Artan Nati/

Pse në Shqipëri mbizotëron sistemi i qokave në letërsi? Pyetja duket letrare, por në thelb është politike, kulturore dhe morale njëkohësisht. Qoka nuk është thjesht një ves personal, por një mekanizëm shoqëror i trashëguar, i përshtatur dhe i institucionalizuar me kohën. Ajo lind aty ku mungon besimi te rregulli dhe vlera, dhe mbijeton aty ku vlerësimi zëvendësohet nga njohja personale. Sistemi i qokave në letërsinë shqiptare nuk është një devijim i rastësishëm, por një trashëgimi e thellë historike. Ai e ka zanafillën në mekanizmat perandorakë të Perandorisë Osmane, ku afërsia me pushtetin vlente më shumë se merita, u konsolidua gjatë komunizmit përmes besnikërisë ideologjike dhe mbijetesës kulturore, dhe sot vazhdon pothuaj i paprekur në letërsinë e tranzicionit. Në diskurs, letërsia shqiptare shpall synimin për Perëndimin: në praktikë, ajo funksionon ende sipas një kodi otoman të pashkruar, ku rrjetet, qokat dhe heshtja e ndërsjellë zëvendësojnë vlerësimin e lirë dhe meritokracinë.

Sistemi i qokave vazhdon pothuajse i paprekur në letërsinë e tranzicionit sepse tranzicioni vetë nuk solli një këputje reale me të shkuarën, por vetëm një ndërrim fasade. Me rënien e ideologjisë, nuk u shembën mekanizmat e vjetër të pushtetit kulturor: hierarkitë, rrjetet e besnikërisë dhe frika nga përjashtimi mbetën të njëjta. Institucionet që duhej të garantonin vlerësimin e pavarur u trashëguan nga e njëjta mendësi, ndërsa mungesa e tregut real letrar dhe e kritikës së lirë e ktheu qokën në monedhë mbijetese.

Në këtë vakuum, shkrimtari i tranzicionit mësoi shpejt se suksesi nuk varet nga forca e veprës, por nga afërsia me juritë, fondet, çmimet dhe mediat. Letërsia, në vend që të çlirohej, u përshtat: nga censura ideologjike kaloi te autocensura sociale, nga frika e diktaturës te varësia nga rrjeti. Kështu, tranzicioni nuk e rrëzoi sistemin e qokave, por e rafinoi atë, duke e bërë më të heshtur, më të padukshëm dhe, për pasojë, më jetëgjatë.

Në letërsinë shqiptare, qoka ka kaluar fazën naive. Sot ajo është filozofike, mitologjike dhe plot referenca që askush nuk i kupton, por të gjithë i përdorin. Qokatarët nuk thonë më “më pëlqeu libri”, por “këtu ka Heidegger”. Nuk e dinë ku është Heidegger-i, por e ndiejnë që bën punë. Në tryeza të tjera, qokat vishen me Kant: flitet për “gjykim estetik” dhe “universale pa interes”, ndërkohë që interesi është i vetmi parim i padiskutueshëm. Libri nuk vlerësohet për atë që është, por për kë është. Këtu nuk funksionon imperativi letrar, por imperativi i qokës: sillu ashtu që recensën tënde ta duan edhe kur të vijë radha jote. Estetika shndërrohet në etikë klienteliste.

Kur komplimentet arrijnë kulmin, skena kalon nga Kant te Hegeli: dy autorë përballë njëri-tjetrit, secili duke kërkuar njohje absolute nga tjetri, por pa konflikt, sepse pa konflikt nuk ka rrezik. Dialektika ndalet te teza, antiteza nuk lejohet, sinteza është një selfie e përbashkët. Historia e letërsisë shpallet “në ecje”, por ecën në vend. Herë pas here, dikush përmend Nietzsche-n, zakonisht për ta quajtur veten “të lirë” dhe “jashtë turmës”, ndërsa turma e qokatarëve e duartroket në kor. Këtu vullneti për pushtet reduktohet në vullnet për çmim, për çmim letrar, për ftesë, për panel. Mbi-njeriu përfundon moderator aktiviteti.

Në Facebook, skena është e përditshme. Një shkrimtar i njohur poston librin e tij. Menjëherë qokatari nderhyn: “Këtu ndjehet qartë ontologjia e qenies, një dialog i heshtur me Heidegger-in dhe mitin e Sizifit.”

Autori i njohur pëlqen komentin. Qoka u certifikua dhe qokatari bëhet i njohur. Në komente të tjera: “Më kujtoi Prometheun, por edhe një lloj Nietzsche-je të butë, pa patos.” “Ka diçka nga tragjikja greke, por e filtruar përmes Foucault-së.”

Askush nuk shpjegon çfarë, ku, si. Filozofët përmenden si hyjni pagane: mjafton t’u thuash emrin që të dukesh i iniciuar. “Ese brilante, një ndërthurje mes hermeneutikës dhe mitit të Orfeut.” “Faleminderit, është një përpjekje për të menduar tekstin si ngjarje.”

Asnjëri nuk pyet: cilin tekst? çfarë ngjarjeje? Pyetjet janë të rrezikshme, sepse mund të zbulojnë boshllëkun. Në promovime librash, qoka bëhet liturgji. Eseisti i vogël flet i pari: “Ky libër është një udhëtim midis Apolonit dhe Dionisit, një përplasje e brendshme mes rendit dhe kaosit.”

Publiku nuk kupton asgjë, por hesht: heshtja këtu është shenjë kulture. Pastaj autori ia kthen qokën eseistit: Shkrimtari “i madh” përgëzon qokatarin.

Në panairet e librit, dialogët janë edhe më të zbrazët:

“E lexova librin tënd si një palimpsest.”

“Po, po, është shumë palimpsestik.”

Askush nuk e di çfarë është palimpsesti, por fjala kalon nga një gojë te tjetra si virus prestigji.

Qokatarët e mëdhenj i përdorin të vegjlit si pasqyrë lavdie: “shih sa të rinj më lexojnë”. Të vegjlit i përdorin të mëdhenjtë si ashensor: “shih kë më prezantoi”. Letërsia, si gjithmonë, mbetet jashtë ashensorit. Kritika reale mungon, sepse kritika prish rrjetin, sepse rrezikon të përjashtohet nga tempulli i qokës, ku filozofia nuk lexohet, por përdoret si dekor.

Pastaj vjen momenti i CV-së së fryrë.

Autori prezantohet: “Autor i 12 librave, pjesëmarrës në mbi 30 konferenca ndërkombëtare, i përkthyer në disa gjuhë.” Nuk thuhet kurrë nëse librat janë lexuar, konferencat dëgjuar, apo përkthimet botuar diku realisht. CV-ja këtu nuk është biografi, është mitologji personale. Sa më e gjatë, aq më pak e vërtetë.Eseistët e vegjël e dinë lojën. Ata i qokasin shkrimtarët e njohur me ese të pakuptueshme, që të duken si pasardhës intelektualë:

“Teksti juaj rezonon me një tragjike parahomerike.”

Shkrimtari i madh aprovon dhe vlerëson qokatarin

Kështu, në këtë teatër të vogël metafizik, të gjithë flasin për mitet, qenien, tragjiken dhe subjekti modern, por askush nuk flet për tekstin. Dhe në fund, letërsia shqiptare duket si një simpozium ku të gjithë citojnë, askush nuk kupton dhe të gjithë përfitojnë.

Libri? Ai rri në cep, i heshtur, duke pritur një lexues që nuk ka nevojë të përmendë as Zeus-in, as Heidegger-in, për të thënë një të vërtetë.

Në letërsinë trilluese shqiptare, fjala “mik” apo “qokatar” rrallëherë ka lidhje me vlerën estetike të veprës apo me kontributin real që libri i jep shoqërisë. Ajo funksionon më shumë si një mekanizëm psikologjik shkëmbimi: unë të bëj qokën sot, që ti të ma kthesh nesër. Jo si akt miqësie, por si investim afatshkurtër në një treg simbolik ku reputacioni blihet dhe shitet.

Ky sistem qokash, për të mos u dukur i zhveshur nga interesat, shpesh maskohet me fjalor filozofik ose me referenca nga mitologjia greke. Emra si Sizifi përdoren si dekor intelektual, për t’i dhënë një aureolë fisnike një marrëdhënieje që në thelb është utilitare. Shkrimtari krahasohet me Sizifin, sikur guri që ai shtyn të jetë barra e artit dhe jo pesha e një sistemi që e detyron të rrotullohet brenda të njëjtave rrethe lavdërimesh reciproke.

Psikologjikisht, ky është një mekanizëm vetëjustifikimi: duke u shpallur Sizif, autori shpëton nga nevoja për të bërë llogari me cilësinë e veprës së vet. Faji zhvendoset nga teksti te “fati”, nga mungesa e vlerës te “vuajtja artistike”. Në këtë mënyrë, guri nuk është më metaforë e krijimit, por alibi për mediokritetin.

Gazetarisht e thënë, problemi nuk është përdorimi i mitologjisë, por abuzimi me të. Kur Sizifi shndërrohet në simbol të qokës dhe jo të absurdit ekzistencial, letërsia humbet funksionin e saj kritik dhe kthehet në ritual social mirësjelljeje të rreme. Dhe aty ku “miku” vlen më shumë se lexuesi, libri pushon së qeni akt kulture dhe kthehet në kartëvizitë brenda një rrethi të mbyllur.

Viset e arta shqiptare te Kastrioteve kanë prodhuar brez pas brezi shkrimtarë dhe patriotë të nderuar, emra që sot përmenden me krenari në libra dhe përvjetorë. Por mjafton të gërvishtësh pak sipërfaqen e arit që të dalë në pah aliazhi: miku dhe qoka. Në ditët e sotme, këto dy “virtyte” e kanë çaluar konkurrencën, e kanë kthyer garën në radhë miqsh dhe meritën në formalitet. Paradoksi është se, ndërsa dëmtojnë funksionimin e drejtë të fushës, ato i fryjnë edhe më shumë mitit të viseve, duke i rritur artificialisht vlerën në patriotizëm dhe letërsi. Kështu, ari shkëlqen më fort në retorikë sesa në provë.

Kur do të marrë fund republika e qokave në letërsinë shqiptare? Kur libri do të pushojë së qeni kartëvizitë shoqërore dhe do të kthehet në atë që duhet të jetë: mall kulture në një treg të lirë, ku nuk fiton ai që njeh botuesin, kritikun apo mikun e mikut, por ai që bind lexuesin? Sot, romani nuk ngjitet në piedestal nga fuqia e fjalës, por nga forca e telefonatës; çmimet nuk jepen për vlerë letrare, por për korrektësi shoqërore. Në këtë panair të përhershëm miqësish, shkrimtari pa qoka mbetet i padukshëm, ndërsa libri i tij vdes në heshtje, pa pasur as shansin të trokasë në ndërgjegjen kombëtare. Vetëm kur lexuesi të bëhet arbitër dhe jo dekor, letërsia mund të dalë nga rrethi vicioz i lavdërimeve reciproke dhe t’i hapë rrugë autorëve që nuk kanë zë në sallone, por kanë diçka për të thënë për shoqërinë dhe transformimin e vendit.

Në shumë grupe shoqërore shqiptare, e vërteta ka fatin e një të huaji pa dokumente: sapo dikush e artikulon, shpallet menjëherë “sherrxhi”, “negativist” dhe armik i harmonisë së rreme. Ndërkohë, ai që kritikohet, mjafton t’ua përkedhelë sedrën të tjerëve me dy fjalë të ëmbla dhe tre komplimente të rreme dhe ngrihet në piedestal si “miku i mirë”, ai djalë i butë që “s’prish punë me njeri”. Po të shfaqet edhe pak patriot i flaktë, nga ata që valëvit flamurin në Facebook ndërsa numëron përfitimet private në Excel, atëherë grupi e shpall menjëherë shenjtor të mëhallës, njeri me “zemër shqiptari”. Dhe kur ky mik i mirë fillon të bëjë hilet e zakonshme për interes personal, shoqëria ngre supet dhe jep vendimin klasik: “Eh, kështu bëjnë të gjithë.” Në këtë treg të marrëdhënieve, sinqeriteti mbetet mall pa qarkullim, ndërsa hipokrizia shitet me zbritje, paketë familjare dhe shpërblim besnikërie.

Prof.Dr.Sadik HAXHIU/

1. Vepra dhe rëndësia e saj akademike

Vepra “Leksikoni i së drejtës publike” e Prof. Dr. Fejzulla Berishës konsolidon një kontribut paradigmik në fushën e shkencave juridike shqiptare, duke integruar qasje konceptuale, metodologjike dhe krahasimore në një trajtim të unifikuar të nocioneve dhe instituteve të së drejtës publike. Ky leksikon tejkalon nivelin e një thjesht pasqyrimi terminologjik; ai përfaqëson një konstrukt të sofistikuar akademik, i cili shërben si instrument referues për studentë, akademikë, profesionistë të administratës publike dhe praktikues të së drejtës në përgjithësi.

Në një peizazh ku literatura juridike shqipe ka qenë shpesh e fragmentuar dhe pa konsistencë, vepra e Prof. Berishës plotëson një boshllëk afatgjatë, duke vendosur standarde të reja për klasifikimin, interpretimin dhe analizën e nocioneve juridike. Struktura e saj logjike, qasja metodologjike dhe funksioni dyfishtë – normativ dhe didaktik – e bëjnë këtë leksikon një instrument të domosdoshëm për avancimin e njohurive shkencore dhe praktikën juridike.

2. Profili akademik i autorit

Prof. Dr. Fejzulla Berisha është një autoritet i konsoliduar në fushën e së drejtës kushtetuese, administrative dhe publike. Ekspertiza e tij akademike, e kombinuar me një përvojë të gjatë pedagogjike dhe hulumtuese, reflektohet qartë në këtë veprimtari. Ai demonstron aftësi të veçanta për të ndërtuar diskurs shkencor mbi bazën e doktrinës juridike kombëtare dhe ndërkombëtare, duke integruar perspektivat evropiane, rajonale dhe komparative. Ky profil akademik e shpjegon edhe fuqinë e leksikonit për t’u bërë një referencë standarde për aktorët e së drejtës publike në të gjitha nivelet.

3. Struktura dhe organizimi i leksikonit

Leksikoni është i ndarë në tri shtylla kryesore, të konceptuara sipas logjikës shkencore dhe strukturës funksionale të disiplinës:

Hyrje në të drejtën publike – ofron një bazament historik dhe teorik, duke trajtuar zhvillimin e teorisë së shtetit dhe të drejtës publike në një kontekst kombëtar dhe ndërkombëtar.

E drejta kushtetuese – ndërtuar mbi parimet themelore të rendit juridik, duke përfshirë ndarjen dhe balancimin e pushteteve, të drejtat dhe liritë themelore, dhe mekanizmat kushtetues për mbrojtjen e rendit demokratik.

E drejta administrative dhe administrata publike – një analizë e detajuar e institucionit më kompleks të së drejtës publike, duke përfshirë aktin administrativ, procedurat, efektet juridike, kompetencat, përgjegjësinë dhe kontrollin institucional.

Struktura alfabetike dhe tematike e bën veprën të aksesueshme për përdorim didaktik, profesional dhe hulumtues, duke e shndërruar në një instrument mësimor dhe referues praktik me standarde ndërkombëtare.

4. Qasja metodologjike

Një nga veçoritë më të spikatura të veprës është qasja ndërdisiplinore dhe krahasimore. Prof. Berisha integron analizën historike, teorike dhe praktike, duke pasuruar leksikonin me reflektime mbi funksionimin real të institucioneve publike. Krahasimi i modeleve të administratës publike dhe i sistemeve juridike në Kosovë, Shqipëri dhe Maqedoninë e Veriut i jep vepërs një dimension rajonal dhe ndërkombëtar.

Metodologjia e përdorur shtrihet përtej përkufizimeve: ajo përfshin analiza kritike, interpretim sistematik dhe reflektime mbi zbatimin praktik të normave, duke krijuar kështu një urë midis teorisë akademike dhe praktikës profesionale. Kjo qasje i jep leksikonit vlerë të dyfishtë: teorike dhe aplikative, duke e bërë atë një instrument të pazëvendësueshëm për studime krahasimore dhe hulumtime të avancuara.

5. Trajtimi i nocioneve kyçe

Leksikoni trajton në mënyrë të detajuar nocionet më themelore të së drejtës publike, përfshirë:Shtetin dhe sovranitetin;Kushtetutshmërinë dhe ligjshmërinë;Legjitimitetin e pushtetit;Ndarjen dhe balancimin e pushteteve;Decentralizimin dhe kontrollin institucional;Mbikëqyrjen administrative dhe përgjegjësinë juridike dhe politike;Institucionet kyçe të administratës publike.

Pjesa mbi aktin administrativ është veçanërisht e avancuar, ku trajtohen kompetencat, procedurat, format, efektet juridike dhe mekanizmat e mbrojtjes ligjore. Analiza e parimeve themelore të administratës publike – kushtetutshmëria, ligjshmëria, proporcionaliteti, barazia, transparenca dhe mosdiskriminimi – e lidh teorinë me praktikat evropiane dhe standardet e qeverisjes së mirë.

6. Bazamenti shkencor dhe referencat

Bibliografia e leksikonit është e pasur dhe e përditësuar, duke përfshirë literaturë juridike vendore, ndërkombëtare dhe jurisprudencë bashkëkohore. Autori ndërthur traditat juridike franceze dhe gjermane me praktikat evropiane dhe ndërkombëtare, duke e pozicionuar terminologjinë juridike shqiptare në një kontekst modern dhe krahasues. Kjo e bën veprën një burim të çmuar për studime krahasimore, analiza doktrinare dhe hulumtime shkencore të avancuara.

7. Kontributi shkencor

Një nga meritat më të spikatura është aftësia e autorit për të ruajtur ekuilibrin midis përkufizimit terminologjik dhe analizës kritike. Terminologjia është e qartë, e saktë dhe e aplikueshme, duke e bërë veprën të aksesueshme për studentët dhe të vlefshme për akademikët dhe profesionistët e avancuar.

Leksikoni konsolidon dhe standardizon terminologjinë e së drejtës publike, duke krijuar një pikë referimi të qëndrueshme për studentë, akademikë, juristë, ligjvënës dhe profesionistë të administratës publike. Ai ka jetëgjatësi akademike dhe ndikim të drejtpërdrejtë në arsimin juridik, konsolidimin e shtetit të së drejtës dhe avancimin e praktikës profesionale. Ribotimi dhe përditësimi periodik i leksikonit do të ishte i domosdoshëm për të reflektuar zhvillimet e vazhdueshme doktrinare, juridike dhe institucionale.

8. “Leksikoni i së drejtës publike – Nocione dhe institute të së drejtës publike” përfaqëson një vepër themelore dhe paradigmike në shkencën juridike shqiptare. Ajo vendos standarde të reja në trajtimin e së drejtës publike dhe shërben si një instrument akademik dhe profesional jashtëzakonisht i fuqishëm. Leksikoni konsolidohet si një udhërrëfyes i qëndrueshëm për brezat e rinj të juristëve dhe një burim të pazëvendësueshëm për zhvillimin e teorisë dhe praktikës së së drejtës publike, duke reflektuar gjithashtu perspektivat më të avancuara krahasimore dhe ndërkombëtare.

Katër vitet e ardhshme do të jenë përcaktuese për politikën e jashtme të Kosovës. Në një mjedis ndërkombëtar gjithnjë e më të paqëndrueshëm, Kosova përballet me sfidën për të ruajtur aleancat strategjike, për të avancuar dialogun me Serbinë dhe për të forcuar pozitën e saj në arenën ndërkombëtare.

Politika e jashtme e Kosovës nuk ka më luksin të jetë reaktive. Ajo duhet të jetë e menduar, koherente dhe e bazuar në interesa afatgjata shtetërore. Dialogu me Serbinë, i ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian, mbetet testi më i rëndësishëm diplomatik. Ky proces nuk është thjesht teknik apo politik; ai është thellësisht shtetformues. Çdo marrëveshje që nuk garanton barazi dhe funksionalitet institucional rrezikon të prodhojë më shumë paqartësi sesa stabilitet.

Njëkohësisht, Kosova duhet të investojë më shumë në konsolidimin e subjektivitetit ndërkombëtar. Anëtarësimi në organizata ndërkombëtare dhe rritja e njohjeve nuk janë vetëm çështje prestigji, por mekanizma konkretë për mbrojtjen e interesave shtetërore. Pa këtë prani, Kosova mbetet e cenueshme ndaj presioneve politike dhe gjeopolitike.

Marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe partnerët evropianë duhet të mbeten boshti i politikës së jashtme. Megjithatë, partneriteti nuk nënkupton nënshtrim politik. Ai kërkon dialog të sinqertë, koordinim strategjik dhe aftësi për të artikuluar qartë interesat kombëtare. Në këtë drejtim, diplomacia kosovare ka nevojë për profesionalizëm, vazhdimësi dhe konsensus të brendshëm politik.

Në planin rajonal, Kosova duhet të pozicionohet si faktor stabiliteti. Bashkëpunimi me fqinjët dhe pjesëmarrja aktive në nisma rajonale janë të domosdoshme, por vetëm nëse nuk cenojnë sovranitetin dhe rendin kushtetues të vendit. Dialogu rajonal duhet të jetë mjet për integrim, jo kompromis i dëmshëm.

Në fund, politika e jashtme nuk mund të shkëputet nga zhvillimi i brendshëm. Pa institucione funksionale, sundim të ligjit dhe ekonomi të qëndrueshme, çdo përpjekje diplomatike mbetet e brishtë. Katër vitet e ardhshme janë një dritare mundësie për ta vendosur Kosovën në një trajektore më të qartë ndërkombëtare , por vetëm nëse dialogu, diplomacia dhe interesi shtetëror ecin në të njëjtën linjë.

Prof.Dr.Nijazi Halili

Nikë Gashaj/

Në shkencën shqiptare dhe nga shumë autorë të huaj prejardhja ilire dhe autoktonia e shqiptarëve është e vërtetuar. Për shkak të hapësis së kufizuar, po fokusohe vetëm në disa hulumtues të njohur shkencor.

Filozofi i njohur Gotfrid Vilhelm Lajbnic (1646-1717) u muar me lidhjen e shqipes me gjuhët e tjera. Në letrën e tij të 10 dhjetorit 1709, e cituar më 1897 në revistën rumune Albania, deklarohet se në bazë të studimeve të tij është bindur se ”shqipja është gjuha e ilirëve të lashtë”.

Historiani suedez, Hans Erik Tunman(1746-1778), profesor universitetit në Gjermani, ishte një nga shkencatarët e parë, që u muar me studimin mbi origjinën e gjuhës shqipe dhe të popullit shqiptar. Ai bëri kërkime në burimet greke, latine e bizantine dhe studioi fjalorin trigjuhësh të Teododhor Kavaljotit( greqisht, sllavisht e ship) të botuar më 1770. Në veprën e tij për historinë e popujve të Evropës Lindore (1774), arriti në konkludim se shqiptarët janë vazhdues autoktonë të popullsisë së lashtë ilire.

Johan Georg Fon Han(1811-1869), teoricieni austriak është marr me studimin e gjuhës shqipe së bashku me gjuhëtarin Konstadin Kristoforidhi. Më 1854 ai botoi veprën e tij, me tre vëllime, Studimet Shqiptare, mbi kulturën, gjuhën dhe historinë shqiptare. Ai ishte, ndoshta i pari që studioi fjalorin e ilirishtes së vjetër. Ai vërtetoi se shumë emra vendesh të viseve shqiptare ishin vazhdim i drejtpërdrejtë i emërtimeve të dikurshme ilire. Në bazë të studimeve të tij, arrinti në përfundimin se gjuha shqipe ishte vazhduese e ilirishtes.

Gjuhëtari i njohur, Franc Bop (1791-1867), profesor në Universitetin e Belinit, botoi veprën e tij më 1854, duke vërtetuar përfundimisht se shqipja bën pjesë në familjen e gjuhëve indoevropiane dhe nuk rrjedh nga ndonjë gjuhë tjetër në Evropë. Gustav Majer (1850-1900), profesor në Universitetin e Gracit dhe antar i Akademisë së Shkencave të Vjenës, botoi studimin e tij Mbi pozitën e gjuhës shqipe në rrethin e gjuhëve indoevropianen, më 1883. Ai njihet veçanarisht për hartimin e Fjalorit etimologjik të gjuhës shqipe, më 1891. Në sajë të studimeve të thella shkencore arriti në përfundimin se gjuha shqipe rridhte nga ilirishtja dhe përbënte një degë më vete në familjen e gjuhëve indoevropiane.

Maksimilian Lamberc (1882-1963), pas vizitës që bëri në Shqipëri si emisar i Akademisë së Shkencave të Vjenës, menjëherë u shqua si studiues i folklorit dhe mitologjisë shqiptare. Pastaj, në Laipcig vazhdoi studimet në fushën e albanologjisë, mbajti leksione rreth saj në universitet dhe në vitet 1954-59 hartoi dhe botoi Veprën mbi gjuhën shqipe, në tre vëllime. Në studimet e tij mbështeti tezën e prejardhjes së shqiptarëve nga ilirët dhe të gjuhës shqipe nga ilirishtja.

Shkencatari, Edwin Jacques, thekson: Nuk ka pikë dyshimi që shqiptarët e sotëm janë historikisht pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve.

Shkencatari, Serge Metais, shkruan: Sipas të gjithë treguesve – pikësëpari, për shkak të vetë gjeografisë – ilirët kanë qenë praardhësit e shqiptarëve. Në prag të pushtimit romak, ata zinin të gjithë pjesën perëndimore të Ballkanit, nga Istra deri në Epir. Në brendësi të gadishullit, ata ishin vendosur, në veri, të paktën deri te rrjedha e lumit Sava dhe, në lindje, deri te Morava e Jugut dhe në rrjedhën e sipërme të Vardarit. Më tutje studiuesi Metais shton: Në shekullin II të erës sonë, ku ilirët ndodheshin nën zgjedhën romake, gjeografi Ptolemeu bënte fjalë për ekzistencën e një fisi të albanëve (Albanoi), kryeqyteti i të cilëve qenkësh Albanopolis.

Profesor Eqrem Çabej (1908-1980), pa dyshim, është figura më e shquar në fushën e albanologjisë. Për gati gjysmë shekulli ai bëri studime, botoi vepra të shumta nga gjuha dhe letërsia shqipe, ndonëse bëri hulumtime edhe në lëmin e etnografisë, folklorit dhe etimologjisë, leksikologjisë, të origjinës së gjuhës shqipe, marrëdhëniet e saj me gjuhë tjera indoevropiane dhe njësimin e normës letrare. Në bazë të studimeve subtile shkencore arriti në përfundim se shqiptarët janë pasardhësit e ilirëve dhe të banorëve të parë indoevropianë në Ballkan. Kumtesa e tij gjuhësore në Kolokuiumin e Parë mbi Studimet Ilire (15-20 shtator 1972) dhe shkrime të tjera të shumta”vërtetuan në mënyrë bindëse origjinën ilire të gjuhës shqipe dhe autoktoninë e popullit shqiptar”.

Profesor Kostallari, ish drejtor i Institutit të Gjuhësisë dhe të Letërsisë në Tiranë, arriti po të njëjtin përfundim si dhe kolegu i tij Çabej. Gjithashtu, Aleks Buda, ish-kryetari i Akademisë së Shkencave e Shqipërisë, në një konferencë që drejtoi, më 2-4 korrik 1982, theksoi”vazhdimësinë iliro-shqiptare dhe autoktoninë e shqiptarëve në trevat e tyre.” Mbi origjinën e gjuhës shqipe dhe të popullit shqiptarë janë marr dhe profesorët e njohur: Shaban Demiraj, Mahir Domi e të tjerë.

Në Enciklopedinë e Përgjithme të Entit Leksikografik të Jugosllavisë, Zagreb, 1977, fq.81 thuhet:”Shqiptarët, popull me prejardhje indoevropiane thrakase-ilire. Banorët më të vjetër në Shqipëri kanë qenë Ilirët; vetë emëri Shqiptar rrjedhë nga emëri Ilir- të fisit Albana”.

Historiani dhe akademiku i njohur serb, Radeta Mihalçiq, autor i librit të historisë të klasës së 6-të, të shkollës fillore në Beograd(2014.), ndër të tjerat ka shkrua: “Shqiptarët janë vendas-autokton të Gadishullit Ballkanik dhe se ata kanë ardhur në të shumë më heret se Sllavët. Për ta bërë më të qartë, flasim për ilirët, që banonin në trojet e Ballkanit Perëndimor, prej nga kanë dalur më vonë shqiptarët, të cilët u quajtën kështu nga popujt dhe shtetet e Evropës Perëndimore.

Prandaj, shqiptarët si popull i veçantë dhe autonkton janë me origjinë ilire dhe janë të vetmit që e kanë ruajtur gjuhën, zakonet dhe veçantitë e tjera kombëtare. Ai thotë se Stefan Nemanja dikur i ka pasur okupuar territoret e Shqipërisë së veriut. Më tutje nënvizon, se sllavët kanë ardhur në Kosovë dhe aty kanë gjetur ilirët që janë shqiptarët e sotëm dhe ua kanë marrë-plaçkitur shtëpitë dhe arat, andaj ata kanë qenë të detyruar të dalin në mal – bjeshkë dhe të kujdesen për bagtinë e tyre. Me këtë, autori dëshmon se serbët kanë qenë pushtues të tokave shqiptare.

Rreth këtij libri pati shumë polemika në opinionin publik dhe kritika. Në veçanti, kritikat më të mëdha ka pasur nga Kisha Ortodokse serbe, në krye me Patriarkun Irinej, i cili pohimin e e autorit Mihalçeviq, se shqiptarët janë popull autokton të Ballkanit me origjin ilire, e quajti të pavërtetë, një turp i paparë për popullin serb, i cili ka rrënjët e veta dhe historinë e vet.

Fakti që dikush po përpieqet të rishikoj historinë tonë me gënjeshtra, se serbët e paskan pasur okupuar Kosovën në të kaluarën historike të banuar nga shqiptartë, paraqet një skandal të madh, thotë Irinej

Në anën tjetër, ish profesori i fakultetit filozofik në Univeritetin e Beogradit, tani historian në pension, Rade Mihaleviq autori i tekstit të diskutueshëm, thekson se qëndron pas të gjitha konstatmeve dhe qendrimeve historike të përmbajtura në librin në fjalë, dhe se ato janë razultat i një hulumtimi të tij afatëgjatë. Ajo që mund të garantoj me emrin dhe mbiemrin tim personal është se nuk ka absolutisht asnjë gabim në libër. Së pari e kam lexuar tërësisht të gjithë literaturën mbi temën dhe gjithçka që kam shkruar bazohet në fakte historike.

Mirëpo, teksti shkollor u modifikua në bazë të vërejtjeve që Patriarku Irinej i dërgoi Ministrit të Arsimit të Serbisë, në mars 2014. Prandaj, nën presionin e Kishës Ortodokse serbe, Ministria e Arsimit dhe Enti për libra, nga libri në fjalë i hoqën faktet historike, se shqiptarët janë autokton në Ballkanin Perëndimor dhe se janë me origjinë ilire.

Sikurse në kohët e kaluara edhe sot në kontinuitet nga autorë të ndryshëm dhe qarqe antishqiptare ka orvajtje për mohimin e prejardhjes ilire të shqiptarëve për qëllime të caktuara hitorike dhe politike. Për shembull, ish-deputetja prof. dr. Jelisava Kaleziq në seancën e Kuvendit të Malit të Zi, më 2016, u shpreh: nuk është e vërtet teza se shqiptarët janë me prejardhje ilire. Në gazetën”Dan”, më 21. korrik 2016. Akademiku Zoran Llakiq, nga Akademia e Shkencave dhe Arteve të Malit të Zi, e botoi një artikull në të cilin mohon prejardhjen ilire të shqiptarëve dhe autoktoninë e tyre.

Ndër të tjerat, thotë: Shqiptarët janë të ardhur nga Rumunia në Mat, përmbi Tiranë në shekullin X të erës tonë. Ndërsa në vitin 548 të erës tonë në Durrës kanë ardhë serbo-malazezët. Më tutje Llakiqi thotë: Shqiptarët në tërë hapësirë ku jetojnë, jo vetëm që nuk janë popull autokton, por as pakicë kombëtare. Në të vërtetë ata janë diasporë. Më pas me 24 korrik 2016. në gazetën “Dan”e botova një shkresë ku prezantova disa njohje shkencore nga autorë të huaj dhe shqiptarë mbi prejardhjen ilire dhe autoktoninë shqiptare, meqënse, kjo gazetë mjaftë lexohet në Mal të Zi. Në atë mënyrë e demantova shkresën e Akademikut Zoran Llakiq.

Me sa di unë, janë të paktë autorët sllavë të cilët pranojnë faktet historike mbi origjinën ilire të shqiptarëve dhe autoktoninë e tyre në Ballkanim Perëndimor. Përkundrazi, ata bëjnë përpjekje për falsifikimin e tërë historisë dhe kulturës shqiptare. Mu për këtë arsye, ata trillojnë teza të ndryshme johistorike mbi prejardhjen shqiptare. Në Kohën e fundit, e shfaqën tezën e migrimit, sipas të cilës shqiptarët emigruan nga Sicilia, ku mbërritën nga Kaukazi në shekullin 10-të ose 11-të.

Më në fund, sa për njoftim, kam pas rastin të marr pjesë në një tubim të madh shkencor mbi etnonenezën e malazezëve, i cili u mbajt shumë kohë më parë, më 19 qershor 1981, në Titogradin e atëhershëm. Historianë, etnologë dhe politikanë të njohur të asaj kohe në kumtesat dhe diskutimet e tyre paraqitën teza të ndryshme historike mbi etnogjenezën e malazezëve.

Disa pjesëtarë mbrojtën tezën historike për origjinën malazeze nga serbët. Ndërsa, pjesmarrësit të tjerë mbrojtën tezën historike për etnosin autokton malazez.

Mirëpo, ajo që më tërhoqi vemendje të veçantë ishte diskutimi i dr. Mirko Bajraktareviqit, i cili si hulumtues shkencor theksoi: ”Shumica e popullsisë së Malit të Zi është me origjinë shqiptare.” Më pas ai kërkoi nga gazetarët, që nëse marrin pjesë në atë takim, të mos ua japin mediave tezën e tij historike mbi origjinën e malazezëve nga shqiptarët, për arsyer politike, meqenëse sipas tij, Shqipëria mund të ketë pretendime territoriale në Malin e Zi. Në diskutimin e tij nuk pati reagime nga pjesëmarrësit tjerë të tubimit shkencor. Mirëpo, në popull thuhet: “Heshtja paraqet pajtim“!

Zija Vukaj/

Romani është një vend, pasaporta e të cilit është në dispozicion të çdo banori të alfabetizuar të planetit. Gjuha e romanit arrin ta kapërcejë atë në të cilën është shkruar. Iosif Brodski mendonte se përkthimi është “nëna e qytetërimit”. Vini re: ngrehinat e mëdha të romaneve janë më madhështore se gjuha që i ka farkëtuar. Pse-ja është vërtet e çuditshme, meqenëse priremi të mos besojmë tek romanet tepër të lehtë për t’u përkthyer. E njoh frëngjishten mjaft sa për të ditur se është mëkat të lexohet “Edukimi i ndjenjave” në gjuhë tjetër. Thelbi i kësaj kryevepre të mrekullueshme, në njëfarë kuptimi, është jashtë-gjuhësor. Me gjithë lakmitë e thella ndaj atyre që e lexojnë “Ana Kareninën” në gjuhën e Tolstoit, jam i bindur se treni mbi të cilin udhëton Ana, ndërsa jashtë tërbohet stuhia, nuk u përket vetëm rusishtfolësve, por edhe mua dhe juve natyrisht.

Shpirti i romaneve është kaq kozmopolit sa ia përkul çdo gjuhe qëllimet e veta. Stili i Kavabatës ruan dëlirësinë xixëlluese të një peizazhi me borë. Proza e Agnon mban në përkthim një vrazhdësi të pamposhtur të bashkatdhetarëve të mi. Lexuesi i konsumuar i tregimtarisë, nga çdo Vend që të vijë, në çfarëdo idiome që të lexojë, mundohet pak për të kuptuar që Jane Austen i merr seriozisht kushtet e mira; se Balzaku ka një kuptim për botën të ngjashëm me Donald Trampin; që Flober ka një dobësi për të çmendurit, Husysmans ka probleme të thella me të ushqyerit dhe Tanizaki i shikon vajzat e vogla me syrin e një serial killeri: në vetëdije të tilla fshihen pjesë të kënaqësisë të tij.