Ng Skifter Këlliçi/

Ishte pranverë e vitit 1959, kur u njoha me Odhise Grillon, student i vitit të fundit të fakultetit histori-filologji, dega gjuhë-letërsi shqipe në UT dhe po përgatitesha për provimet përfundimtare, kurse Odhiseja, ndonëse disa vjet më i madh se unë, ishte  student i vitit të dytë  i këtij fakulteti. Deri atëherë dija që  ende 17 vjeçar, ai  kishte nisur të punonte gazetar  në revistën “Hosteni” dhe kishte botuar  vjersha për fëmijë; kurse unë, i dhënë pas sportit, shkruaja në gazetën  “Sporti Popullor” dhe “Zeri i Rinisë”, ku kisha botuar edhe një tregim, ç’ështëe vërteta të dobët, dhe asgjë më shumë. Por nuk u bë letërsia që të na njihte. Shkak u bë lënda e gramatikës dhe sintaksës së  gjuhës shqipe, që e jepnin profesorët shumë të zotë, por dhe shumë të rreptë, Shaban  Demiraj dhe Stefan Prifti, ku unë dhe Emil Lafe, që më pa su bë nga gjuhëtarët e njohur, ishim nga më të mirët e kursit. Ndaj dhe  Odhiseja u njoh me mua dhe më kërkoi që ta ndihmoja në këto lëndë në të cilat nuk shkëlqente si në lëndët e leërsisë.

Dhe unë ashtu bëra. Por, pas marrjes së diplomës, kur fillova të punoja gazetar në Radio Tirana, takoheshim rallë, sepse të them të drejtën, nuk e ndiqja thuajse fare letërsinë për fëmijë. Mirëpo, në shtator të vitit 1964, kur kisha dy vjet që isha bërë  dajë,  mbeska  ime, krahas edukatoreve të kopështit dhe prindërve të saj,  nisi  të më kërkonte që edhe unë t’i tregoj… përralla. Dhe këtu më zuri fort ligsht sepse, jo vetëm kisha harruar përrallat  që më kishte treguar dikur gjyshja, por nuk kisha lexuar përralla që botoheshin në revista për fëmijë. Mirëpo e keqja ishte se mbeska kërkonte që, veç të tjerash  t’i rrëfeja edhe përrallat që i kisha rrefyer më parë. Por ngaqë ato ishin përralla të sajuara unë ia rrëfeja ndryshe, domethënë hiqja ose shtoja ngjarje të tjera, duke pandehur se kështu po e hidhja lumin; mirëpo mbeka më qortonte, sepse ajo mbante mend me hollësi rrëfimin e parë të kësaj ose asaj  përralle.

Ishte kjo arsyeja që unë u takova me Odhisenë, i cili, ndërkohë, ishte bërë nga shkrimtarët më të shquar të letërsisë  për fëmijë. Dhe Odhiseja, fisnik dhe hokatar, ma qau hallin dhe jo   vetëm kaq, por më dhuroi dy nga librat për fëmijë që kishte botuar në atë kohë. Kështu që unë, jo vetëm kisha ç’t’i rrëfeja mbeskës dhe  vite më pas nipit,  për të ardhur te  fëmijët e vëllait dhe djalit tim në vite, nga libra të tillë  “Qukapiku”,”Xhepi i kungulleshës”, Pipiruqi mëson shkronjat”, novelën “Pushkë në bregdet”.

Me sa e sa  sa  vëllime të tjera sidomos me vjersha,  Odhise Grillo  ishte bërë nga shkrimtarët më të shquar të letërsisë për fëmijë, madje dhe autor tekstesh të këngëve të njohura të kompozitorëve Agim  Prodani,  (“Kujtimet e studentit”, ”Vajza me trëndafil”, dhe Leonard Deda,( “Kur gjethet bien”) etj.  Ishte kjo edhe arsyeja që atij iu dha medadalja ”2000 millenium”nga Instituti Biografik  Ndërkombëtar i Amerikës, që akordohet për njerëz të shquar në fushën e letërsisë .

Pata rast të njihesha dhe më shumë me Odhise Grillon, kur krejt rasësisht edhe unë, u bëra shkrimtar për fëmijë. Dhe ja se si:

Në  shtator të vitit  1966, kur si pasojë e të ashtuquajturit “qarkullim kuadri”, nisa të punoja arsimtar në Berat, u njoha dhe më shumë me shkrimtarin tonë të madh, Ismail Kadare,  që  edheai ishte caktuar  në Berat, por  si korrespondet i gazetës “Drita” . 

Një ditë me tha të lexoja novelën e tij ”Qyteti i  jugu”, me motive vetëjetëshkrimore që ishte botuar në revistën “Nëntori’. Në novelë, që më pas u bë shtrati i romanit të famshëm “Kronikë në gur”, siç dihet, realiteti i viteve të  Luftës së Dytë Botërore  rrëfehen nga një fëmijë i vogël, banor i një  qyteti jugor, që është “Gjirokastra”, me ngjarje shumë origjinale  dhe nivel shumë të lartë artistik.

 Meqë dhe unë kisha përjetuar ngjarje nga kjo periudhë së bashku me vëllanë tim binjak, Luanin, i ndikuar edhe nga kjo  vepër e Kadaresë, vendosa që të shkruaja një novelë.  Nëse në sfondin e ”Qytetit të Jugut” janë rrugët dhe shtëpitë gurta  gjirokastrite,  në sfondin e novelës sime ishin  muret dhe shtëpitë prej qerpiçi  të një mëhalle të Tiranës , ku kisha  kalur fëmijërinë. Dhe personazhe kryesore, dy binjakë, unë dhe vëllai im.
Pandeha se kisha shkruar nje vepër për të rritur si “Qyteti  i  jugut”, por në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”, ku e dërgova, më thanë se novela se  i përkiste letërsisë për fëmijë. Nuk u binda. Ia dashë Odhisesë ta lexonte . Ditë më vonë u takova me të dhe më përgëzoi se kisha   shkruar një vepër origjinale për fëmijë, ndërthurur, për herë të parë  në këtë gjini  edhe me ndeshje   futbolli që  zhvillonin fëmijët.

Nën titullin ”Kujtimet e mëhallës së vjetër”, kjo novelë botua  në vitin 1968 dhe për habinë time u prit mirë nga fëmijët. Jo vetëm kaq, por më pas Odhiseja i propozoi drejtorisë së  botimeve    në  Ministrinë e Arsimi t që ajo  të përfshihej si lexim jashtëshkollor. Dhe kështu ndodhi . “Kujtimet e mëhallës” së vjetër” që nga viti 1971 deri në vitin 1991 shërbeu  si lexim i tillë   për klasat e gjashta të shkollave tetëvjeçare.

Dhee jo vetëm kaq.

Kisha vënë re se Kadareja  disa nga personazhet e një romani i trajtonte dhe në një roman tjetër. I kërkova atij nëse dhe unë mund të veproja kështu . E quajti të natyrshme idenë time.  E miratoi këtë ide edhe Odhiseja. Kështu dy vëllezërit binjakë të novelës”Kujtimet e mëhallës së vjetër” tashmë u bënë personazhe të romanit të ri ri “Pas gjurmëve”, me ngjarje dramatiko-humoristiko -aventurore në vitet e para pas Luftës së Dytë Botërore. 

    Në fund të vitit 1969 e dërgova për botim në Shtëpinë  Botuese ”Naim Frashëri” dhe   desha  që recensionin ta bënte Odhisea. Por me që ai ishte i ngarkuar me shumë punë, recensionin e bëri një kritik që ishte dhe shok imi. Dhe për habinë time, pa u takuar me mua, kur punoja ende arsimtar në Berat, ky shok e dërgoi recensionin  e tij në redaksinë e fëmijëve me të cilin hidhte poshtë krejtësisht romanin  tim ”Pas gjurmëve”. Mbeta i shushatur. Ua dhashë ta lexonin  dy shokëve shkrimtarë për fëmijë,  në Berat, të cilët nuk  arrinin  të gjenin se ku qëndronin të metat këtij romani. Atëherë kërkova ndihmën e Odhisesë që ishte i zënë  me dy dorëshkrime të tij.  I la mënjanë ato dhe pas disa ditësh u takuam në shtëpinë e tij. Më shpjegoi se duhej të hiqja krejtësisht  kreu ne parë të romanit,  i cili, sidoqë ngërthente  ngjarje  gazmore të  fëmijëve, nuk lidhej organikisht me ngjarjet kryesore që pasonin pra, siç tha ai,  ishin  “mish i  huaj” në roman. Më bëri edhe disa vërejtje të tjera.

    Pasi i ndreqa këto të meta të romanit, që m’u dukën të arsyeshme, ia dërgova  redaksisë së fëmijëve në “Naim Frashëri”.  Dhe pa kaluar mirë tri javë,  filloi  procesi i redaktimit të romanit. E pëqafova Odhisenë me shumë mirënjohje për  ndihmesën që më kishte dhënë për këtë roman, të cilin  pandeha se nuk do të shihte kurrë  dritën e botimit.

    Odhisea nuk u mjaftua me kaq. Kur në vitin 1972 Kinostudioja “Shqipëria e  Re” shpalli një konkurs  për skenarë filmash artistikë  dhe “Pas gjurëve”  u bë një  libër i këndshëm për fëmijët,  ai më dha mendimin që mbi motivet e  tij të shkruaja një skenar dhe ta paraqitja në këtë konkurs. E falenderova, por ngurrova t’i përvishesha kësaj punë të koklavitur, ku nuk kisha asnjë përvojë. Por Odhiseja nuk m’u nda. E shkrova skenarin dhe e paraqita në konkurs. Dhe u habita, kur skenari “Pas gjurmëve” fitoi çmimin e dytë .  Ai tërhoqi dhe vemendjen e Xhanfise Kekos   që, ndërkohë nga montazhire, ishtë bëre regjisore e disa filmave artistikë për fëmijë. Ajo më takoi dhe me përzemërsi më  bëri vërejtje, që më mërzitën , sepse m’u dukën shumë të vështira për t’u realizuar. 

Ndërkohë, Xhanfiseja u mor me skenarë të filmave të tjerë për fëmijë dhe kjo punë u harrua. Por nuk harroi  Odhiseja, që një ditë më takoi ne Klubin e Lidhjesë së Shkrimtarëve dhe Artistëve dhe me nxiti që vërejtjet e Xhanfisesë, të njëllojta  edhe vëretje të tij,  ishin plotësisht të mundshme për t’u ndrequr dhe kështu skenari do të bëhej shumë I goditur. 

Përsëri  ngurrova. Por  këtë radhë ishte Xhanfiseja që një ditë  më takoi   enkas  dhe më kërkoi të lexonte skenarin, tashmë thuajse të  harruar. E lexoi shpejt dhe më bëri disa sugjerime. Ia dorëzova pas disa javësh.  Kur e takova,  më tha se e kishte lexuar së bashku me Endrin, burrin e saj, regjisor i njohur dhe se tashmë do ta paraqiste atë  në këllishin artistik. Por e lexoi sërishmi Odhiseja që më dha disa ide të të tjera me interes. Kështu, edhe pas vërjetjeve të tjera të këshilit artistik, skenari u miratua, brenda vitit 1978 u xhirua dhe filmi po atë vit u shfaq  na sallat e kinemave të vendit tonë.

Në gusht  të vitit 1979  në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit për  Fëmijë në Xhifoni,  (Itali),  ai u nderua me çmimin e tretë midis filmave nga 95 vendeve të botës, që shënoi kështu nje sukses në kinematografinë tonë . Më uruan miq dhe shokë. Natyrisht edhe Odhiseja.

Por ndihmesa e tij nuk përfundoi me kaq. 

Kaluan vite. Ndërkohë më kishte  bërë shumë përshypje jeta e Bilal Xhaferit, shkrimtar me origjinë   çame, me babanë të pushkatuar nga diktatura komuniste si nacionalist, që kishte sjellë si pasojë që ai të katandisej si punëtor me punë nga më të  rëndat. Sidoqoftë, kjo nuk e kishte penguar të merrej me letërsi; kishte nisur të botonte tregime dhe poezi në faqet e “Zërit të Rinisë “dhe gazetës “Drita”, duke  dëshmuar se po bëhej nga shkrimtarët më të njohur. Por me ashpërsimin luftës së klasave  në vitet 1967 e tutje, atij iu mohua e drejta për të botuar, duke përfshirë edhe romanin me temë historike nga periudha e Skëderbeut”  “Krasta Kraus’. Në këto rethana, u shtrëngua të arratisehj në Greqi  dhe që andej në Amerikë, dhe atje  të demaskonte regjimin komunist në  faqet e revistës  “Krahu I Shqiponjës’, e cila     me nismën e tij nisi  të  botohej në Cikago.

Ishte Odhisea që pasi lexoi një skicë-idenë një romani që mendoja të shkruaja mbi motivet e jetës së Bilal Xhaferit, e pasuroi  atë me  detaje të reja dhe kështu midis viteve 1997-1998 unë shkrova romanin “Vdekja është midis nesh”,  kushtuar Bilal Xhaferit,( hamendësohet  se ëshë vrarë nga Sigurimi i Shtetit, i cili  e ndiqte edhe në mërgimin e largët.

   Romanin e dorëzova në vjeshtë të vitit 1998 në Shtëpinë Botuese “Toena”. I bindur se ai  do të priste radhën që të futej  në procesin e redaktimit, u mora  vetëm me shkrime  që u botuan në gazetat e kohës. Dhe ja, e papritura e këdshme. Një pasdite dëgjoj të trokitura në derën e apartamentit tim. E hap dhe shoh Odhisenë të qeshur,  që futet me një  libër në duar. Ma zgjat  mua. Në ballinë lexoj ”Vdekja është midis nesh”, autor , Skifter Këlliçi. Në faqen e brendshme  të librit, redaktor  Odhise  Grillo!…Mbeta i stepur  nga kjo e papritur kaq e këndshme. E kishte marrë dorëshkrimin nga ”Toena” e kishte redaktuar dhe ja,  më sillte kopje të tij. “Të përgëzoj, – me tha. –  Kisha dhe disa vërejtje të vogla ,por i kam ndrequr vetë…sepse ti je shumë I ngarkuar.( Kisha fituar ndërkohë lotarinë amerikane dhe së bashku me gruan dhe djalin po merresha me dokumentacionin  e ngatërruar të kësaj pune).

Në fillim të viti 1999 ishte Odhiseja që në sallën e Lidhjes së Shkrimtarëve  organizoi një takim me shkrimtarë dhe pjesëtarë të Shoqatës “Camëria”,  për të promovuar  këtë roman. Më kujtohet së ndër të tjerë romanit i bënë analizë dhe shkrimtarët e njohur çamë  Qamil Buxheli,  Bedri Myftari dhe Odhiseja, duke e cilësuar si roman që pasqyronte me vërteësi artistike disa nga momentet e jetës së mundishme të Bilal Xhaferit. 

Në ditët e para të vitit 1999, u largova nga Shqipëria për në Amerikë. Por pasi u ndava i përmalluar edhe me Odhise Grillon. Por fati desh që më pas  ai të vinte në  Nju Jork, ku kishte të afërm të tij. E mora nga Bostoni disa herë në telefon, lamë të takoheshim  dhe të  shmalleshin, por ai befas u sëmur…Ishte goditur nga hemoragjia cerebrale. Arriti një çast që nuk mund të komunikonim. U nda nga nga jeta në Nju jork  në muajt e parë  të vitin 2003 me dëshirën që të varrosej në Vuno, ku kishte lindur 71 vjet më” përmbledhjen me përalla  “Hajduti me çizme”,  librin me vëzhgime “Panorama  letrare”, të gjtha për fëmijë.

I shkrova këto radhë, për të kujtuar këtë shkrimtar të rallë në leërsinë tonë për fëmijë, që, mbi të gjitha, veç talentit, ishte fisnik dhe dhe gatshëm  të  jepte gjithçka që kishte në zemër dhe shpirt, që krijimet e shokëve dhe miqve të tij  shkrimtarë të dilnin sa më të goditura, ashu siç  veproi me dhe me mua.