Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Shtatë lulet e Balmont dhe …Spanjolli është këngë

by

KOSTANDIN DIMITREVIC BALMONT/
S P A N J O L L I E S H T E K E N G E/
Nga ligjërimi kërkojmë logjikën, nga kënga – fluturimin. Ligjërimi është ndërtim i arsyeshëm, kënga – shpërthim e çmenduri. Në ligjërim janë pa vend thirrjet, në këngë pëlqehen të gjitha britmat kur ato janë muzikore. Vështrojeni spanjolin si një këngë dhe gjithshka do e kuptoni ne temperamentin e tij dhe në historinë e tij fantastike. Spanjolli ka vetëm një logjikë – logjikën e ndjenjave, ai ka vetëm nje ndërtim – planin e luftës e cila rënon gjithshka, ai i tëri është në vrull, në dëshira. Të vështrojë, të lakmojë, të vrapojë, të rrëmbejë. Ta quajë të huajën si të vetën. Kur i siguron bëhet si më pare, i lire dhe i ngopur.
Gjuha spanjolle është më muzikalja e më e bukura nga të gjitha gjuhët evropiane. Me reflekse prej gjarpëri e përnjëherësh burrërore. Nga pikpamja femërore – dinake, si kalorsiake – e drejtë. E ëmbël si violi e flaut por, befas kthehet në kushtrim daullesh. Kur dashuron lëshon shigjeta me helm. Kur puth – sikur të pret me thikë të mprehtë. Të tilla jane ca lule në Meksikë, atyre nuk u afrohesh dot pa u shpuar e pa u çjerrë.
Në gjuhën spanjolle është gjithë harmonia muzikore e italishtes por, gjithashtu, në ‘të ndihet era përvëluese që ka ardhur nga Afrika, vrulli i egër i hovit arab, i cili e pengon të bëhet xhentil e përjetësisht të kujtojë betejat. Aty gjen, gjithashtu, fllade nga ndikimet e lashta iberike, të cilat na shkëpusin fare nga e sotmja e na çojnë te pamjet dhe agimet e Atllantidës.
Spanjolli nuk ngjet me evropianin. Ai ka diçka që e bën krejtësisht të veçantë. Saktësisht sy që shohin, duar që marrin. Ai ka tërësinë e të qënit i drejtpërdrejtë dhe të prekurit me dorë. Ai ndjen me shpirt ashtu si ndjejmë ne me trup. Puth me fjalë. Anija spanjolle lundron në detet e tharë dhe marinarët shohin ishuj populluar me gra, po burrat ku janë? Burra nuk ka dhe spanjolli me të qeshur e duke u çuditur si fëmijë therret: “Shikoni! Paska gra!” çfarë ka për të bërtitur? Asgjë por, edhe ka diçka. Se kaluan shekuj dhe ishullit i mbeti emri Ishulli i Grave.
Spanjollët nuk ngjajnë me ne. Mua më kujtohen mbresat e një udhëtimi.
Një ditë dimri, në fund të janarit, u nisa nga Hamburgu për në Meksikë me anijen e madhe oqeanike “Princi Ioahim” i shoqërisë “Hamburg-Amerika-Linie” Publiku ish ultra evropian. Gjermanë, gjermanë dhe vetëm gjermanë. Ish një aventurjer italjan, një tregëtar francez nga ishulli i Kubës, disa anglezka me të vegjlit e tyre që zotëronin anijen të sigurt, por pa shumë bujë – dihet, Anglia është mbretëresha e deteve; ishin dhe dy të pakënaqur. Ishin rusë, njëri prej tyre – unë. Ishim të pakënaqur sepse mendonim me naivitetin tone, si do uleshim në anije në Hamburg ashtu njësoj do rrinim deri në Meksikë. Po ne këtu kishim Evropën me klasin më të ulët. Perëndimi i djellit skuqte i trishtuar kur anija lundronte duke shtyrë akujt që plevasnin në detin blu të errët. Pas disa orë lundrimi të vështirë në det, hymë në portin spanjoll, në qytetin Korunjo. Përpara na del një përrallë! Sikur të hidhnim nga trupi uniformën e burgut – kozhupin – fare te zbuluar, ne brodhëm nëpër kopshtin me lule të freskëta, pamë arumet, lule delet laramane, kaltërsinë e mëndafshtë të iriseve, lule të tjera të arta e të kuqe. Në mbrëmje, kur vazhdonte lundrimi, gjithë publiku i huaj i klasit të pare i harroi bisedat e tij të zakonshme, i shtangur, në heshtje shikonte e dëgjonte; në kiç, ku nuk kish dhe aq komoditet, një turmë e madhe emigrantësh spanjollë ish përfshirë nga një argëtim fare fëminor: duke lënë atdheun e vet, mbase për fare, spanjollët gjysmë të grisur këndonin dhe vallzonin nën shoqërimin e kitarës që nuk e ndajnë. Dhe kishte diçka të papersëritëshme, dehëse, të papërmbajtur në këto këngë të shkurtëra, lehtësisht të ndryshueshme, kishte aq shumë bukuri, shumë ndjeshmëri në lëvizjet aq të larmishme në vallet me emërtime të pafund sa që, të mendoje për diçka tjetër kur ata këndonin e luanin, ish e pamundur. Një tregëtar i ri gjerman, shtatlartë e i lidhur, që kish qënë në shëtitje te ata të klasit të parë, kërceu mbi parmakun e shkallëve drejt e poshtë, ia nguli sytë njëcopëherë një spanjollke nishan, duke i falur buzëqeshje me tepëri vetëm për të rrëmbyer një tjetër buzëqeshje prej saj por, më kot: u detyrua t’i thëriste spanjisht: “Përse, sinjora, talleni me mua?” – “Sepse zotëria u përkul kaq shumë sa mënt u shëmb në Spanjë”, – u përgjigj ajo përnjëherësh mes të qeshurave të shumta – dhe pas një sekonde e harroi e përpirë nga lëvizjet harmonike të valles, kurse zemra e gjermanit u shemb në Spanjë si një copë shkëmb nga mali kur gjen një rëpirë e gëzohet që do bjerë në fund e ka ku të mbahet.
Spanjollët të gjithë ngacmimet i lidhin me këngën, si kur janë të gëzuar edhe kur janë të mërzitur. Janë në dashuri – Këndojnë, janë në dëshpërim – fishkëllejnë melodinë, puthin – ndjekin rritmin. Këtë pohon kënga e mëposhtëme:
Kam një zemër, ç’të të them!
Çdo gëzim ma fal ta kem:
“Qaj”- i them – e ze rënkon,
“Dua këngë” – ia fillon.
Për këtë prirje të përgjithshme të spanjollëve për t’i shndëruar ngacmimet e tyre në këngë të krijuar aty për aty, flet në një prej librave te vet mbledhësi i këngëve popullore spanjolle Francisko Rodriges Marin: “Në Spanjë, para së gjithash në rajonin e Andaluzisë ku, si në Sicili, të gjithë flasin me poezi, është vërtet e mahnitëshme ndjeshmëria poetike e popullit sikundër është e jashtëzakonshme lehtësia për krijim. Qytetet dhe fshatrat të gjithë, ku rinia e të dy gjinive në grumbullimet gazmore të netëve – në dimër e ndriçuar nga qiriri klasik, kurse natën nga hëna e argjëndë, dashurohet, zihet, grindet, reciprokisht qesh e lot në duele të pandërprera strofash e tekste këngësh. Zor se mund të ndeshet mendim, për shperhjen e të cilit ata të mos gjenin këngën e duhur. Në qoftë se nuk e dine e improvizojnë, në qoftë se improvizimi është i pagoditur, ai humb sapo hesht goja që e ka thënë, në qoftë se është e qëlluar dhe i përgjigjet një gjëndjeje të posaçme shpirtërore, në qoftë se në këngë mbështillet një mendim original dhe është vepër që e meriton të ruhet, kjo këngë e re është me fat: të nesërmen e përsërit i gjithë fshati, pas dhjete vjetësh e këndon gadishulli e në fund të shekullit e gjen në të gjitha antologjitë e botës.”
Në koleksionin voluminoz prej pesë librash Francisko Rodriges Marin mblodhi gjithë visarin e krijimtarise poetike popullore spanjolle (1882) Nga pikpamja e plotësisë kjo përmbledhje mund të krahasohet me simotrat në Rusi të autorëve Shein dhe Soboljevski por, kjo e Marinit nga pikpamja e vjeljes së urtisë popullore ka edhe vlerën se përmban shumë shënime sqaruese dhe paralele me folklorin portugez, siçiljan dhe të gjithë italisë. Këngët e grumbulluara nga Marin përfshijnë tema dhe shqetësime dominuese. Këngët e djepit, lodrat e fëmijve, gjëegjëzat, mëritë, ndjenja e dashurisë, miratimi, delikatesa, xhelozia, serenatat, urrejtja, përçmimi, pajtimi, këshillat e dashurisë, vallet, këngët historike dhe lokale, e të tjera, e të tjera. Nga kjo llojshmëri unë po marr vetëm një moment – dashurinë – me plotësorin e saj – urrejtjen. Dashuria dhe urrejtja për nga natyra e tyre janë të të njëjtit lloj: Urrejtja është ana tjetër e dashurisë. Njëra është nga Zoti, tjetra nga Djalli, njëra është mbarë, tjetra – e përmbysur(prapë).
Mbaj mend se dikur kam folur për këngët popullore spanjolle kur kam shkruar për herë të parë në librin tim “Maja malesh”.
Këngët e qarta fjalëpakta spanjolle, të shkruara nga autorë anonimë popullorë mund t’i quash “Lulet e të dashuruarve”. Ato janë kaq të mbushura me dashuri, si ajri i pranverës – me aromën e bimëve të lulëzuara.
Mënyra spanjolle e të shprehurit të dashurisë ndahet prerazi nga mënyra qe na karakterizon neve, veriorve. Në vendet veriore tiparet e sendeve janë të mbështjella me tis. Në vendet që ndriçohen nga djelli përvëlues, tiparet e sendeve paraqiten të dukshme, me të gjitha hollësitë, të mëdha e të imta. Kjo e vërtetë përsëritet edhe në natyrën përeth edhe në jetën e shpirtit. Malet dhe fjordet norvegjeze, pyjet dhe rafshirat ruse janë të mjegullt dhe magjikë si shpirtrat e banorve të tyre, shpirtra të trishtuar, plot të çara e gremina e gjithmonë që nuk i thonë të gjitha, gjithmonë me vegime dhe ëndrra të parealizuara. Periferitë me ajër të Napolit, natyra e mbuluar me djellë e Andaluzisë janë të qarta e të dallueshme në bukurinë e tyre – ato janë të plotësuara me të gjitha efektet dritëhije të cilat na mahnisin
me kalimet e shpejta nga zemërimi në zbutje, nga perkëdhelia në xhelozi, që përbëjnë tiparin e bukurisë së egër të jugorëve tanë. Kur veriori është i dashuruar, ai ndjen thjesht bukurinë e gruas që dashuron, ai përjeton vetëm mbresën e faktit që ajo e magjeps. Në qoftë se ai do e përqëndrojë vemendjen në ndonjë detal – do të jenë sytë, përjetësisht sytë, ju thashë – sytë, sepse shpirtrat me anën e syve bëjnë marveshjen e pare – prekin njëritjetrin. Po jugori ç’bën? – Ai vështron krejt fytyrën dhe në çdo pjesë të veçantë të saj ai sheh një fytyrë magjiplotë. Ai vëren se buzët i kujtojnë lulen karajfil, aq të preferuar për spanjollet, goja i kujton petalet e mbyllura, dhëmbët – margaritarët në burgun e koraleve, ai përshkruan hollësisht gjithë fytyrën, duke poetizuar çdo hollësi. Ai flet për sytë. Dhe ju mendoni se sytë nuk janë më shumë se sy? Gabim! Po sytë kanë beben që gjithmonë ndryshon, kanë të bardhin e tyre me damarët bojëqielli që na kujtojnë qiellin e vrenjtur, kanë qepallat si gjilpëra të mprehta, kanë vetullat si harku i hënës së re. Ajo që për veriorin është fillimi e mbarimi, për jugorin shndërrohet në zinxhir të gjatë hallkash; ky i copëzon fillimin dhe fundin, duke plotësuar hapësirën përmidis, pjesëzë pas pjesëze me mbresat e veta.
Këngëtarët anonimë nga mjedisi spanjoll ngjasojnë në këtë pikpamje me figurat më të mira të lirikës së dashurisë.
Vështroni, si e përshkruajnë poetët indianë tipin e femrës së përsosur,me emrin Padmini, grua – lotus(Kamasutram). Ajo është e mrekullueshme, si një lotus i paepur, kënaqësia vetë. Ajo ka shtat të derdhur e këmbë mjelme, zërin e ka si këngë zogu që ndjell një tjetër, zëri i saj i ëmbël pekëmez. Frymëmarrjes së saj i vjen aroma gji e trendelinë, prandaj pas saj fluturon bleta e artë, duke iu rrotulluar sipër si mbi një lule që e tërheq me aromën e mjaltit. Flokët e gjatë të mëndafshtë i lëshohen dallgë – dallgë, ato janë të krehura vetvetiu dhe i rrethojnë fytyrën si hënë e plotë. Sytë, si prerje e artë, i ka feksës, të butë e të trembur, si të gazelës; të zinj si nata, bebëzat i digjen në thellësi të orbitës ,si yjtë në qiellin e errët; qepallat e tyre të gjata i japin syrit veti tërheqëse. Buzët e saj plot ndjenjë janë të trëndafilta, si bohça e lules së paçelur, ose të kuqe si mana mali. Dhëmbët e bardhë i ka si margaritarët e Arabisë, kur qesh ato janë margaritarë të nxjerrë nga koralet. E lehtë si petale në ajër, ajo pëlqen veshjen e bardhë, lulet e bardha, bizhuteri të çmuara e stoli të shumta.
Të njëjtën gjë shohim edhe në “Këngën e Këngëve”, ku poeti i madh mbretëror, i robëruar nga vajza ezmere e shkretëtirës, ngre para nesh në pjesë himnesh fytyrën e të dashuruarës se vet me puthjet më të ëmbla se mushti dhe vera. Edhe Shell, në poemën “Epipsihidion”, i falet atij tundimi kur, duke përshkruar Emili Vivianin në mënyrë ideale, i ngarkon me shumicë figurat njëra mbi tjetrën. Edhe Edgar Poe në fantazinë e tij gjeniale “Liteja”, duke vizatuar femrën prallore krijon poemën e figures së femrës.
Kemi të bëjmë me atë aftësi të shpirtit njerëzor, që unë do ta quaja gëzim shumëplanësh dhe – sado i çuditshëm të duket ky term – do ta quaja edhe kënaqesi të klasifikimit. Kjo aftësi shfaqet tek njerzit e dashuruar, tek njerzit që duan diçka në mënyrë pasionante, të nxitur nga kjo dashuri e veçantë ndaj të dashurit, njohja me të cilin vazhdon pandërprerë dhe aty zbulon gjatë jetës nuanca të reja. Kjo aftësi përbën tiparin e pandashëm të të gjithë popujve që, për nga pasioni i tyre, gjithmonë gjenden në dashuri kozmike. Ne veriorët, fytyrëbardhë, të zbehtë, duke parë natyrën tone, në një farë mënyre jemi njësoj të gatuar, Shohim shelgun, themi – shelg lotues. Bukuroshen tonë të pyllit, mështeknën, e quajmë mështekna e bardhë, kaçurele, nganjëherë e quajmë edhe shtathollë kur e krahasojmë me vajzën e re. Më tutje nuk shkojmë. Na shpërthejnë në ndonjë çast fatlum pesë-gjashtë përcaktorë dhe mendimi verior hyn në qarkun e përsëritjeve. Merrni fantazinë dhe perceptimin indu e do të shihni diçka krejt ndryshe. Çdo bime indusi i jep një varg emërimesh përveç kryesorit. Bambuja nuk është vetem bamboo. Ajo është edhe i eturi per ujë, nyjori, shtatforti, druri i harkut dhe shigjetës, kokra e tërëshërës (për shkak të forms së frutit), pema e frutit majë degës, fara e vdekjes, zhurmëmadhi, zjarrdhënësi, barishtemadhi, dhuruesi i rehatisë, veriga e shpetimit, i adhuruari i mbretërve, armiku i armikut. Në qoftë se ne themi për zambakun e ujit vetemm i bardhë dhe i pastër, indiani per lotusin e shenjtë thotë +shavari i ujit, druri i bletës së zezë, rrënjëziu, gëzimi tokësor, i rituri në ujë, mbulesa e ujit, i mbiri ne ujë, pjella e ujit, i dali nga uji, moçalori, sypërloturi, njëqind- dhe njëmijëfletëshi, shlodhësi i perëndeshës, dhurata e diellit, i dashuri i bukurisë, rrezekapsi i agimit, fletërumbullaku, fletëshumi, e sa te tjera.
Sikurse këto më sipër, mendimi spanjoll zbulon gjitmonë anë të reja tek sendet dhe dukuritë me të cilat mund të ketë të bëjë, bën paralelizma dhe argëtohet me krahasimet e pafund që bën dhe e pasuron sendin a dukurinë here me nje send a object e here me ca te tjerë. Si lind dashuria?
Lind nga shikimi,
Fjala e rrit,
E mëkon xhelozia,
Prej fyerjes jep shpirt.
Kur frymen ka sosur
Një dashuri e re
E çon për ta varrosur.
+- Ky është rrethi vicjoz. Nga dashuria e vdekur lind një e re, ashtu si nga gjethja e zverdhur prej vjeshtës, lind një shpërthim i ri ibërshimi dhe ne flladin e ri te pranverës do të përkunden pa fund gjethet dhe kërcejtë e rinj duke u harlisur me nuancat e përndezura e duke u kapur pas flatrave të ëndrrave.
Në se dashuria ushqehet nga xhelozia ajo duhet të digjet pa u shuar, sepse kemi arritur te pafundësia. Në pus të xhelozisë
U ula pë të pirë,
Thash’ se pija sisë
Por, mbeta i pa ngirë.
Edhe në se ëndrra e dashurisë se, kur dashuria vdes, varrmhësi i saj bëhet nje dashuri e re, po ajo ëndërr kapriçioze thotë se dashuria nuk mund të vdesë. Asaj s’ke ç’i bën.
Brenga brengën vret,
Trishtimi trishtimin,
Me nje gozhdë gozhdën nxjerr,
Dashuria nuk nxjerr dashuri.
Dashuria, ne thelb, për vetveten nuk di asgjë, vetem se e ndjen veten si iskër, përjetësisht luan symbyllka, humb dhe gjendet. Në librin Teori dhe këshilla dashurie gjendet nje strofë përkufizuese:
Dashurinë e quajn’ fëmijë
Që ia mbajn’ syçkat mbështjelle,
Se gjithmonë kush dashuron
Te pasardhësi rri të flerë.
Duke u vetëgudulisur pa mbarim në gjumë, dashuria i jep vetvetes shumë përcaktime. -Dashuria është femijë: kur lind ngopet me pak, kur rritet nuk di të ngopet. –Dashuria është si krimbi: hyn nga sytë, shkon në zemër e të pickon për vdekje. –Dashuria është nje lloj i veçantë krimbi për pickimin e të cilit në asnjë farmaci nuk e gjen ilaçin e shërimit. –Dashuria ështe mole: ushqehet nga ajo që e lind dhe, njëkohësisht, po atë e bren. -Dashuria është merimangë: Pasi lind, ushqehet me helmin e vet. Kurse ne, pasi kemi dashuruar, rrojme duke vdekur. –Dashuria është prap si merimanga: pasi ka hyrë në skutën më të fshehtë të shpirtit, lëshon pezhishkën ashtu, pa u ndjerë sa që edhe më i mënçuri magjistar nuk ia gjen dot fillin as ta çthurë e as ta këputë. –Dashuria është si peshku, prit t’ia pastrosh e t’ia qërrosh gjithe ato hala! –Dashuria është mal i përpjetë thikë, prit t’i ngjitesh në majë; edhe në se ia arrin, nga çzsti në cast mund të biesh në humnerë. –Dashuria është monopat i çuditshem, sa me drejt t’i biesh më shumë ngatërrohesh. –Dashuria është lëndinë e gëzuar, po hyre lajthit nga argëtimet. –Dashuria është si fusha: në thatësirë digjet, po shkoi një vesë lulëzon. –Dashuria është zjarr i pashuar: sa digjet më shumë ndizet. –Dashuria është prush e tym bashkë: prush kur të dyja zemrat dashurojnë, tym kur njera prej tyre vuan. –Dashuria është zjarr i pakuptueshëm: tym nuk ka, vetë zjarri te duket agim i praruar. –Dashuria ca i freskon, ca i përvëlon; cave u jep të pinë, ca i mbyt. –Dashuria është si duhani: i dëmton dhe e pinë; e lënë por, prap e zënë, bile më me force. –Dashuria është lojë kapriçioze: sa e kanë humbur! –Dashuria është shkolla e deziluzionit: sa e sa të mënçur janë zhgënjyer. –Dashuria është një sasi monedhash të perfytyruara, që askush nuk i ka parë e nuk i njeh por, tregëtia vazhdon drugën. –Dashuria është tregëti e bazuar mbi falimentin: kush fiton ai humbet; dhe ne fund, në se ka një sundimtar ky është djalli. –Dashuria është zanat pa shkollë: e di edhe plaku edhe i mituri, profesionalisht, mësuesit më të mire të këtij zanati janë gratë. –Dashuria është një komedi: meqënëse nuk ka komedi të mirë pa bërë prova, dashuria e pare kërkon të dytën, pastaj numuri i tyre rritet. –Dashuria është si hëna: çdo katër javë na bie të kemi një të re. –Dashuria është epidemia më e madhe që ka ekzistuar ndonjëherë ne botë. –Dhe së fundi dashuria është një lloj pazari të cilin, po e zgjate shume, e humbe.
Dashuria ësht’ pazar,
Jep kapar e mos e zgjat-
Po e ktheve
S’të vjen prap.
Po e humbe teli këputet e nuk dridhet më –
Zemra pa dashuri
Si bima pa farë.
Një fatkeq njeri,
Ç’ rron pa e shijuar?
Këngët popullore spanjolle, qofshin soleras trevargëshe, qofshin koplas katërvargëshe apo seguidilat shtatëvargëshe – tre rritmet më të përhapur të krijimtarise poetike spanjolle – gjithnjë janë me ajër, delikatë nga ndjeshmëria dhe pasqyrëza të xhamta nga çapkënëria. Në një seguidilë vajza e xhelozuar i thotë të dashurit:
-Hedh veshtrimin në hënë,
Aty sytë më zënë
Me tjetër dashurohesh,
Lot e ngushëllohesh.
-Kush t’i thotë këto?
-Unë lajmës nuk kam, jo,
Lart, në hënë po të shoh.
Shpirti i dashuruar lidhet me gjithë botën, nga çdo anë mer ngacmime dhe percepton ndikime të fshehta e bëhet i gjithi ajër i tejshkueshem. Kjo imagjinatë hënore e tejpashme e vajzës spanjolle ështe plotdomethënëse në krijimtarinë popullore spanjolle dhe më kujton, ndërkohë, këngën e mahnitshme mongole “Pasqyra”, me të cilën po i përfundoj këto rrjeshta.

K’të kalin korb për ty e kam shaluar,
Shigjetën mpreha, thikën bëra brisk.
E në mu dashtë gjarprin të ndesh rrugës,
Me ‘të në luft’për zemrën tënde ik.
N’ atë pasqyrëz mrekulli, të xhamtë,
Që ma ke blerë në panair në Kjahtë,
Në rrugën e mundimshme më premto
Të m’i dërgosh çfar’ ëndrra sheh çdo natë.
Pa ikur eja të më bësh premtimin:
Çdo natë nga hëna do më shoç pa faj,
Se është ora xham kur vjen shkëlqimi
Dhe thellë do më gjesh në gji të saj.
Çdo mbrëmje do i ndjej un’ syt’ e tu
Sepse me ‘ta ti timit do i qeshësh,
Dhe hëna vetë, kur nata bje këtu,
Me ar do na mbulojë, me harresë.
Un’ Kalin korb çdo nat’ e shoh të ndehur,
Dhe ty të shoh ku lufta bën kërdinë,
Por, më sodit dhe ti pakëz të zbehur
Sesi të dua njësh me perëndinë.
KOSTANDIN DMITREVIC BALMONT (1867 – 1942)

Shtatë lulet
1
Këndon përroi mes pyllit, nuk e di përse.
Në dritë gurgullon, në erësirë fle.
Nën rreze drithëron e më me zë këndon,
Që do të thot’ askujt, askujt nuk i takon.

Dhe ti përher’ kështu ndriçon, pa ditur pse,
Të jesh e tillë të takon, se shoqe s’ke.
Në zë k’të tingull ke nga ky përroi i vjetër
Që murmurit tek rrjedh se s’je e askujt tjetër.

2
Vështroi yj’t në lartësi
Si hedhin drit’ tek unë, tek ti.
Aspak për ne nuk kanë mendim,
Veç, natës pus na çojn’ ndriçim.

Tej horizontit mrekullisht,
Në gjum’ e dritë përjetësisht.
Kush i vështron i nanuris,
Një jetë tjetër sikur nis’

O dashuri, që më je yll,
Kështu ndriço sipër mbi pyll.
Mos më kurse nga zjarri, fryje,
Veç më dërgo pluhur në yje.

3
Ti s’e kuptove, jo, n’boshllëkun e ralluar
Greminë s’jam, as terr, por ëndërr e harbuar,
Njesoj, sikurse ti, plot gaz e i shpenguar.

Humnerat dashuroj, njësoj sikurse pyjet,
Un’ heshtjen përqafoj, të tokës zën’ e vyer,
Nën tokë ç’ka, dhe ditën, qellin, yjet.

Së fundi, të pafundmen unë kur arrij,
I dua lartësitë, në rëpira mbrij,
Pastaj, si trim i çartur, bukurie ndrij.

I lire, por aspak kështu s’kam për të mbetur,
Dhe hijes ku po fle i them:”Më mbaj të mekur.”
Por brof me hov, furi, si zjarr prej zjarrit djegur.

Takimet do i bëjm’ me joshje kreatyre,
Në kaos ku do gjejm’ përsosmeri fytyre,
Ku dritë do lëshosh me vetëtim’ pasqyre.

4
E imja dashuri, o Ljusi, je pranvera!
Esht’ ëmbël të jetosh, të shoh’sh djellin përhera.
Kam qën’ në errësir’, më ish në gjumë shpirti
Kur mjegulla u drodh, pranvera kur trokiti.

Përgjigje pyetja ish e dhimbja vrull me okë
Nga buza kur t’u qesh, nga ari n’ata flokë.
Kur pjergullori shtat mbas meje u mbështet
Pranverës frymen time, oh! ia fala krejt.

Nga ëndërr e praruar ndarja ësht’ e kotë!
Nga Ljusi më të ëmbël s’mund të gjesh në botë.
Burimin pyete, lulet, kush do jet’ m’e bukur?
Njëzëri do të thonë: ajo je ti, o flutur.

5
Kush u përpoq e s’dashuroi qëkur?
Në thellësi planetet digjen zhur.
Po kush u lodh, err’sirën s’e shperndau,
I tiji yll me drite nuk e lau?

Kur rri me ty vështrimi më sheh thelle.
Në beb’zën time ty të mbaj të kthjellë.
N’atë fytyr’ pasqyre, xhamit ngulur,
Jan’ dy kërcej në dashuri të thurur.

Në njërën lule – nat’ e kadifenjtë.
Në atë tjetrën – zjarr që merr përpjetë.
Në flakë ne si asnjë trup qiellor.
Për her’ të parë u treta meteor.

6
Tani, përpara meje shtrirë,
E tëra zhytur në pasion,
E njëjta valë na ka përfshirë,
Në afsh e mjalt’ jemi përpirë,
Mbështjell’ vështrimesh ngrohtësirë
E ngjethja mjegull na lëshon.

Me beze zumë sytë tanë
Mbas pak të kridheshim në ëndërr.
Me drit’ parajse në çdo anë,
Si zogj të njëjtin fat që kanë,
Si dy vegime pran’ e pranë,
Si nuse ti e unë dhëndër.

Gjith fjalët nëpër libra shkruar
Të na bashkonin s’mundnin dot.
Nga njeri tjetri ne të ndritur,
Në qiell zhytur e vërvitur,
Qepallat pakëz fare ngritur,
Të t’ kap mundimi më shkon kot.

7
“ç’mundohesh të gjesh fjalë, vallë, nuk e sheh,
Sa ngrohtë pranë teje jam, o lule e kaltër?
“Me ata sy t’i fyesh miq, armiq nuk je,
Si lule lulezon, ky fat të mban me hatër.

“C’tu dashkan fjalët ty, dhe un’ s’kam zë, dëgjon?
Si ti dhe unë nga ëndrrat fort jam e dërmuar.
E ndjen si marim frymë me dridhje, me passion,
I dashur, nuk e sheh? ne jemi të praruar!”

I përktheu Ligor Sterjo Prifti.

KADARE: “Mëngjeset në kafe Rostand”

by

Një homazh për Parisin, i ndërthurur me rrëfime për Shqipërinë, të shkuarën, të tashmen e të ardhmen e saj. Libri i ri i shkrimtarit të njohur Ismail Kadare “Mëngjeset në kafe Rostand” sjell ese, portrete, shënime për kohë e personazhe të ndryshëm, që edhe nëse nuk kanë emra, mund t’i zbuloni mes radhëve. “Gazeta Shqiptare” boton sot një pjesë prej librit, atë ku tregohet një skenar kërcënimi për librin “Viti i mbrapshtë”. Një i njohur i bën me dije shkrimtarit se libri i tij është antiparti dhe për të do ketë ankesa lart. Ndërsa shkrimtari i kalonte ditët në ethe, duke pritur çdo të ndodhte, por duke kërkuar zgjidhje që të mos e kërcënonin, gjakrat krejt papritur qetësohen. Ka vetëm heshtje. Miku i tij qaraman, tani buzëqesh. Më vonë Kadare mëson se “grupi i armiqve” që rrinin së bashku ishin “turku”, “Liliana”, “I verbri”, qarësi dhe kërcënuesi me syze”.

Nga Ismail Kadare*

E qara në mesnatë
Nga cikli i përfytyruar

“Këngë dhe vome për letërsinë shqipe”
I
Ishte viti 1986. Ishte pranverë dhe mesnatë kur ra telefoni.
Ngaqë s’më kishte qëlluar ndonjëherë të flisja në telefon me një burrë që qante, në fillim kujtova se qarja s’ishte veçse rrjedhojë e çrregullimit të linjës. Por shumë shpejt e kapa se qarja ishte e vërtetë, madje, njëkohësisht me këtë, e njoha qarësin. Ishte një redaktor i shtëpisë botuese, që merrej ato ditë me një librin tim, përmbledhje novelash, më saktë novelash e reportazhesh bashkë, në përzierjen e të cilave kisha vënë gjithë shpresën e mosrënies në sy të një romani të shkurtër problematik.
Asgjë të mirë s’mund të jepte kjo qarje redaktori, ndaj mendimi i parë e, bashkë me të, droja në trajtë lutjeje që më erdhi ndër mend ishte: veç mos ketë të bëjë me romanin!
Për fat të keq kishte të bënte pikërisht me të: romanin e maskuar si novelë.
Kush e kishte kapur? Ku? Si? Shefi, drejtori, zyra e shtypit në Komitetin Qendror? Përgjigjet, ndonëse të ngadalësuara prej qarjes, i mora njëra pas tjetrës. As shefi, as drejtori, as zyra e shtypit në Komitetin Qendror. Shkurt, tani për tani romani ende nuk ishte kapur. Por mbi të rëndonte një kërcënim.
Ç’kërcënim, pyeta me padurim. Nga kush?
E qara në skajin tjetër të fillit u dendësua ndjeshëm. Ishte një fjalë e ngjashme me “kërcënim”, që mbaronte me “im”, por që u desh njëfarë kohe sa të shpëlahej prej gulçit.
Aha, një denoncim. Po nga kush?
E qara pati një ngritje të re. Pastaj, pas një psherëtime të gjatë, vetëfajësimi për pakujdesinë dhe naivitetin, dëgjova emrin e denoncuesit.
Po pse ai? fola me zë të ulët. Pse pikërisht ai?
E njihja, ishte një djalë i heshtur, që ashtu heshturazi hipte dhe zbriste shkallët e Lidhjes së Shkrimtarëve pa rënë në sy të askujt.
Ai është miku yt, apo jo?
Pikërisht, ndaj bëra gabim të madh, ia dhashë dorëshkrimin ta lexonte, ashtu kot nga qejfi.
Dhe ai të kërcënoi me denoncim?
Pikërisht. Më kërcënoi se do t’i shkruante letër Komitetit Qendror, kundër botimit të “Vitit të mbrapshtë”, si vepër antiparti, anti… kështu e anti ashtu, shkurt në kundërshtim me mendimet e shefit të madh për lëvizjen e Haxhi Qamilit…
Nuk përqendrohesha dot të dëgjoja arsyet.
E qara po reshtte më në fund.

Po ai sikur s’dukej i tillë, i thashë. Përkundrazi, dukej si… tepër i krishterë… Isha kujtuar se telefonat përgjoheshin, kështu arrita të gëlltis fjalën “liberal”. Nga skaji tjetër i fillit, tjetri vazhdonte të më kërkonte ndjesë.
II
Si çdo kohë e kaluar me dyshime, java u duk së paku dyfish më e gjatë.
Dyshimet ishin të larmishme. I pari, më i shpeshti, ishte ai për vetëqarësin. E njihja prej disa vitesh, na vinte në shtëpi, kishte miqësi me vajzat, sillte libra, disqe, ngaqë kishte mundësi për të tilla. Një teze e tij ishte martuar me një zyrtar të lartë.
Hamendja se mos ai vetë e kishte bërë denoncimin kundërshtohej brenda meje pikërisht nga kjo rrethanë: karriera e tij s’kishte pasur nevojë për shtysa të tilla.

Dyshimit s’i mbetej rrugë tjetër veç të rikthehej te kërcënuesi. Të gjitha gjasat dukeshin të besueshme, emërimi i tij i beftë në shtyp fill pas Plenumit të Katërt, rrethi i tij familjar, i cili, ndryshe nga familja e qarësit, jo vetëm s’ishte i afërt me shtetin, por shihej me sy të keq, çka ia kishte penguar vazhdimin e shkollimit të lartë e të tjera të ngjashme.
Sapo më dukej se ishte kështu dhe s’kishte si të ishte ndryshe, mendimi kundërshtues ngrihej aty për aty. Vështirë të besohej që një denoncues i stërholluar, siç ishin zakonisht ata të shkrimtarëve, ta hidhte maskën kaq lehtë e kaq rëndomtas. Ngado që ta ktheje kishte diçka që nuk shkonte në këtë histori.

III
Zgjidhjen e mendova të thjeshtë, mendjelehtë për dikë, të hatashme për dikë tjetër, të vetmen për mendimin tim: me rrahje.
Kisha disa adresa rrahësish, të mbetur qysh nga koha e një skandali, por që, për fat të mirë, nuk i kisha shfrytëzuar.
Pa i treguar asgjë askujt, zgjodha njërin prej tyre, nga ata të ‘Profarmës’, të cilët, ndryshe nga rrahësit e vrazhdë të kombinatit të mishit, të rrethuar siç ishin prej barnave, fashave dhe kremrave qetësues, njëfarë kujdesi gjatë goditjeve e kishin përvetësuar gjithsesi.
Porosia ishte e thjeshtë: të paralajmërohej kërcënuesi me thyerje nofullash “në rast shpifjeje ndaj shkrimtarit të njohur K.”.
Pas premtimit se porosia do të kryhej siç duhej, u qetësova krejtësisht. Për të shmangur çdo zbulim të mundshëm, i thashë dr. X-it (kështu e emëroja në vetëdijen time rrahësin), se s’kishte nevojë të më telefononte për “zhvillimin e mëtejshëm”. Ndërkaq kjo s’më pengoi që, qysh të nesërmen, të shkoja në Klubin e Gazetarëve për të hetuar ndonjë shenjë në fytyrën e viktimës së ardhshme.
Sa më shumë që kalonin orët, aq më pak besoja se puna do të përfundonte me mirëkuptim. Disa ditë më pas, ndihesha disi i zhgënjyer. Ishte e vërtetë se midis dy pamjeve të mundshme të fytyrës së njeriut: asaj të nxirë prej goditjeve dhe tjetrës, normales, do të parapëlqeja këtë të fundit, megjithatë edhe ky idil po fillonte të më bezdiste. Fytyra e tjetrit, jo vetëm që s’dëshmonte asnjë shenjë dhune, por jepte përshtypjen e një lëmimi të tepruar, thuajse ngazëllues, si ato të njerëzve që kthehen nga qendrat termale dhe të gjithë iu thonë: sa mirë që dukesh.

Po bëhesha gati ta lija mënjanë kujdesin dhe t’i telefonoja rrahësit për të marrë ndonjë lajm, kur ndodhi diçka e papritur: viktima befas kishte ndërruar syzet. Ndërsa të tjerët e uronin për syzet e reja, duke i thënë vërtet se i shkonin, unë përpiqesha më kot të gjeja ndonjë shenjë, nga ato që krijoheshin prej goditjes ose shkuljes së dhunshme të tyre. Kur u binda se s’kishte asnjë gjurmë të tillë, mora në telefon qarësin dhe me një shpërfillje të shtirur e pyeta ç’bëhej me librin. M’u përgjigj me të njëjtën mënyrë, thua se s’kishte ndodhur asgjë dhe se nuk kishte qenë ai që ca ditë më parë i kishte derdhur lotët çurg.
Pas pyetjes sime të përsëritur për librin, ai, si të ma bënte enkas, u përgjigj edhe më shpërfillshëm, se çdo gjë shkonte për bukuri, gjë që, në çdo rast tjetër veç këtij, do të më gëzonte.

Gati i fyer, e pyeta nëse “ai” ishte bërë i gjallë?
Cili ai? pyeti qarësi.
Një këngë dashurie, dëgjuar një natë në bregdet, rrihte të futej midis: lotët e tua, o moj korçare, si i harrove.
Ai, pra, thashë me njëfarë nervozizmi. Ai që të kërcënoi lidhur me…
Aha, ia bëri tjetri, pas një vonese të shkurtër. Aha, përsëriti, më kishte dalë fare nga mendja… Jo, jo, vazhdoi. Nuk është ndier fare.
Këtë herë isha unë që e kisha radhën të thosha “aha”.

S’më kujtohej mirë vazhdimi i serenatës korçare. Ishte diçka me syçka dhe me premtimin e shkelur.
Kisha njëfarë mpirjeje kur e mbylla telefonin. Njëherë m’u duk se gjithçka mund të kishte qenë e thjeshtë dhe ishte mendja ime që po i ndërlikonte gjërat. Rrahësi e kishte bërë punën e vet, me dhunë apo pa, kjo ishte punë e tij. I trembur, kërcënuesi ishte tërhequr paq. Libri po shkonte në shtyp dhe kjo ishte kryesorja.

Po qetësimi ishte i shkurtër. S’ishte vetëm vazhdimi i këngës së dikurshme që, për dreq, më ishte kujtuar: Lotët e tu, o i pabesë, ku i çove…, por tani gjithë kjo histori po më ngjante e dyshimtë. Mendimi për t’i telefonuar rrahësit, shoqëruar me fjalën “idiot”, me të cilën e qortova veten, më erdhi si gjëja më e natyrshme në botë. Çelësi për ta shpjeguar ngjarjen lidhej me të, dhe duhej të isha një karafil i pandreqshëm po ta kërkoja gjetkë. Këtë po mendoja tek po i bija telefonit, gjersa ndërhyrja e centralit, se numri tani për tani ishte jashtë përdorimit, më shtangu si një lajm i keq.
IV
Pas mpirjes, dyshimi, i papenguar tashmë nga asnjë kufizim, po binte mbi të gjithë, pa kursyer askënd. Zhvendosej si mjegull, nga rrahësi te kërcënuesi, për të përfunduar atje ku ishte nisur: te qarësi. Mendoja se dikush prej të treve kishte qenë i pabesë, e aty për aty thosha me vete: përse njëri e jo dy prej tyre, për të mos thënë të tre.

E ndieja edhe vetë se kishte një mungesë logjike në këtë lëmsh.
Rrahësi i pabesë? Zhdukja e tij e ngucte natyrshëm dyshimin, por po aq natyrshëm më bënte të pyesja: përse? Ishte thjesht një rrahës. Dhe, veç kësaj, s’ishte ai që ma kishte kërkuar shërbimin, por unë vetë. Sa për heqjen dorë, nuk ishte vështirë të shpjegohej: frika e ndërlikimit në një punë të rrezikshme ose këshilla e dikujt, e një njeriu ose ndonjë zyre, që të mos përzihej në grindje shkrimtarësh.
Lidhur me kërcënuesin, sa më shumë dyshoja, aq më pa kuptim dyshimi më dukej. E para, nuk isha i sigurt për kërcënimin e tij. Gjithçka që dija, e dija prej qarësit. E dyta, kërcënimi, edhe pse ngjante i pështirë, s’mund të thuhej se ishte qind për qind ashtu. Madje me pak vullnet të mirë mund të merrej edhe si një përpjekje për shmangien e një të keqeje më të madhe. Në fund të fundit, shokut të tij po i drejtohej dhe jo shtetit.

Ndërsa dyshimi për të, ashtu si për rrahësin, kishte raste që zbehej, për të mos thënë fashitej krejtësisht, për qarësin nuk ndodhte asnjëherë kështu. Përherë e më tepër besoja se mund të mos kishte marrë kurrfarë paralajmërimi kërcënues, por gjithçka e kishte shpikur vetë. Kishte gjasë që një panik i çastit e kishte shtyrë të besonte që vepra ishte e dënueshme dhe nga turpi për atë dyshim kishte sajuar kërcënimin e tjetrit. Kjo ishte më e pakta e të këqijave. Më e shumta do të ishte që, i mposhtur prej panikut, ai vetë e kishte bërë ndërkaq denoncimin dhe tani kërkonte një alibi. Dënesa e tij e thekshme nuk dëshmonte veçse këtë. Në të vërtetë, ishte pikërisht kjo e fundit dhe sidomos qetësimi i gjërave më pas, që më shtynin drejt një prirjeje zbutëse. Në fund të fundit, kishte ndodhur ç’kishte ndodhur, gjithçka ishte kapërcyer dhe s’kisha pse të ngulmoja për zbërthimin e një të fshehte që, përpara se të lidhej me mua, ishte e tij.
Ajo më vinte ndër mend përherë e më rrallë, madje vetë pyetja se cili nga të tre më kishte tradhtuar, njëri, dy prej tyre, apo të tre bashkë, kishte raste që nuk më trazonte më shumë se kureshtja gjatë një filmi të orëve të vona të natës.

Pak kohë më pas, në stinën e parë të rënies së komunizmit, atëherë kur nuk pritej, qarësi i dikurshëm i mesnatës, doli haptas në shtyp kundër meje, ish-mikut dhe dëshmitarit të dënesës së tij.
Bashkë me befasimin, mendova se, ndonëse me vonesë, do të merrej vesh, më në fund, misteri i tij, që tani, sido që të ishte, do të ngjante i vockël, në krahasim me zezonat e mëdha. Me këtë shpresë, mendja më shkoi te kërcënuesi i dikurshëm, të cilin vetvetiu e përfytyroja si një kundërshtar të tij, gjersa, për një befasim edhe më të madh, mora vesh se jo vetëm nuk ishin kundërshtarë, por ishin së bashku të dy në njëfarë grupimi me ide të njëjta. Me ta ishte një shkrimtar i dënuar, por i vetëshpallur kohët e fundit si turk, si dhe një i katërt, më i rëndomtë se turku si shkrimtar, për rrjedhojë më smirëzi, të cilit, detraktorët e tij, me shpresën se mund ta poshtëronin më bindshëm, e thërrisnin me nofkën “Liliana”.

Ndër dy ndihmësit që iu silleshin rrotull, njëri nuk kishte nevojë për kurrfarë nofke, ngaqë mbiemrin e tij Laviro dashakeqësit e kishin lehtë ta kthenin në Lavirja, kurse tjetri, një arkitekt me sy të dëmtuar, herët a vonë do të dyshohej se verbimin e përdorte si kurth.
Grupi ishte në gjallëri të përhershme. Herë qarësi vihej në krye, e herë kërcënuesi, e kur krijohej përshtypja e lodhjes së tyre, shfaqeshin në çast turku, Liliana ose i verbri. Një valle e shëmtuar që s’resht.

*Pjesë nga libri (Gazeta Shqiptare)

Skënder Luarasi në tempullin shilerian

by

Nga Petro Luarasi/Bota e qytetëruar nderon kujtimin e kolosit të kulturës gjermane Fridrih Shiler (Johann Christoph Friedrich von Schiller, 10.11.1759 – 9.5.1805) kushtrimi i të cilit për unitet dhe liri të njerëzimit (në vargjet ‘’Ode gëzimit’’) nën ritmin e muzikës bet’hoviane (‘’Simfonia e nëntë’’) mishëron himnin dhe vizionin e Bashkimit Europian. Nga mesazhet universale të tempullit vezullues shilerian, ka fituar dije, shpresë dhe kurajo për liri e dinjitet edhe kombi shqiptar.
Disa muaj mëparë, në përkujtim të Shekspirit (26.4.1564 – 23 .4.1616) Shtëpia Botuese “Onufri” u ofroi shqiptarëve kolanën shekspiriane ku përfshihen edhe gjashtë shqipërime prej Skënder Luarasit: ‘’Mbreti Lir’’ (‘’King Lear’’), ‘’Rikardi II’’ (‘’Richard II’’ ), ‘’Rikardi III’’ (‘’Richard III’’), ‘’Tregtari i Venedikut’’ (‘’Merchant of Venice’’) , ‘’Komedia e keqkuptimeve’’ (‘’Comedy of Errors’’) dhe ‘’Si ta doni’’ (‘’As You Like It’’).
‘’Edhe populli shqiptar ka mundësi ta njohë e vlerësojë më mirë tempullin shekspirian përmes librave e shfaqjeve në gjuhën shqipe, në aktivitete akademike apo programe shkollore, të cilat vazhdimisht ndiqen me interesim dhe japin rezultate të dobishme në arsim e kulturë.’’ 1.(P. Luarasi, Skënder Luarasi në tempullin shekspirian, Dielli, 25.12. 2013. https://gazetadielli.com/skender-luar…n-shekspirian/)
Këto ditë botuesi Bujar Hudhri shpalli edhe një tjetër lajm, pjesë e një plani ambicioz në përkujtim të dramaturgut më të madh gjerman Shiler: botimin për herë të parë në shqip të dramës “Don Karlos”, përkthyer nga origjinali prej Skënder Luarasit. Realizohet kështu pas gjysëm shekulli botimi i kësaj kryevepre, të planifikuar në vitin 1959 nga drejtori i N. Sh. Botimeve, Drago Siliqi , e ndaluar për shkaqe konjukturale politike.
Është një ngjarje e lumtur për kulturën shqiptare që Skënder Luarasi u njoh në rini me veprën e Shilerit, u dashurua me dramaturgjinë, me romantizmin, sidomos me natyrën e mesazheve universal të tij drejtuar brezave, të cilat e frymëzuan për t’ i shqipëruar gjashtë veprat. Ai realizoi edhe një dëshirë të hershme të udhëheqësit të tij Fan S. Nolit, me orientimin letrar e politik të të cilit bashkohej edhe ajka e inteligjencies progresive shqiptare. Imzot Fan S. Noli, theksonte se këto vepra të Shilerit duhen më tepër për popullin tonë të skllavëruar, sa për botimin e tyre ’’edhe për këtë ka Perëndia’’. Në përkujtim të dy përvjetorëve të Shilerit (10 nëntor 1759 dhe 9 maj 1805) ‘’desh Perëndia’’ të kurorëzohet rrugëtimi plot pengesa e sakrifica i Skënder Luarasit për botimin e të gjashtë veprave të kryedramaturgut gjerman: ‘’Wilhelm Tell’’ (‘’Vilhelm Teli’’, 1934), ‘’Kabale und Liebe’’ (‘’Intrigë e dashuri’’, 1955), ‘’Die Räuber’’ (‘’Hajdutët’’, 1958), ‘’Fiesco’’ (‘’Fiesko’’, 1958), ‘’Die Jungfrau von Orleans’’ (‘’Vajza e Orleansit’’, 2007) dhe ‘’Don Karlos’’ (‘’Don Karlos’’, 2014)
Skënder Luarasi, personaliteti ku ngjizet atdhetari i përkushtuar, mësuesi edukator, historiani, gjuhëtari, shkrimtari e dramaturgu, i kushtonte vëmendje të madhe përzgjedhjes së autorit e veprës që ti shërbente sa më mirë kombit shqiptar, inteligjencies e nxënësve të tij. Ai vlerësonte përmbajtjes dhe formën e veprës, stilin, ritmin, muzikalitetin të ndërthurur me fjalë të rralla e të reja që pasuronin gjuhën shqipe. Përdorte njohjen e thellë të gjuhëve të huaja, arsimimin cilësor dhe dijet e fituara, në mënyrë që përkthimi të vlente për lexim të lirë, për hartime, aktivitete mësimore-edukative dhe për shfaqje teatrale.
“Merrni cilëndo vepër që Skënder Luarasi ka përkthyer në shqip. Do të vini re menjëherë koherencën e stilit, pasurinë dhe begatinë e shqipëruesit, natyrshmërinë e konteksteve dhe frymën e lartë të komunikimit. Po do të pikasni menjëherë vrullin e ritmit, qoftë në prozë, qoftë në poezi, gjallërinë dhe ekspresivitetin e dialogut dhe monologëve dramatikë, peshën dhe saktësinë e fjalës, bukurinë e shprehjes dhe buisjen e përfytyrimeve te cilido lexues.” 2 (A. Kallulli: Shqipërimet e Skënder Luarasit janë Fanoliane, Drita, 16.1.2000, f.7)
Rezultatin e kësaj pune mjeshtërore në dobi të arsimit dhe kulturës kombëtare e dëshmojnë lexues, nxënës e kolegë të tij, regjisorë e aktorë që duhen evidentuar ndër studime e programe akademike. I talentuar nga natyra dhe me punë këmbëngulëse, Skënder Luarasi kreu organizimin dhe drejtimin e shoqatave dhe grupeve amatore teatrale të nxënësve në Shkollën Teknike të Tiranës, Institutin Tregëtar të Vlorës, në gjimnazin e Shkodrës dhe Konviktin e tij “Malet tona” si edhe në gjimnazin e Tiranës. Në këto aktivitete ai synonte të njiheshin dhe shfaqeshin pjesë me karakter edukativ e patriotik dhe tematika që i duhej shoqërisë.
Me ardhjen e mësuesit të letërsisë Skënder Luarasi në Institutin Tregëtar të Vlorës “u gjallërua më shumë edukimi patriotik dhe demokratik i nxënësve nëpërmjet procesit mësimor dhe lëvizjes kulturale artistike. Nxënësit shfaqën dramën ‘’Vilhelm Teli’’ (fragmente) dhe ‘’Agimi i Lirisë‘’(i Skënder Luarasit) me rastin e festës së 28 nëntorit të 1932. “Dramat ‘’Vilhelm Teli’’ apo ‘’Klubi i Selanikut’’ kanë patur jehonë mjaft të madhe në atë kohë…” (K. S. Xhani. Instituti Tregëtar i Vlorës, Kujtime.) Ndërsa në gjimnazin e Shkodrës ‘’jo pa qëllim nxënësit deshën të vinin në skenë, në fillim të vitit 1934, në kohën e tensionit të marrëdhënieve shqiptaro-italiane, dorëshkrimin e S.Luarasit, dramën ‘’Liria’’ 3 (Petro Luarasi, Skënder Luarasi personaliteti, veprimtaria dhe vepra letrare, studim. http://www.forum-al.com/showthread.php?t=15197&page=2)
Skënder Luarasi edhe përmes veprave të Shilerit ka ndikuar në personalitetin, profesionalizmin dhe edukimin ideo-profesional të disa breznive lexuesish, tek nxënës si Qemal Stafa, Fadil Hoxha, Arshi Pipa, Vasil Llazari, intelektualë si Migjeni e Aleks Buda, regjisorët Sokrat Mio, Xhemal Broja, Mihal Luarasi e Drita Agolli. Me personazhet e dramave ‘’Vilhelm Teli’’ dhe ‘’Intrigë e Dashuri’’ (‘’Luiza Miler’’) janë edukuar dhe krenohen që i kanë interpretuar plejada e ndritur e aktrimit shqiptar: Aleksandër Prosi, Naim Frashëri, Margarita Xhepa, Drita Pelingu, Marie Logoreci, Robert Ndrenika, Reshat Arbana, Edmond Budina, Antoneta Papapavli, Elida Janushi, Yllka Mujo, apo më e reja e talentuar, Cubi Metka.
Regjisorë e aktorë dëshmojnë për marrëdhëniet me Skënder Luarasi, komunikimin e drejtpërdrejtë për përgatitjet e mbarëvajtjen e shfaqjeve.

‘’Vilhelm Teli’’
Skënder Luarasi e përktheu veprën “Vilhelm Teli” të Shilerit në kohën kur në Shqipëri sundonte mjerimi, malarja e analfabetizmi, terrori e përgjimi (‘’kishte gardhi veshë e muri sy”) që të ndizte pakëz dritë lirie e drejtësie.
Prej dramave të Shilerit, ”Vilhelm Teli” është i pari përkthim i plotë në gjuhën shqipe. U botua nga Shtypshkronja ”Gutemberg” në Tiranë më 1934 dhe u vlerësua shumë. Edhe tirazhi prej pesëmijë kopjesh i botimit të dytë ( ”Vilhelm Teli” , Stamles, Durrës,1936) u shit në një kohë të shkurtër. Në revistën ”Flaga” të Korçës (qershor 1935) shkruhej: ”Letërsia jonë e varfër u pasurua tani me shqipërimin e denjë të një vepre klasike nga më të mirat e literaturës gjermane…Ajo është një kryevepër ku mbrohet liria dhe të drejtat e njeriut, të cilat janë të vjetra sa edhe ekzistenca e njeriut vetë. Vilhelm Teli ka dalë kaq mirë në shqip, sa duhet të ndjejmë një farë mburrje që gjuha jonë qënka e zonja t’i japë bukur në kuptimin e tyre të plotë e të gjallë ndjenjat më të larta e më të thella të zëmrës njerëzore.”
”Vilhelm Teli” u bë libër i kërkuar për shkollën shqipe dhe inteligjencën e re progresive. Pjesë të dramës u shfaqën në teatrot e konvikteve ndërsa botimi i dytë, u pranua edhe si tekst shkollor prej Ministrisë së Arsimit me titullar Mirash Ivanajn.
Mësuesi Izet Bebeziqi, në gazetën”Kombi”, Vlorë, mars 1938, analizon brendinë e dramës ”Vilhelm Teli’’duke theksuar: ”Shigjetën e Telit e presin tani plot fise e popuj, që mjerisht vuajnë nën thundrën e tiranëve”. 4 (Skënder Luarasi, Shileri në Shqipëri, Nëntori, maj, f.170-174)
Subjektin e dramës mësuesi i letërsisë Skënder Luarasi e përdori për komente dhe tema hartimi (‘’E vjetra shembet, kohët po ndryshojnë…’’ dhe ‘’Atdheut besnik t’i qëndroni…’’)
Shtypi i kohës e theksonte talentin e shqipëruesit Luarasi: ‘’kemi edhe përkthyesa që janë punëtorë, të aftë, të zellshëm,të cilët na kanë falur përkthime kryeveprash të vështira. Në krye të tyre qëndron Skënder Luarasi me Sakuntalën e Kalidasës, Vilhelm Tell-in e Schillerit dhe Novelat e Oscar Wilde…’’ 5 (Vilhelm Teli, Illyria, 15 korrik 1934, f.3)
Një student i tij shkruante:’’ Bota shqiptare e njeh Shilerin nga drama e tij e famshme ‘’ Vilhelm Tel’’që na është dhënë ne shqiptarëve me përkthimin e shkëlqyer nga një mësues i gjuhës sonë. Ajo u ka rrëmbyer zemrën të gjithëve’’ 6 (Tomorri i vogël, 10.5.1934)
Et’hem Haxhiademi vlerësonte se ‘’ Zoti Skënder Luarasi i cili ka ditur kaq bukur të përkthejë me gjithë hollësirat e saj këtë kryevepër e cila e mëson rininë të dojë dhe të mbrojë lirinë, letrarët e pakët shqiptarë duhet ta përgëzojnë dhe ta urojnë nxehtësisht.Nga pjesa ime përkthimin e Luarasit dua ta quaj një nga përkthimet më të goditura që janë ba deri sot në Shqipëri.’’ 7
( Et’hem Haxhiademi, Vilhelm Teli i Shilerit, Demokratia’’, 23.9.1934, f.3)
Ndërsa gazeta ‘’Besa’’ njoftonte se Akademia Gjermane e Munchen-it i dha Skënder Luarasti medaljen e argjendtë për përkthimin e veprës ‘’Wilhelm Tell’’.
Tashmë‘’Vilhelm Teli’’ është një nga përkthimet e mirënjohura për lexuesin e kulturuar shqiptar me tetë ribotime në Shqipëri e Kosovë.
Disa akte të dramës të përshtatura nga Skënder Luarasi, janë interpretuar nga nxënësit në ambjentet e Shkollës Tregëtare të Vlorës, në Gjimnazin e Shkodrës dhe në Konviktin ‘’Malet tona’’. Vlerat dhe mesazhet edukative-atdhetare të ”Vilhelm Telit’’ dhe peripecitë për shfaqjen e saj i kanë përmendur mjaft nxënës e intelektuale, si poeti Migjeni, pedagogu Aleks Buda, regjizori Xhemal Broja apo aktorët Sandër Prosi e Naim Frashëri.
Porse duhej të kalonin mbi 70 vjet që për herë të parë të jepej e plotë drama “Vilhelm Teli” sipas shqipërimit të Skënder Luarasit. Në muajin janar 2006 trupa e studentëve të Akademisë së Arteve me regjisor Milto Kutalin dhe skenograf Erald Bakallin e shfaqi dramën në skenat e teatrove të Korçës, Pogradecit, Durrësit, Shkodrës, Fierit, Vlorës dhe Elbasanit. Disa nga aktorët qenë studentët Elis Mataj, Alban Krasniqi, Kushtrim Emërllahu, Bekim Guri, Anisa Dervishi, Klodiana Keco, Loredana Gjeçi, Cubi Metka, etj.
Në skenat teatrore shqiptare buçiti kushtrimi shilerian :
Prej kësaj koke, ku vendosën mollën,
Liri e re më e mirë do blerojë;
E vjetra shembet, kohët po ndryshojnë,
Një jetë e re po lulëzon gërmadhash.
Interesimi i madh i spektatorëve të shumtë provoi që “Vilhelm Teli” edhe në ditet e sotme çmohet për vlerat universale.
Projekti u realizua nga bashkëpunimi i Akademisë së Arteve me Ambasadën Zviceriane dhe me mbështetjen e Ministrisë së Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve si edhe të disa subjekteve private.
\
Dramat në Prozë
Dramat e Shilerit ‘’Intrigë e dashuri’’ (1955), ‘’Hajdutët’’ (1958) dhe ‘’Përbetimi i Fieskos’’ (1958) të shqipëruara nga Skënder Luarasi, janë publikuar më vete ose të përmbledhura nën titullin ‘’Dramat në prozë‘’. Ato janë të mirënjohura në teatër nga interpretimet virtuoze të Aleksandër Moisiut (dramat ‘’Hajdutët’’ e ‘’Fjesko’’) dhe prej aktorëve të shquar të Teatrit Kombëtar (‘’Intrigë e dashuri’’ ose ‘’Luiza Miler’’ me regji të Mihal Luarasit e Drita Agollit)
Thuhet se për dramën ‘’Intrigë e dashuri’’ u përdorën dy emërtime dhe dy regji në kohë të ndryshme (1957 dhe 1979) meqë ‘’kuptimi i komunikimit artistik për pjesët klasike nga ana e Teatrit Kombëtar është parë më fort i lidhur me të kuptuarit e bashkëkohësisë.’’ Kështu anashkalohej faktori konjuktural politik, dënimi i regjisorit të shquar Mihal Luarasit. Ai në përfundim të studimeve në Hungari, si regjisor teatri, realizoi dy punë për mbrojtjen e diplomës: dramën e Leon Tolstoit, “Pushteti i Erresires” dhe në Shqipëri tragjedinë e Shilerit “Intrigë e dashuri” ku interpretuan aktorët Naim Frashëri, Loro Kovaçi, Prokop Mima, Sander Prosi, Maria Loloreci, etj. Suksesi qe i jashtëzakonshëm. Premiera e dramës u dha më 10 janar 1957 dhe deri më 14 qershor 1959 u shfaq 28 herë, me 17661 spektatorë, në një sallë ku nuk pati asnjëherë vend bosh. Aktori Naim Frashëri, nxënësi që donte të luante rolin e Melhatalit tek ‘’Vilhelm Teli’’, në shfaqjen e ndaluar nga fashistët më 1943, në vitin 1955 u nderua me ‘’çmimin e Republikës’’ për rolin e Ferdinandit tek ‘’Intrigë e Dashuri’’.
Mihal Luarasi mendon që drama “Dhelpra dhe rrushtë” dhe “Intrigë e dashuri”, së bashku me ngjarjet e tjera, çuan në mospëlqimin e veprave të tij nga sistemi dhe partia në pushtet. Luftëtari antifashisti, atdhetari dhe regjisori i talentuar i kushedi sa shfaqjeve të suksesshme u dënua si armik me 7 vjet burgim.
Vetë drama e Shilerit do të qe dënuar ‘’me vdekje’’ por e shpëtoi rastësia. Sulejman Dibra kujton një fakt interesant. Kur mendohej të rivihej në skenë tragjedia e Shilerit “Intrigë dhe dashuri ” (me regjisore Drita Agollin) ai me Reshat Arbanën shkuan për t’i mbushur mendjen Xhelil Gjonit, por ai nuk pranonte. Të nesërmen ai erdhi në Teatrin Kombëtar dhe kërkoi të falur sepse kishte lexuar se dikur Enver Hoxha kishte shkruar mirë për Shilerin dhe dramën “Intrigë e dashuri ”.
Aktori Edmond Budina tregon se regjisorja Drita Agolli qe shumë kërkuese dhe i thoshte: “Ti je fshatar, nuk je princ siç është Ferdinandi”. Kjo e bënte të vuante shumë, sepse punonte edhe pas provave… Pas shfaqjes e priste një burrë rreth 80 vjeç. Ishte Skënder Luarasi, përkthyesi i “Luiza Miler-it”, ‘’një nga kollosët shqiptarë, i cili kishte një mendje të ndritur’’. Ai i tha: “Ferdinandi je ti, edhe më shumë se ai i pari”…Nga ai moment pata miqësi me të, më ka dhënë librat që kishte në shtëpi për teatrin…’’ 8. (Valeria Dedaj, Interviste me aktorei Edmond Budina, Shekulli, 10.02. 2014 www.shekulli.com.al/website/index.php?)
Aktorja Yllka Mujo thekson ndikimin që ka patur Luiza Mileri, si rol i plotë dhe tepër dramatik, tek personaliteti i saj dhe formimin si artiste.
‘’Ekziston nje veti e magjishme e rolit …Fillimisht, këtë e kam ndjerë shume fuqishëm te Luiza Miler. Kur ecja rrugës pas provave, ndieja që ecja krejt ndryshe, që mendoja krejt ndryshe, shumë herë më tepër se zakonisht, ngreja sytë nga qielli, shume herë me tepër se zakonisht, flisja me yjet ….Përfundimisht, për mendimin tim, roli ka te bejë shumë në formimin e personalitetit njeri aktor ose aktor njeri.’’9. (Irhan Jubica, Interviste me aktoren Yllka Mujo, 55, 4.5. 2009 http://albanianmovies.blogspot.com/2…1_archive.html)
Ajo kujton edhe porositë e Sandër Prosit dhe mesazhet universale të Shilerit, amanete brezave në skenë: “Si thoshe ti mjeshtër i skenës tek interpretoje muzikantin Miler të Shilerit, në kryeveprën “Intrigë e dashuri”: “Ju jeni kryeministër i vendit, por jo zoti i shtëpisë sime”. Dhe bija jote, Luiza Miler (Yllka Mujo) është bërë e tillë si e dëshiroje ti Sandër i shtrenjtë.’’10.
(P. Kabo, Një letër për fisnikun Aleksandër Prosi, Gazeta shqiptare, 24.3.2010, f. 1, 28 – 29)
Emocionet në interpretimin e dramës i kujtojnë me nostalgji shumë personalitete të teatrit shqiptar. Për Elida Janushin ‘’Luiza Miler ishte roli që i ka falur jetë në teatër’’, ndërsa studjuesi Përparim Kabo e cilëson ‘’himnin e dinjitetit të njeriut’’.
Botimi i dramës ‘’Intrigë e Dashuri’’ të shqipëruar nga Skënder Luarasi u mirëprit nga lexuesi dhe institucionet kulturore. Në vjeshtën e vitit 1955, Shefqet Musaraj e vizitoi në shtëpi S.Luarasin dhe i kërkoi një ekzemplar të dramës me autograf. Do të vizitonte Weimarin si përfaqësues i inteligjencies shqiptare dhe donte t’ia dhuronte librin Institutit ”Goethe-Schiller”.
Së andejmi i dërgoi një kartolinë me pamje të dhomës ku punonte Shileri:
” Të fala. Të kam kujtuar vazhdimisht këto ditë që po kaloj në Weimar”
Shefqet Musaraj Weimar, 1 tetor 1955
Kur u kthye në Tiranë, i tregoi shqipëruesit se me të hyrë në Institut i tha drejtorit që kishte sjellë dramën ”Intrigë e Dashuri” në shqip, t’ia dhuronte bibliotekës. Ai e porositi i entuziazmuar të vinte të nesërmen në orën dhjetë. Në sallën e festave, dy rreshta shkencëtarësh të veshur në ornat akademike po prisnin përfaqësuesin e kulturës shqiptare, i cili kaloi përmes burrash të mëdhenj nga trupi dhe nga mendja. Libri u vendos në bibliotekë me ceremoni dhe nderime për gjuhën shqipe e popullin shqiptar që di të çmojë vlerat e kulturës bortërore.”
Ndërsa shteti e kultura shqiptare nderohej, Skënder Luarasi nuk lejohej të merrte pjesë në asnjë aktivitet ndërkombëtar, as në Kosovën martire!

‘’Vajza e Orleansit’’
Vepra e Shilerit ‘’Vajza e Orleansit’’, e shqipëruar nga Skënder Luarasi, u botua nga InfBotues në vitin 2007. Ajo ishte planifikuar të botohej që në vitin 1960 nga Ndërmarja Shtetërore e Botimeve, por për shkaqe konjukturale u ndalua.
recenzentë tek Redaksia e letërsisë së huaj, shpreheshin se në dramën ’Vajza e Orleansit’’ Shileri kishte dobësi ideore, qe sentimental, idealist dhe figura e Zhanë d’Arkës, e rrethuar me një atmosferë mistike, bëhej ireale. Sipas tyre ‘’Shileri në këtë dramë jo vetëm që nuk është në pararojë të mendimit përparimtar të kohës së vet, siç ndodh në drama të tjera të njohura të tij, por mbetet në pozitat e një shkrimtari të cilin romantizmi i shkëputur nga jeta nuk e lejon të bëjë vlerësime objektive dhe të qëndrojë në një terren real. Ndonëse puna e përkthyesit në këtë vepër është e mirë kjo dramë nuk mund të botohet.’’
Përkundër mendimit kritik zyrtar, në debat me censorët, Skënder Luarasi theksonte se: ‘’ Shileri është i pari nga gjithë shkrimtarët, i cili shkroi me simpati për Zhanë d’Arkën. Gëteja e ka vlerësuar : ‘’Drama ‘’Vajza e Orleansit’’ është kaq e bukur sa nuk di me cilën ta krahasoj’’.
Autori nuk e ka kërkuar heroinën në botën ideale, por në botën reale: ajo është një vajzë e thjeshtë fshatare që bën veten fli për çlirim të atdheut. Ngjarjet e përshkruara në dramën e Shilerit janë reale, historike, vetëm se vdekja e Zhanës ngjau jo në zjarr por në fushën e luftës. Këtë ndryshim autori e ka bërë për efekt dramatik…Në ‘’Vajzën e Orleansit’’ Shileri dënon aristokracinë tradhëtare dhe shpreh besimin në forcat e popullit e në virtutet e tij morale të larta. Këtë e bën nëpërmjet një vajze trime, sypatrembur e të pushtuar nga dashuria për atdheun….Zhanë d’Arka në veprën e Shilerit ndrin si një shembull i dashurisë për atdhe. Përballë heroinës, vullneti i së cilës bën mrekullira, shohim pushtuesit anglezë tiranë, nënë-zezën mbretëreshë të zhveshur nga çdo motiv ideal, tradhëtarin dukë të Burgundit të etur për sundim e pasurim; mandej, edhe një mbret të zvetënuar e një aristokraci frënge të çartur, të pazonjën e mosmirënjohëse dhe klerin si mishërimin e së keqes e të djallëzisë.
‘’Kjo dramë përforcoi përgjithmonë popullaritetin e Shilerit dhe gjatë sundimit Napoleonik nxiti popullin gjerman në luftën nacional-çlirimtare të asaj kohe’’, këtë e pohon historia e letërsisë gjermane. Është përkthyer në të gjithë gjuhët e përparuara të botës.
Në gjuhën ruse e përktheu i pari Zhukovski dhe pas tij shumë e shumë të tjerë. Për këtë Bjelinski shkroi: ‘’Përkthimi i Zhukovskit ndihmoi letërsinë ruse ta bëjë të vetën këtë vepër të mrekullueshme’’. Çaikovski shkroi operën e tij ‘’Vajza e Orleansit’’ në bazë të dramës së Shilerit.
Çernishevski shkroi në ‘’Sovremenik’’, 1857: ‘’Poezia e Shilerit nuk do të vdesë kurrë. Vetëm njerëz zemërtharë e që nuk e njohin jetën mund ta quajnë Shilerin ëndërrues e sentimental. Poezia e Shilerit nuk është sentimentale e lojë fantazije të ëndërruar. Pathosi i poezisë së Shilerit është simpatia e flaktë për çdo gjë fisnike dhe të fortë në njerëzinë’’.
Herceni: ‘’Poezia e Shilerit kurrë nuk e humbi influencën e saj për mua. Kush e humbi shijen te Shileri është ose i mplakur, ose pedant ose i shterrur nga ndjenjat ose nuk është në vete’’.
Unë mendoj se ‘’Vajza e Orleansit’’ vlen të njihet edhe nga shqiptarët se ndihmon në rritjen e personalitetit të gruas shqiptare. Rinia shqiptare përmes kësaj vepre do të njohë më mirë kohën historike të luftës 100-vjeçare dhe heroizmat e Zhanë d’Arkës, e cila jetoi e luftoi në kohën e Skënderbeut, po për të cilën në gjuhën shqipe nuk është shkruar asgjë gjer tani.’’
Ndonëse dramat e Shilerit ’’Vajza e Orleansit’’ dhe “Don Karlos”, të shqipëruara nga Skënder Luarasi, u ndaluan për gjysëm shekulli, një pjesë e inteligjencies shqiptare është njohur ndër vite me subjektin dhe mesazhet e tyre, ndë mos nga literatura e huaj, nga realizimet kinematografike e teatrale. Drama ‘’Zhan D’ark’’ e Shilerit njihet nga filmi i famshëm ‘’Joan of Arc’’, i vitit 1948, ku Zhanën e luan Ingrid Bergman apo nga filmi sensacional ‘’Jeanne d’Arc’’ (‘’The Messenger: The Story of Joan of Arc’’) të vitit 1999 ku heroinën e luan Milla Jovovich.

Drama “Don Karlos”
Drama “Don Carlos”, është një nga veprat më të fuqishme të Shilerit, të cilin e shkroi
në vitet 1783-1787 . Premiera e saj u shfaq në verën e vitit 1787 me sukses të bujshëm. Në pesë aktet e dramës përshkruhen ngjarje mbi pushtimin spanjoll dhe luftës për liri të Holandës për tetëdhjetë vjet me radhë. Protagonistët janë mbreti Filipi II i Spanjës, djali i tij Don Karlos, mbretëresha Elisabet, markezi i Pozas, Duka i Albës.
Ngjarjet zhvillohen në vitin 1568 të traktatit të paqes mes Spanjës dhe Francës. Trashëgimtari i fronit të Spanjës Don Karlos pret të martohet me princeshën franceze Elisabetë, si shenjë pajtimi mes dy vendesh. Por Elisabeta detyrohet të martohet me Filipin II, mbretin e Spanjës dhe të atin e Don Karlosit. Të gjithë kundërshtarët e pushtetit, mes tyre edhe Don Karlos, shpallen heretikë e dënohen nga inkuizicioni. Në dramë ndëthuren me mjeshtëri kontradiktat politike, morale e klasore, konfliktet familjare dhe motivet e dashurisë.
Kontradikta politike është kryesorja, ndërsa motivi i dashurisë, ndonëse shumë i fortë, del në plan të dytë. Mbisundon teza politike mbi pamundësinë e një bashkëjetese mes absolutizmit të mbretit Filipi dhe liberalizmit të mishëruara në figurën e markezit të Pozës.

Përkthimi i Skënder Luarasit ishte planifikuar për botim nga drejtori i N. Sh. Botimeve, Drago Siliqi, sikurse dëshmohet në revistën “Nëntori’’ (artikulli “Shileri në shqip’’, nëntor, 1960: “Ndërmarrja Shtetërore e Botimeve ka në plan për të botuar dramat: “Don Karlos’’ dhe “Vajza e Orleansit’’). Me rastin e 220-vjetorit të lindjes të Shilerit , në vitin 1979, u lejua të botohen fragmente të dramës ‘’Don Karlos’’ në gazetën ‘’Drita’’ ( Drita, 11.11.1979, f.15) dhe në revistën ‘’Nëntori’’( Nëntori, nr.10, 1979, f.240-251).
Në revistën ‘’Nëntori’’ shpjegohet : ‘’Drama e Shilerit, ‘’Don Karlos’’, kritikon ashpër despotizmin dhe inkuizicionin… Drama është një pasqyrë e shpirtit kryengritës të asaj kohe dhe shquhet për mbrojtjen e idealeve të lirisë…Kjo dramë u vu në repertor në Teatrin e Berlinit beharin e motit 1938, kur mercenarët e Hitlerit e të Musolinit ndihmonin Frankon kundër rezistencës së ushtrisë të Spanjës Republikane. ‘’Don Karlosi, Infanti i Spanjës’’ u ndalua të shfaqej në Gjermaninë e Hitlerit.’’
Enigmën e ndalimit të dramës ‘’Don Karlos’’ nuk e justifikonin as recenzentët. “Drama është shkruar në vargje pentametrike në jambe por pa rimë. Në një nivel të lartë artistik , me konfiguracion të vështirë e të fuqishëm ndërthurur me meditime dhe ndërfutje të thella filozofike, vepra paraqet vështirësi në të përkthyer.
Pra, si përfundim, me fare pak heqje (të pjesshme) vepra është shumë e mirë, e bukur, ka tingull të fortë aktual, vlen për edukimin ideorevolucionar dhe estetik të masave tona punonjëse.’’ (Afrim Koçi, Recensë)
Subjekti i dramës “Don Karlos” njihet edhe prej operës së famshme të Verdit që është ndër më të rëndësishmet vepra të repertorit operistik botëror. Ajo u shfaq në muajin maj 2011, në skenën e Teatrit Kombëtar të Operës dhe Baletit, nga regjisori Nikolin Gurakuqi, me skenograf Alfredo Troisin e dirigjim koral nga Dritan Lumshi. Krahas 200 artistëve, shumica të huaj, spikati soprano shqiptare Sonila Baboçi, në rolin e mbretreshës Elisabeta.
Për shkaqe konjukturale politike, kjo vepër nuk u lejua të botohej në Shqipërinë popullore socialiste. Përkthimi me parathënien dhe shënimet përkatëse të Skënder Luarasit “humbën’’ në redaksinë e N. Sh. Botimeve. Shqipërimi i Skënder Luarasit u botua për herë të parë nga Onufri në vitin 2014, mbi bazën e dorëshkrimit.

Aktualiteti shilerian

Shileri, flamurtar i lirisë dhe barazisë së kombeve, ka shkruar për ‘’Vilhelm Telin’’ e Zvicrës dhe ‘’Don Karlosin’’ e Spanjës, për ‘’Zhan D’arkën’’ e Francës dhe ‘’Maria Stjuartin’’ e Anglinë duke u ndarë nga jeta mbi dorëshkrimet e ‘’Demitriusit’’ të Rusisë.
Ndaj ai nderohet e studjohet jo vetëm në Gjermani, por në gjithë botën e qytetëruar.
Himni i Evropës së Bashkuar është dëshmi e vlerësimit të kombeve europiane ndaj veprës vigane të poetit, dramaturgut e historianit Fridrih Shiler dhe mesazheve të tij universal për vëllazërimin dhe unitetin e kombeve. Tingujt e Himnit të BE të luajtur nga Orkestra Filharmonike e Kosovës pagëzuan shpalljen e Pavarësisë.
Studjuesi Zamir Zija Këlliçi, shef i Arkivit Historik të Teatrit të Operas dhe Baletit, dëshmon që vargjet e Shilerit (dy strofa nga ‘’Ode gëzimit’’ të shqipëruara nga Robert Shvarc më 1970) janë kënduar nga kori (koha e katërt e Simfonisë IX të Bethovenit) në koncertin përkujtim të 200-vjetorin të lindjes së kompozitorit gjenial.
Studimi dhe ribotimi i veprave të Shilerit, inskenimet e shumta në skenat evropiane e botërore tregojnë se vepra dhe mesazhet e tij i mbijetojnë kohës. Ai nuk i përket vetëm të shkuarës, por edhe të tashmes dhe së ardhmes, për sa kohë që shoqëria progresive njerëzore mendon dhe lufton për liri, demokraci, identitet e dinjitet. Kështu besonte edhe Skënder Luarasi, ithtar në tempullin shilerian.
Shënim:
Familja Luarasi kujton me nderim e mirënjohje Ak.Aleks Buda dhe studjuesin Dhori Qiriazi për vlerësimet e tyre, të cilat u kundërviheshin me argumente pretendimeve të censures. Përshëndesim edhe z.Afrim Koçi për recensën përkatëse. Për mungesë hapësire këto tre shkrime janë publikuar në forume (http://www.forumishqiptar.com/threads/143007-Petro-Luarasi/page3)

Kur Nënë Tereza për Shqipërinë ishte “agjente e Vatikanit”

by

*Për herë të parë fliste Lazër Bojaxhiu,vëllai i misionares të nderuar me çmimin Nobel për paqen, në revistën italiane “Gente”./
I Vellai: “Prej kohe e kam respektuar dëshirën për përmbajtje të Nënë Terezës” thotë, “por tani vendosa të flas: bota duhet të njohë mizorinë e regjimeve komuniste” Një artikull i revistës italiane “Gente” i vitit 1979./
Ne Foto: Nene Tereza ne Tirane/
NENE TEREZA, IME MOTER
Lazër Bojaxhiu jeton prej tridhjetë vitesh në Palermo: u largua nga Shqipëria në kohën e fashizmit, mbas pushtimit italian dhe ka qenë i dënuar me vdekje si ‘kriminel’ nga një gjykatë në Tiranë.
“Prej kohe e kam respektuar dëshirën për përmbajtje të Nënë Terezës” thotë, “por tani vendosa të flas: bota duhet të njohë mizorinë e regjimeve komuniste” – “Megjithë ndërhyrjet e politikanëve të gjithë kombësive pranë qeverisë shqiptare nëna jonë vdiq pa mundur ta përqafojmë edhe një herë as unë e as ime motër”. “Nënë Tereza i ka falur, por është mirë që të gjithë ta njohin dramën tonë”.
nga Gaetano Salimbeni sipas bisedës me Z. Lazër Bojaxhiu në Palermo, dhjetor, 1979; botuar në GENTE – dhjetor 1979 (n. 52) dhe janar 1980 (n.1)
Ka një dramë të fshehtë në jetën e Nënë Terezës të Kalkutës, të cilën nuk e ka ditur asnjeri dhe mbi të cilën ajo nuk ka dashur të flasë kurrë. Nuk mundi të përqafojë edhe një herë nënën plakë në shtratin e vdekjes. Është një dramë që e ka jetuar në heshtje duke e ndarë vuajtjen me të vetmin njeri që i ka mbetur nga familja: me të vëllanë. Pikërisht i vëllai na e zbulon këtë.
“E di se Nënë Terezës nuk do t’i pëlqejë t’i lexojë këto gjëra nëpër gazeta”, thotë Lazër Bojaxhiu. “Ajo ka qenë gjithnjë aq e përmbajtur e madje edhe është drojtur të flasë për familjen e vet. “E ç’janë ankthet tona të vogla përpara tragjedisë së miliona qenieve njerëzore të cilët vdesin çdo ditë për bukë?” më thosh gjithnjë. Për vite të tërë ia kam respektuar këtë dëshirë përmbajtje dhe ia kanë respektuar sidomos politikanët të cilëve Nënë Tereza u fliste për nënën e saj duke u kërkuar të bënin diçka. Dhe këta ishin Kenedë-t dhe De Golë-t. Asnjeri nuk ia doli dot. Ja, shkruaje këtë: motrës të vogël e të përulur e cila u pat ardhur në ndihmë miliona të braktisurve, ajo që u ka dhënë dashurisë dhe solidaritet njerëzor aq shumë njerëzve të dëshpëruar, u ndalua t’i qëndrojë mbi krye të shtratit të vdekjes nënës së vet. Dhe kjo grua e gjorë vdiq e dëshpëruar duke shtrënguar në kraharor një fotografi të vjetër të njomur me lotë. Shkruaje: kështu vdesin në një vend komunist, në Shqipëri”.
Lazër Bojaxhiu, qytetar shqiptar, 71 vjeç jeton prej tridhjet vitesh në Palermo, ku është drejtor i degës siçiliane tënjë enti farmaceutik. Është refugjat politik. La Shqipërinë nën fashizëm mbas pushtimit italian dhe ishte oficer në ushtrinë italiane. Një gjykatë e Tiranës e ka dënuar me vdekje si ‘kriminel’; pra në se kthehet – e vrasin. Nëna e tij vdiq në Tiranë më 1974. Ishte 83 vjeç.

E fshehta e tmerrshme
“Dua së pari të sqaroj një pikë” thotë vëllai i Nënë Terezës. “Ne jemi shqiptarë, jo jugosllavë si shkruajnë nga pak gjithë gazetat e botës. Keqkuptimi ka ardhur nga që Shkupi, qyteti ku jemi lindur, më parë ishte shqiptar dhe pastaj i kaloi Jugosllavisë. Po ne të gjithë vazhdojmë të flasim shqip dhe motra ime (e cila di edhe anglisht dhe pak frëngjisht) letrat m’i shkruan shqip.”
“Andrallat për familjen tonë”, kujton Zoti Lazër “filluan pikërisht nga kjo luftë mes Jugosllavisë dhe Shqipërisë për zotërimin e Kosovës, krahinës ku ndodhet Shkupi dhe që nga sipërfaqja është më e madhe se gjithë Shqipëria e sotme. Babai ynë Nikoll Bojaxhiu, i cili ishte tregtar i kamur dhe kishte edhe një sipërmarrje ndërtimi (pat ndërtuar teatrin e parë në Shkup), ishte i angazhuar edhe politikisht: kuptohet, përpiqej për të drejtat e popullsisë së Kosovës, e cila ndjehej dhe dëshëronte të mbetej shqiptare. Është e qartë se kur erdhën jugosllavët iu desh të vuante gjithë llojet e shpagimit dhe hakmarrje. Vdiq i helmuar më 1919, gati 46 vjeç. Dhe është e qartë, edhe pse nuk thuhet në asnjë çertefikatë mjekësore, u helmua nga jugosllavët”.
Më 1919, vitin e vdekjes së Nikoll Bojaxhiut, e ardhëshmja motër Tereza (emri i pagëzimit të së cilës është Gonxhe, përkthyer italisht Agnese – Anjeze) ishte 9 vjeç me që pat lindur më 27 gusht 1910;
Lazri, vëllai ishte 11 vjeç dhe 13 vjeç motra e madhe Agata (vdekur më 1976, dy vjet mbas së ëmës, edhe ajo e vetme dhe e dëshpëruar). Është pikërisht kjo drama të cilën motër Tereza e jetoi në heshtje për shumë vite: vdekja e nënës dhe motrës.
Lazër Bojaxhiu nuk do të dëshironte të shtonte gjë tjetër asaj që pat thënë: “E di se po hap një plagë ende të pambyllur në zemrën e Nënë Terezës dhe që do të mund të mbyllet me vështirësi, por është e nevojshme që njerëzit ta dinë si është vdekja në këtë vend. Në se vendosa ta zbuloj të fshehtën e tmerrshme (mund ta kisha bërë qysh në Oslo gjatë ceremonisë të dorëzimit të çmimit Nobel nënë Terezës), e bëj veç për këtë: dëshëroj që popujt e gjithë botës t’i hapin mirë sytë”.
Të kallura në dhe të gjalla
Quhej Drande (emër luleje – drandofile) nëna e Agatës, Lazrit e Gonxhe Bojaxhiut. “Ish një grua me karakter të jashtëzakonshëm”, kujton i biri. “Shkatrrimi ekonomik që pësuam mbas vdekjes së babait nuk e ligështoi. Nuk mundi të rifillojë veprimtarinë e dëmtuar, por filloi menjëherë një veprimtari tregtare me mjaft t’ardhura: atë të qilimave, qëndisjeve dhe prodhimeve të tjera të artizanatit vendas, që lulëzonte në gjithë vendin. Fundja, u bë nënë e babë bashkë. Dhe këtë punë vazhdoi ta bëjë për shumë vite, sa kohë që familjes iu desh puna e saj. Pastaj lufta (lufta e dytë botërore), shkatrrimi i dytë. Nga Shkupi nëna dhe motra që tashmë kishin mbetur vetëm, mbasi Goxhja ishte tashmë në Indi dhe unë në Itali, u shpërngulën në Tiranë. Dhe atje, me ardhjen në fuqi të komunistëve mbetën “të kallura në dhe të gjalla”. Kufijtë u mbyllën pa asnjë mundësi komunikimi me ne për të paktën dhjetë vjet. Pastaj, më në fund, një shenjë jete me një letër e cila më mbrriti në Itali, në Palermo. Iu përgjigja, ju dhashë lajme për mua e për Nënë Terezën. Ishte gjë e madhe që po mund të komunikonim. Ato na shkruan përsëri. Por egjimi komunist i Tiranës nuk toleron t’u shkruash më shumë se një letër në muaj të dashurve të tu që ndodhen jashtë shtetit dhe përveç kësaj, letrat si në dërgim ashtu edhe në mbrritje duhet të kalojnë nëpërmjet censurës së Shtetit”.
Nënë Tereza (kështu e quan i vëllai apo thjesht “nëna”) i pati hedhur ndërkohë themelet e asaj që do të shndrrohej në “organizatën ndihmëtare më frytdhënëse në botë”. Vetëm me forcën e saj të madhe që ish forca e dashurisë. “Përballë kësaj motre të përulur me zemër aq të madhe”, pat thënë Indira Gandi, “të gjithë ndjehemi të vegjël e të turpëruar nga vetja jonë”. Tashmë Nënë Terezës i hapeshin gjithë dyert: Kenedi, De Goli, mbreti Gustav Adolf i Suedisë, ishin jo vetëm përkrahës të veprës, por edhe miq të saj. Dhe atyre Nënë Tereza mundi t’u drejtohet për t’u kërkuar t’i shkëpusë motrën dhe të ëmën nga një rregjim i pamëshirshëm, i cili ua bënte të dëshpëruar vetminë.
“U takuam në Romë më 1960” kujton Lazër Bojaxhiu. “Nënë Tereza kthehej nga Shtetet e Bashkuara dhe unë që nuk e shihja prej kaq vitesh pata dëshirë të shkoj e ta përshëndosh në aeroport duke u përzier me turmën e vogël të motrave që po e prisnin. U përqafuam gjatë-gjatë, me dashuri, po askush nuk na njohu për vëlla e motër: ajo aq e vogël dhe e hajthme, unë të paktën dyfish i gjatë. Me mua ishin edhe ime shoqe dhe ime bijë që nuk e kishin takuar asnjëherë.
“I thashë: “Nënë, duhet të bëjmë një gjë për këto gra të mjera që rrojnë aty në Shqipëri”. M’u përgjegj: “Ki besim, tani diç mund të bëj. Kam shumë miq në gjithë botën që mund të më ndihmojnë”.
“Ndenjëm katër ditë në Romë” kujton përsëri i vëllai. “Unë në hotel, ajo në kolegjin e motrave. Rrinim bashkë disa orë në ditë, hanim drekë në hotel dhe një herë edhe në kolegjin ku qëndronte. Ajo kish shumë punë, takime në çfarëdo orë. Nuk arrita të kuptoj kurrë ku e kishte aq forcë një grua e vogël me pamje aq të brishtë. Ajo thosh gjithnjë: “E kam nga Zoti këtë forcë”. I ktheheshim bisedës për nënën. Shkruajtëm bashkë nga Roma. “Shiko se do t’ia dalim ta nxjerrim nga Shqipëria”, vazhdonte të më siguronte. Dhe unë mendoja si do t’u përgatisja një qoshe në shtëpinë time në Palermo, ku mund të vendoseshin e të jetonin më në fund të qeta. Në Palermo Nënë Tereza do të mund t’i takonte shumë lehtë.

Gënjeshtër
“Kaluan vite, u takuam edhe herë të tjera, përsëritëm të njejtat biseda, ndërsa letrat që vinin nga Shqipëria kishin gjithnjë e më shumë ankth. “Dua t’u shoh përpara se të vdes: është e vetmja lutje që i bëj të madhit Zot”, shkruante nëna. “Në jetë”, më thoshte më pas Nënë Tereza në një nga takimet tona, “kam arritur gjithë ç’kam dashur vetëm me forcën e dashurisë; por ama ka pengesa të cilat mjerisht dashuria nuk arrin ende t’i kapërxejë”. E hidhte fjalën tek përpjekiet e bëra nga Kenedi, nga De Goli, nga mbreti Gustav Adolf i Suedisë, të cilat dolën të kota.
“Di se në veçanti ministri i atëherëshëm i jashtëm francez Kuv dë Myrvil pat bërë hapa konkrete ndaj kolegut të vet të Tiranës: Shqipëria, asohere aleate e Kinës, synonte të hapej me drojtje ndaj Perëndimit dhe qeveria frënge dukej e prirur për të filluar dialogun. A nuk ishte pra rasti më i mirë për të zgjidhur çështjen e nënës dhe motrës të motër Terezës!
“Por as kësaj here nuk u arrit ndonjë gjë. Ministri i jashtëm frëng pati këtë përgjigje nga kolegu i tij shqiptar: “Zonjat Drande dhe Agata Bojaxhiu nuk janë në gjendje fizike që lejon një udhëtim jashtë shtetit”1). Ishte gënjeshtër. Nëna dhe motra nuk ishin të sëmura, nuk kishin rënë në shtrat. E vetmja sëmundje e tyre ishte vetmia, dëshpërimi. Dhe vdiqën të dyja të dëshpëruara: nëna më 1974, motra Agata pas dy vitesh”.

Të dish të falësh
Kujtime të tmerrëshme, të cilat na u shfaqën në mënyrë dramatike edhe në mbrëmjen e ceremonisë për dorëzimin e Nobel-it në pallatin e madh të Stokholmit. “Isha gati duke i nxjerrë në shesh të gjit ha me gazetarët”, thotë Lazër Bojaxhiu. “U bllokova nga buzëqeshja e Nënë Terezës. Ajo është gjithnjë e prirur ndaj faljes dhe i tashmë i ka falur”.
Ju buzëqeshi të gjithëve motra e përulur, e cila as në ceremoninë zyrtare nuk hoqi dorë nga nga sari i saj i bardhë prej pambuku me anë ngjyrë qielli, kapur në supe me një kryq. I buzëqeshi mbretit të ri të Suedisë (nip i mikut të saj të madh Gustav Adolf), u buzëqeshi dinjitarëve të Oborrit, anëtarëve të Akademisë, duke i falenderuar për nderin e madh që i patën bërë. “E di mirë” e saktësoi “se ky nuk është çmim për mua, se gjithë këto miliona nuk di fare ç’t’i bëj, meqë gjithnjë kam jetuar në varfëri, po është për punën time, dhe për punën time këto miliona nuk mjaftojnë. Sidoqoftë unë do t’i shpenzoj shpejt, i kam bërë tashmë programet; e di se të tjera do të vijnë nga gjithë bota”.
Nuk pranoi as drekën zyrtare. “Paratë që keni shpenzuar për darkë, në se doni, mund t’ua jepni fëmijëve të mij”. Ia dhanë. Dhe doli nga skena buzëqeshur, si pati hyrë. Vëllait (dhe mbesës që e shoqëronte) para se të ndahen i tha: “Dashuria, kujtoje, do të thotë edhe, dhe mbi të gjitha, të dish të falësh”.

Kur ime motër ishte 18 vjeç
“Nënë Tereza”, thotë i vëllai Lazër “i ka falur vrasësit e prindërve tanë, ndërsa unë nuk di në se do të mund t’i fal ndonjëherë. Ajo ka forcën e madhe të dashurisë që e mban, në saje të së cilës ka kapërxyer aq shumë çaste të vështira dhe fituar aq shumë beteja. “Të duash, kujtoje mirë o vëllai im” më thosh gjithnjë “ do të thotë edhe të dish të falësh”. Ma tha edhe mbrëmjen kur i dhanë Çmimin Nobel në Stokholm dhe unë pyes veten në se do të mund ta kem atë forcë. Do t’i kërkoj ndihmë asaj në se do që edhe unë t’i fal…”
Për Nënë Terezën e Kalkutës janë shkruar shumë libra: për punën që bën sot e 40 vjet “në mes të më të varfërve të të varfërve të botës”; për shtëpitë që ka hapur, të cilat nga Italia u shtrinë në gjithë kontinentet, për fjalimet që mban, letrat, meditimet, mësimet. Por ne kemi ditur shumë pak për jetën e saj. “Nënë Terezës nuk i pëlqen të flasin për të” kanë thënë gjithnjë biografët. “M’u lut të mos bëj asgjë që do të përfundonte si biografi”, ka shkruar englezi Malkolm Magerixh (Malcolm Muggeridge) në parathënien e librit Një gjë të bukur për Zotin.

Jeta e Krishtit
Askush nuk ka cekur ndonjëherë “të vërtetat e tmerrshme” të cilat Nënë Tereza i ka ruajtur në zemrën e vet për kohë të gjatë, duke vuajtur në heshtje: vdekja tronditëse e babait, i helmuar nga jugosllavët dhe fundi i dëshpëruar i nënës të cilën rregjimi komunist shqiptar nuk e lejoi të përqafonte bijtë para vdekjes. Për këtë për herë të parë foli i vëllai për revistën tonë. Dhe tani për shumë biografë do të jetë mbase më e vështirë të kuptojnë ku e gjen forcën e vet kjo “motër e jashtëzakonshme e vogël e cila është zhytur aq shumë në tiparet e të përbashkëta të njerëzimit sa që është identifikuar me vuajtjen njerëzore”.
“Sipas meje bota sot është e pështjelluar dhe vuan shumë”, ka thënë shumë herë Nënë Tereza duke iu folur misionareve të dashurisë, urdhër i krijuar prej saj më 1950 “sepse në vatrat e shtëpive dhe në jetën e familjes ka me të vërtet pak dashuri. Nuk kemi kohë për fëmijët, nuk kemi kohë për njëri tjetrin, nuk kemi kohë as t’i gëzohemi njëri tjetrit. Mendoj se në se do të mundnim veç t’i sillnim përsëri në jetën përditëshme atë jetë që bënin Krishti, Maria dhe Josifi në Nazaret, në se do t’i bënim shtëpitë të tona tjetër Nazaret, në botë do të mbretëronin dashuria dhe gëzimi…”.
Nazareti i Nënë Terezës ish Shkupi, një qytezë e krahinës shqiptare të Kosovës, e cila i kaloi Jugosllavisë më 1909, pak para se ajo të vinte në jetë. Në familjen e saj kish dashuri dhe gëzim e jo varfëri Nazareti. Babai, Nikoll Bojaxhiu, ishte tregtar i kamur lënde ndërtimi; nëna, e cila quhej Drande (emër lule në Shqipëri), vinte edhe ajo nga një familje në gjendje të mirë: Agi (italisht Agata), e madhja; Lazër, i vetmi mashkull dhe Gonxhe (italisht Agnese), e ardhmja Nënë Terezë. Gonxhja lindi më 27 gusht 1910, vëllai më 1908, motra më 1906.

Të shtatë jetimët
“Një familje jashtëzakonish e lumtur”, kujton Nënë Tereza. “Unë nuk mund ta harroj nënën time. Zakonisht ishte gjithnjë shumë e zënë me punë, tërë ditën. Po kur afrohej mbrëmja kish zakon të kryente me ngut punët për të qenë gati të presë tim atë. Atëhere nuk kuptonim dhe qeshnim e madje edhe bënim pak hoka. Sot nuk mund të mos sjell nëpërmend butësinë e dashurisë që ndjente për të ime ëmë: sido që të bëhej ajo ishte gjithnjë gati për ta pritur buzagas… Ishte një grua e dashuruar, shumë bujare, me parime të shëndosha katolike…”
Shkupi atëhere ishte shumica musulman; kishte shumë ortodoksë: shumë të pakët katolikët. “Ne” tregon Lazër Bojaxhiu “ishim ndër të paktët katolikë të qytetit. Ishte një kishëz dy hapa nga shtëpia jonë: nëna na çonte në meshë që të tre, gati përditë në mëngjes në orën kur babai dilte për të shkuar në punë. Dhe në mbrëmje, sapo errej, mblidheshim të gjithë në sallonin e madh ku rrinim dhe thoshim ruzaret2) me të. Shpesh kish edhe të afërm që i prisnim në një shtëpi tjetër, ë cilën e ndante nga e jona një kopësht i madhme shumë lule dhe pemë. Edhe miqtë tanë, të përpiktë, vinin çdo mbrëmje për të thënë ruzaret me ne.
“Dhe nëna, me gjithë punët e shtëpisë, gjente kohë edhe për të shkuar e vizituar të sëmurët në qytet, për t’u çuar veshje të varfërve. Shpesh shkonim edhe ne fëmijët. “Ju jeni me fat” na thosh gjithnjë nëna: “keni shtëpi të bukur, bukë e veshje, po nuk duhet të harroni se ka shumë njerëz që vuajnë për bukë dhe fëmijë që nuk kanë me se të vishen dhe kur sëmuren nuk kanë as barna për t’u mjekuar”.
“Gonxhja”, vazhdon më tej tregimi i vëllait “nuk linte t’i ikte as edhe një nga këto vizita ditore. Ishte një grua e varfër e ve që rronte me shtatë bijtë e saj, gati të gjithë të vegjël, në një dhomë të errët e të ndyrë dhe ishte e sëmurë rëndë. Ne fëmijëve na ndahej zemra më dysh kur i shihnim të gjithë atje, grumbull mbi një shtrat të vetëm të madh, që ish një lloj shtroje mbulesash të lerosura e të ronitur. Veç një dhomë për tetë krijesa me një birucë për guzhinë dhe madje pa banjë, ndërsa ne kishim sejcili dhomëzën e vet të bukur, madje kishim edhe vaskë banje me ujë që vinte drejtpërdrejt nga rubineti (gjë e rallë atëhere për Shkupin). Gonxhja, kur dilte nga shkolla, shkonte gjithnjë tek këta fëmijë të varfër para se të vinte në shtëpi dhe kthehej mbasdite për të ngrënë zemër me ta: kuptohet se zemrën e çonte ajo. Kur më pas kjo e gjorë vdiq, më kujtohet se të shtatë fëmijët rronin në të vërtet në shtëpinë tonë”.

Jeta ime e re
Po edhe për Bojaxhijtë erdhën ditë të trishtme. Fërkimet mes Shqipërisë dhe Jugosllavisë mbas kalimit të krahinës së Kosovës në Jugosllavi nuk pushonin. “Im atë, i cili merrej edhe me politikë”, tregon vëllai i Nënë Terezës “i pat mbrojtur pa u tundur të drejtat e kësaj krahine shqiptare për të mbetur e bashkuar me vendin amë, por më pas iu pat dashur të dorëzohet përballë trupave të Beogradit dhe shpagimeve e hakmarrjeve të padronëve të rinj. Sipërmarrja e tij falimentoi, familja jonë filloi të vuajë dhe më në fund jugosllavët e vranë duke e helmuar. Një mbrëmje babai u kthye në shtëpi dhe e kapën dhimbje therëse. E shtruan në spital, po nuk patën s’t’i bënin. Vdiq mbas pak orësh.” Ishte viti 1919. Nikoll Bojaxhiu ishte gati 46 vjeç. Të tre fëmijët ishin 13, 11 e 9 vjeç. Ishte nëna ajo që i shpëtoi nga varfëria duke filluar një tregti qilimash, qëndizmash dhe të prodhimeve të tjera të artizanatit të vendit.
“Gjithë ne fëmijët” kujton Lazër Bojaxhiui, “jepnim një dorë, por pa lënë mbas mësimet. Shkonim mjaft mirë në shkollë. Të tre ndiqnim shkolla jo katolike, por Gonxhja kalonte një pjesë të madhe të kohës së lirë në famulli, të cilën e drejtonin jezuitët”.
Si e kujton vëllai Gonxhen e këtyre viteve? “Kujtoj shumë mirë” thotë Zoti Bojaxhiu “për Gonxhen nëntë vjeç. Ishte bufe dhe e rrumbull, e shëndetëshme, e rregullt, e arësyeshme, madje tepër serioze për moshën e vet. Ishte e vetmja nga të tre që nuk merrte fshehtaz marmelatë. Po ndonjëherë, siç ish e mirë dhe bujare, më në fund më ndihmonte, sepse i vetëm nuk ia dilja dot të ngreja kapakun e enës së madhe të vendosur lart mbi një murin në dhomën e bukës. Unë isha grykës i madh marmelate dhe ëmbëlsirash. Shpesh ngrihesha edhe natën për të llupur ndonjë gjë dhe ajo m’i ndjente hapat në korridor e vinte e gjente në guzhinë apo në dhomën e bukës dhe më kujtonte se mbas mesnate nuk duhej as të pija dhe as të haja ndonjë gjë sepse të nesërmen në mëngjes duhet të kungoheshim. Asohere ishte i detyruar agjërimi i plotë, i cili u hoq
veç para pak kohe. Unë, të them të drejtën nuk u kushtoja rëndësi këtyre rregullave, por ajo trishtohej. “Krishti”, më thoshte shpesh, “duhet pritur me nderim të madh dhe duhet të përgatitemi ta presim me dinjitet, edhe duke bërë sakrifica”. Unë bëja sikur e dëgjoja, po edhe natën e mëpasme shkoja përsëri në guzhinë. Por duhet ta them se nuk më tradhëtoi asnjëherë. Më donte me gjithë shpirt, edhe se disa herë i sillja telashe. Kujtoj se kur nëna na jepte urdhër ne fëmijëve të pastronim këpucët dhe unë nuk doja, vetë ajo pastronte edhe të miat”.
Si i lindi thirrja për misionare? E kujton vetë Nënë Tereza në shkrimet e saja: “S’di të them në se në pjekjen e thirrjes sime ka pasur më shumë ndikim shembulli i nënës sime dhe dashuria e saj për të varfërit apo prania ime e parreshtur në famullinë e jezuitëve. Është e sigurt se mendimet e para më erdhën kur sapo pata mbushur dymbëdhjetë vjeç. Por ama nuk fola me njeri. Vazhdova të studioj dhe përfundova liceun. Dhe kur isha tetëmbëdhjetë vjeç ia thashë të gjitha nënës. “Në se ky është vullneti i Zotit’, më tha kjo grua shenjtore “unë nuk do të kundërshtoj”. Ishte një jezuit në Shkup që më foli për herë të parë për Kongregacionin irlandez të “Abacisë së Loretos” që e kish qendrën në Rathfarnham, pranë Dublinit. Pra u nisa për Irlandë. Ishte 28 nëntor 1928 dhe prej tri muajsh kisha mbushur tetëmbëdhjetë vjeç. Veç një vit më pas isha në Indi”.
Rishtare në Darjeeling, pranë Kalkutës, Goxhe Bojaxhiu përmbush kushtet dhe dërgohet të japë mësim në “Shkollën e Mesme të Shën Marisë” të Kalkutës. Tashmë është motër Tereza. “Është jeta ime e re” i shkruan e lumtur nënës. “Kolegji ynë është i shkëlqyer, në mes të një kopështi shumë të madh, mes vllajash me lule, pemë e shatërvane me currila uji. Më pëlqen të jap mësim. Kam këtu përgjegjësinë e një shkolle të tërë dhe aq shumë vajza, të cilat më duan shumë. Më vjen keq se nuk jam me ju. Po edhe ti shumë e dashur nënë duhet të jesh e lumtur: Gonxhja jote e vogël është e lumtur”.
Shumë shpejt do të heqë dorë nga ky oaz paqe. “Duke udhëtuar një ditë me tren dhe duke dalë pastaj në mbrëmje nëpër rrugët e Kalkutës”, do t’i shkruajë një ditë nënës “u kujtova se thirrja ime e vërtetë ishte t’u shërbej të varfërve. Një mbrëmje eca gjatë. Eca pa u ndalur fare derisa nuk mundja më. Atëhere kuptova më mirë se deri në çfarë shkalle raskapitje duhet të mbrrijnë ata që janë me të vërtetë të varfër, gjithnjë në kërkim të pak ushqimi, barnash, çdo gjëje… Kujtimi i qetësisë materiale që gëzoja në Kuvendin e motrave të Loretos m’u shfaq para sysh si tundim. U ndjeva e pafuqishme ndaj thirrjes së re. Krishti më donte atje. Dhe nuk pata mëdyshje ta ndjek vullnetin e tij”.
Do të kalojnë shumë vite përpara se Nënë Tereza të mund t’i kushtohet krejtësisht e pavarur thirrjes së re dhe përfundimtare. Leja për të lënë Urdhërin e Motrave të Zonjës Tonë të Loretos i mbrriti nga Roma vetëm më 8 gusht 1948. Më 21 dhjetor të po këtij viti hapet shkolla e parë e saj në rrethinat e Kalkutës; mbas një viti Qendra e parë e grumbullimit të njerëzve që ndodheshin në prag vdekjes në një papafingo të dhuruar nga një zonjë europiane e cila jetonte atje; dhe më 7 tetor 1950 themelon Kongregacionin e ri të “Misionareve të Dashurisë”, i cili vetëm mbas 15 vjetësh, më 1965 do të ketë miratimin papnor.

Letrat e saj
Po sidoqoftë, për të filluar punë Nënë Tereza nuk pret miratimin papnor. “E kam shtëpinë time të re” i shkruan nënës më 1950 “dhe është shtëpia e të varfërve: jo e të varfërve, por e atyre më të varfër ndër të varfërit; e atyre të cilëve njerëzit nuk duan t’u aviten nga frika e ngjitjes së sëmundjeve dhe erës së zhulit, nga që janëtë mbuluar me mikrobe dhe insekte; e atyre që nuk shkojnë të luten, mbasi nuk mund të dalin nga shtëpia të zhveshur; që nuk hanë, mbasi nuk kanë më forcë të hanë, që rrëzohen rrugëve, edhe pse e diinë se po vdesin, dhe përbri të cilëve të gjallët ecin pa ju kushtuar vëmendje: e atyre që nuk qajnë më, se nuk kanë më lotë”.
Gëzimi kushtimit ndaj të tjerëve është titulli i një libri shkruar nga një spanjoll, ku janë përmbledhur fjalimet, meditimet, mësimet e kësaj motre të përulur dhe të vogël, e cila mahniti dhe mallëngjeu gjithë botën me përkushtimin e saj, me dashurinë e saj për të varfërit, me vrrull jetësor të jashtëzakonëshëm (“Ma ka falë Zoti forcën”, thotë), që fshihen pas pamjes jashtësore të një karakteri në dukje të brishtë e të pambrojtur. Por pjesë të meditimeve të saj i gjejmë edhe në letrat që Nënë Tereza u ka shkruar njerëzve të familjes.
Ja disa nga më domethënëset: “Pa vuajtje puna jonë do të ishte një veprimtari shoqërore, një veprimtari shumë e mirë dhe e dobishme, po nuk do të ishte punë e Krishtit. Ne duhet të shelbojmë jo vetëm varfërinë materiale, po edhe mjerimin shpirtëror. Dhe duhet ta marrim parasysh sepse vetëm duke u bashkuar fort me të varfërit mund t’i shelbojmë, duke futur Zotin në jetën e tyre, duke i bartur e çuar ndaj Zotit…”.
“Dashuria është arma jonë: dashuri për të gërbulurit, për pleqtë, për ata në prag të vdekjes, për të paralizuarit: për ata që nuk kanë asgjë dhe që nuk duhen nga asnjeri…”.
“Krishti nuk do të na pyesë çfar kemi bërë, por me sa dashuri i kemi bërë veprimet tona…”.
“Ka barna dhe mjekime për çfarëdolloj sëmundje. Por nuk ka duar të mira që t’u shërbejnë dhe zemra bujare që të dashurojnë dhe nuk besoj se do të mund të mjekohet ndonjëherë sëmundja e tmerrshme e të mos ndjerit të dashur nga dikush..”.
“Sot më duket se të gjithë kemi rënë pre e një furie të tmerrëshme, stërmundohen për të arritur synime gjithnjë e më të larta dhe për të grumbulluar pasuri gjithnjë e më të mëdha dhe gjëra të tjera. Fëmijët kanë pak kohë t’u kushtojnë prindërve dhe prindërit kanë pak kohë t’i kushtojnë njeri tjetrit me pasojë që në familje zhduket gëzimi për të jetuar…”.
“Në botë ka shumë urrejtje, shumë luftra. Nuk do t’ia dalim dot t’i mposhtim urrejtjen dhe luftrat me pushkë dhe as me bomba, dhe as me ndonjë tjetër armë që shkakton plagë: do t’ia dalim mb’anë vetëm me vepra dashurie, gëzimi, paqe vëllazërimi”.
“Herët e para kur më jepnin çmime mbeta shumë e habitur. Nuk dija t’i pranoja apo jo. Por mbrrita në përfundim se duhet t’i pranoja çmimet në emër të më të varfërve të të varfërve si nderim ndaj të varfërve”.
Në se do të duhet të meditosh gjatë mbi këto fraza të diktuara nga zemra e një motre të vogël e të përulur e cila pesëdhjet vjet më parë e la familjen e vet për të krijuar një tjetër edhe më të madhe, atë të miliona qenieve njerëzore të cilët bota nuk i pranon, të cilët rrëxohen përdhe, vdesin rrugëve dhe njerëzit që kalojnë as që ndalen për t’u hedhur sytë.

Përgatiti Pandeli Pasko Kuteli
Botuar fillimisht në “Bota Shqiptare” – Gazeta e Shqiptarëve në Itali

Një memorial në Tiranë për Ushtarakët Amerikanë që kontribuan në clirimin e Shqipërisë gjatë Luftës së II-të Botërore

by

Nga Shefqet Kërcelli/
Kjo është një kërkesë e Komitetit të Veteranëve Shqiptaro-Amerikanë në SHBA, të cilët ka shumëa vite që po punojnë për të zbardhur kontributin e panjohur të ushtarakëve amerikanë që dhanë jetën gjatë Luftës së II-Botërore Gjatë këtyre 20 viteve të fundit ka dhjetra botime që nëpërmjet fakteve, dokumenteve, ngjarjeve, filmimeve të kohës, kujtimeve të ushtarakëve pjesmarrës, etj. evidentojnë rolin e pazvëndësueshëm të dhjetra ushtarakëve amerikanë në clirimin e Shqipërisë. Në vijim të këtyre përpjekjeve, gjatë këtij viti, Komiteti i Veteranëve Shqiptaro-Amerikane me qendër në Boston zhvilloi nje aktivitet të rëndësishëm në qytetin e Korcës. Për hir të koherencës e rëndësisë që ka si aktivitet në këtë 70 vjetor të clirimit të vendit, po e risjell në vëmendje të lexuesve. Më 8 maj 2014 në një nga rrugët kryesore të qytetit të Korcës, përbri poliklinikës, u zhvillua ceremonia e përurimit të memorialit kushtuar 25 ushtarakëve të SHBA, pjesë e regjimentit OSS, (Zyra e Shërbimeve Strategjike), shumica me origjinë shqiptare, {Komanda Aleate në Bari}.Këta ushtarakë me veprimet e tyre në front dhe prapavijë të nazifashistëve lehtësuan veprimet e brigadave partizane e nacionaliste gjatë aksioneve të tyre jo vetëm në Shqipëri, por gjithë Ballkanin. Gjatë kësaj ceremonie tepër mbresëlënëse për qytetarët e Korcës dhe gjithë shqiptarët, Ambasadori Arvizu u shpreh se, ndjehem i përulur dhe i privilegjuar që përfaqësoj SHBA në këtë ceremoni të inagurimit të këtij memoriali… Ne sot i detyrohemi me mirënjohje të thellë atyre që kanë luftuar, atyre që luftuan dhe mbijetuan dhe veçanërisht atyre që dhanë jetën e tyre në luftë…Njerëzit që ne nderojmë sot kanë pasur prejardhje të ndryshme, por kishin një gjë të përbashkët, ishin burra dhe gra që punuan për paqen, me shpresën për të nxjerrë lirinë në dritë. Sot ne qëndrojmë së bashku, amerikanë dhe shqiptarë si aleatë të NATO-s, si miq, e vëllezër për të përkujtuar e nderuar sakrificën dhe kujtimin e atyre që luftuan trimërisht në emër të lirisë. Të sigurohemi që ky memorial do të qëndrojë si një kujtesë për brezat që do të vijnë, për atë sakrificë dhe miqësi të përhershme mes popullit shqiptar dhe popullit amerikan….Ndërkohë Zoti Ronald Nasson, Kryetari i shoqatës së Veteranëve Shqiptaro-Amerikanë, theksoi se, Sot nderohen sakrificat e bijve të shqiponjave…Njerëzit në Shqipëri do të mbajnë mend për një kohë të gjatë ushtarët amerikanë të OSS që erdhën nga qelli e nga deti për të ndihmuar Shqipërinë në kohë krize.. Ish ushtaraku dhe shkrimtari i njohur Peter Lucas kërkoi një nderim dhe vlerësim të mëtejshëm të sakrifices e veprës së këtyre ushtarëve. Kjo është një ditë vërtet e madhe për mua, një ditë e madhe për këta ushtarë trima që luftuan fashizmin bashkë me shqiptarët. Ti falenderojmë qytetarët korçarë që kanë ardhur këtu për të pritur këta ushtarë trima… Theksoj se, librin e z.Peter Lukas për Operacionet e OSS gjatë Luftës e kanë bërë pjesë të bibliotekës shumë shqiptarë. Ishpresidenti Alfred Moisiu, pjesmarrës në këtë përurim kërkoi nderimin e kontributit të këtyre ushtarëve, kontribut që pak njihet në Shqipëri, sepse regjimi komunist e fshehu qëllimisht.. Gjatë kohës së monizmit, psh. vihej në dukje kontributi i sovjetikëve të cilët përfaqësoheshin vetëm nga dy persona në Helmës, në mesin e 1944 të, cilët nuk dhanë asnjë kontribut në luftë. Roli i tyre ishte zbulim në interes të Ushtrisë së Kuqe dhe mbështetës për marrjen e pushtetit nga Partia Komuniste pas luftës. Këto janë faktet”, tha Moisiu. Në vijim Ai theksoi se pa SHBA, kombi shqiptar nuk do të ishte sot në këto pozita. Ndoshta ne nuk do të ishim sot këtu nëse më 1919 presidenti Uillson nuk do t’iu vinte fre kryqëzatës për copëtimin e Shqipërisë, ashtu si 90 vjet më vonë, në vitin 1999 presidenti Klinton do të udhëhiqte përpjekjet e NATO-s për t’i dhënë lirinë gjysmës tjetër të këtij kombi. Dhe në këto 23 vite të tranzicionit kanë qenë amerikanët që kanë qenë më pranë kombit shqiptar. Prandaj shqiptarët thonë se e kemi për zemër Amerikën”, u shpreh ish-presidenti Moisiu. në këtë ceremoni. Gjatë kontakteve të mija me zotin Ronald Nasson, ai më ka shprehur idenë se një memorial përkujtimor për kontributin e ushtarakëve amerikanë duhet ngritur dhe në kryeqytetin shqiptar, në Tiranë, sepse i takon, ashtu sic është ngritur dhe për ushtarakët e vendeve të tjera. Për kontributin dhe simbolikën që përcjell aktiviteti i ushtarakëve të SHBA gjatë Luftës së II-Botërore , patjetër që një memorial i tillë i bën nder Tiranës dhe Shqipërisë Nga sa kam studjuar si ishushtarak, operacionet e OSS kanë qëne tëpër efektive e racionalë, dhe në konceptin operativ-taktik kanë ndikuar direkt në suksesin e betejave të njësive e formacioneve antinaziste, jo vetëm në Shqipëri por dhe në Ballkan.{Nuk dua të bëj analogji e të heq paralele, por opinion ushtarak ose jo, është në gjëndje të vlerësojë sot rolin e operacioneve ajrore te ushtrisë amerikane kundër ISIS, në dobi të forcave tokësore}. Nazistët nuk luftoheshin vetëm me pushkë..Ka ardhur koha të vemë pikën mbi “i” në këtë 70 vjetor, ti japim Cezarit atë që i takon! Deri në v.1946, sa ja kishte nevojën regjimi komunist nuk i ndau alaetët, pamvarësisht perferencës sllave. Për hir të së vërtetës kemi ngritur buste e përmendore me meritë e pa meritë, vend e pavend, e jo për këta djem të përtej oqeanit, vepra e të cilëve është e pastër në dritë të diellit. Për këtë duhet që dikush në Shqipëri në rrugë institucionale, ta marrë insiativën, me qëllim vënien e drejtësisë historike në vend. Argumentat janë bindës e skanë nevojë për komente. Sigurisht që në përgatitjen e anës dokumentare e memorialit duhet një bashkërendim i Shoqatave të Veteranëve të Luftës Antifashiste, Veteranëve Ushtarakë, Komitetit të Veteranëve Shqiptaro-Amerikanë, Komisionit pranë Qeverisë për festimet e 70 vjetorit të clirimit dhe Këshillit Bashkiak e Bashkisë të Tiranës. Mund të shfrytëzohet praktika që u përdor nga pushteti vendor e qëndror i Korcës.. Memoriali, natyrisht duhet të ketë përmasa më të mëdha se ai i ngritur në këtë qytet. Më gëzoi një fakt. Gjatë një vizite që bëra në qytetin e Korcës këto ditë e pashë dhe gjendjen e memorialit. Ishte mjaft domethënëse sjellja e qytetarëve të këtushëm, ashtu si mbanin pastër qytetin, mbanin pastër dhe memorialin. Madje kishte disa qytetarë që kujdeseshin për të. Si ishushtarak u ndjeva mirë për këtë akt fisnik e human të banorëve të këtij qyteti .Kjo tregon se tashmë memorialin dhe simbolikën që ai bart, qytetarët korcarë e kanë bërë pjesë të natyrshme të qytetit, në sinkron me objektet e tjera historiko-muzealë të Korcës.