-Si korrespodent i gazetë gjermane “Frankfurter Allgemeine” dhe autor i disa librave publicistike për Ballkanin, ku duhet dalluar veprën “Si u shpërbë Jugosllavia”, Viktor Majer ka merita të mëdha për pasqyrimin e gjendjes së shqiptarëve në ish Jugosllavi në prak të shkatërrimit të saj, me ç’rast ai u kthye në zëdhënës të lëvizjes kombëtare shqiptare dhe programit të saj në përmasa ndërkombëtare.

Jusu BUXHOVI

Kur publicisti dhe botuesi njohur Karl Gustav Strëm, në vitin 1979, doli me librin “Kan Jugoslawien ohne Tito überleben” ( A do të mbijetojë Jugosllavia pa Titon?), me ç’rast theksoi se mbijetesa e trashëgimisë së Titos varet nga përgjijgjja që do t’i jepet çështjes shqiptare, ku Kosova Republikë merrej si alternativë e vetme e kësaj sprove, Viktor Majer, një zë tjetër i fuqishëm i publicistikës gjermane, me shkrimet e tij të pandalshme, do të paraqesë anamnezën e çështjes shqiptare në kontekstet rajonale nga shfaqja e saj gjatë Krizës Lindore, shpalljes së pavarësisë më 1912, prej nga ajo do të kalojë në tryezën e gjelbër të diplomacisë së fuqive të mëdha të shumtën duke iu amputuar pjesët, ku ato më të rëndësishmet (Kosova dhe Maqedonia) do t’i lëhen në mëshirën e pamëshirë të Beogradit për t’u ndërlidhur me uvertyrën e shkatërrimit të saj. Viktor Majer, gjithë këtë proces do ta shohë si një zhvillim, që siç thekson te libri “Si u shpërbë Jugosllavia”, ndoqi asimetrinë historike prej nga Kosova dhe shqiptarët në të, sipas projekteve serbomëdha të destinuar për shpërngulje ose asimilim, nga mesi i viteve të gjashtëdhjeta, me kërkesën për Repulikën e Kosovës, të kthehen në faktor kyç të mbijetesës ose të shkatërrimit të saj. Këtë të dytën, Majer e pa edhe si aspekt të rëndësishëm ndërkombëta të ruajtjes së baraspeshë së sferave bipolare të interesit që i mbante Jugosllavia e Titos. Andaj, nga viti 1981 e këndej, kur kjo kërkesë u rikthye dhe i dha dinamikë projekteve serbe për riformatizimin e federatës në një shtet unitarist kah Lindja (BRSS-ja), ku edhe autonomia e Kosovës shfaqj kurban i parë i saj, Majer doli me kërkesën drejtuar perëndimorëve, që shpërbërja e Jugosllavisë, e pranuar si proces në Konfetencën e Hagës të gushtit 1991, të shfrytëzohet që Kosovës t’i pranohet statusi i republikës së pavarur, siç ishte proklamuar në Kuvendin e Kaçanikut më 7 shtator 1990. Duhet theksuar se asokohe, kur Kosova dhe çështja e saj kishte nevojë të nxirrej nga mjegulla e anatemës ideologjike dhe të “gogolit islamist”, që ia kishte krijuar propaganda e Beogradit dhe ndihmësit e saj, Viktor Majeri mori përsipër edhe rolin e këshilltarit të dr.Ibrahim Rugova si dhe strukturës së gjithëmbarshme intelektuale të prfshirë në lëvizjen kombëtare, nga themelimii LDK-së e këndej,duke sugjeruar hapat strategjik: Referendumin për Pavarësi, zgjedhjet parlamentare dhe presidenciale të vitit 1992, pastaj konstituimin e Qeverisë së Kosovës prej nga ka burimin lëvizja institucinale (shteti paralel), që në raport me ndërkombëtarët u definua si “politikë pa luftë” deri të konotacioni i “luftës pa politikë”, kur do të shfaqet UÇK-ja.

Pra, në të gjitha këto zhvillime, Viktor Majeri ishte thuajse pjesë e pandashme e nervit politik të lëvizjes sonë kombëtare, së cilës përherë i mbeti pranë dhe besnik jashtë çfarëdo interesi.

Siç shihet edhe në foton e Iliaz Bylykbashit, nga qershori i vitit 1991, (fotoreporterit të Rilindjes, që me aparatin fotografik i jetësoi më mirë se çdokush çastet vendimtare të kthesave historike), Viktor Majeri ishte edhe fizikisht pranë presidentit Rugova dhe bashkëpunëtorëve të tij.

Kjo përkujtesë ka për qëllim që rrugëtimit të mundimshëm të shtetndërtimit tonë t’i kthehen pamjet e saj historike, ato të mirëfilltat dhe vendimtarët, siç ishte ajo e mikut tonë të madh – Viktor Majerit, shpesh qëllimisht të harruara nga krekosjet e shumta politike të atyre që shtetin e Kosovës e kanë kthyer në plaçkë!…

Një histori kulturore e misioneve protestante në Shqipëri: shkolla, shtypshkronja dhe “i huaji” që solli shqipen.

Ka një skenë që e përfytyroj si fotografi të vjetër, me ngjyra të zbehura: një i huaj zbret në një port osman, i rraskapitur nga udhëtimi, me valixhe druri dhe një dosje letrash. Nuk ka uniformë, nuk ka titull zyrtar. Ai nuk vjen të pushtojë, as të blejë tokë. Vjen me libra. Dhe në Ballkan, sidomos në shekullin XIX, kjo është më provokuese se një top: libri—sidomos libri në gjuhën e popullit—është një armë që nuk bën zhurmë, por ndryshon mendjet.

Misionet protestante u trajtuan shpesh si episod anësor: ca misionarë, ca shkolla, ca botime, ca grindje fetare. Por kur i sheh nga afër, ato duken si një motor i vogël që, pa u bërë kurrë lokomotivë, i dha një shtytje të ndjeshme vagonit të historisë kulturore. Në Shqipëri, kjo shtytje merr një formë të pazakontë: Bibla u bë abetare, predikimi u bë arsimi, dhe “misioni” u kthye në një debat publik për gjuhën, identitetin dhe të drejtën për të lexuar vetë.

Kjo histori nuk kuptohet me klishe: as me demonizimin e thjeshtë (“agjentë të huaj”), as me romantizimin naiv (“shenjtorë të dijes”). Për ta parë drejt, duhet të mbajmë tri fjalë në dorë si lupë: qëllimet, politikat, perceptimet. Qëllimet shpjegojnë pse erdhën; politikat tregojnë si u organizuan e si u urdhëruan të silleshin; perceptimet shpjegojnë pse u pritën herë si shpëtim e herë si kërcënim—dhe pse të dyja palët, herë-herë, mund të kenë pasur edhe të drejtë.

Pse vjen dikush të vdesë larg shtëpisë për një tekst?

Nëse misionarët do të ishin thjesht aventurierë, do të ktheheshin pas dimrit të parë me ethe. Nëse do të ishin diplomatët e maskuar të perandorive, do të kërkonin privilegje, karrierë dhe mbrojtje të garantuar. Por pjesa më e madhe e tyre u nisën dhe mbetën për dekada. Shumë u varrosën larg vendlindjes. Disa humbën fëmijë e familjarë nga sëmundjet. Dhe megjithatë, nuk u tërhoqën.

Motori ishte bindja fetare e Reformacionit: Sola Scriptura, Shkrimi i Shenjtë si autoritet suprem. Nëse kjo merret seriozisht, atëherë Bibla nuk mund të mbetet pronë e klerit apo e një gjuhe “të shenjtë”; ajo duhet të bëhet e lexueshme për njeriun e thjeshtë. Dhe në Ballkan, ku gjuha e kishës dhe e shkollës shpesh nuk përputhej me gjuhën e shtëpisë, kjo ide ishte tronditëse. Ajo e hapte një çarje: nëse njeriu lexon vetë, ai fillon të mendojë vetë. Dhe në shoqëri ku autoriteti shpesh mbahej përmes “mosleximit”, kjo është alarm.

Kështu, misioni fetar prodhoi pa dashje një program kulturor: nëse do tekst, duhet alfabet; nëse do alfabet, duhet shkollë; nëse do shkollë, duhet mësues; nëse do mësues, duhet gramatikë; nëse do gramatikë, duhet shtypshkronjë. Kjo është arsyeja pse misionarët, në shumë vende, u bënë edhe botues, gjuhëtarë, përkthyes, organizatorë shkolle.

Apolitikë në letër, “politikë” në rezultat

Agjencitë misionare protestante, sidomos ato amerikane si ABCFM, kishin udhëzime të rrepta: shmangie të politikës, respektim të autoriteteve lokale, disiplinë morale, raportim të rregullt. Në letër, misionari duhej të ishte i “padëmshëm”: predikim, edukim, shpërndarje librash. Por Ballkani nuk të lejon të jesh neutral. Sepse këtu gjuha është politikë, shkolla është politikë, shtypshkronja është politikë—edhe kur askush nuk do ta quajë kështu.

Në një provincë ku një shkollë në gjuhën e popullit nënkuptonte një identitet që kërkon të ngrihet, misionari mund të mos ketë synime kombëtare, por mjeti i tij i prek. Ai vjen “për shpirtin”; por i jep “alfabetin”. Ai vjen “për qiellin”; por ndërton “bankat e shkollës”. Dhe në Ballkan, bankat e shkollës janë një ushtri e heshtur.

Shqipëria: vendi ku rreziku quhej denacionalizim

Shqipëria e shekullit XIX ishte një paradoks: një popull me gjuhë të përbashkët, por pa institucione të forta arsimore në gjuhën e vet. Në shumë hapësira, gjuha e shkollës dhe e kishës ishte e huaj për gjuhën e shtëpisë. Kështu, frika kryesore e shumë prindërve nuk ishte “feja e re”, por humbja e gjuhës, pra denacionalizimi.

Kjo është pika ku misionari protestant fiton një terren të papritur: ai nuk ka “gjuhë të shenjtë” për të mbrojtur. Përkundrazi, teologjia e tij e kërkon gjuhën e popullit. Kështu, predikimi dhe botimet në shqip, sado që kishin synim fetar, u interpretuan shpesh si mbështetje e shqipes. Kjo nuk e bën misionarin rilindës automatikisht; por e vendos në një nyje ku rrugët kryqëzohen.

Kristoforidhi: Bibla si laborator i shqipes moderne

Nëse Qiriazët mishërojnë institucionin—shkollën—atëherë Kostandin Kristoforidhi mishëron tekstin: përkthimin. Ai nuk është i rëndësishëm vetëm si figurë albanologjike, por si provë se një projekt fetar mund të shndërrohet në ngjarje gjuhësore.

Shoqëritë biblike protestante donin përkthime të sakta e të kuptueshme. Kristoforidhi, duke punuar mbi tekstet biblike, i dha shqipes një provë të madhe: një tekst të gjerë, të sistemuar, të aftë të mbajë idetë e mëdha. Në një kohë kur shqipja ishte e përçarë dialektalisht dhe e mënjanuar institucionalisht, kjo punë ishte si vendosje e një shtylle në tokë: “kjo gjuhë mund të shkruhet seriozisht”.

Por Bibla në shqip nuk ishte thjesht tekst. Ishte sfidë e autoritetit. Sepse individi që lexon vetë është individ që pyet vetë. Dhe pyetja është fillimi i modernitetit. Kështu, për disa autoritete tradicionale, “Bibla në shqip” nuk ishte vetëm çështje gjuhe; ishte çështje pushteti shpirtëror e kulturor.

Qiriazët: kur misioni u kthye në shkollë shqipe dhe emancipim vajzash

Në historinë shqiptare ka disa emra që nuk i përkasin vetëm një kapitulli, por bëhen urë mes kapitujve. Familja Qiriazi është e tillë: Gerasim, Sevasti dhe Parashqevi, me profil të formuar në mjedise protestante, u kthyen në aktorë të arsimit dhe kulturës shqipe.

Gerasimi e kuptoi një të vërtetë të thjeshtë: predikimi në shqip nuk është vetëm liturgji; është akt kulturor. Fjala “e shenjtë” kur thuhet në gjuhën e nënës e bën njeriun të ndihet subjekt, jo objekt. Dhe ky ndryshim psikologjik është i madh. Ai i heq ndërmjetësit monopol.

Por pika ku kjo histori bëhet konkrete, e prekshme, është Shkolla e Vajzave në Korçë (1891), e hapur nga Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi. Për një shoqëri ku vajza kishte rol të mbyllur, kjo ishte më shumë se shkollë—ishte një ide e re për jetën: vajza që lexon, vajza që shkruan, vajza që mund të bëhet mësuese, vajza që mund të edukojë brezin tjetër në shqip.

Dhe këtu ndodh diçka me vlerë kulturore: shkolla shqipe e zvogëlon kufirin e fesë. Vajza nga familje të ndryshme fetare ulen në të njëjtën bankë, sepse për prindërit, shqipja është “strehë” më e rëndësishme se dogma. Në këtë kuptim, misioni protestant—që në logjikën e vet kërkon lexues të Biblës—krijon një armatë të re lexuesish të shqipes. Një “nënprodukt” që bëhet produkti kryesor historik.

Pikërisht për këtë, kundërshtimi ndaj Qiriazëve nuk ishte gjithmonë teologjik. Shpesh ishte frikë nga efekti kulturor: arsimi shqip e zvogëlon varësinë nga qendrat e huaja kulturore, dobëson mekanizmat e kontrollit. Dhe ku ka kontroll, ka edhe rezistencë.

Protestanti jashtë mileteve: liri e re në një rend të vjetër

Një detaj juridik shpesh i anashkaluar i jep kësaj historie një shtresë tjetër: protestantët, sidomos pas Tanzimatit, u njohën si komunitet i veçantë në Perandorinë Osmane. Kjo i vendosi në një status të pazakontë: ligjërisht të pranueshëm, por pa trashëgimi shekullore institucionale, pa “gjuhë liturgjike” të detyrueshme, pa detyrim për të ruajtur identitete të kodifikuara.

Kjo i bëri më të lëvizshëm. Një kishë tradicionale shpesh mbron privilegjet dhe gjuhën e trashëguar; një lëvizje e re, pa privilegje historike, ka më pak për të humbur. Kështu, protestantët mund të përdornin më lehtë gjuhën vendase në predikim e shkollë. Kjo nuk i bënte “revolucionarë politikë”, por i bënte praktikë: atje ku të tjerët hezitonin, ata e shihnin gjuhën e popullit si mjet të natyrshëm. Dhe në Shqipëri, kjo kishte peshë të madhe.

Misioni që humbi numra, por fitoi histori

Ka një mënyrë të gabuar për ta matur këtë fenomen: “sa u konvertuan?”. Në Shqipëri konvertimet ishin të pakta. Protestantizmi nuk u bë masë. Por ndikimi i tij ishte më i madh se numrat sepse ai veproi aty ku shoqëria kishte nevojë urgjente: te gjuha, te shkolla, te libri, te emancipimi i vajzës.

Nëse e shohim protestantizmin shqiptar si katalizator, kuptojmë më shumë: katalizatori nuk bëhet substanca kryesore e reaksionit, por e përshpejton ndryshimin. Ai krijon kushte, hap hapësira, fut mjete. Dhe në këtë histori, mjeti më i rëndësishëm nuk ishte “polemika fetare”, por kultura e leximit.

Prandaj, kur thuhet “Bibla u bë abetare”, nuk po bëhet metaforë e zbukuruar. Po përshkruhet një realitet: në një shoqëri ku shqipja kërkonte bankë shkolle, shtypshkronjë dhe tekst të qëndrueshëm, projekti protestant—me gjithë synimin e vet fetar—e ndihmoi shqipen të marrë trup institucional. Kjo është arsyeja pse kjo histori duhet treguar pa mllef ideologjik: as me dyshimin e verbër, as me lavdërimin e verbër. Misionet protestante erdhën për Ungjillin; por në Shqipëri, shpesh u bënë edhe shkollë. Erdhën për shpirtin; por prodhuan alfabet. Dhe në një vend ku moderniteti fillon nga leximi, ky është një kapitull që nuk mund të lihet në fund të faqes si shënim anësor.

Nga Rafael Floqi

Hysen S. Dizdari

RRETHANAT HISTORIKE KU U MBAJT KONGRESI I LUSHNJËS:

Kongresi i Lushnjës i zhvilloi punimet nga 21-31 janar të vitit 1920, në të cilin u miratua akti kushtetues për Pavarësinë e plotë të Shqipërisë si dhe zgjodhi Këshillin e lartë prej 4 vetash, që do të kryente funksionet e kryetarit të shtetit dhe një këshill kombëtar prej 37 vetash.

Kryeministër u zgjodh Sulejman Delvina.

Kongresi i  zhvilloi punimet në shtëpinë e patriotit lushnjar, Kaso Fuga.

Në atë Kongres morën pjesë delegatë të zgjedhur nga e gjithë Shqipëria. Qëllimi i Kongresit ishte studimi i situatës së brendshme dhe të jashtme të vendit dhe masat që duhet të merreshin për shpëtimin nga rreziku i copëtimit të Shqipërisë.

Delegateve u uroi  mirëseardhjen në Kongres patrioti, Ferit Vokopola , i cili ishte delegati i Prefekturës së Beratit, Lushnjës dhe Skraparit.

Pas Vokopolës, foli patrioti Aqif Pashë Elbasani.

Aqif Pasha iu përgjigj shkurt të gjitha pyetjeve të bëra nga delegatët duke mbyllur kështu ceremoninë e hapjes së Kongresit.

Mbas ceremonisë së hapjes, u bë ndarja e deputetëve nëpër grupe (komisione) të ndryshme, të cilat filluan nga puna menjëherë.

Në mbledhjen e dytë të këtij kongresit, e cila u mbajt më datën 24 janar 1920, u zgjodh si kryetar i Kongresit Aqif Pashë Elbasani.

Po atë ditë nga ana e delegatëve u mbajtën fjalime të ndryshme mbi vrasjen e patriotit Abdyl Ypi, i cili kishte qenë një nga iniciatorët e mbajtjes së këtij kongresi.

Patriotin Abdyl Ypin e vranë njerëzit e qeverisë së Durrësit, pak ditë përpara mbajtjes së mbledhjes me qëllim që të frikësoheshin delegatët për të mos marrë pjesë në Kongresin e Lushnjës.

KONGRESI I LUSHNJËS MORI KËTO VENDIME:

-Rrëzimin e qeverisë së Durrësit

-Zgjodhi përfaqësues legjitimë të popullit shqiptar në delegacionin e Konferencës së paqes në Paris: Imzot, Luigj Bumçin, Mehmet Konicën dhe Dr. Turtullin.

-Më datën 30 janar 1920 kongresi zgjodhi si anëtarë të Këshillit të lartë: Imzot Bumçin, Aqif Pashë Elbasanin, Abdi Toptanin dhe Dr. Turtullin.

-Kongresi i Lushnjës, zgjodhi  qeverinë e re, e cila kryesohej nga kryeministri, Sulejman Delvina.

Antarë të kësaj qeverie u zgjodhën: Ahmet Zogu, ministër i brendshëm, Mehmet Konica, ministër i punëve të jashtme, Hoxhë Kadria, ministër i drejtësisë, Ndoc Çoba, ministër i financave, Sotir Peci, ministër i arsimit, Ali Riza Kolonja, ministër i luftës, Eshref Frashëri, drejtor i përgjithshëm i punëve botërore dhe Idhomeni Kosturi.

-Në mbledhjen e datës 31 janar 1920 Kongresi zgjodhi anëtarët e Senatit dhe u vendos që delegatët të mos shpërndaheshin derisa qeveria të merrte në dorë frenat e shtetit.

Pas kësaj mbledhje, atë pasdreke të 31 janarit të vitit 1920-të, kongresi u dha fund punimeve, duke vendosur: Qyteti i Tiranës, të jetë  kryeqytet i Shqipërisë.

Kongresi i Lushnjës ishte në ngjarje me rëndësi të madhe historike në shkallë kombëtare dhe ndërkombëtare, sepse arriti të hedhë  themelet e shtetit shqiptare dhe  të pavarësisë, të arritur më 28 nëntor 1912 në Vlorë.

Kongres ishte një shprehje e vullnetit të popullit shqiptar, por  edhe  një akt i rëndësishëm guximi e trimërie në mes të dëshpërimit të vendimeve të pa drejta të Konferencës së paqes të  vitit 1919, i cili  u ndërmor nga  intelektualët dhe patriotët shqiptarë, në momentin e rreziku për pavarësinë e Shqipërisë.

Përfaqësuesit e të gjitha krahinave shqiptare u mblodhën në Lushnjë dhe vendosën të shpallnin Lidhjen e bashkimin kombëtar shqiptar me qëllim që  t’i jepnin fund anarkisë në vend dhe të vendosin të ndërtojnë një shtet shqiptar të pavarur dhe të mbështetur mbi  forcat e veta.

dhe filatelia shqiptare në  historinë e saj mbi 112 vjeçare ka dhënë  një  kontribut të  vyer në  edukimin patriotik dhe atdhetar  të  brezave të  rinj.

Një nga emisionet më të rëndësishme të pullave postare kushtuar Kongresit Lushnjës u emetua më 21 janar 2020.

Me rastin e 100 vjetorit të Kongresit Lushnjës, më 21 janar 2020, Posta shqiptare emetoi një emison me pulla postare të emertuar: “100 VJET PARLAMENTALIZËM SHQIPTAR”

Ky emision përmban një seri me pesë  pulla postare me vlerat: 20 lekë, 30 lekë, 40 lekë 60 lekë 200 lekë dhe zarfin e ditës parë, FDC.

Pulla me vlerë 20 lekë ka pamje të ndërtesës historike, ku zhvilloi punimet Kongresi i Lushnjës.

Një  karakteristikë e kësaj pulle është  se në pjesën e sipërme majtas kanë  të  vendosur shqiponjën dy krenare, mbi një  sfond ngjyrë  të  kuqe, ku është  shkruar me germa të  mëdha: “100 VJET PARLAMENTARIZEM SHQIPTAR”

Pulla me vlerë 30 lekë, paraqet një pamje të ndërtesës historike ku zhvilloi punimet Kongresi i Lushnjës nga viti 1920-1925.

Pulla me vlerë 40 lekë, paraqet në sfond, një  logo të  flamurit kombëtar shqiptar, ku mbi të shkruan 100 vjet, kurse në  pjesën e sipërme të  kësaj pulle shkruan me germa të  mëdha:

“100 VJET PARLAMENTALIZEM SHQIPTAR 1920 -2020”.

Pulla me vlerë 60 lekë paraqet  ndërtesën historike ku zhvilloi punimet Parlamenti  shqiptar në  Tiranë  pas vitit 1925-1944.

Sot kjo ndërtesë  shërben si Tetari i kukullave.

Pulla me vlerë  200 lekë, paraqet një  pamje ballore të ndërtesës ku  zhvilloi punimet Parlamenti shqiptare nga viti 1945-2020.

Të dhënat teknike të kësaj serie me pulla postare janë:
Përmasat e pullës: 44 x 34 mm
Kompozimi i tabakut: 4 seri në tabak
Data e emetimit: 21. 03. 2011
Tirazhi filatelik: 20 lekë,30 lekë,40 lekë,60lekë – 3000 pulla.
Tirazhi filatelik: 200 lekë -13000 pulla, FDC: 300 copë.

Tiranë më, 28 janar 2026

Sadoqë për të është shkruar dhe vazhdon të shkruhet brenda dhe jashtë Shqipërisë, faktet që hedhin dritë mbi jetën dhe veprën e humanistit, fare pak kanë ndryshuar. Edhe në stadin që kanë arritur studimet letrare e historike tabloja e të dhënave nuk ka ndryshuar. Dhe ato të dhëna janë nxjerrë nga leximi i vemendshëm i veprave të historianit dhe shkrimtarit humanist. Me këto të dhëna dhe me hulumtime të tjera të tërthorta është bërë e mundur të skicohet biografia e Marin Barletit.

Marin Barleti ishte shqiptar nga Shkodra. Në veprën e tij “Historia e Skënderbeut” ai pohon qartë këtë kur thotë “Shkodra ime”. Disa studiues të huaj duke u nisur nga mbiemri Barleti e lidhin me qytetin Barletta të Italisë (Nikola Jorga, studiues rumun), ndërsa të tjerë duke u nisur nga niveli i kulturës humaniste, kanë hedhur versionin se ai mund të jetë italian (Francisko Pali, studiues rumun). Lidhur me gjenezën e mbiemrit, ka sjellë një ndihmesë të vyer Prof. Eqrem Çabej, që e lidh etimologjinë e tij me mbiemrat Bardheci, Barleci, i njohur si patronim në Veriun e Shqipërisë, ose që ka lidhje, gjithnjë sipas Çabejt, me lumin Bardheti (Pukë). Lidhur me argumentin e F. Palit se vepra dëshmon një nivel të lartë dituror e letrar, mund të thuhet se vepra e tij përmban aq argumenta të drejtëpërdrejta që hedhin dritë në të mirët të tezës që Barleti është bir i Shkodrës dhe i Shqipërisë. Le të sjellim disa argumenta. Në veprat e tij, ai thekson se nuk mund “të hesht për Shkodrën time”, “se unë isha një spektator jo i huaj i lumturisë e dikushme”, “kur fati e solli të mbaja armët e pafat për të mbrojtur atdheun nga kujtimi i të cilit unë përtrihem për mrekulli, por dhe per të cilën s’mund të shkruaj pa lot në sy”, si “edhe fuqia e dashurisë ndaj atdheut, për të cilin me arsye e më të drejta çdo qytetar e ka për detyrë të derdhë edhe gjakun deri në pikën e fundit”, ose “…këtej kisha frikë se mos dënohesh si njeri i keq po t’i mohoja atdheut diçka të drejtë e të ndershme që ai kërkonte prej meje”, si dhe “…kur m’u kujtua jo vetëm fatkeqësia e madhe e atdheut tim aq të dashur.

Nga biografia e tij dimë që ka jetuar në gjysmën e dytë të shek. XV dhe 10-15 vitet e para të shekullit XVI. Sipas të gjitha gjasave në rrethimin e parë të Shkodrës më 1474 ka qenë në moshë të rritur, ndërsa në të dytin, siç dëshmon në veprën e tij, ka luftuar me armë përkrah bashkëqytetarëve të tij. Ndërmjet të dhënave të tërthorta me interes për jetën e Marin Barletit është edhe mendimi i shfaqur nga studiuesi Francesk Pali i cili i ka kushtuar një vepër humanistit tonë (Marin Barleti, një historian humanist – Bukuresht 1938), që pohon se Marini është shkolluar në atdhe në Shkodër, në një mjedis të ditur e të kulturuar dhe se më vonë në Itali ai e plotësoi kulturën që kishte marrë në Shqipëri dhe u njoh nga afër me rrymat kulturore shkencore të kohës. Kultura që mori Marini në qytetin e lindjes si dhe bashkëkohës të tjerë, flasin shumë për zhvillimin kulturor të kësaj qendre qytetare në Mesjetën paranosmane.Ne ate kohe shumë shkrues dhe noterë shkodranë punonin në qendrat të mëdha si në Dalmati, si dhe shumë mjeshtër dhe artizanë punojne në Ballkan dhe në Gadishullin e Apenineve. Për nivelin qytetar të Shkodrës flasin edhe kronikat dhe analet që ka shfrytëzuar Barleti.

Në biografinë e Barletit përmendet koha e largimit të tij nga Shkodra, me rënien e saj në duar të turqve me dorëzimin nga Venedikasit, më 1479. Me vendosjen në Itali jetoi në Venedik dhe në Romë. Qe prift. Por tregues të rëndësishëm të biografisë së tij krijuese janë dy veprat e tij “Rrethimi i Shkodrës” dhe “Historia e jetës dhe e veprave të Skënderbeut”, botuar e para në Venedik më 1504 dhe tjetra në Romë më 1506–1510. Si dhe një vepër e tretë e papërfunduar mbi jetën e papëve dhe perandorëve, që u botua si vepër postmortum më 1555. Thuhet se ka vdekur para vitit 1513. Është e vështirë të përcaktohet me saktësi viti. Më 10 janar 1504 u përfundua së shtypuri “Rrethimi i Shkodrës”. Për hollësitë që paraqet vepra në përshkrimin e ngjarjeve që lidhen me mbrojtjen e qytetit nga sulmet osmane, me të drejtë është menduar se ajo është krijuar mbi bazën e një ditari që Barleti e ka mbajtur që në atdhe duke u mbështetur edhe në dëshmitë dhe kujtesën e mërgimtarëve që i kanë përjetuar ato ngjarje. Vepra, siç thuhet, ishte përfunduar që më 1503. Për vlerat e saj autentike historike por edhe për frymën e fuqishme humaniste, ajo pati ribotime dhe përkthime në disa gjuhë evropiane. Por në të njëjtën kohë ajo u bë burim frymëzimi dhe krijimi të aq veprave letrare, artistike e historike. Veprat e Barletit u shkruan në latinisht, që ishte gjuhë evropiane e kulturës. Kjo veçori dhe të tjera që i vendos në panteonin kulturor evropian nuk i përjashton nga panteoni kombëtar.

Vlera e dyfishtë e tyre dëshmon për karakterin e sistemit të vlerave të artit të kohës që nuk ekzistonin përveçse në mënyrë të pandarë nga vlerat diturore, shkencore e historike, midis të cilave vështirë të vendosësh kufij të prerë e të qëndrueshëm, për shkak të kapërcimit të këtyre kufijve të ndërthurjes të vlerave artistike me ato diturore, në rastin konkret të vlerave historike me ato letrare. Veprat e Barletit patën jehonë të jashtëzakonshme dhe horizont pritjeje e miratim të gjerë evropian. Në gjuhën e origjinalit (latinisht) “Rrethimi i Shkodrës” u ribotua më 1556, dhe më 1566 në Bazel të Zvicrës, më 1578 dhe 1596 në Frankfurt mbi Majn (Gjermani), ndërsa u përkthye në italisht (1565), në Poloni (1569), në Francë (1576) etj.

Si historian e shkrimtar i kohës së vet, Marin Barleti nuk është mjaftuar me kujtimet personale por ka shfrytëzuar, siç dëshmon, vepra të shkruara, si përshkrimet e rrethimit të parë të Shkodrës nga Gjergj Merula dhe Marin Beçikemi. Vepra ka një përmbajtje të saktë dhe formon burimin kryesor për të njohur kryesisht rrethimin e dytë të Shkodrës. Me sa thuhet, kjo vepër si dhe të tjerat u shfrytëzuan gjerësisht në Shkollën e Shqiptarëve në Venedik. Frymëzues për autorin qe Pjetër Engjëlli. Ai, ashtu si Barleti, kishte marrë pjesë aktive në mbrojtjen e Shkodrës. Për autorin humanist, mbrojtja e Shkodrës është akti i fundit i eposit të shqiptarëve nën drejtimin e Skënderbeut; ajo ishte pjesë jo vetëm e eposit shqiptar por edhe asaj evropiane për të shpëtuar qytetërimin evropian. Shkodra, pas vdekjes së Skënderbeut ishte nyja më e rëndësishme e Shqipërisë Veriore, e rrethuar nga kështjella të tjera të vogla si ajo e Danjes, e Drishtit dhe e Zhabjakut, që së bashku me keshtjellen e Krujes dhe te Lezhes,ende të papushtuara përbënin një zinxhir të fortë mbrojtjeje. Vetë sulltani e konsideronte Shkodrën kryefortesën shqiptare dhe për marrjen e saj angazhoi forca dhe armatime të panumërta. Mbrojtja e Shkodrës më 1474, në rrethimin e parë, shënoi fitoren e shkodranëve. Për këtë Barleti shkruan: “Atëherë shkodranët fituan nam e lavdi të pavdekshme për këtë fitore të lartë e të shkëlqyeshme”. Fitorja e mbrojtësve të Shkodrës në rrethimin e parë u prit me brohoritje kudo në Evropën Perëndimore, po veçanërisht në Apeninet dhe bëmat e tyre tregoheshin si legjenda. Disa përfaqësues të shquar të Rilindjes Evropiane i kushtuan vepra kësaj mbrojtjeje heroike. Piktori i Rilindjes italiane Paolo Veroneze e përjetësoi në dy tablo të mëdha mbrojtjen e Shkodrës, ndërkohë që poeti Xh. Filelfo i kushtoi një poemë shumë të bukur.

Kështu tema e mbrojtjes së Shkodrës hyri në veprat e artit dhe të letërsisë së Rilindjes. Por shtytjen e parë kësaj teme aq të trajtuar ia dhanë përshkrimet e gjalla të Marin Barletit dhe të Marin Beçikemit. Vepra “Rrethimi i Shkodrës” ndahet në tre kapituj apo libra. Në të parin flitet për origjinën e turqve, për sulltanët që kishin sunduar deri tek Mehmeti i dytë, për sulmet e tyre në Ballkan. Në këtë libër paraqet interes përshkrimi i Shqipërisë dhe viseve të saj, tregohet origjina dhe historia e Shkodrës në bazë të dokumenteve dhe autorëve të vjetër latinë, në bazë të gojëdhënës si dhe jepet një përshkrim i qytetit dhe i rrethinave. Në librin (kapitullin) e dytë e të tretë ai përshkruan veprimet e luftëtarëve shkodranë me një stil të shkathët tregimtar. Në kapitullin e tretë flitet për vendimin e Sulltanit që të mbajë të rrethuar kështjellën derisa të dorëzohen të rrethuarit. Por me ndërmjetësimin e Venedikut, në mars të vitit 1479 kështjella dorëzohet me kusht që të rrethuarit të largohen të lirë.

Marin Barleti jo vetëm hulumtues por edhe dëshmitar dhe pjesëmarrës i vetmohimit të qytetarëve dhe fshatarëve të Shkodrës jep skena të gjalla të heroizmit të pashembullt. Kjo vepër me të drejtë është konsideruar një himn që i ngrihej heroizmit shqiptar, meritave të padiskutueshme të shkodranëve. Ai krijon atmosferën autentike të luftës, na jep detaje e hollësi shprehëse të vendosmërisë dhe të sakrifikimit të jetës për atdhe, sulmet e njëpasnjëshme të turqve, tmerrët e gjauatjes me gjyle, skenat ku biri apo bija bie heroikisht në sytë e prindërve apo babai në sy të djalit, ku as vashat dhe gratë nuk u linin gjë mangur nga trimëria burrave janë përshkruar me emocionalitet por edhe me ndjenjë të ligjshme krenarie. Fjalimet e Pjetër Panjanit, të fra Bartolomeut dhe të Jakob Monetës që ftojnë bashkëqytetarët të derdhet gjaku pa mëdyshje për lirinë dhe qytetin, janë përshkruar e treguar gjallërisht. Dhe triumfi është në anën e qytetarëve të Shkodrës që luftojnë për lirinë dhe të drejtën e natyrshme për të qenë zot në vatrat e tyre. Trimëria e jashtëzakonshme, heroizmi, sakrifica, vetmohimi, vendosmëria e tyre i ka bërë turqit të mendojnë se janë qenie hyjnore.

Kuptimplotë është fjalimi i Ahmet Beut, që flet për të kaluarën e shqiptarëve që nga koha e Pirros, për shpirtin luftarak dhe psikologjinë e shqiptarëve që nuk përulen, nuk nënshtrhohen. Fjala “besë” ka një vlerë të veçantë. Faktet historike, vërtetësia e tyre e provuar tashmë dhe nga hulumtimet në arkivat osmane dhe venedikase, i japin një vlerë të veçantë veprës në aspektin historik, por ajo ka po aq vlerë për të njohur edhe parimet krijuese të Barletit, që nuk i njeh vetes vetëm rolin e kronikanit dhe regjistruesit të ngjarjeve, sado të jashtëzakonshme qofshin ato. Siç ndodh në praktikën krijuese humaniste, ai ka futur në vepër edhe shumë elemente “fiktion” dhe këto në mënyrën më të natyrshme për kohën.

Një rëndësi të veçantë në kuptimin e koncepteve të Barletit si humanist ka parathënia e veprës “Rrethimi i Shkodrës” që e parë në optikën dhe perspektivën e sotme të leximit, ka vlerën e një teksti estetik dhe një minitraktati të humanizmit. Nëse parathënia i kushtohet Dukës së Venedikut, Leonard Loredanos, çfarë shpjegohet nga konjukturat politike të Shkodrës, që ishte nën protektoratin venedikas para rënies në duar të turqve, përveç këtij konteksti historik, kjo parathënie ka vlerën e një teksti teorik-letrar humanist. Përveç arsyetimeve të Marin Barletit si atdhetar që nuk mund të mposhtë ndjenjën e detyrimit të thellë që ndjen ndaj vendit që i përket, për të cilin ai më së miri është në veprat e tij, por edhe në këtë vepër të parë të tij është shprehur se kurrë nuk duhet menduar se është bërë shumë, se janë bërë shumë mundime, ai shprehet se nuk do të mund të qëndronte indiferent edhe pse ka ngurruar për një kohë të gjatë “duke bluar në mendje se deri në ç’pikë arrinte aftësia ime si njeri dhe fuqia e dashurisë ndaj atdheut, për të cilin me arsye e me të drejtë çdo qytetar e ka për detyrë të derdhë edhe pikën e fundit të gjakut”, dëshmon se “nuk kisha mundësi të bëja veshin shurdh ndershmërisht përpara atij vendi aq të dashur prej meje”, ku zë fill kulti për atdheun në letërsinë shqiptare, një nga shtyllat e fuqishme që do të kultivohet në shekujt e mëpastajmë deri në kohën e sotme.

Tema e madhe e atdheut e shfaqur në veprat e para të letërsisë shqiptare është ndëthurur me motivet humaniste që e shtynë autorin e talentuar të marrë penën në dorë dhe barrën e rëndë të përjetësimit të lavdisë e të ngadhënjimit shqiptar. Në këtë parathënie të veprës së parë, Barleti ka shpërfaqur qartësisht ndërgjegjen e tij humaniste sepse flet që në fillim për vepra, histori, ngjarje të hidhura e të jashtëzakonshme në historinë e njerëzimit. Të tillë për Barletin janë edhe mbrojtja e Shkodrës, por edhe jeta dhe veprat e Heroit Kombëtar Shqiptar, Skënderbeut, pra lëndën e veprave e merr nga historia njerëzore duke trajtuar ngjarje dhe personalitete historike që i ofronte atdheu i vet. Në këtë vështrim, siç janë shprehur shumë studiues, argument apo subjekt më të përshtatshëm dhe më të favorshëm zor se mund të gjente humanisti i Rilindjes Evropiane, M. Barleti, se ai që zgjodhi për veprat e veta. Por parathënia ka edhe vlerën e shpalimit të parimeve krijuese të humanistit, të laboratorit apo kodit të tij krijues. Ai është nga të parët në historinë e mendimit letrar shqiptar, që hedh idenë “e përjetësimit me anë të penës” duke shprehur dëshirën dhe motivin e madh humanist në fushën e dijes për ta përjetësuar veprën e bashkatdhetarëve të tij në një “përmendore letrare” dhe e gjitha kjo që ngjarjet e dhimbshme dhe të jashtëzakonshme të hyjnë në kujtesën e kombit, “merita këto që në asnjë mënyrë s’duhen lënë në harresë, pse do të ishte mosmirënjohje, biles mund të japin material të shkëlqyer për të shkruar”. Dhe këtë ai e kryen me qëllimin humanist që t’i shërbejë jo vetëm kohës së tij por edhe popujve dhe kombeve të tjerë në të gjitha kohët.

Në këtë parathënie ai dëshmon se është katërcipërisht nën trysninë e estetikës së Horacit, duke treguar edhe një veçori thelbësore të humanizmit, që ruante admirimin për lashtësinë greke-latine. Ai e shpreh hapur ndikimin nga Horaci, kur flet se “njeriu duhet të marrë përsipër vetëm një barrë që përshtatet shpatullave tona, pra nuk më pëlqente ta pranoja dënimin e poetit të Helikonit, në qoftë se stili im nuk do të pajtohej me stilin e zgjedhur…”

Konceptin e vet humanist ai e shfaq qartë teksa shkruan: “…fatet e ndryshme të njerëzimit duhet të përshkruhen herë me një stil e herë me një tjetër në mënyrë që shpirti i shqetësuem i atij që shkruen të ushqehet me veprën që krijon, gjithashtu t’u kënaqet shpirti edhe lexuesve”

Duke u mbështetur në poetikën dhe estetikën klasike të Horacit, Barleti kërkon të pajtojë të dobishmen dhe të këndshmen që në latinisht do të mund të thuhej “Dulce et utile”. Dhe këtij parimi ai i mbetet besnik në të dy veprat e tij. Pikëpamjet e tij mbi stilin të mbështetura në estetikën klasike antike, dhe konkretisht tek Horaci e bënë autorin e parë të shquar të letërsisë sonë kombëtare që, ndonëse shkruan në një gjuhë evropiane të kulturës dhe të artit, të kontribuojë në trashëgiminë kulturore evropiane por edhe të hyjë në sistem marrje dhe dhënie vlerash në këtë trashëgimi që përbën djepin e letërsisë dhe të kulturës evropiane.

Duke mos njohur dallime midis historisë dhe letërsisë, ai vjen në letërsi me ambivalencën e historianit dhe të shkrimtarit të shquar të humanizmit dhe të Rilindjes Evropiane, duke u bërë ndër prekursorët e parë të asaj lëvizje humaniste në gjirin e shoqërisë shqiptare të shek. XV, të njohur si shekulli i epopesë së shqiptarëve me në krye heroin e madh kombëtar Skënderbeun. Vepra e M. Barletit fitoi një hapësirë të gjerë receptimi kur vuri në qendër epopenë e ndritur të shqiptarëve kundër osmanëve nën udhëheqjen e Skënderbeut. Personaliteti dhe vepra e Marin Barletit nuk mund të kuptohet pa këtë vepër kryesore që i dha famë e përjetësi emrit të autorit. Po aq i madh është shërbimi që i bëri ky historian dhe shkrimtar kombit shqiptar duke shkruar nga te paret e kombit te vet nje veper madhore monumentale kushtuar kryetrimit shqiptar të shekullit XV, Gjergj Kastriotit, Skënderbeut. Vepra më e rëndësishme e Barletit titullohet “Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum Principis” (Historia e jetës dhe e bëmave të Skënderbeut, Princit të Epiriotëve). Barleti përdor etnonimin Epir dhe Epiriot për të dalluar përkatësinë e veçantë kombëtare të Skënderbeut. Kështu do të vepronin edhe shkrimtarët të tjerë më pas. Librin, siç e pohon vetë në parathënie, e shkroi nga dashuria, nderimi dhe magjepsja që krijoi figura dhe vepra e Skënderbeut. “Historia…” është një vepër e vëllimshme. Ajo ndahet në dy pjesë dhe ka 13 libra, siç quheshin atëherë kapitujt. Barleti e përshkruan jetën dhe veprat e heroit që nga koha kur qëndronte peng në oborr të sulltanit dhe deri në vdekjen e tij në Lezhë. Veprën e shkruan latinisht, siç thamë më lart, gjuhë e shkencës dhe e kulturës atë kohë, në Mesjetë. Ajo pati një horizont pritjeje të gjerë evropian.

Siç e thotë edhe në parathënie, ai ndjeu një nxitje të brendshme që nuk mund ta mposhte dot, veç po të donte të tradhtonte me turp atdheun dhe atë që ai kërkonte prej tij. Ai kishte pritur gjatë, ndonëse jo pa përvojë, një jetë për të më e zonja, më e aftë të merrte këtë nismë, ose siç shprehet ai “një penë më me fat”. Vepra u shkrua mbi bazën e kujtimeve personale, por edhe mbi burimin e kërkimeve dhe hulumtimeve në gjirin e atyre që ai i quante dëshmitarë “okularë” të ngjarjeve. Ai nuk le jashte vemendjes, si intelektual i formuar që është, edhe burimet e shkruara, kronika të ndryshme mesjetare, vepra etj.

Siç dihet, ajo pati një pritje të rrallë për kohën që e bëri autorin por po kaq heroin tone të pavdekshëm. Siç e thote vetë, siç janë shprehur edhe të tjerët më pas, ai ngriti “nje monument letrar” heroit tonë kombëtar, thuri një epope ne proze, të denjë për një luftëtar të madh dhe udhëheqës të suksesshëm siç ishte Skënderbeu. Bota intelektuale evropiane do ta miratonte veprën e autorit shqiptar. Përveç botimit të parë që u bë midis viteve 1508–1510 në Romë, nga Bernardin Vitali, shqiptar tipograf që kishte shpërndarë edhe “Rrethimin e Shkodrës” në Venedik. Ajo është ribotuar edhe tri herë në latinisht: më 1537 në Strasburg, më 1578 në Frankfurt mbi Main dhe më 1743 në Zagreb. Është përkthyer e përshtatur në gjermanisht (7 botime), italisht (4 botime), polonisht, portugalisht, frëngjisht, spanjisht, anglisht, rusisht, suedisht, greqisht, etj. Si të gjithë bashkëkohësit e tij, megjithëqe trajtesë historike veprën e tij, do ta mvishte me vlera letrare. Për këtë Barleti ka qenë i vetëdijshëm. Si i tillë është çmuar nga bashkëkohësit. Në shekujt e mëvonshëm ajo që ka qenë vlerë për kohën e tij, nuk është konsideruar si e tillë. Ndaj saj është mbajtur qëndrim kritik dhe i janë bërë vërejtje. Dhe do të duhej të hulumtoheshin arkivat venedikas dhe osmane që të provohej se vepra e tij, siç shkruan F.S. Noli, nuk është bazuar në trillime. Është më se e vërtetë se ajo edhe sot e gjithë ditën mbetet burimi i vetëm më i plotë dhe më autentik i shkruar nga një bashkëkombës i tij si M. Barleti që përveçse një historian apo historiograf, është edhe siç mund dhe duhet pritur, një shkrimtar i talentuar.

Duke synuar, siç e thotë titulli, të jetë një trajtesë historike apo histori, ajo nuk është një vepër e mirëfilltë letrare, por ka e përmban mjaft vlera artistike e letrare të pranueshme për kohën kur u shkrua. Duke qenë në të njëjtën kohë edhe vepër historike edhe letrare, ajo është, në kuptimin e sotëm dhe perspektivën e leximit, as vepër historike, as vepër letrare. Sigurisht ajo do pranuar ashtu siç është, si produkt i kohës së vet, si vepër ambivalente dhe si e tillë ajo ka zënë tashmë vendin e veprës më të shquar të letërsisë së hershme shqiptare.

Fakti që ajo u shkrua në latinisht dhe qarkulloi për disa shekuj në këtë gjuhë nuk përbën ndonjë fenomen të panjohur për kulturën evropiane, përkundrazi ajo është një fenomen i zakonshëm i kohës së vet, i lëvizjes humaniste dhe Rilindjes Evropiane që ndeshet edhe në letërsinë angleze, franceze, etj. “Historia e Skënderbeut” e Barletit ka vlera të njohura historike por ajo është në të njëjtën kohë edhe vepër përfaqësuese e lëvizjes humaniste dhe Rilindjes Evropiane. Dhe për këtë vepër Barleti, siç janë shprehur të gjithë studiuesit, nuk do të mund të zgjidhte subjekt më të përshtatshëm për të manifestuar entuziazmin humanist, vlerësimin dhe konsideratën më të lartë për qenien njerëzore, që ishte një qëndrim opozitar dhe sfidë ndaj shekujve të gjatë të Mesjetës.

Si mendim, që përfaqësonte forcën shoqërore të re, borgjezinë me idealet e saj progresiste, Humanizmi, do të hapte në historinë botërore siparin e Kohës së Re që do të sillte aq ndryshime në jetën materiale dhe shpirtërore të njerëzimit. Ajo pa atakuar pushtetin hyjnor, njihte dhe çmonte aftësitë e qenies njerëzore, forcën dhe vullnetin, bukurinë fizike e shpirtërore të saj. Një evolucion të paparë humanizmi shënoi në gjithë jetën shpirtërore të njerëzve dhe sidomos në sferën e krijimtarisë letrare. Frymëzimin e tyre për mundësitë e njeriut, humanistët e mbështetnin në adhurimin e botës së lashtësisë greko-romake. Ata çmonin shumë të drejtën e natyrshme të njeriut për të jetuar i lirë pa paragjykime dhe tabu të sajuara. Në këtë kuadër, në këtë klimë që zgjoi lëvizjen humaniste, mund të kuptohen fare mirë idetë e Barletit, që gjetën mishërim në veprat e tij. Me ndjenjat dhe mendimet e tij ai na shfaqet një përfaqësues tipik, i shquar i Rilindjes Europiane. Në veprën e tij madhore, duke vënë në qendër epopenë e popullit të vet kundër hordhive osmane, duke ngritur monumentin historik e letrar të heroit shqiptar të shekullit XV, Barleti do të lëvizte natyrshëm, pa u sforcuar në dy rrugë: në atë të humanizmit dhe të patriotizmit, duke shkrirë ato në një subjekt të vetëm, nga ku ai merr hapësirë të cmojë lart lirine e mendjes dhe personalitetit njerëzor që është i aftë të bëjë.

Për historinë dhe shkrimtarin humanist, epopeja shqiptare skënderbegiane është shembulli më i shkëlqyer për të treguar se çfarë është i zoti të bëjë një individ apo një komunitet kur lufton për një qëllim të shenjtë siç është liria. Sipas Barletit “aty ku është kërkesa për liri, aty është edhe e drejta”. Në veprën për Skënderbeun ka ndertuar kultin e lirisë që zotëron veprën. Ajo që i dallon shqiptarët është pikërisht lufta për liri, që i jep përmasë epopeje luftës së tyre. Me stilin e tij plot vlera letrare, ai shkruan për kohën e Skënderbeut si një kohë, kur: “…te gjithë kishin ne goje lirine… kudo oshëtinte emri i ëmbël i saj”. Zotimi i Skënderbeut në mbrojtje të lirisë e ka përjetësuar veprën e tij në historinë e shqiptarëve. Barleti entuziast i veprës së shqiptarëve me në krye Skënderbeun, ka artikuluar mendime që i bëjnë nder një letërsie në fillimet e veta, siç qe letërsia shqiptare. Fjalët: “Kryeni detyrën ndaj atdheut, për të cilin kurrë nuk duhet të turpëroheni se keni derdhur tepër gjak, se është luftuar sa duhet, sepse dashuria për të ia kalon çdo dashurie tjetër” mund të qëndrojnë në krye të çdo antologjie letrare të një populli të madh apo të vogël, me një tingull të përbashkët dhe përmbajtje universale. Barleti e adhuron Skënderbeun sepse sheh e gjen tek ai një mbrojtës të flaktë të atdheut e të lirisë së tij, e quan atë “çlirimtar dhe hakmarrës të lirisë”.

Në personalitetin e Skënderbeut, Barleti zbulon aq vlera dhe e paraqet të bukurën, të madhërishmen që ai përfaqëson fizikisht e shpirtërisht. Adhurues i zjarrtë i lirisë dhe i luftërave të drejta, ai di të urrejë ata që shkelin lirinë dhe u kundërvihen luftërave të drejta. Duke i qëndruar besnik të vërtetës, të cilën Barleti e çmon si njërën nga kërkesat themelore të historiografisë, ai ka vënë në gojën e kryetrimit shqiptar fjalë që shprehin një kuptim të thellë disa planesh. “Ne – u thotë Skënderbeu ushtarëve të vet në rrethimin e Beratit – s‘kërkojmë ndonjë gjë të huaj”. Ai mbron me forcë vetëm zotërimet shqiptare, truallin ku jetojnë prej shekujsh shqiptarët. Ai mbrojti deri në fund parimin e luftës së drejtë që bëjnë shqiptarët: “Unë nuk flas (…) me njerëz që i mohojnë luftërat e drejta”, shpreh qartë qëndrimin e tij heroi.

Në portretin moral dhe fizik të heroit, Barleti me stilin e tij të hovshëm e plot patos ka derdhur shumë hire që e bëjnë atë të përsosur si njeri, luftëtar dhe prijës. Ai është trim dhe strateg i rrallë, i afërt dhe i dashur e komunikues me ushtarët, i rreptë dhe i pamëshirshëm me ata që shkelin të drejtën dhe lirinë e tjetrit. Trimërinë e tij të jashtëzakonshme e njohin miqtë dhe armiqtë, por ai është zemërgjerë dhe tepër i butë në marrëdhënie me të vetët. Ai e urren skllavërin, Duke i qëndruar besnik së vërtetës historike, Barleti ka krijuar portretin e një prijësi humanist, ai ka ndërtuar historinë e jetës dhe të veprave të Skënderbeut duke futur në funksion edhe fantazinë krijuese që bëri që heroi kombëtar të ndriçojë me dritën e një personazhi të letërsisë humaniste. Fakti që në gojën e tij, Barleti ka vënë fjalime, letra që mund të mos jenë shkruar e shqiptuar kurrë pikë për pikë, por ata kurrsesi nuk ia ulin vlerën shkencore veprës së tij, por përkundrazi lëvizin brenda konceptit të tij për historinë dhe letërsinë që ai nuk i njeh të diferencuara, ato lëvizin sipas logjikës dhe parimit estetik të Horacit që ka përvetësuar që për të qenë i dobishëm e i kuptueshëm duhet të kesh dhe një formë e stil të këndshëm. Pikërisht këtë kishte parasysh Noli kur thotë për Barletin “Këndon liksht (dobët) por ka zë të bukur”, ose kur thekson ndonjë element “fiktion” në vepër, që sipas Nolit “sikur rrëfen romancë dhe jo histori”. Por pavarësisht vërejtjeve që mund t’i bëhen Barletit nga arritjet e kohës sonë në histori e letërsi, veprat e tij dhe sidomos “Historia e Skënderbeut” mbeten model i veprës shkencore-letrare për kohën e vet dhe me vlerë të përhershme për historinë e kulturës evropiane dhe shqiptare.

Tezat e hedhura dhe të sprovuara tashmë se veprat e tij dëshmojnë praninë e kulturës shqiptare në rrafshin evropian, se ai shkroi një epope në prozë, një vepër monumentale historike e letrare, se ai shkroi me “Rrethimin e Shkodrës” një kronikë të romanësuar apo të letrarizuar dhe me “Historinë e Skënderbeut” një biografi të romanësuar apo letrare kanë vënë në fokus të perspektivës së sotme të leximit vlera të veprës së autorit, nga më të shquarit e letërsisë së hershme shqiptare. Ai e dëshmon veten, përkundër modestisë brilante që shfaq, duke mos folur pothuajse fare për veten, për atë tërheqje dhe mungesë protagonizmi të admirueshme se është një historian që njeh metodën e shqyrtimit shkencor të fakteve si dhe një shkrimtar të rrahur në punë të shkrimeve. Hulumtimet arkivore si dhe studimet e kryera mbi veprën e tij e kanë vërtetuar tashmë besueshmërinë e të dhënave të tij. Ai si historian dhe si shkrimtar është humanist, i përket kryekëput lëvizjes humaniste evropiane. I rrëmbyer nga idetë humaniste ai do të kërkojë dhe do të gjejë në epopen vetëmbrojtëse që bënë shqiptarët me në krye Skënderbeun, dhe në aktin e fundit të kësaj epopeje që është mbrojtja heroike e Shkodrës, një manifestim të mundësive njerëzore. Ashtu siç ndodh tek të gjithë humanistët, vepra e tij është plot kujtime dhe ndikime nga bota antike. Fjalimet kanë pasazhe të tëra që të kujtojnë Ciceronin etj. Ai ka formimin klasik dhe figurat e mjetet e retorikës janë të zakonshme në veprën e tij. Tregimi i gjallë, emocionaliteti i lartë, proza e gjatë empatike e patetike, stili panegjerist, përdorimi i dendur i krahasimit, similitudës dhe antitezës i japin shkrimit të Barletit nota karakteristike individuale.

Vlerësimi i studiuesve që e kanë njohur në origjinal veprën, si F.S. Noli që shkruan për Barleti, dhe veprën e tij të shquar “Historia e Skënderbeut”: “Me latinishten elegante dhe stilin e kujdesur fitoi lexonjës anë e mbanë botës dhe e bëri të pavdekshëm kujtimin e Skënderbeut në Evropë”, e përcakton qartë vlerën e veprës së tij. Historiani dhe shkrimtari Marin Barleti është një figurë e shquar që shqiptarët i dhanë lëvizjes humaniste evropiane. Për kulturën shqiptare të kohës fill pas Skënderbeut, ai është një fillim i madh. Barleti ka shkruar edhe një vepër tjetër “Mbi jetën e papëve dhe të perandorëve” që me sa duket mbeti e pambaruar dhe si u përfundua u botua më 1555 në Romë. Veprat e M. Barletit, dhe veçanërisht “Historia e Skënderbeut” u bë burim frymëzimi për një letërsi të tërë shkencore dhe artistike si në Shqipëri dhe jashtë saj. Bibliografia e kësaj letërsie është tepër e pasur dhe me gjeografi të gjerë evropiane dhe botërore.

Prof.Dr. Fatbardha Fishta Hoxha

Dërgoi për botim: Besnik Fishta

Nën dënim të përhershëm institucional!

Nga Frank Shkreli

Para do ditësh isha duke lexuar një shkrim në përvjetorin e fillimit të punimeve të Konferencës së Paqës në Paris, (18-20 janar, 1919). Edhe kësaj radhe, për fat të keq, ashtu si zakonisht, zgjoi në mua një zemrim të thellë të radhës: keqtrajtimi historik, harresa ose anashkalimi — prej pothuaj një shekulli tani, i figurës së Fishtës, e sidomos i rolit të At Gjergj Fishtës në arenën ndërkombëtare, siç ishte Konferenca e Parisit, (1919, Frank Shkreli: 105-vjetori i Konferencës së Paqës – Wilsoni, Fishta, Noli dhe aktualiteti politik në Shqipëri | Gazeta Telegraf –vazhdon të jetë një njollë kombëtare turpi. Heshtja zyrtare edhe sot pas 35 vjet tranzicion vazhdon të jetë një dënim i përherëshëm i Gjergj Fishtës, nga Tirana zyrtare por edhe nga Prishtina zyrtare  

Fjalimi i Fishtës me atë rast, në mbrojtje të drejtave historike të shqiptarëve, mbetet një prej fjalimeve më klasikë të historisë shqiptare.  Jo vetëm në atë konferencë, por edhe në tubime të tjera ndërkombëtare, ku Fishta ka marrë pjesë: si konferencat ndër-ballkanike në Athinë, e Stambollë, 1930, ndër të tjera. Përfshir këtu rolin e Fishtës në përpjekjet shqiptare në marrëdhëniet fillestare shqiptaro-amerikane, Frank Shkreli: At Gjergj Fishta, arkitekt i marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, vazhdon të jetë i padëshiruar në vendin e vet | Gazeta Telegraf —  Frank Shkreli: Në kuadër të 100-vjetorit të marrëdhënieve shqiptaro-amerikane: At Gjergj Fishta, njëri prej protagonistëve kryesorë | Gazeta Telegraf,  pa përmendur kontributet e tija të mëdha e të shumta në fushën e gjuhës, kulturës dhe historisë shqiptare, në përgjithsi.  Sidomos, rolin e tij të pazëvendsueshëm në Kongresin e Manastirit, e shumë aktivitete historike të tij në mbështetje të interesave kombëtare, që në thelb kishin gjithmonë mbrojtjen e ekzistencës së Shqipërisë si shtet dhe të interesave kombëtare të gjithë shqiotarëve pa dallim. Si poet kombëtar, shkrimtar e politikan, të gjithë veprimtarinë e tij Fishta e përdori në mbrojtje të Shqipërisë dhe të drejtave të Kombit Shqiptar, ashtu që Shqipëria të mos zhdukej nga harta politike e Europës, pas 1918-s. Frank Shkreli: “Na thoni kush para shqiptarit i ngau qetë sinorëve të Ballkanit?” | Gazeta Telegraf

Pjesëmarrja e At Gjergj Fishta në Konferencën e Paqës në Paris, 20 janar 1919 ishte një rast historic ku  Poeti Kombëtar nuk pranoi vdekjen politike të Shqipërisë në duar të grabitqarve ballkans me miratimin e fuqive të mëdha evropiane.  Më 20 janar 1919, në sallonet e ftohta të Parisit, ku Fuqitë e Mëdha po rishkruanin hartën e Europës sipas interesave të tyre në Ballkan, Shqipëria nuk kishte ushtri, nuk kishte peshë ekonomike, nuk kishte as miq të sigurtë. Kishte, megjithatë, një zë. Dhe një nga zërat më të fortë ishte At Gjergj Fishta.

Mirëpo, të flasësh sot për meritat e Fishtës në Paris Janarin e vitit 1919 dhe në nivel ndërkombëtar, në përgjithsi, është krejtsisht e padëshirueshme për historinë zyrtare aktuale nostalgjike enveriste, që për interesa ideologjike as nuk do t’ia dijë se Fishta veproi si burrë shteti në momentin kur kombi rrezikonte të zhdukej. Si mund të mbrojnë sot historianët nostalgjikë të komunzmit enverian rolin e Gjergj Fishtës në mbrojtje të shtetit shqiptar, kur ky shtet Shqipëria komuniste e kishte shpallur atë armik e tradhtar, për pothuaj një gjysëm shekulli. Sot heshtin, gjithnjë për Fishtën.  Por faktet janë kokëforta dhe flasin edhe sot. Më shumë se një shekull më parë, Fishta ishte në Paris, në zemër të diplomacisë botërore, duke mbrojtur Shqipërinë kur ajo trajtohej si monedhë këmbimi.  Ndonëse i njohur si poet kombëtar Fishta nuk shkoi të recitonte poezi në Paris, por të artikulonte një të vërtetë politike: se Shqipëria kishte të drejtë të ekzistonte si komb i plotë.

Fishta u fliste evropianëve në emër të një historie që Evropa bënte sikur nuk e njihte. Ai përdori argumentin kulturor, etnik e gjuhësor – armë që diplomacia cinike  eevropiane e kohës i përçmonte, por që historia i mban mend. Por jo regjimi komunist as historia zyrtare e shqiptarëve e cila edhe sot e kësaj dite nuk i falë “fajin”, Fishtës, se një klerik katolik shqiptar si Gjergj Fishta kishte përfaqësuar Shqipërinë para Perëndimit, si përfaquses i elitave anti totalitare evropiane dhe njëri prej dëshmitarëve më të shquar të Kombit shqiptar që nuk lidhej as me Moskën as me Beogradin. Duket se ky mentalitet për figurën e  Fishtës vazhdon edhe sot në radhët e elitave shqiptare të edukuara në frymën internacionaliste komuniste, që për fta të keq, mbizotëroj ë edhe sot shkrimin e  historisë të shelullit të kaluar

Prandaj Fishta u shpall “reaksionar”, u fshi nga tekstet, u varros për herë të dytë – këtë herë në harresë të organizuar dhe të sanksionuar, zyrtarisht.  Janari, 1919 I konferencës së Parisit nuk përmendet –Nuk ka pllaka përkujtimore. Nuk ka akademi solemne. Nuk ka asnjë datë zyrtare që të kujtojë se Janar 1919, Gjergj Fishta ishte aty ku po merreshin fatet e Kombit. Ka vetëm heshtje! Heshtja nuk është rastësi. Ajo është vazhdimësi.  Sepse pranimi i Fishtës si figurë politike ndërkombëtare do të thotë për ta, pranimin e një të vërtete të pakëndshme, por e mohuar nga elitat komuniste të pas 1945-ës: se elita shqiptare e para-komunizmit ishte më europiane, më dinjitoze dhe më largpamëse sesa shumë nga ata që erdhën pas, përfshir këta që ende janë gjallë e vendlsin për fatin e figurave historike si Gjergj Fishta.

Por duan ose nuk duan këta pseudo historian, Gjergj Fishta në Paris nuk është episod anësor; është provë. Provë se Shqipëria kishte zë përpara se t’ia prisnin gjuhën. Dhe çdo përpjekje nga ana e këtyre mohuesve zyrtarë të rolit të Fishtës, qoftë edhe në konferencën e Parisit, Janar, 1919 me qëllim për ta mbajtur Fishtën vetëm brenda kornizës së letërsisë e poezisë, është një akt i qëllimshëm, por një  akt politik i vonuar. 

Ndonëse me fjalorin e fortë të Gjergj Fishtës, me 20 janar 1919, Shqipëria foli në Paris. Por sot lind pyetja se kush ka interes që ai zë i fortë të mos dëgjohet më? Ka figura të mëdha që historia i nderon me ceremoni, përkujtimore dhe ka figura që historia dhe disa pseudo- historianë frikësohen prej tyre. Gjergj Fishta i përket kësaj të dytës. Jo sepse ishte i gabuar, por sepse ishte i drejtë në kohë të gabuar për pushtetet. Prandaj u hesht. Prandaj u fshi. Prandaj, edhe sot, trajtohet me një rehabilitim gjysmak, sa për dekor dhe jo për të vërtetën historike. Sipas tyre, Fishta duhet të mbetet poet folklorik, por jo arkitekt orientimi strategjik.  Frank Shkreli: At Gjergj Fishta dhe Akademia e Shkencave të Shqipërisë | Gazeta Telegraf – një hap para e dy mbrapa.  Në një tubim kushtuar Fishtës  pesë vjetë më parë organizuar nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë, u fol për poezinë e letërsinë. kryesisht.  Por Fishta ishte dhe është më shumë se poet e letrar! Një akademi që hesht përballë padrejtësisë historike, heq dorë nga misioni i saj.  Fishta ishte mendimtar i madh politik, aktor diplomatik dhe zë moral i kombit shqiptar në një nga momentet më të rrezikshme të ekzistencës së tij si shtet. Në Paris, më 1919, ai artikuloi çështjen shqiptare në gjuhën që bota perëndimore e kuptonte: gjuhën e parimeve, të drejtës dhe dinjitetit kombëtar. Dhe mbi të gjitha, ai e kuptoi se shpëtimi politik i Shqipërisë nuk mund të vinte nga Lindja, as nga aleancat ballkanike, si “Ballkani i Hapur” I kohëve moderne, por nga Perëndimi demokratik, ku SHBA-ja në fillim shekullit XX, po shfaqej si fuqi morale pas Luftës së Parë Botërore. Ndryshe nga diplomatët rastësorë, përshir ata të sotmit, At Gjergj Fishta e shihte Amerikën jo thjesht si fuqi ushtarake, por si model politik dhe civilizues. Amerikën e konsideronte si shpresën morale dhe politike të shqiptarëve, jo Europa e pazareve.

Por për fat të keq të shqiotaraëve, kjo e vërtetë u bë e papranueshme për regjimin komunist të Enver Hoxhës, i cili ndërtoi legjitimitetin e vet mbi mohimin e çdo tradite perëndimore. Ndërkohë që Fishta u shpall “armik”, e “tradhëtar” u ndalua, u përjashtua nga shkollat dhe nga kujtesa kombëtare për pothuaj një gyjsëm shekulli komunizëm. Por ajo që është edhe më e rëndë: pas rënies së komunizmit, kjo padrejtësi dhe gtradhëti kombëtare nuk u korrigjua, plotësisht. U fol e po flitet për  Fishtën por nuk u tha as nuk thuhet e vërteta e plotë, sidomos, për rolin politik dhe ndërkombëtar diplomatik të Fishtës. Është botuar poezia, por shmanget politika. U pranua gjuha, por u refuzua dhe refzohet mendimi i tij.

Në rend të parë, jo vetëm klasa politike e këtyre 35-viteve tranzicion i ashtuquajtur “post-komunist”, por edhe institucionet shqiptare sot si – Akademia e Shkencave, entet kulturore dhe arsimore zyrtare – kanë dështuar të ballafaqohen me këtë borxh historik. Sepse ta pranosh Fishtën siç ishte, do të thotë të pranosh se historiografia zyrtare ka qenë e shtrembëruar për dekada. Do të thotë të pranosh – në kundërshtim me mësimet e komunizmit — se orientimi natyror i Shqipërisë ka qenë Perëndimi, jo Lindja. Dhe kjo kërkon guxim intelektual e moral, jo vetëm ceremoni. Fishta vazhdon të jetë i pakëndshëm për pushtetin, sepse ai nuk mund të instrumentalizohet. Sepse ai nuk flet gjuhën e kompromisit moral. Ndërsa na kujton se shteti shqiptar u mbrojt nga pena, mendja dhe fjala po aq sa edhe nga pushka. Dhe se pa zëra moral e atdhetar si i tij, Shqipëria do rrezikonte të mos ekzistonte fare.

Sot flasim me të drejtë për ndjenjat pro-perendimore të shqiptarëve, për miqësinë shqiptaro-amerikane, sidomos. Por kjo miqësi nuk lindi dje. Ajo ka rrënjë, madje rrënjë të thella.  Dhe një nga rrënjët e saj është Gjergj Fishta i cili ishte ndër ata që besoi Amerikës që në fillim, kur Shqipëria ishte e braktisur nga Evropa kur Fishta i foli botës në Paris, janarin e viti 1919, kur Shqipëria nuk kishte zë. Ta mohosh këtë, do të thotë të mohosh vërtveten historike.

Shqiptarët sot nuk kanë nevojë për një Fishtë të zbukuruar. Kemi nevojë për Fishtë të vërtetë: ashtu siç është e siç ka qenë: me mendim politik, me qëndrim perëndimor, me guxim moral e trim atdhetar. Vetëm atëherë do të mund të themi se jemi çliruar jo vetëm nga influencat ende të gjalla nga diktatura politike komuniste, por edhe nga trashëgimia e heshtjes ndaj së VËRTETËS ndaj rolit politik e ndërkombltar të Fishtës.   Sepse kombet nuk dëmtohen vetëm nga armiqtë historikë. Dëmtohen edhe nga harresa e qëlimshme, sidomos nga harresa dhe heshtja zyrtare ndaj së vërtetës.  Dhe harresa e Gjergj Fishtës ka qenë, për shumë kohë — edhe në sytë e shumë vezhguesve — vazhdon të jetë politikë zyrtare e shtetit shqiptar që po dëmton rëndë historiografinë e vërtetë të Kombit shqiptar.  Mjaft është mjaftë! Gjergj Fishta nuk ka nevojë për dekorata. Ai ka nevojë për drejtësi historike. Dhe drejtësia historike fillon me një akt të thjeshtë, por të guximshëm e moral: të pranohet se për dekada keni gënjyer veten dhe të gjithë shqiptarët kudo për rolin e At Gjergj Fishtës në Konferencën e Paqës të Janarit, 1919, por jo vetëm. Për faktin se keni pranuar dhe po zbatroni gjithnjë një histori të filtruar nga ideologjia komuniste. Duhet të kërkoni falje dhe të pranoni me guxim, trimërisht, se vazhdoni të heshtni për Fishtën jo vetëm nga rehatia, por edhe nga frika ose nga konformizmi akademik, për hir të një vendi pune. Siç e kam thënë shpesh në shkrimet e mia modeste të dekadave të kaluara në lidhje me krimet e komunizmit, një komb që nuk u kërkon falje viktimave të tija dhe nuk kujton të vërtetat e rolit historik që kanë luajtur në historinë kombëtare figurat e mëdha të kombit si At Gjergj Fishta, ai komb, heret ose vonë, është i dënuar të mbetet i vogël.

Frank Shkreli