had few visionaries and prepared individuals to tackle the era’s great challenges.

Sami Repishti’s vision for a free, united, prosperous, and above all, democratic Albania was, for decades, the guiding light for Albanians in America. He was a co-founder of the National Albanian American Council (NAAC) and the Albanian Youth in the Free World, turning them into key organizations for exposing Serbian crimes against Albanians in Kosova to American policymakers and international human rights organizations. Without Sami Repishti, the truth about Serbian terror would not have received the necessary attention, and the image of Albanians in the West—and thus the West’s approach to them—would have been far less favorable.

Thanks to his work and intellect, Sami Repishti successfully influenced policymakers in the U.S. and beyond, ensuring that the Albanian cause was addressed appropriately and based on real facts, not Serbian fabrications. To achieve this goal, he organized dozens of meetings, conferences, symposia, and seminars, where the Albanian issue was discussed based on historical facts, not the fabrications of anti-Albanian lobbies in Washington. For this, the Albanian nation will forever be grateful to its worthy son, Sami Repishti.

Among his many achievements, his most significant was representing Kosova’s case before the American public and government with a clear, well-argued, and just vision. This was a time when post-Tito Yugoslavia was the “darling” of the West, the Serbian lobby dominated the public scene, and Kosova’s cause was hindered by the negative image of the communist regime in Tirana in the West. The 1982 scientific conference, organized alongside Professor Arshi Pipa, produced a collection of Albanian thought in the West about the Albanian Issue and the relationship between Albanians and Serbs, serving as a guiding material for Western elites for a long time.

Sami Repishti and a few others successfully represented Albanians and Kosova with dignity. They revealed the truth about the suffering of Kosova’s people under Milosevic’s regime, reminded the world of the historical injustices faced by Albanians, and highlighted the systemic violations of fundamental rights in Kosova, countering Serbian efforts to denigrate Albanians as undeveloped and incapable of statehood. He always remained faithful to the truth and never fabricated facts for immediate gain. For this reason, he became a powerful and credible voice in Washington, without which much of what was achieved in Kosova and Albania would not have been possible.

His annual memoranda to the United Nations presented a clear picture of the massive human rights violations in Kosova and the historical discrimination of Albanians by Serbs. By presenting the truth to the world, he became a valuable source of information about the violations of Albanians’ rights in the former Yugoslavia.

The NATO intervention and international support for Kosova against Milosevic’s bloody regime would not have been possible without the foundations laid years earlier, and those foundations were laid by Sami Repishti and his friends. Kosova, the martyred land of the Albanian nation, will be eternally grateful to Sami Repishti for his contributions.

After the fall of communism in the 1990s and Kosova’s independence, Sami Repishti focused his attention on promoting democratic and humanist values in Albanian territories. Although he had endured political imprisonment under the communist regime, Sami Repishti never sought revenge. His immense love for Albania and its people prevented him from falling into such errors. Sami Repishti was a humanist, but above all, he loved the Albanian people and worked tirelessly to achieve their freedom and a democratic regime.

He remained steadfast in his belief that evil must be publicly acknowledged, and the crimes of communism documented and taught to future generations to prevent such tragedies from recurring. He left his memoirs written to document the hell of communist prisons and the loss of humanity among his tormentors. Pika Loti (A Drop of Tear) will stand as a testimony for future generations, a guide to the horrors of human oppression by a terrorist state. Meanwhile, Nën Hijen e Rozafës (Under the Shadow of Rozafa) is the work where, much like Malraux, he addressed the grand theme of the loss of human sensitivity by oppressors under the yoke of an oppressive ideology such as that of the communist regime. In both works, Sami Repishti displayed his humanist approach to oppression, his commitment to human freedom, and his love for his country and people.

Yet he never lost his humanity or sound reasoning, even when deeply disappointed by figures in post-communist politics, whom he had once regarded with hope. His writings in Tirana’s media revealed neither cynicism nor condescension. On the contrary, Sami Repishti offered concrete proposals to solve Albanian issues, remaining one of the few whose role as a national intellectual suited him perfectly.

In recent years, in conversations, he expressed deep disappointment with Albanian society’s failure to confront past evils, its inability to break with its dictatorial past, and, above all, the drift toward dictatorship that was once again engulfing Albania. Yet, he never ceased working to lift Albania out of its mire.

In a confidential letter sent to U.S. Ambassador Yuri Kim after her appointment but before her accreditation in Tirana, Prof. Repishti tactfully and thoughtfully laid out the political history of Albania’s transition. With great concern for democracy’s fate and the lack of a healthy opposition, he urged her to play her role as ambassador to strengthen Albania’s democratic institutions. Until his last day, Sami Repishti thought of the Albanian people, lived for them, and worked tirelessly on their behalf.

Sami Repishti was my uncle, but beyond that, he was the most humane and wise man I have ever known. Anyone who had heard the term zotnillëk (gentlemanliness) in Shkodra or beyond would understand its true definition upon meeting Sami Repishti.

When we had just arrived in the U.S. in 1995, he was the one who, with great tact and understanding of human psychology, guided me in selecting a university. I remember how proudly he introduced me to then-Mayor of New York City Rudy Giuliani at Gracie Mansion, during his daughter Ava’s wedding: “This is my nephew; he graduated in Political Science.”

Later, after I completed my studies, he treated me as a colleague with his boundless humanity. When he politely asked me to present his political thought at a symposium for his 90th birthday held at Columbia University, it was the greatest honor I could have imagined. Yet, he acted as though I was doing him a favor. Thank you, Uncle Sami, for giving me the chance to contribute in some small way to highlighting your tremendous work for the Albanian nation.

In his later years, when we discussed Albania, Uncle Sami mostly listened and asked questions rather than lecturing. Ever the idealist but grounded in reality, he sought to understand political structures, relationships between parties, and the level of propaganda. Not infrequently, American statesmen—those whose opinions still carried weight even in retirement—sought his advice. Clear-minded until the end, Uncle Sami had the rare ability to deeply understand Albania while never exhausting his love for it. He never thought of narrow self-interest; Albania was always his first priority.

For me, his loss is both personal and spiritual. Therefore, in closing, I wish to say a few heartfelt words, unfiltered by professionalism, as he deserved and will always deserve.

Rest in God’s eternity, Uncle Sami. You loved Albania and Kosova more than anything else and dedicated the most important part of your being to them. You were the light of the Albanian-American community as a true intellectual, even if your true value was not always recognized. No one has contributed more to the Albanian cause during those times, especially for your beloved Kosova.

You never asked for anything, even though influential American senators and statesmen respected and supported you.
To me, you were much more than family; you were one of the few with whom I genuinely enjoyed conversing. I am honored that you called me nephew and allowed me to call you uncle.

You lived with honor and spread light wherever you went. You had a rare wife, a true lady, who remains the most dignified woman I have ever known. Darren and Ava, along with the grandchildren you left behind, are a priceless legacy that will uphold the Repishti name in America and beyond.

There are no words to express my gratitude to you. I was fortunate that our lives intersected and that I had the chance to know you closely. Thank you for enriching my life with your presence.

Rest in peace, Uncle Sami; you lived with honor and dignity. You left behind only light and goodness. May we all draw from your light, and may Albania become as you dreamed!
There could be no greater fortune for us.

Gazeta “Dielli” uron të gjithë shqiptarët: Gëzuar Ditën e Flamurit Kombëtar dhe 112 vjetorin e Pavarësisë së Republikës së Shqipërisë.

Atdheut – At Gjergj Fishta

N’ty mendoj kur agon drita,
Kur bylbyli mallshem këndon
N’ty mendoj kur soset dita
Terri botën kur e mblon.

Veç se ty të shoh andërr,
Veç se ty të kam në mendim
Ndër t’ vështira ti m’je qandërr,
Për ty leht më vjen çdo ndëshkim.

Tjera brigje, fusha, zalle,
Unë kam pa larg tue ba shtek,
E përgjova tjera valle
N’tjera lule syu mu rrek.

Por nji fushë ma blerët nuk shtrohet,
Por nji mal ma bukur s’rri.
Ma i kulluem nji lum s’dikohet,
Moj Shqypni por si i ke ti.

N’ty ma i bukur lulzon prilli,
Jan ma t’kandshme stin e mot,
N’ty bylbyli pa le Dielli
Këndon ma ambël t’ Madhit Zot.

Pa ty lules s’mi vje era,
Pa ty pema frut nuk m’bjen:
Mue pa ty s’më del prandvera.
Pa ty Dielli nuk m’shkëlzen.

Derisa mundem me ligjërue,
E sa gjall me frymë un jam
Kurr Shqypni s’kam me t’harrue
Edhe n’vorr me t’përmend kam.

Në pragun e festës kombëtare të pamvarsisë, mbarë shqiptaria , morëm lajmin e hidhur ndarjen nga jeta të Marting Luterkingut shqiptar Prof. Sami Repishti. Atdhetari, studjuesi dhe mbrojtësi i të drejtave dhe lirive të njeriut ikona e qëndresës antikomuniste, studenti i universiteteve italiane e franceze ku u doktoruar si student i shkëlqyer, ai që nuk u pajtua me politikën aktuale të 34 viteteve në mbrotje të drejtave dhe lirive të njeriut për të përndjekurit politikë shqiptar Prof. Sami Repishti, rilindasi i shekullit njëzet, edhe vdekjen e priti në një ditë të shënuar në ditën e flamurit. Të ati flamuri që i u kushtua me çënjen e tije në mbrotje të çështjes kombëtare, që çoi zërin e tij në Uashington për mbrotjen e Kosovës.

Prof. Peter Prifti pati shkruar: Prof. Dr. Sami Repishti qendron në krye të intelektualëve të diasporës shqiptaro-amerikane. Ai është pasardhës i denjë i Rilindasve, sepse ka zbatuar me besnikëri idealet e tyre të larta. Ai bashkë me Arshi Pipën e Martin Camajn përbëjnë një treshe elitare shkodranësh, të cilët me jetën dhe veprën e tyre e shpunë më tej misionin atdhetar dhe intelektual të Rilindjes dhe të atdhetarëve të Luftës së Dytë Botërore dhe të pas saj. Me veprimet konkrete në atdhe dhe në Kosovë për të ndihmuar nga afër proceset e demokratizimit dhe të krijimit të shtetit ligjor, meriton të quhet Institucion i mëvetësishëm. Sami Repishti ka shkruar disa qindra artikuj, mbi njëzet libra (disa me bashkautorësi) dhe dy vepra letrare “Pika Loti (shkruar më 1959 – 1963 dhe botuar më 1997 dhe 2009) dhe Nën hijen Rozafës(2004). Këto dy vepra bëjnë pjesë në letërsinë realiste shqiptare, dhe më konkretisht ato përbëjnë themelet e letërsisë sonë të quajtur letërsia e burgut, e cila lexohet sot me ëndje dhe përfitim të madh. Aty zbulohet jeta plot vuajtje, qëndresa dhe bëmat e njerëzve të dënuar prej diktaturës komuniste shqiptare, një aspekt i jetës sonë, të cilin diktatura e kishte shtrembëruar dhe mbajtur në fshehtësi.Suksesi i tije, ma i madh ka qenë, dhe mbetet, fitorja e tije kundër urrejtjes. Asnjiherë nuk i kam lejue vetes me urrye, me gjithë kundërshtimin e fortë që kam tregue kur nuk kam qenë dakord. Kështu, ditën e parë kur mbrriti në Shqipni më 9 gusht 1992, deklaroj para gazetarëve në Rinas: ‘Kthehem në atdhe me dashuni për të gjithë dhe me urrejtje për asnjeri’, thanie jo origjinale, por gur themeli për mendimet e tija , e huazueme nga fjalimi i Presidentit Abraham Lincoln mbajtun në mbarim të Luftës Civile në Getisburg PA gjatë së cilës ishin vra ma shumë se 600.000 amerikanë. Disa përgjithësime të tij për gjendjen e Shqipërisë në tranzicion, janë proverbiale. Të tilla janë thëniet:“Krimi nuk asht dënue, e krimineli asht kthye në pushtet i veshun me rroben e ‘socialistit europian’.Një pushtet i lindun nga gënjeshtra, i mbajtur me grykën e pushkës. Një shoqëri e shkërmoquan nga pesha e randë e krimit të kryem nga xhelatët e indoktrinuem. Gjendja politike vazhdon të jetë kaotike dhe ajo ekonomike e dëshpërueme.”

Elez Biberaj ish Drejtori i Zërit të Amerikës shkruan për Repishtin: “Pas shumë dekadash si udhëheqës në fushën akademike dhe në mendimin e komunitetit, Profesor Repishti vazhdon të frymëzojë brezat e shqiptarëve në kërkim të një shoqërie më demokratike dhe më të drejtë. Ai është një shqiptaro-amerikan i madh, një patriot i vërtetë shqiptar, një dijetar i plotësuar, dhe një njeri i parimeve, i cili nuk e pushoi kurrë luftën në emër të asaj që besonte. Sot ne u ndamë fizikisht me Prof. Repishtin, por atdheu e memorizon në plejadën e dijetarve të mëdhenj, që i dhanë Shqipërisë pamvarsinë, atyre që ndërtuan shtetin e parë shqiptar, atyre që luftuan fashizmin dhe komunizmin, ata që i dhanë pamvarsinë Kosovës, Zëri i tije që kumboi në kongresin amerikan për të drejtat e liritë e shqiptarve nuk do të ndigjohet ma se iku në botën e amshuar , por vepra e tije do të ndrisë në breza për shqiptarët dhe do të jetë një udhërrëfynjës dhe për brezat e ardhshëm për ta ndërtua Shqipërinë , për ta mbrojtur lirinë. Ka qenë nder i madh për mua që kam patur rastin të bashkëpunoj ngushtë me Profesor Repishtin në këtë periudhë postkomuniste dhe i jam shumë mirënjohës mbështetjes dhe miqësisë së tij të vazhdueshme. Përpara veprës dhe kontributit tuaj përunjen me respekt mijëra familje shqiptare që kaluan kalvarin tënd të vuajtes, dhe kan një mesazh “ U ndriçoftë mendja e shqiptarve për të mbrojtur lirinë” pusho i qetë në tokën e lirisë , ku e shkrive jetën për kombe e atdhe. Lamtumire Repishti i madh. Sot ne kemi më shumë nevojë për Ju se sa dje.

Besim NDREGJONI

Akad. prof. dr. Valter MEMISHA

Pjesa e dytë…

Në artikullin Naim be Frashëri, Jetëshkrim, M. Frashëri thekson se tradita shkrimore e shqipes ishte e vjetër dhe nuk duhet menduar se “Shoqëri e të Shtypurë Shkronja Shqip” hodhi hapin e parë në këtë hulli. Ai shkruan se “Mos pandehet se kjo shoqëri çpiku këndimnë dhe shkrimn’ e gjuhës shqip; gjuha shqip pak a shumë, është shkruar gjithnjë; më të vjetërat e libravet shqip që dimë janë: një libër e kthyer prej Pietro Budi (shtypur në Romë më 1664), dhe një tjetër prej Bogdanit më 1685. Këta dy priftër kanë shkruar libra për fenë, dhe në Shkodrë gjuha shqip është përdorur prej katolikëvet duke shkruar me letra latine, me nj’a 4 shkronja të çpikura; me qënë që përdorësh në kishë dhe ca pak në shkollat të priftërinjvet, në Shkodër janë shtypur dhe mjaft libra shqip, se n’atë qytet priftërit kanë një shtypëtore.” 

Dihet se në mesin e shekullit XIX dhe në gjysmën e dytë të këtij shekulli filluan të hartoheshin alfabete të shumta. Madje shqipja shkruhej me alfabet latin, me alfabet turko-arab, me alfabet sllav, krahas të shkruarit me alfabete të krijuara nga atdhetarë të ndryshëm (Kujtojmë ndër të tjera, alfabetin e N. Veqilharxhit, të Dh. Toodrit etj.). Sipas M. Frashërit Shoqëri e të Shtypurë Shkronja Shqip bëri një punë të jashtëzakonshme drejt një alfabeti të vetëm. Sipas tij, “Themi pra që shoqëri e Stambollit kapërxeu e para trapn’ e thellë, dhe bëri shqipen një gjuhë me shpirt. Është vërtet që udha qe çelur, se Kristoforidh Elbasanasi kish 20 vjet që po merrësh me të kthyer ungjijtë në gjuhë shqip, dhe shoqëri e protestanëvet e Llondrës, kish shtypur më 1868 (në Stamboll), Psaltirin, shqipëruar prej Kristoforidhit; m’an tjetër Kamarda dhe De Rada, n’Itali, kishin mjaft vjet që mundohëshin të rëmojnë rregullat e gjuhës shqipe, dhe të shkruarat e këtyre Shqiptarëvet hoqnë ren’ e të diturvet t’Evropës mbi gjuhët t’ënë. Edhe Naum Veqilharxhi nga Vithkuqi, kish shprovuar dyzet vjet më parë, që të shkrojë gjuhën t’ënë dhe abetar’ e tij me ca shkronja të çpikura, ish shtypur më 1845. Po e shohëm se rruga qe çelur, ara ish lëruar, gjuha shqip kish zënë të zgjuhet, dhe shoqëri e Stambollit duke mështjellë mendjen’ e kohës në vetëhet të saj, çpejtoi këtë ngjallje të gjuhës sënë dhe i dha të bëjë një çap të math.”

SHOQËRIA E STAMBOLLIT

Në artikullin Shoqëria e Stambollit (1926), M. Frashëri shkruan se “Puna e parë e Shoqërisë qe të trajtuarit e një abeceje për gjuhën shqipe. Mënyra e përdorur prej Konstantin Kristoforidhit në përkthimet e shkrimeve të shenjta, ishte rrëfyer e metë: i dituri elbasanas kishte marrë nga një palë shkronja të veçanta dhe krejt të pangjara për secilin prej dy dialekteve. Nuk dimë ç’bisedime rrodhën në mbledhjen, se nuk kemi procesverbalet e tyre, as edhe ndonjë prej anëtarëve s’është kujtuar të na lerë kujtimet e tij…. Ajo që dimë, është se shkronjat e pranuara qenë ato të Sami Frashërit, i cili i gdhendi vetë, me dorën e tij mbi çelik, germat, që këshillonte. Prapë s’dimë cilët qenë gjymtyrët më aktivë të mbledhjes, kryetar i së cilës ishte Sami Frashëri. Naimi në atë kohë s’kishte ardhur akoma në Stamboll. Por, në mungesë të kujtimeve dhe dokumenteve, botojmë këtu tekstualisht kanonizmën e Shoqërisë, duke i ruajtur besnikërisht ortografinë. Kjo mënyrë shkrimi, si edhe stili dhe gjuha, na bindin se kanonizma ka dalë nga pena e të ndjerit Jani Vreto. E panevojshme të themi se abece-ja e kësaj kanonizme është ajo e abetares, domethënë abece-ja e Stambollit, siç u quajt më vonë dhe në të cilën u ndryshuan germat d, e, l, r, s, z.”

4. Mid’hat Frashëri, me formim iluminist, e sheh shpëtimin e gjuhës e të kombit te hapja e shkollave shqipe. Ai shkruan i indinjuar “Po m’i madh’ i turpeve, është të mospasurit shkolla shqip! Qysh mund të jemi shqiptarë, pa mësuar mirë në shkolla gjuhën e bukur, që flet mëma dhe áti? Qysh mund të quhemi të qytetëruar, pa punuar gjuhën tonë? Pa pasur libra në të? Gjuha harrohet, po s’qe e shkruar në libra dhe një komb, po të humbasë gjuhën, humbet dhe kombësinë.”

Dhe me të drejtë ngre zërin për gjendjen e shkollimit në trojet shqipfolëse në fundin e shekullit XIX. Ai shkruan (më 1899) se “Është vërtet dëm i madh në këtë shekull, që gjithë kombet kanë shkolla dhe fletore në gjuhët e tyre, ne shqiptarët rrimë të paqytetëruar! Pa vajtur në shkollë e pa mësuar, qysh do të shquhemi nga të egërit? Na dridhet zemra kur mendojmë që grekët, turqit, bullgarët dhe serbët kanë me qindra shkolla në vendit tonë dhe ne s’kemi më tepër se dy! Të huajt vijnë ndër ne, çelin shkolla dhe ne shqiptarët hyjmë n’ato, mësojmë gjuhën e huaj dhe kështu humbasim kombësinë tonë! Të huajt, duke parë që ca shqiptarë mësojnë gjuhën’ e tyre, pa pasur turp thonë që ai vend i Shqipërisë, duhet bashkuar me të huajin; nga ai shkak, greku thotë që Janina është imja, serbi thotë kështu për Kosovën dhe bullgari kërkon Manastirin!”

Duke njohur, si rrallë tjetër gjendjen e shqiptarëve dhe synimet e fqinjëve për copëtimin e trojeve, ai e sheh të domosdoshme dhe shpëtimtare nga kjo gjendje hapjen e shkollave shqipe. Ai shkruan se “Duke mos pasur shkolla shqip, ca nga ca harrojmë gjuhën tonë: në anët e Gjirokastrës flasin greqisht dhe në Tetovë e në Prizren turqisht e sllavisht! Të kishim shkolla, s’bëhej kjo mynxyrë. Do kuptuar mirë kjo fjalë: duke humbur gjuhën, humbet dhe kombësinë njeriu. Nuk besoj të mos e dini të tërë, që jemi në gojë t’ujkut, se greku, bullgari, serbi dhe malazezi duan të na zhbëjnë.”

“Ç’FITUAM NGA KONGRESI I MANASTIRIT?”

5. Në artikullin “Ç’fituam nga Kongresi i Manastirit?”, botuar në gazeta “Lirija”, 1908, Mid’hat Frashëri e vlerëson lart këtë ngjarje historike dhe shkruan se “Kongresi u godit fort mirë, se pemët e tij na kënaqën të gjithëve. Tani, pra, themi se shkrimi i gjuhës sonë u rregullua, themi se abeceja u njësua; tani do të mbledhim gjithë fuqinë, për të shkruar dhe për të përparuar gjuhën, pa humbur kohën në zihje e në grindje të abeceve. Tani gjithë dëshira jonë do të jetë për të sjellë në dritë vepra të nevojshme, për të përhapur mësimin dhe për të lulëzuar gjuhën, libra shkollarë, diturakë dhe letrarë… Ky bashkim i abeceve, kjo ndarje nga një çështje bizantine, që na nxinte faqen gjer më sot, është pema e parë e kongresit.”

Dhe vazhdon më tej vlerësimin për këtë ngjarje, duke nënvizuar: “Po ka dhe një pemë tjetër, që është mbase më e madhe dhe më e bukur. Edhe kjo pemë është bashkimi i shqiptarëve. Vërtet gjer më sot kombi ynë s’ishte bashkuar, për të bërë një punë të duhur për vendin. Ishte, pra, një ngjarje e re për ne kjo mbledhje, ku pamë shqiptarë të ardhur nga veriu e nga jugu, nga lindja e nga perëndimi, ku pamë krah për krah gegë e toskë, të krishterë dhe myslimanë, hoxhë dhe priftërinj. Ahere kuptuam se vërtet paska një komb dhe se vërtet ky komb qenka i gjallë!”

Artikullin e përshkruan fund e krye besimi, shpresa, e ardhmja e kombit shqiptar. M. Frashëri shkruan në mbyllje se “Dhëntë pra zoti dhe ky kongres qoftë si themel i një bashkimi të përjetshëm, si agim i një jete të re, i një jetë urtësie dhe vëllazërie. Oh, tani që i pamë shqiptarët bashkë, tani shpresën e kemi të fortë, tani zemrën e kemi të ngrohtë! Tani dimë që qenkemi dhe ne të zotë për urtësi dhe për bashkim. Një vëllazëri në mes të mendjeve dhe të zemrave tona u rrënjos; dhe ato rrënjë do të na japin gjithnjë fuqi të re. Mbledhja e Manastirit, sikundër na rrëfeu neve fuqinë tonë, ashtu dhe botës u tregoi qenien dhe rrojtjen e një kombi shqiptar. Bota, që na pandehte se s’jemi të zotë për asnjë vepër qytetarie, ajo botë, ndër të edhe armiqtë tanë, kuptoi tani që shqiptarët s’qenkan ashtu si i pandehnin, s’qenkan aq “të egër” sa thuhej. Ky kongres, kjo shenjë e parë që dhamë për qytetari, na shtoi nder përpara syve tanë dhe përpara syve të botës. Le të tregohemi, pra, gjithnjë të zotë, që ta mbajmë dhe ta shtojmë këtë nder.”

GJUHA E PËRBASHKËT LETRARE DHE GJUHA E ZYRTARE E SHTETIT TË PAVARUR SHQIPTAR

Një nga problemet më të rrahura në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX është dhe ai i gjuhës së përbashkët letrare, i gjuhës zyrtare i shtetit të pavarur shqiptar. Më 1 prill 1909, pak muaj pas Kongresit të Alfabetit, që u mbajt në 14-22 nëntor të vitit 1908, Mitat Frashëri shkruan artikullin A do të kemi një të vetëm gjuhë literare shqip, ku, ndër të tjera thekson se “Në mes të kaqë vështirave të tjera, kemi dhe ndarjen e gjuhës’ sënë. Sa- do-që gjuha është një dh’e vetme, s’mund të mohohetë ndryshimi i madh që është në mes të dy dialekteve toskë dhe gegë, pa numëruarë dhe nënëdialektet e tjerë. Sot po shkrojmë pothua në çdo dialekt dhe shumë herë një librë mbetet e pakuptuarë prej të tjerëvet. Për një komb të vogëlë dhe të dobëtë si ne, kjo ndarje dhe çarje është një e vështir’ e madhe, një rezik i vërtetë, që s’muntta shikojmë me gjak të ftohtë. Është, pra, nevoj’ e madhe që të kemi për shqipen tënë në të shkruar një të vetëm dialekt, një të vetëm gjuhë literate, e cila nxihet dhe të përdoret prej tërë kombit tënë, si kundrë që të gjithë kombet e qytetëruarë një të vetëm dialekt letrar kanë.”

Dhe më tej ndalet te zgjidhja. Ai pyet “ Cila do të jetë ky dialekt? A do të marrim një nga të dy degat e mbëdha të sotme -toskërishten a gegërishten a po do të marrim no një dialekt në mes të dyvet? Është thënë shumë herë që të miret dialekti i Elbasanit, si një gjuh’ e përmesme dh’ e kuptuarishme prej të gjithë shqipëtarëvet. Për këtë qëllim do të shkruhesh dhe të nxihesh dialekt’ i Elbasanit – a no një tjatër afërë – ashtu si flitet prej popullit a me pak ndryshim? Po na edhe një e vështirë tjatër: këtë dialekt të përgjithshim, kush do të na e mësojë? Sot për sot as no një veprë të madhe kemi në gjuhë t’Elbasanit, as no një shkronjëtore kemi, që të na rrëfejë në fjjeshtësi tëntyrev rregullat e asaj gjuhe. I vetëmi shkronjës nga Elbasani, Kristoforidhi, ka përdorur jo dialektin e vendit të tij, po një gjuhë të përzjerë. Edhe pa një veprë të mirë, pa një udhëheqës të mbaruarë, s’munt të mësohet me gjithë bukurit’ e saj një gjuhë letrare.”

Për të dhënë një përgjigje sa më të argumentuar, “për të paturë një zgjidhje të kësaj çështjeje kaqë të rëndë për ne (kupto kaq të rëndësishme V. M.,), ai i drejtohet Gjergj Pekmezit, njërit nga njerëzit që “kanë bërë studime mbi gjuhët dhe dialektet shqipe”, i cili, ndër të tjera, në vitin 1908 kishte botuar një gramatikë të gjuhës shqipe në Vjenë. Ky gjuhëtar i kthente përgjigje, të cilën M. Frashëri e ka përfshirë tek artikulli A do të kemi një të vetëm gjuhë literare shqip. Po ndalem pak gjatë në këtë artikull, sepse gabimisht pjesa dërrmuese e tij në vëllimin e parë të veprave të zgjedhura, të këti personaliteti historik jepet si shkrim i tij, por nga ballafaqimi me artikulli në revistën Diturija” ai i përket Gjegj Pekmezit. Me pak fjalë M. Frashëri ka kthyer përgjigje përmes fjalëve të gjuhëtarit të njohur.  Gjergj Pekmezi shkruan se “Sot përdoren, sikundër e dini fort mirë, të dy dialektet (ndënëfolijet) gegërishteja dhe toskërishteja si gjuhëra literare (të përbashkëta) ndë Shqipëri, njëri ndë Gegëri e tjetëri ndë Toskëri, njëri ka për themel dialektin e Shkodrës, tjetri munt të thuhet, disa dialekte të Toskërisë.”

Sipas këtij gjuhëtari, “ gjuha letrare (e përgjithçime) e Gegërisë ka për themel dialektin e Shkodrës, sepse të tërë shkrimtarët të Gegërisë a po ata që janë mësonjës së gjuhës shqipe ndë Gegëri, a janë Shkodranë a po kanë qenë atje nga disa vjet, dyke nxënë ndë ndo një shkollë të Shkodrës. Të vetëmen shtypshkronjë, që kemi pasur gjer sot në Shqipëri, ka qenë edhe është ndë Shkodër, ku janë shtypur shumë libra të kishës, të shkruara shkodranisht, të cilat janë përdorur dhe përdoren prej katolikëve. Po jo vetëm librat e kishës, por edhe librat e shkollës janë shkruar prej shkodranëve, më të pastajmet, kanë përdorur, mjerisht, orthografinë (drejtshkrimin) e të ndyerit Kristoforidhi, e ashtu duket gjuha si fare e huaj, një gjuhë që s’flitet asgjëkundi në Shqipëri; shumë kanë vuajtur mësonjësit me këta libra, dyke i ndërtuar sipas gjuhës, qi flitet, për të lehtësuar mësimin ndë shkollë. Duket sheshazi se burimi i gjuhës letrare të Gegërisë është dialekti i Shkodrës.”

Kurse për arealin gjuhësor jugor po ky gjuhëtar shkruan se “Në Toskëri, përkundrazi, kanë dalë shkrimtarë prej disa këndeve të Toskërisë e prandaj gjuha letrare e Toskërisë është një kullim jo vetëm i një dialekti të Toskërisë, por i disave. Munt të thuhet se dialektet e Gegërisë janë shumë më larg njëri prej tjetrit sesa dialektet e Toskërisë; shkajkun e sheh kushdo, po të hedhi një vështrim mbi një kartë dheshkronje po shumë më lehtë do të kuptoj, ay, që ka qenë ndë ato vise dhe qi njef marrëdhënjen ndër mest të gegëvet e të toskëvet.”

Gjithnjë sipas Gjergj Pekmezit, “Kështu gjindet sot çështija e gjuhës letrare, më duket mua, se sa për sot është edhe mirë që përdoren, kështu si thamë, këto dy dialekte në Shqipëri, ndryshe do të ishte shumë më rëndë për përlindjen tonë. Për të lehtësuar mësimin, do të ishte nevojë cili-do mësonjës të përdori jo vetëm ndë Gegëri gegërishten e ndë Toskëri toskërishten, po edhe atë dialekt që e flet ay, që do të mësohet t’a shkruaj, e t’a këndoj gjuhën e ti. Përveç kësaj, edhe vetëm ndërimi i një pune prej kaqë vjetëve është, pas mendjes sime, për sot as i mirë, as që munt të bëhet për nji herë.”

MIDHAD FRASHËRIT DHE PROBLEME TË KULTURËS SË GJUHËS

Pasi bën parashtrimet e nevojshme, të pasqyruar në shkrimin e M. Frashërit A do tëkemi një të vetëm gjuhë literare shqip, Gjergj Pekmezi nënvizon se “Por, më tjatër anë, këto që thamë, as pak s’munt të na ndalojnë që tashi të nisim e të mendohemi përmbi një gjuhë të përgjithshime, e cila të jet’ për të tërë Shqiptarët, sikundër që kanë bërë kombet e qytetëruarë, me të tjera fjalë, të mendohemi përmbi shërimin e një plage aq të rezikshme për më shpejt. Është e rrezikshme, thashë, sepse neve, si gegë ashtu edhe toskë, si të krishterë ashtu edhe muhamedanë një komp jemi, edhe një komp lypset të jetë si një trup (korp), një trup që ka një shpirt, edhe shpirti i një kombi është gjuha që flet, gjuha jonë është kuptohet vetëm një gjuhë, e ka dialekte, sikundër kanë të të tëra gjuhët të botës, pandajza edhe gjuha literare të jetë nji, si gjuha ashtu edhe veglat e gjuhës lypseshe të ishnin një soj, dua të them, se do të ishte mirë të kishim vetëm një alfabet, vetëm një orthografi (drejtshkrim), një terminologji për dituritë etj., se një komp kaqë i vogël, si kundër që jemi sot ne, të jetë i ndarë, të mos jetë ndër punë të gjuhës i bashkuar, do-me-thënë, ay s’munt të roj, e do mos do sot a nesër do ta hanë kombet, që e kanë pranë.”

Që të krijohet një gjuhë e përgjithshime, duke u ngritur mbi të folmen qendrore të shqipes (nënkupto elbasanishten), sipas Gj. Pekmezit, në radhë të parë kjo e folme duhet njihet, të studiohet, të përpunohet e të mësohet. Ai shkruan se “Po si munt të vërtetohet kjo dëshirë kaqë e nevojshme? Si kundër thamë, që të dy këto gjuhëra literare, që përdoren sot në Shqipëri e kanë burimin e tyre afro ndër anat e Shqipërisë; qendri i Shqipërisë mjerisht na ka mbetur fare e huaj a po i pa njohur; dialektet e qendrit të Shqipërisë që janë pa dyshim më të kthjelltë, nuk i dimë, a po më mirë të themi, palcën e shqipes, s’e njohim as pak, po për të vërtetuar dëshirën e nevojshme që e përmendmë, lypset do mos do ndë vent të parë qendrin e gjuhës t’a njohim e t’a mësojmë dhe ashtu, pa dyshim, dyke mësuar, do të mundemi me kohë ta gjejmë ndër këto dialekte të qendrit, edhe kërthizën e gjuhës sonë, të cilën duhet t’a mësohim e pastaj t’a përhapim ndë për tërë Shqipëri. Këtë themel për gjuhën literare nga dalë lypset t’a forcojm pastaj, dyke marë lëndë të mirë e të bukurë prej të tjerëve dialekte të Shqipërisë. 

Në këtë artikull të M. Frashërit, gjejmë dhe një çështje tjetër thelbësore të trajtuar nga Gj. Pekmezi, atë të rolit të shkollës e të librit në përhapjen e variantit të përgjithshëm a të një gjuhe të vetme letrare shqipe. Ai shkruan se “Pas këti dialektit lypsen shkruar edhe tërë librat e shkollës. Ndë Shqipëri të mesme, pra lypset të dërgojm njerëz të njoftun pak me filologjin, që t’a mësojn atje gjuhën, a po regullat e gjuhës, jo vetëm të gramatikës (shkronjëtores), po ca më tepër të sintaksit, të mbledhin e të shtypin shumë përalla, kënga e të thëna të popullit, po shkruar ashtu si kundër i kallëxon populli, që pas pak kohe të kemi një thesor të bukur e të madh. Kjo është e vetmja mëndyrë, pas mendjes sime, për të shpëtuar prej një rreziku të madh fort.”

7. Midhad Frashërit në artikuj të ndryshëm trajton dhe probleme të kulturës së gjuhës. Në shkrime si “Thjeshtësija është bukuri në gjuhë”, “Shqip kuvendojmë, apo çorbë trazojmë” etj., thotë se gjuhën duhet ta ruajmë, ta mbajmë gjallë e të pastër nëpër burimet e saj. Sipas tij, “Një shqiptar kur merr pendën në dorë dhe zë të shkruajë, një mijë të vështira i dalin përpara: nuk gjen dot fjalë, nuk i lidh dot këto fjalë dhe të shumtave s’u di ortografinë. Duke qenë se gjuhën e flasim, këto të vështira e çuditin njeriun dhe mestohet pse ca gjuhë që nuk i di dhe aq mirë për të folur, i shkruan më lehtë dhe më drejt. Ndaj “Çdo shqiptar ka për detyrë të përpiqet të flasë dhe të shkruajë drejt dhe pastër gjuhën e tij”

Për këtë studiuesi Emil Lafe shkruan se “Lumo Skëndoja nuk merr përsipër të jetë ai vetë magjistri i normës letrare, por u bën të ditur lexuesve gramatikat kryesore të shqipes të botuara deri në atë kohë (e K. Kristoforidhit, e S. Frashërit, e P. Vasës, e G. Meyer-it, e Gj. Pekmezit) “që munt të këndohenë me shumë fitim”, duke veçuar në këtë mes “Shkronjëtoren” e Samiut, si “një shkronjëtore e mbaruarë që çdo Shqipëtar duhet ta këndoj dhe ta studojë me shumë re.” Ai ankohet se “mjerisht gjer më sot s’kemi akoma nonjë sintaks për gjuhët tënë dhe ay që të nisnjë përmbledhjen e një libre së tillë jemi sigurë që do t’i bënjë një shërbim të math shqipesë.”