Nga Rafael Floqi

“Mbylle RTSH-në!”… 

Le atëherë të kuptojmë se Edi Rama nuk e sheh Shqipërinë si Republikë parlamentare, por si Republikën e Vet Personale, ku televizioni publik është thjesht një studio që nuk po i bindet më regjisë së tij.

Sepse problemi nuk është RTSH është ERT. Problemi është Rama.

Dhe mania e tij që çdo ekran shqiptar të jetë ose i kontrolluar, ose i zhbërë.

Kur një kryeministër ngrihet një mëngjes dhe i shkon në mendje të mbyllë Radio Televizionin Shqiptar—institucionin që ka mbajtur historinë vizuale, zanoren dhe kujtesën e këtij vendi për më shumë se gjysmë shekulli—atëherë problemi nuk është RTSH-ja. Problemi është që pushteti ka filluar të besojë se Shqipëria është një studio private e tij .

RTSH-në nuk e ka rrënuar koha; e ka rrënuar politika. Jo politika e ideve, por politika e privilegjeve, tenderëve dhe mitmarrjeve. E kanë mbajtur me dhè dhe tani thonë: “Pse nuk shkëlqen?” Kanë prerë financimet dhe sot çuditen pse nuk prodhon magji. Kanë hequr aktivitetet kombëtare e ndërkombëtare nga ekrani i saj, ia kanë dhënë klientëve privatë, e pastaj thonë: “Nuk na pëlqen më RTSH-ja, nuk ka cilësi.”

A thua vallë se cilësia lulëzon në tokën e shkretuar?

Ky institucion ka mbartur festivalet, kampionatin, kombëtaren, Champions  League, Formula 1, simfoninë e vet 60-vjeçare, korin e instrumentistëve elitarë, dhe mbi të gjitha: kujtesën kolektive, atë që s’mund ta blejë asnjë oligark e s’mund ta mbyllë asnjë kryeministër me humor të keq.

Por sot po shohim një skenar të lodhur: dobëso institucionin, shpif ndaj tij, lëre pa mjete, zhvati kompetencat, pastaj thuaj “u desh të mbyllej”. Kjo metodë nuk është reformë—është grusht shteti kundër institucioneve publike.

Dhe në këtë pikë duhet folur hapur:  Mbyllja e RTSH-së nuk do të ishte reformë, por marrëzi kombëtare.

Një komb që mbyll televizionin e vet publik nuk modernizohet—nënshkruan kapitullimin ndaj mediave të klientelizmit.

RTSH-ja është “nëna e medias shqiptare” dhe nënat nuk mbyllen. Të tjerët ndërtojnë muze, arkiva, fonoteka për t’i ruajtur. Ne paskemi kryeministra që duan t’i kthejnë në themele për kulla.

Po pse ky nerv? Pse ky nxitim për ta mbytur? Sepse institucionet publike kanë një ves të keq: nuk shiten dot lehtë. Nuk kontrollohen dot me një telefonatë. Nuk shndërrohen dot në megafon partie. Dhe kur s’të binden, më e thjeshta është t’i shpallësh të “padobishme”.

Është një absurditet që askush në vendet evropiane ku ne tentojmë të hyjmë në BE nuk do ta artikulonte kurrë. Sepse televizioni publik është jo thjesht media e shtetit, por zemra kulturore, arkiva kombëtare, pasqyra e identitetit kolektiv. Ta mendosh mbylljen e tyre do të thoshte të ngresh dorën mbi vetë kujtesën kombëtare. BBC, DW, RAI dhe France Télévisions janë aq të lidhura me shtetin dhe kombin, sa mungesa e tyre do të përkufizohej si katastrofë institucionale.

E tani imagjinoni Shqipërinë pa RTSH-në. Nuk do të ketë më vend për Shqipërinë në Eurovision, sepse vetëm televizioni publik është anëtar zyrtar i EBU-së. Nuk do të ketë më Festival të Këngës, ngjarjen më të vjetër kulturore shqiptare, që ka rritur breza artistësh. Nuk do të ketë më trashëgimi kulturore të transmetuar, nuk do të ketë më simfoni, arkiv, as zë shtetëror. Me mbylljen e RTSH-së, Shqipëria largohet vetë nga skena evropiane dhe ndërpret çdo lidhje institucionale me eventet ndërkombëtare ku një vend serioz duhet të jetë prezent. Do të mbeteshim një republikë pa zë, pa platformë publike dhe pa institucionin që përfaqëson vendin brenda dhe jashtë kufijve.

Dhe mbi të gjitha, çfarë ironie: Eni Vasilin e çojnë për ta hapur apo për ta mbyllur? 

E filluan me Urën? Po urën ç’ patën thotë ajo batuta. Apo se lidhej me diasporën ?

A është ajo dërguar si fytyra e fundit e një vendimi të marrë në prapaskenë? Si e dërguara e një projekti që nuk ka të bëjë me reformë, por me shuarje? Sepse kështu duket: jo një përpjekje për ta ri ngritur  RTSH-në, por një administrim i ditëve të fundit të tij. 

Në vend të ekspertëve që sjellin vizion, çojnë figura televizive për t’i vënë vulën një skenari që po përgatitet prej vitesh: dobësoje institucionin, hiqi kompetencat, tjetërsoi burimet, pastaj thirr dikë për të shpallur “fundin e epokës”. 

Por pyetja e drejtë mbetet: E dërguan për të rihapur institucionin Enin , apo për t’i fikur dritat?

Por kujdes: Radiotelevizioni Shtetëror është aq i rëndësishëm sa përmbys qeveri, jo anasjelltas. Nuk është as si Teatri Kombëtar që e shembën dhe s’e bëjnë dot.

Historia e ka treguar. Frika e pushtetit ndaj RTSH-së është frika ndaj së vërtetës së tij.

A po mbyllet RTSH-ja për t’i liruar kryeministrit fushën për një super-TV privat, ku ai dhe oborri i tij do jenë të vetmit narratorë të kombit?

Nëse po, ky është skandali më i madh kulturor i 30 viteve.

Nëse jo, atëherë çfarë është? Kapriço? Hakmarrje? Apo nevojë për të shpallur veten si njeriu që mbyll çdo gjë që nuk i puth dorën?

Këtu duhet të ngrihet kushdo që ka zë, dinjitet dhe memorie. Jo për nostalgji, por për identitet. Jo për politikë, por për shtet.

Mjaft!

Duart larg RTSH-së!

Kombet ruajnë institucionet, vetëm pushtetet e pasigurt përpiqen t’i shuajnë.

Nëse dikush kërkon ta mbyllë RTSH-në, le ta dijë:

do ta ketë përballë publikisht, ligjërisht, qytetarisht dhe shpirtërisht çdo shqiptar që nuk pranon t’i shlyhet historia me gomën e një kryeministrie.

Ky është zëri i një populli që nuk pranon të mbetet pa zë

QSPA/

“Histori e shtypit arbëresh: nga zanafilla deri në ditët e sotme” (QSPA,2025) – Hamit Boriçi dhe Jolanda Lila. Ky studim i thelluar mbi zhvillimin historik të shtypit arbëresh shtrihet në kohë prej gjysmës së parë të shek. XIX deri në ditët e sotme dhe studion në mënyrë tërësore historinë e shtypit, sepse nuk kufizohet vetëm tek arbëreshët e Italisë, por edhe tek arvanitasit në Greqi dhe arbneshët e Zarës në Kroaci.

Për herë të parë, në mënyrë të përmbledhur dhe analitike, paraqitet rrugëtimi i gazetarisë arbëreshe, si një dëshmi e gjallë e identitetit, qëndresës dhe zhvillimit kulturor të komunitetit arbëresh në Itali mbi një bazë të gjerë burimesh arkivore dhe bibliografike, me analiza të hollësishme të gazetave, revistave dhe botimeve më përfaqësuese të diasporës arbëreshe.

Me një qasje ndërdisiplinore dhe me vëmendje ndaj kontekstit historik, politik dhe shoqëror të secilës periudhë, sillet në dritë mënyra se si shtypi arbëresh ka ndikuar në ruajtjen e gjuhës, në përçimin e vlerave kombëtare dhe në lidhjen me trungun amtar shqiptar. Kapitujt tematikë ndjekin kronologjikisht zhvillimet kryesore të shtypit arbëresh, që nga botimi i gazetës së parë “L’Albanese d’Italia” në vitin 1848 nga De Rada, deri te botimet më të reja, kryesisht në trajtë digjitale, duke përfshirë edhe sfidat e globalizimit dhe ndryshimet teknologjike që kanë ndikuar në natyrën e medias arbëreshe në shek. XXI.

Virgjil Kule/

“I huaji” i Albert Kamysë është një vepër turbulluese që trajton enigmën e ekzistencës, duke shtruar pyetjen se çfarë ndodh kur njeriu nuk e pranon se jeta është, ose mund të jetë, e pakuptimtë.

Personazhi qendror, Merso, nuk respekton normat shoqërore të sjelljes. Kur i vdes e ëma, ai nuk përlotet, nuk tregon hidhërim dhe nuk përjeton dramën standarde familjare. Atë e shqetësojnë vetëm vapa, dielli përvëlues dhe raskapitja e një dite djersitëse.

Të pranishmit në mortin e nënës e quajnë të ftohtë dhe të egër këtë shfaqje joemocionale të Mersos. Ky i fundit e quan atë normale dhe të sinqertë. Ai shfaq atë që ndjen, dhe aq sa ndjen.

Kamy e turbullon lexuesin. I thotë hapur se kemi të bëjmë me një jetë që jetohet pa pasur nevojë për maska, për justifikime ndjenjash apo shpjegime emocionesh.

Më pas paraqitet krimi, por më shumë se vetë krimin, Kamy thekson kotësinë që e rrethon vrasjen në bregdet. Ajo kryhet mekanikisht, thuajse pa motiv emocional. Nxitet thjesht nga sikleti fizik që i shkaktojnë vrasësit vapa, djersitja dhe dielli qorrues. Mungojnë plotësisht elementet e narracionit dramatik: nuk ka urrejtje paraprake, plan veprimi, as ndonjë shpërthim emocional.

Kamy ia heq vrasjes çdo sfond kuptimor, duke e shtangur lexuesin jo aq me krimin, sesa me kotësinë që e mbështjell atë. Ai vijon kështu të shpalosë filozofinë e tij mbi absurdin: njerëzit kërkojnë me ngulm kuptimin e jetës në një botë memece, që nuk u jep asnjë përgjigje.

Skenat e sallës së gjyqit e bëjnë edhe më të mprehtë këtë mesazh. Merso nuk gjykohet aq për faktin se ka kryer një vrasje, sa për faktin tjetër se nuk qau para trupit të nënës së vdekur, se piu duhan, se e kërkoi kafen me qumësht dhe se të nesërmen e funeralit shkoi në kinema.

Shoqëria nuk ia fal sinqeritetin emocional. Gjykata pret që ai “të bëjë sikur”: sikur ndjen keqardhje, pendesë, dhimbje e të tjera si këto. Sipas Kamysë, krimi i tij i vërtetë është mospranimi për t’u shfaqur ashtu siç nuk është.

Vepra shkarkon kështu një kritikë të ashpër ndaj hipokrizisë shoqërore, ku gjykimi moralist bazohet më shumë te dukja e jashtme sesa te thelbi i së vërtetës.

“I huaji” i ka qëndruar kohës sepse nuk i sugjeron lexuesit mënyrën se si të ndjejë e të gjykojë, nuk i “lutet” atij për t’i shfaqur simpati një personazhi që, në thelb, është një njeri pa maska shtirjeje.

Vepra e vë lexuesin përballë një pasqyre dhe i kërkon të dëshmojë me zemër në dorë nëse ndjehet sadopak fajtor që mund t’i ketë dënuar me mendje ata që, pa dashje dhe pa qëllim të keq, nuk kanë respektuar rregulloren e padukshme të sjelljes në publik — ata që, në skenën e jetës, kanë luajtur thjesht vetveten.

Përfundimisht, vepra na rikujton se gjëja që shkakton më shumë ankth nuk është mungesa e kuptimit të jetës, por ndrojtja për ta pranuar këtë fakt pa ushqyer shpresa dhe iluzione.

Agim Baçi/

Ata që kanë besuar se propaganda i përket vetëm regjimeve totalitare, besoj se duhet ta rimendojnë edhe një herë bindjen e tyre nën dritën e komunikimit të sotëm. Është e vërtetë që propaganda nuk është e lehtë të dallohet sot, pasi nuk është bardhë e zi e as me tabela si të dikurshmet, në rrugë apo në tabela të posaçme ndërmarrjesh, ku vareshin fletërrufetë.

Së pari, propaganda, më shumë se sa të synojë bindjen për diçka të veçantë, kërkon të ndërtojë një botë dyshimesh dhe dekurajimi ndaj kujtdo që kërkon të gjejë të vërtetën. Këtu nis dhe spektakli për atë që do të fshihet nga propoganduesi, duke futur aty-këtu gjysmë të vërteta, që rrezikojnë të ndërtojnë idenë se ti vërtet ke informacion, se çfarë po ndodh, por që e ke të pamundur ta dallosh fytyrën e së vërtetës.

P.sh, të vijmë në një pyetje konkrete që mori kaq shumë energji në rrjetet sociale e komentet politike: a e mori vesh njeri se kush e publikoi për herë të parë lajmin se Lea Ypi mund të jetë një drejtuese e qeverisë teknike që po kërkon prej kohësh opozita? Jo, sepse më e rëndësishme se sa ajo që thoshte Ypi u bë ajo që thoshte Berisha, mediat dhe komentuesit. Spektakli ndodhi, madje në një skenë të komunikimit publik ku vetëm Ypi nuk u dëgjua për atë që thoshte, edhe pse këmbënguli disa herë që nuk kishte asnjë lidhje me lajmin që u përhap dhe debatua për të. Por cila ishte gjysmë e vërteta?- që Lea Ypi ishte pritur në promovimin e romanit “Të lirë” nga vetë Rama dhe se bindjet e saj i përkasin së majtës europiane. Pra, lajmi mbështetej në atë që kishin shfaqur në publik Rama e Ypi gjatë prezantimit të librit të saj dy vite më parë.

Por, gjysmë e vërteta është vetëm njëra anë e devijimit nga e vërteta. Për ta bërë më spektakolare propagandën, nevojitet të hyjë në lojë edhe “Relativizimi i gjithçkaje”. Pra, duke relativizuar dhe duke thënë gjysmë të vërteta, manipulimi dhe propaganda ndërtojnë botën e spektaklit. Kontrolli i mendimit publik ndërkaq vijon me ngatërresën me perceptimin. Kjo ngatërresë ndaj perceptimit të realitetit mbështetet, në shumicën e rasteve, në përsëritjen pa pushim të asaj që ka peshën e spektakolares.

A e kujtoni se sa ditë përsëriti Kryeministri Rama faktin se SPAK, sipas tij, po krijon një precedent të rrezikshëm, duke pezulluar një zv.kryeministre në detyrë? Por a nuk ka këtë detyrë drejtësia, që të kufizojë pushtetin kur ai konstatohet se është në paligjshmëri? Sepse nëse nuk ndalon të korruptuarit, shkelësit e ligjit, drejtësia do të dukej se ka fuqi vetëm mbi të pambrojturit, të papushtetshmit dhe të varfërit. E për më tepër, qytetarët kanë shfaqur më shumë interes se si duhet të reagojë kryeministri për akuzat penale e jo për konfliktin kushtetues. “Po ikëm ne, vjen Berisha!”, thotë gjatë gjithë kohës Rama kur pyetet për skandalet e të zgjedhurve të tij, dhe pastaj, në vend që t’i përgjigjet pyetjes se përse nuk e largon zonjën Balluku pasi është akuzuar penalisht, ai zgjedh t’i përgjigjet Blendi Fevziut, a thua se ky i fundit është fajtor për shkeljet në tendera, për punët shkel-e-shko dhe për mungesën e përgjegjësisë ligjore e morale të vartësve të tij.

Pra, dhe kryeministri dhe kreu i opozitës më shumë se sa te sqarimi, fokusohen te shpërqendrimi i njerëzve përmes lajmeve të pavlera, përmes talljes, dhe as nuk e mendojmë llogaridhënien. Të dy zgjedhin bujën, por jo sqarimin. Duke zgjedhur bujën qytetarët bombardohen me “gjoja-ngjarje”. Në lojë hyjnë lajmet rozë, lajmet për VIP-at, duke bërë që gjithçka të fokusohet në debate boshe. I gjendur përballë realitetit alternativ, të krijuar përpara syve të tij nga liderët politikë dhe media, qytetari e ka të vështirë, në mos të pamundur, të reagojë ndaj problemeve që ka ai vetë realisht, apo të dallojë atë që e prek atë në jetën e përditshme. Ndaj dhe gradualisht qytetari kalon në atë dekurajim të fortë që e bën mosreagues ndaj shkeljeve, talljeve, korrupsionit dhe të fortëve, pasi ai nis të besojë se kjo është normale.

Kështu, përballë fakteve të rremeve, gjysmë të vërtetave dhe spektaklit, qytetari nuk di më se kë të besojë, dhe dalëngadalë i dorëzohet atij që ka ndërtuar narrativën për situatën e gjysme të vërtetave. Faktet janë të pafuqishme, pasi bindja ka bërë të vetën dhe askush nuk pyet- po kur ndodhi? Nuk ka më kërkesa nga qytetari- Na trego një foto, një mesazh, një takim!

E nëse nuk arrin dot të kryejë gjithë funksionin e vet kaosi i krijuar për të fshehur të vërtetën, atëherë propaganda fut në lojë diskreditimi i atij që i ka kërkuar llogari liderit. Edhe nëse nuk ka diçka në të shkuarën, dalin disa të besuar të liderit dhe tregojnë anën e errët të atij që ka kërkuar llogari. Propaganda nuk merret fare me thelbin e denoncimit, por me të shkuarën e denoncuesit, kritikuesit. Miqtë e llucës së ngrohtë bëhen bashkë përbaltin këdo që kundërshton liderin dhe qytetari e ka të vështirë të kuptojë atë që ka ndodhur. Po kush fiton kur askush nuk beson askënd?

Nën spektaklin e dekurajimit fiton ai që ka krijuar gënjeshtrën dhe humbet ai që kërkon të vërtetën dhe të drejtën. Dhe qytetari humb besimin te vetja se mund të ndryshojë realitetin, duke ja dhuruar fuqinë e tij vetëm pushtetit të atij që drejton në qeveri apo në parti.

Artan Nati/

Pse në Shqipëri mbizotëron sistemi i qokave në letërsi? Pyetja duket letrare, por në thelb është politike, kulturore dhe morale njëkohësisht. Qoka nuk është thjesht një ves personal, por një mekanizëm shoqëror i trashëguar, i përshtatur dhe i institucionalizuar me kohën. Ajo lind aty ku mungon besimi te rregulli dhe vlera, dhe mbijeton aty ku vlerësimi zëvendësohet nga njohja personale. Sistemi i qokave në letërsinë shqiptare nuk është një devijim i rastësishëm, por një trashëgimi e thellë historike. Ai e ka zanafillën në mekanizmat perandorakë të Perandorisë Osmane, ku afërsia me pushtetin vlente më shumë se merita, u konsolidua gjatë komunizmit përmes besnikërisë ideologjike dhe mbijetesës kulturore, dhe sot vazhdon pothuaj i paprekur në letërsinë e tranzicionit. Në diskurs, letërsia shqiptare shpall synimin për Perëndimin: në praktikë, ajo funksionon ende sipas një kodi otoman të pashkruar, ku rrjetet, qokat dhe heshtja e ndërsjellë zëvendësojnë vlerësimin e lirë dhe meritokracinë.

Sistemi i qokave vazhdon pothuajse i paprekur në letërsinë e tranzicionit sepse tranzicioni vetë nuk solli një këputje reale me të shkuarën, por vetëm një ndërrim fasade. Me rënien e ideologjisë, nuk u shembën mekanizmat e vjetër të pushtetit kulturor: hierarkitë, rrjetet e besnikërisë dhe frika nga përjashtimi mbetën të njëjta. Institucionet që duhej të garantonin vlerësimin e pavarur u trashëguan nga e njëjta mendësi, ndërsa mungesa e tregut real letrar dhe e kritikës së lirë e ktheu qokën në monedhë mbijetese.

Në këtë vakuum, shkrimtari i tranzicionit mësoi shpejt se suksesi nuk varet nga forca e veprës, por nga afërsia me juritë, fondet, çmimet dhe mediat. Letërsia, në vend që të çlirohej, u përshtat: nga censura ideologjike kaloi te autocensura sociale, nga frika e diktaturës te varësia nga rrjeti. Kështu, tranzicioni nuk e rrëzoi sistemin e qokave, por e rafinoi atë, duke e bërë më të heshtur, më të padukshëm dhe, për pasojë, më jetëgjatë.

Në letërsinë shqiptare, qoka ka kaluar fazën naive. Sot ajo është filozofike, mitologjike dhe plot referenca që askush nuk i kupton, por të gjithë i përdorin. Qokatarët nuk thonë më “më pëlqeu libri”, por “këtu ka Heidegger”. Nuk e dinë ku është Heidegger-i, por e ndiejnë që bën punë. Në tryeza të tjera, qokat vishen me Kant: flitet për “gjykim estetik” dhe “universale pa interes”, ndërkohë që interesi është i vetmi parim i padiskutueshëm. Libri nuk vlerësohet për atë që është, por për kë është. Këtu nuk funksionon imperativi letrar, por imperativi i qokës: sillu ashtu që recensën tënde ta duan edhe kur të vijë radha jote. Estetika shndërrohet në etikë klienteliste.

Kur komplimentet arrijnë kulmin, skena kalon nga Kant te Hegeli: dy autorë përballë njëri-tjetrit, secili duke kërkuar njohje absolute nga tjetri, por pa konflikt, sepse pa konflikt nuk ka rrezik. Dialektika ndalet te teza, antiteza nuk lejohet, sinteza është një selfie e përbashkët. Historia e letërsisë shpallet “në ecje”, por ecën në vend. Herë pas here, dikush përmend Nietzsche-n, zakonisht për ta quajtur veten “të lirë” dhe “jashtë turmës”, ndërsa turma e qokatarëve e duartroket në kor. Këtu vullneti për pushtet reduktohet në vullnet për çmim, për çmim letrar, për ftesë, për panel. Mbi-njeriu përfundon moderator aktiviteti.

Në Facebook, skena është e përditshme. Një shkrimtar i njohur poston librin e tij. Menjëherë qokatari nderhyn: “Këtu ndjehet qartë ontologjia e qenies, një dialog i heshtur me Heidegger-in dhe mitin e Sizifit.”

Autori i njohur pëlqen komentin. Qoka u certifikua dhe qokatari bëhet i njohur. Në komente të tjera: “Më kujtoi Prometheun, por edhe një lloj Nietzsche-je të butë, pa patos.” “Ka diçka nga tragjikja greke, por e filtruar përmes Foucault-së.”

Askush nuk shpjegon çfarë, ku, si. Filozofët përmenden si hyjni pagane: mjafton t’u thuash emrin që të dukesh i iniciuar. “Ese brilante, një ndërthurje mes hermeneutikës dhe mitit të Orfeut.” “Faleminderit, është një përpjekje për të menduar tekstin si ngjarje.”

Asnjëri nuk pyet: cilin tekst? çfarë ngjarjeje? Pyetjet janë të rrezikshme, sepse mund të zbulojnë boshllëkun. Në promovime librash, qoka bëhet liturgji. Eseisti i vogël flet i pari: “Ky libër është një udhëtim midis Apolonit dhe Dionisit, një përplasje e brendshme mes rendit dhe kaosit.”

Publiku nuk kupton asgjë, por hesht: heshtja këtu është shenjë kulture. Pastaj autori ia kthen qokën eseistit: Shkrimtari “i madh” përgëzon qokatarin.

Në panairet e librit, dialogët janë edhe më të zbrazët:

“E lexova librin tënd si një palimpsest.”

“Po, po, është shumë palimpsestik.”

Askush nuk e di çfarë është palimpsesti, por fjala kalon nga një gojë te tjetra si virus prestigji.

Qokatarët e mëdhenj i përdorin të vegjlit si pasqyrë lavdie: “shih sa të rinj më lexojnë”. Të vegjlit i përdorin të mëdhenjtë si ashensor: “shih kë më prezantoi”. Letërsia, si gjithmonë, mbetet jashtë ashensorit. Kritika reale mungon, sepse kritika prish rrjetin, sepse rrezikon të përjashtohet nga tempulli i qokës, ku filozofia nuk lexohet, por përdoret si dekor.

Pastaj vjen momenti i CV-së së fryrë.

Autori prezantohet: “Autor i 12 librave, pjesëmarrës në mbi 30 konferenca ndërkombëtare, i përkthyer në disa gjuhë.” Nuk thuhet kurrë nëse librat janë lexuar, konferencat dëgjuar, apo përkthimet botuar diku realisht. CV-ja këtu nuk është biografi, është mitologji personale. Sa më e gjatë, aq më pak e vërtetë.Eseistët e vegjël e dinë lojën. Ata i qokasin shkrimtarët e njohur me ese të pakuptueshme, që të duken si pasardhës intelektualë:

“Teksti juaj rezonon me një tragjike parahomerike.”

Shkrimtari i madh aprovon dhe vlerëson qokatarin

Kështu, në këtë teatër të vogël metafizik, të gjithë flasin për mitet, qenien, tragjiken dhe subjekti modern, por askush nuk flet për tekstin. Dhe në fund, letërsia shqiptare duket si një simpozium ku të gjithë citojnë, askush nuk kupton dhe të gjithë përfitojnë.

Libri? Ai rri në cep, i heshtur, duke pritur një lexues që nuk ka nevojë të përmendë as Zeus-in, as Heidegger-in, për të thënë një të vërtetë.

Në letërsinë trilluese shqiptare, fjala “mik” apo “qokatar” rrallëherë ka lidhje me vlerën estetike të veprës apo me kontributin real që libri i jep shoqërisë. Ajo funksionon më shumë si një mekanizëm psikologjik shkëmbimi: unë të bëj qokën sot, që ti të ma kthesh nesër. Jo si akt miqësie, por si investim afatshkurtër në një treg simbolik ku reputacioni blihet dhe shitet.

Ky sistem qokash, për të mos u dukur i zhveshur nga interesat, shpesh maskohet me fjalor filozofik ose me referenca nga mitologjia greke. Emra si Sizifi përdoren si dekor intelektual, për t’i dhënë një aureolë fisnike një marrëdhënieje që në thelb është utilitare. Shkrimtari krahasohet me Sizifin, sikur guri që ai shtyn të jetë barra e artit dhe jo pesha e një sistemi që e detyron të rrotullohet brenda të njëjtave rrethe lavdërimesh reciproke.

Psikologjikisht, ky është një mekanizëm vetëjustifikimi: duke u shpallur Sizif, autori shpëton nga nevoja për të bërë llogari me cilësinë e veprës së vet. Faji zhvendoset nga teksti te “fati”, nga mungesa e vlerës te “vuajtja artistike”. Në këtë mënyrë, guri nuk është më metaforë e krijimit, por alibi për mediokritetin.

Gazetarisht e thënë, problemi nuk është përdorimi i mitologjisë, por abuzimi me të. Kur Sizifi shndërrohet në simbol të qokës dhe jo të absurdit ekzistencial, letërsia humbet funksionin e saj kritik dhe kthehet në ritual social mirësjelljeje të rreme. Dhe aty ku “miku” vlen më shumë se lexuesi, libri pushon së qeni akt kulture dhe kthehet në kartëvizitë brenda një rrethi të mbyllur.

Viset e arta shqiptare te Kastrioteve kanë prodhuar brez pas brezi shkrimtarë dhe patriotë të nderuar, emra që sot përmenden me krenari në libra dhe përvjetorë. Por mjafton të gërvishtësh pak sipërfaqen e arit që të dalë në pah aliazhi: miku dhe qoka. Në ditët e sotme, këto dy “virtyte” e kanë çaluar konkurrencën, e kanë kthyer garën në radhë miqsh dhe meritën në formalitet. Paradoksi është se, ndërsa dëmtojnë funksionimin e drejtë të fushës, ato i fryjnë edhe më shumë mitit të viseve, duke i rritur artificialisht vlerën në patriotizëm dhe letërsi. Kështu, ari shkëlqen më fort në retorikë sesa në provë.

Kur do të marrë fund republika e qokave në letërsinë shqiptare? Kur libri do të pushojë së qeni kartëvizitë shoqërore dhe do të kthehet në atë që duhet të jetë: mall kulture në një treg të lirë, ku nuk fiton ai që njeh botuesin, kritikun apo mikun e mikut, por ai që bind lexuesin? Sot, romani nuk ngjitet në piedestal nga fuqia e fjalës, por nga forca e telefonatës; çmimet nuk jepen për vlerë letrare, por për korrektësi shoqërore. Në këtë panair të përhershëm miqësish, shkrimtari pa qoka mbetet i padukshëm, ndërsa libri i tij vdes në heshtje, pa pasur as shansin të trokasë në ndërgjegjen kombëtare. Vetëm kur lexuesi të bëhet arbitër dhe jo dekor, letërsia mund të dalë nga rrethi vicioz i lavdërimeve reciproke dhe t’i hapë rrugë autorëve që nuk kanë zë në sallone, por kanë diçka për të thënë për shoqërinë dhe transformimin e vendit.

Në shumë grupe shoqërore shqiptare, e vërteta ka fatin e një të huaji pa dokumente: sapo dikush e artikulon, shpallet menjëherë “sherrxhi”, “negativist” dhe armik i harmonisë së rreme. Ndërkohë, ai që kritikohet, mjafton t’ua përkedhelë sedrën të tjerëve me dy fjalë të ëmbla dhe tre komplimente të rreme dhe ngrihet në piedestal si “miku i mirë”, ai djalë i butë që “s’prish punë me njeri”. Po të shfaqet edhe pak patriot i flaktë, nga ata që valëvit flamurin në Facebook ndërsa numëron përfitimet private në Excel, atëherë grupi e shpall menjëherë shenjtor të mëhallës, njeri me “zemër shqiptari”. Dhe kur ky mik i mirë fillon të bëjë hilet e zakonshme për interes personal, shoqëria ngre supet dhe jep vendimin klasik: “Eh, kështu bëjnë të gjithë.” Në këtë treg të marrëdhënieve, sinqeriteti mbetet mall pa qarkullim, ndërsa hipokrizia shitet me zbritje, paketë familjare dhe shpërblim besnikërie.