Prof.as.dr. Hasan Bello/

Për një periudhë tepër të gjatë prodhimi i orëve ishte produkt i zejtarëve të veçantë. Sipas disa studiuesve, prodhimi industrial i tyre u bë për herë të parë në Francë në vitin 1453, kur në Paris u ngrit reparti i parë i orëndreqësve. Menjëherë pas kësaj, prodhimi industrial i orëve filloi të organizohej edhe në shtete të tjera si në Gjermani, Angli dhe Zvicër, duke marrë një zhvillim gjithnjë e më të madh. Megjithatë duhet theksuar se deri në shek. XIX, duke përfshirë edhe Zvicrën prodhimi i orëve vijoi të mbetej kryesisht punë e zejtarëve. Reparti i parë i prodhimit të orëve, mbi bazën e ndarjes së punës midis zejtarëve lindi në Gjenevë në vitin 1804 dhe po këtu mbas njëzet vjetësh, u hap shkolla e parë profesionale për përgatitjen e orëbërësve.

Në shek. XVI mjeshtëria e prodhimit të orëve filloi edhe në Japoni. Ndërsa fabrikat për prodhimin e tyre u hapën diku nga viti 1875.

Në territoret shqiptare evidentohen disa mënyra për matjen e kohës, duke nisur që nga orët diellore, të cilat skaliteshin mbi objekte të ndryshme. Bashkë me futjen e teknologjisë së re u krijua edhe një klasë orëndreqësish dhe orëbërësish. Nuk ka ndonjë studim të mirëfilltë lidhur me mjeshtrat e parë shqiptarë. Por, pothuajse në çdo qytet kryesor të Shqipërisë kishte persona të caktuar, të cilët e trashëgonin zanatin e tyre brez pas brezi. Kështu është për shembull familja e njohur Tufina në kryeqytet, e cila sot ka arritur që të ketë produktet e saj në tregjet europiane dhe ShBA.

Ndërsa historia e Nuh Sahatçisë, shkodranit që i ktheu orën oficerit gjerman, 30 vite më vonë, është një histori që qarkullon prej vitesh dhe që është e denjë për skenarë filmash.

Në koleksionet private kam parë orë të të gjitha markave, çka tregon se shqiptarët duke nisur që në shek. XIX kanë ndjekur me kujdes pothuajse të gjitha zhvillimet teknologjike të kësaj industrie.

Fatkeqësisht, sot nuk kemi një historik mbi orëndreqësit shqiptarë dhe për këtë artizanat. Ndërkohë që historia e secilit prej tyre është një shteg për të mësuar gjëra nga më interesantet…

(Bashkëngjitur një reklamë e dyqanit të orëve “Vllazën Tufina” në kryeqytet, e botuar në gazetën “Ora” më 28.11.1930)

Shembja e Monopolit të Tetovës nuk përfaqëson thjesht zhdukjen e një objekti industrial nga memoria urbane, por një akt të heshtur institucional ndaj një segmenti të errët të së kaluarës kolektive që ende nuk ka gjetur vend në narrativën zyrtare. Ky objekt, në të cilin çdo familje e Pollogut kishte më së paku një anëtar të prekur nga pasojat e dhunës dhe represionit të një epoke të errët, ishte më shumë se një ndërtesë  ishte një dëshmi e gjallë e përjetimeve të heshtura të një komuniteti të tërë

Nga Prof.dr.Skender ASANI

Në skajet e një qyteti të ngjeshur ndërmjet dy epokash, gjendet  ose më saktë, gjendej – një strukturë që dikur mbante jo vetëm tym duhani, por edhe frymën e fundit të një kohe të trazuar. Monopoli i Tetovës, një ndërtesë e zakonshme për sy të zakonshëm, kishte përjetuar një funksion të pazakonshëm në një stinë të errët të historisë. Për një periudhë të shkurtër, por të ngarkuar me tension dhe dhimbje, ai u shndërrua në një stacion ndalimi  jo për mallra, por për njerëz. Njerëz të mbledhur, të sistemuar, të ndarë. Jo për qëllime tregtare, por për “administrim” të realiteteve politike të pasluftës.

Shumë nga ata që u futën brenda atyre mureve, nuk dolën më. Shumë prej atyre që dolën, mbartën përjetë heshtjen e asaj hapësire. Ashtu siç ndodh rëndom me memorien kolektive të komuniteteve të cilat nuk kanë pasur fatin të kenë histori të “institucionalizuar”, edhe kjo ngjarje mbeti jashtë teksteve dhe jashtë përmendoreve. Ajo u transmetua në formën më primitive të kujtesës: nga goja në gojë, nga pleqtë te nipërit, nga lotët e heshtur te pyetjet pa përgjigje.

Përmasat e saj nuk ishin të një rrethi të ngushtë: thuajse çdo familje e rajonit të Pollogut kishte, së paku, një anëtar që ishte prekur drejtpërdrejt nga kjo ngjarje qoftë i thirrur, i zhdukur apo i keqtrajtuar. Disa humbën bijtë, të tjerë vëllezërit, kushërinjtë, apo komshinjtë. Kjo e bëri Monopolin jo thjesht një vend-ngjarje, por një plagë kolektive, që jetoi përmes heshtjes së çdo shtëpie që kishte një derë të hapur për të pritur dikë që nuk u kthye kurrë.

Për çudi, edhe pse ndodhi në të njëjtin territor dhe në të njëjtën kohë me histori të tjera që sot përkujtohen me solemnitet, Monopoli i Tetovës nuk e fitoi të drejtën për të qenë simbol. Nuk pati fatin të shndërrohej në muze, as në vend për reflektim. Mbi të nuk u vendos asnjë pllakë. Në vend të një skulpture në përkujtim, mbi të ra heshtja e një ekskavatori.

Nëse kujtesa është pasuri e shteteve që duan të ndërtojnë identitet të drejtë dhe gjithëpërfshirës, atëherë harresa është investim i qëllimshëm shpesh i heshtur për të selektuar kujt i lejohet të kujtojë dhe kujt jo. Dhe në këtë zgjedhje selektive, disa hapësira mbeten jashtë arkitekturës zyrtare të kujtesës. Jo për mungesë rëndësie historike, por për shkak të biografisë etnike të viktimave të saj.

Nuk është e pazakontë që ndërtesat me barrë historike të trajtohen me një lloj nervozizmi institucional. Ato janë dëshmi që nuk flasin, por thërrasin. Monopoli i Tetovës thërriste një të vërtetë që nuk përputhej me narrativën dominante. Ai kujtonte një ngjarje që nuk u pranua si pjesë e “tragjedive të ligjshme”. Ai prekte ndjenja të një komuniteti që për dekada ka përjetuar përjashtimin nga kujtesa zyrtare.

Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye, vendimi për ta shembur atë ndërtesë u mor pa ndonjë debat publik, pa ceremoni, pa ndonjë ndjesë apo dokumentim. Ajo u zhduk me heshtjen e një procesi që e njeh mirë logjikën e fshirjes së gjurmëve. Sepse në fund, kur nuk e përball dot të kaluarën, më lehtë është të shembësh ndërtesën sesa të përballesh me historinë që ajo përfaqëson.

Por historia nuk është vetëm në mure. Ajo jeton në ndërgjegje, në kujtime dhe në pyetjet që brezat do të bëjnë gjithmonë: Pse një kamp në një qytet tjetër u bë muze, dhe ky jo? Pse një viktimë u përkujdes, dhe tjetra u harrua? Dhe a mund të ketë drejtësi kolektive kur vetë kujtesa është e njëanshme?

Shembja e Monopolit të Tetovës nuk përfaqëson thjesht zhdukjen e një objekti industrial nga memoria urbane, por një akt të heshtur institucional ndaj një segmenti të errët të së kaluarës kolektive që ende nuk ka gjetur vend në narrativën zyrtare. Ky objekt, në të cilin çdo familje e Pollogut kishte më së paku një anëtar të prekur nga pasojat e dhunës dhe represionit të një epoke të errët, ishte më shumë se një ndërtesë ishte një dëshmi e gjallë e përjetimeve të heshtura të një komuniteti të tërë. Rënimi i tij, i justifikuar me gjuhë zhvillimore, flet në fakt për një politikë të qëllimshme të harresës selektive, ku dhimbja shqiptare mbetet jashtë përkujtimit institucional dhe kujtesës kolektive shtetërore. Në këtë shembje nuk rrënohen vetëm mure, por zhbëhen urat e transmetimit ndërbreznor të së vërtetës historike, duke lënë pas një boshllëk në ndërgjegjen qytetare dhe duke forcuar ndjesinë se kujtesa jonë vlen vetëm nëse përputhet me format e lejuara të përkujtimit. Por historia nuk zhbëhet me buldozerë ajo mbijeton në vetëdijen e atyre që refuzojnë të heshtin dhe do të vazhdojë të kërkojë vendin e saj, derisa të njihet jo si barrë, por si përgjegjësi e përbashkët.

QSPA/

Ky studim i thelluar mbi zhvillimin historik të shtypit arbëresh shtrihet në kohë prej gjysmës së parë të shek. XIX deri në ditët e sotme dhe studion në mënyrë tërësore historinë e shtypit, sepse nuk kufizohet vetëm tek arbëreshët e Italisë, por edhe tek arvanitasit në Greqi dhe arbneshët e Zarës në Kroaci. Për herë të parë në mënyrë të përmbledhur dhe analitike paraqitet rrugëtimi i gazetarisë arbëreshe, si një dëshmi e gjallë e identitetit, qëndresës dhe zhvillimit kulturor të komunitetit arbëresh në Itali mbi një bazë të gjerë burimesh arkivore dhe bibliografike, me analiza të hollësishme të gazetave, revistave dhe botimeve më përfaqësuese të diasporës arbëreshe. Me një qasje ndërdisiplinore dhe me vëmendje ndaj kontekstit historik, politik dhe shoqëror të secilës periudhë, sillet në dritë mënyra se si shtypi arbëresh ka ndikuar në ruajtjen e gjuhës, në përçimin e vlerave kombëtare dhe në lidhjen me trungun amtar shqiptar. Kapitujt tematikë ndjekin kronologjikisht zhvillimet kryesore të shtypit arbëresh, që nga botimi i gazetës së parë “L’Albanese d’Italia” në vitin 1848 nga De Rada, deri te botimet më të reja, kryesisht në trajtë digjitale, duke përfshirë edhe sfidat e globalizimit dhe ndryshimet teknologjike që kanë ndikuar në natyrën e medias arbëreshe në shek. XXI.

Sonja Anderson – 

AFP nëpërmjet Getty Images

Sonja Anderson – Përktheu Rafail Floqi

Një studim i ri kombinon inteligjencën artificiale, datimin me radiokarbon dhe analizën e shkrimit të dorës për të vlerësuar datat e reja për disa nga rrotullat e lashta, që mendohet të jenë disa nga fragmentet më të hershme të mbijetuara të Dhiatës së Vjetër

Në vitin 1947, një bari beduin hodhi një gur në një shpellë pranë Detit të Vdekur – dhe e dëgjoi të godiste qeramikën. Me të hyrë në shpellë, ai gjeti një kavanoz të mbushur me tre rrotulla pergamene të ruajtura mirë. Këto ishin Rrotullat e Detit të Vdekur, dhe studiuesit përfundimisht do të gjenin një koleksion prej gati 1,000 rrotullash të lashta në shpellat aty pranë.

Afërsisht 2,000 vjet të vjetra, Rrotullat e Detit të Vdekur mendohet të jenë disa nga fragmentet më të hershme të mbijetuara të Dhiatës së Vjetër. Por sipas një studimi të ri të botuar në revistën PLOS One, disa nga tekstet mund të jenë edhe më të vjetra nga sa mendohej më parë.

“Rezultatet fillestare që janë gjeneruar janë thjesht revolucionare”, i thotë Travis Williams, një studiues i studimeve fetare në Universitetin Tusculum, Christa Lesté-Lasserre të New Scientist.

Studiuesit janë mbështetur prej kohësh në datimin me radiokarbon dhe paleografinë (studimi i shkrimit të lashtë të dorës) për të datuar Rrotullat e Detit të Vdekur. Për studimin e ri, studiuesit ndoqën një qasje të përzier: Ata përdorën një model të inteligjencës artificiale të quajtur “Enoch”, sipas profetit hebre. Ekipi e trajnoi modelin duke i treguar skanime të dorëshkrimeve të lashta së bashku me datat me karbon-14. Pastaj mësoi të parashikonte datat bazuar në stilin e shkrimit të dorës.

Më pas, studiuesit i dhanë imazhe Enoch nga 135 dorëshkrime të Rrotullës së Detit të Vdekur që nuk ishin datuar, dhe kjo prodhoi data të vlerësuara për to. Sipas një deklarate nga studiuesit, paleografët ekspertë përcaktuan se afërsisht 79 përqind e vlerësimeve të inteligjencës artificiale ishin “realiste”.

“Ajo që kemi krijuar është një mjet shumë i fuqishëm që bazohet në mënyrë empirike – në fizikë dhe në gjeometri”, siç i tha autori kryesor Mladen Popović, një arkeolog në Universitetin e Groningenit në Holandë, Nicola Davis të Guardian.

Duke u bazuar në parashikimet e Enokut, studiuesit zbuluan se dy stile shkrimi në Rrotullat e Detit të Vdekur, të njohura si Hasmoneane dhe Herodiane, që në të vërtetë bashkëjetuan për shumë më gjatë sesa mendonin historianët. Enoku gjithashtu datoi një kopje të Predikuesit në jetën e “autorit të saj të supozuar”, sipas The Guardian.

Përveç kësaj, programi vlerësoi se Rrotulla e Detit të Vdekur e njohur si 4Q114, e cila përmban pjesë të Librit të Danielit, ishte më e vjetër sesa mendohej më parë. Siç raporton Kristin Romey e Science, paleografët e kishin datuar rrotullën rreth vitit 165 p.e.s., ndërsa Enoku e datoi atë midis viteve 230 dhe 160 p.e.s.

“Më parë ajo ishte datuar në fund të shekullit të dytë p.e.s., një brez pas autorit të Librit të Danielit”, thotë Popović për The Guardian. “Tani, me studimin tonë, ne kthehemi pas në kohën bashkëkohore me atë autor.”

Rrotullat u gjetën në shpellat e Qumranit dhe historianët prej kohësh kanë supozuar se aty janë krijuar. Por datat e reja të vlerësuara “do të thotë se shumica e dorëshkrimeve të gjetura në shpellat pranë Qumranit nuk do të ishin shkruar në vendin e Qumranit, i cili nuk ishte i banuar deri më vonë”, i thotë Guardian Joan Taylor, një studiuese e studimeve fetare në King’s College London.

Studiuesit shpresojnë që teknologjitë si Enoku do të ndihmojnë në përcaktimin e moshës së rrotullave të tjera të padatuara pa testimin me radiokarbon, i cili kërkon shkatërrimin e mostrave të vogla të një teksti.

“Ekzistojnë rreth 1,000 rrotulla të veçanta biblike. Nuk mund t’i datoni të gjitha me karbon”, i thotë Popović Ariel David të Haaretz. “Dhe bukuria e kësaj është se nuk keni pse ta bëni.”

Disa ekspertë këshilluan kujdes. Christopher Rollston, një paleograf në Universitetin George Washington, i thotë Science se teknologjitë e reja si Enoku mund të jenë të dobishme në studimin e dorëshkrimeve, por studiuesit nuk duhet të mbështeten kurrë tek ato për të arritur në një përfundim.

“Në fund të fundit, shkrimi i dorës njerëzore – dhe të gjitha variacionet dhe tiparet e tij idiosinkratike – është një gjë thellësisht njerëzore”, thotë ai.

Prof.as.dr. Hasan Bello/

Në historinë botërore konkursi i parë i bukurisë për fëmijë është organizuar në vitin 1921 në Atlantic City ku morën pjesë fëmijë të vegjël që përfaqësonin qytete të ndryshme të ShBA-së. Në Shqipëri një konkurs i ngjashëm u organizua në kryeqytet më 2 gusht 1931, i cili zyrtarisht u quajt “Konkursi i Bukurisë Foshnjore Shqiptare”.

Në këtë konkurs u vlerësuan fotografitë e 14 vajzave të vogla. Komisioni përbëhej nga Inspektori i Arsimit Osman Myderrizi, Skënder Luarasi dhe Aleks Lubonja. Pjesë e tij ishte edhe znj.Elena Trajan dhe prof. Andrea Thanasi, por për arsye personale, nuk ishin të pranishëm në këtë proces.

Në parim komisioni konstatoi se fotografitë e paraqitura kishin rezolucion të dobët. Megjithatë, ai i vlerësoi duke u mbështetur në tiparet dhe ekspresionet foshnjore të fizionomisë së vajzave. Komisioni përzgjodhi tre prej tyre: 1) Albin Tefiku e moshës dy vjeçare e gjysmë, e bija e doktorit të njohur Sabri Tefiku; 2) Behixhe Libohova e moshës dymbëdhjetëvjeçare, e bija e Maliq Libohovës, i Ngarkuari me Punë në Londër; 3) Eta Bimbli e moshës katër vjeç e gjysmë, e bija e Thoma Bimblit, anëtar i Bandës Mbretërore.

Në vend të parë siç shihet u zgjodh Albin Tefiku. Vendimi u dha në zyrat e gazetës “Ora”, e cila do t`u dhuronte prindërve të këtyre vajzave nga një fotografi të madhe artistike.

Ky konkurs mbetet një shembull i hershëm i përpjekjeve për të sjellë modele të reja kulturore në Shqipërinë e viteve `30, në një kohë kur vendi po hidhte hapat parë drejt modernitetit.