Kur ministri i jashtëm Muhamet Kapllani firmosi në Washington pas 52 vitesh të ngrirë.

Nga ROLAND QAFOKU

Është firmë e artë ajo që ndihmëssekretari i shtetit për Europën dhe Kanadanë, Raymond Seitz, hodhi më 15 mars 1991 në memorandumin për palën amerikane, i cili është njëkohësisht edhe dokumenti zyrtar i rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike mes SHBA-së dhe Shqipërisë. Ndërsa Seitz ishte udhëzuar nga shefi i tij, James Baker, miratimin nga pala shqiptare e kishte Fatos Nano, në atë kohë vërtet pasardhës i kryeministrit komunist Adil Çarçani, por i moderuar dhe i predispozuar për të bërë ndryshime, një prej të cilave ishte vendosja e marrëdhënieve me SHBA-në. (AMPJ, Korrespodenca e informacioneve mbi takimet mes ekspertëve dhe diplomatëve për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike SHBA-Shqipëri janar-mars 1991, Dosja 851, Viti 1991, Fleta 76.

Nano ka meritën jo vetëm që urdhëroi dhe udhëzoi përgatitjen sa më të shpejtë të dokumentacionit, por edhe për faktin që edhe pse pala amerikane kishte propozuar që Shqipëria të përfaqësohej me zëvendësministrin e Jashtëm, Nano e ngriti nivelin e përfaqësimit të Shqipërisë duke dërguar me urgjencë për në SHBA ministrin Muhamet Kapllani. Ai u nis nga Tirana më 12 mars dhe gjithçka u realizua më 15 mars. (AMPJ, Korrespodenca e informacioneve mbi takimet mes ekspertëve dhe diplomatëve për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike SHBA-Shqipëri janar-mars 1991, Dosja 851, Viti 1991, Fleta 106)

Të premten e 15 marsit në sallën e traktateve të Departamentit të Shtetit, fiks në orën 11.00 me orën e Washington-it dhe 17.00 me orën e Shqipërisë, përbri njëri-tjetrit gjendeshin Muhamet Kapllani i Shqipërisë dhe Raymond Seitz i SHBA-së. Kapllani ishte ministri i parë i Jashtëm që shkelte në Departamentin e Shtetit dhe Seitz diplomati i parë amerikan që po riaktivizonte një dokument të pluhurosur e të futur në sirtarët e mbyllur për shumë dekada. Me pesë nene në katër faqe, ata që e kishin përgatitur ishin kujdesur deri në detaje. Letra e memorandumit origjinal ishte e trashë dhe jo e zakonshme dhe çdo fletë ishte stolisur me dy vija të kuqe anash. Në kokën e memorandumit shkruhej me germa kapitale:

MEMORANDUM MIRËKUPTIMI MIDIS QEVERISË SË REPUBLIKËS POPULLORE SOCIALISTE TË SHQIPËRISË DHE SHTETEVE TË BASHKUARA TË AMERIKËS LIDHUR ME RIVENDOSJEN E MARRËDHËNIEVE DIPLOMATIKE. (AMPJ, Korrespodenca e informacioneve mbi takimet mes ekspertëve dhe diplomatëve për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike SHBA-Shqipëri janar-mars 1991, Dosja 851, Viti 1991, Fleta 138-141)

Përveç fjalës “socialiste”, ajo që stonoi ishte edhe fakti se në të gjithë tekstin shqip mungonte shkronja “ë”. Por ç’rëndësi kishin këto? Dy vajza asistente u dhanë nga një stilograf në duar dhe ky ishte momenti i bekuar kur dy firma të rënda, ajo e Muhamet Kapllanit dhe Raymond Seitz, u hodhën në një dokument në dy kopje. Memorandumi u firmos në anën e majtë nga Muhamet Kapllani dhe në anën e djathtë nga Raymond Seitz, duke lënë një nga gjurmët më të rëndësishme në historikun e dy vendeve. (AMPJ, Korrespodenca e informacioneve mbi takimet mes ekspertëve dhe diplomatëve për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike SHBA-Shqipëri janar-mars 1991, Dosja 851, Viti 1991, Fleta 134, 135, 136).

Ishin momente kur të dy diplomatët po shkruanin historinë. E ndërsa Seitz ishte pa shumë emocione dhe shumë i sigurt në atë që po bënte, Muhamet Kapllanit po i ndodhin gjëra që vetëm pak muaj më parë ishin në kufijtë e pabesueshmërisë. Me peshën e ministrit të parë të Jashtëm në historinë e shtetit shqiptar që ndodhej brenda kancelarisë së SHBA-së, ai vërtet ndihej mirë, por në këtë atmosferë kishte edhe hutim. Një pjesë të emocioneve po ia hiqnin ata shqiptarë të SHBA-së që kishin mbushur sallën. As i njihte e as i kishte parë më parë, por e kuptonte se ishin pjesë e ndarë e një kombi. Për 52 vjet mes Shqipërisë dhe SHBA-së kishin ndodhur shumë ngjarje, përveç njërës, nuk ishin shkëmbyer as marrëdhënie e as ambasadorë.

Me një fjalim prej 668 fjalësh të përdorura në afro 5 minuta, Raymond Seitz elektrizoi të gjithë ata që ishin prezentë. Fjalët e para që nxori nga goja ishin plot emocion dhe të shoqëruara me duartrokitje:

“Sot, pas një periudhe prej 52 vjetësh, SHBA-ja dhe Shqipëria po vendosin marrëdhënie diplomatike me shpresën për të ndërtuar lidhje miqësore dhe të frytshme mes dy popujve tanë.” (AMPJ, Korrespodenca e informacione mbi takimet mes ekspertëve dhe diplomatëve për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike SHBA-Shqipëri janar-mars 1991, Dosja 851, Viti 1991, Fleta 92-95)

Ndonëse kishin kaluar 45 vjet nga largimi i misionit amerikan nga toka shqiptare, Seitz e vijoi punën aty ku e kishin lënë paraardhësit e tij, teksa tha:

“Marrëdhëniet midis dy vendeve tona e kanë fillimin në agimin e këtij shekulli kur presidenti Woodrow Wilson i dha shtetit të ri shqiptar përkrahjen e Amerikës. Kjo lidhje nuk u harrua kurrë nga mijëra amerikanë me origjinë shqiptare, disa prej të cilëve janë sot në këtë dhomë, e të cilët ishin në kontakt me Atdheun gjatë gjithë këtyre viteve…” (Shkreli Frank, Një ngjarje në historinë e marrëdhënieve amerikano-shqiptare që shpesh anashkalohet, gazeta “Telegraf ”, 4 tetor 2021)

Në fund, Seitz falënderoi të gjithë ata që kontribuuan për atë moment, por në mënyrë të veçantë shqiptarët e Amerikës që sipas tij kishin dhënë aq shumë. Mes tyre në atë sallë ishte edhe Frank Shkreli, një shqiptar-amerikan i njohur si gazetar dhe në ato momente zëvendësdrejtor i Euroazisë në radion “Zëri i Amerikës”. Për Shkrelin janë të papërshkrueshme atmosfera dhe emocionet e këtij momenti dhe është e rrallë që edhe pse kanë kaluar 30 vjet ai mban mend fjalë për fjalë fjalimin e ndihmëssekretarit Seitz.

(Shkreli Frank, publicist, gazetar, ish-drejtor i VOA, dëshmitar i nënshkrimit në Uashington të memorandumit të riven-dosjes së marrëdhënieve mes SHBA dhe Shqipërisë. Intervistë e dhënë posaçërisht për këtë libër për autorin, 15 tetor 2021)

Edhe ministri i Jashtëm i Shqipërisë, Muhamet Kapllani, foli me jo pak emocion. Me një anglishte të rrjedhshme, ministri i parë i Jashtëm pas rrëzimit të komunizmit foli me ato fjalë që ia kishte dashur zemra t’i thoshte edhe vite më parë, por që nuk e kishte të mundur. Përdori 325 fjalë në dy minuta dhe e cilësoi privilegj dhe nder që qeveria i kishte ngarkuar të nënshkruante këtë dokument që sipas tij ishte historik. Kapllani la një përshtypje tepër pozitive teksa mes fjalëve tha:

“Po mbushim një boshllëk që është ndier për shumë kohë midis nesh. Ne po krijojmë kushte të favorshme për të plotësuar kohën e humbur. Ky nuk është thjesht një moment simbolik i hedhjes së një firme në një dokument. Ai është një çast vendimtar në rrugën e marrëdhënieve tona.”(Korrespodenca e informacioneve mbi takimet mes ekspertëve dhe diplomatëve për rivendosjen e marrëdhënieve diploma-tike SHBA-Shqipëri janar-mars 1991, Dosja 851, Viti 1991, Fleta 92-94)

Ndërsa në Ministrinë e Jashtme në Tiranë radiogrami për gjithçka që ndodhi në Uashington mbërriti në orën 19.30, me orën e Shqipërisë. Në lajmet e orës 20.00 të Radio-Televizionit Shqiptar lajmi u dha si një njoftim kryesor. Spikeri lexoi thatë të pashoqëruar me pamje atë që kishte ndodhur tri orë më parë matanë Oqeanit Atlantik: Shqipëria vendosi marrëdhënie diplomatike me SHBA-në. Në Tiranën dhe Shqipërinë e tallazuar me zhvillime ritmike ky lajm u prit si me entuziazëm. I vetmi problem që e ulte dozën e entuziazmit ishte ironia se marrëdhëniet me SHBA-në po i rivendosnin komunistët, po ata që nuk kishin dashur për 45 vjet.

Lajmi, në fakt, në SHBA ishte përhapur që ditë përpara hedhjes së firmës dhe dashamirësit u dukën që ato ditë. 24 orë përpara nënshkrimit, një nga pinjollët e dinastisë Kennedy ishte i pari që përshëndeti këtë akt, edhe pse ende nuk ishte bërë zyrtar. Biznesmeni Michael Kennedy, djali Bob Kennedy, ish-Prokurorit të Përgjithshëm dhe vëllait të presidenti Kennedy, i dërgoi një telegram Ramiz Alisë për vendosjen e marrëdhënieve.

Pas firmës së rëndë të rivendosjes së marrëdhënieve puna e dytë ishte dërgimi në Shqipëri i diplomatëve të parë që ishin edhe përfaqësuesit e parë amerikanë në vendin tonë. Seitz nuk humbi kohë dhe njëkohësisht me vendosjen e marrëdhënieve nxori urdhrin për emërimin e përfaqësuesit të parë diplomatik amerikan që do të vinte në Shqipëri. Dhe këtë e bëri të ditur gjatë momentit të nënshkrimit të marrëdhënieve, teksa tha:

“Ne synojmë që SHBA-ja të dërgojë një delegacion në Shqipëri në një të ardhme të afërt për të zgjeruar kontaktet me qeverinë shqiptare për fillimin e përgatitjeve dhe për vendosjen e misionit diplomatik.” (AMPJ, Korrespodenca e informacioneve mbi takimet mes ekspertëve dhe diplomatëve për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike SHBA-Shqipëri janar-mars 1991, Dosja 851, Viti 1991, Fleta 96-98).

Pas 31 vjetësh, Frank Shkreli riprodhon me shumë pak ndryshim ato që Seitz tha në sallën e memorandumeve dhe ajo që ai e perifrazon ka shumë pak ndryshim me tekstin origjinal që ndodhet në arkivin e Ministrisë së Jashtme. Kujton Shkreli:

“Ne kemi në plan që brenda një kohe të shkurtër të dërgojmë një delegacion në Shqipëri për të zgjeruar kontaktet me qeverinë dhe popullin shqiptar, si edhe për të filluar përgatitjet për hapjen e misionit diplomatik…”. (Shkreli Frank, publicist, gazetar, ish-drejtor i VOA, dëshmitar i nënshkrimit në Uashington të memorandumit të riven-dosjes së marrëdhënieve mes SHBA-së dhe Shqipërisë. Intervistë e dhënë posaçërisht për këtë libër për autorin, 15 tetor 2021)

(Pjesë nga libri “Ambasadorët amerikanë në Shqipëri 1922-2022”, Onufri 2022)

Prof. Muhamed Mufaku/

Në Damask, si në shumë qytete në Lindjen e Mesme, mbahen gjatë muajit Ramazan iftare me karakter familjar të gjerë ose shoqëror, që mbledhin një familje të madhe ose një komunitet, ku shtrohen atje muhabete të ndryshme që kanë të bëjnë me preokupimet e ndryshme, e sidomos tani gjatë luftës së re në Lindjen e Mesme, ku raketat iraniane gati kalojnë për ditë mbi Damaskun për në Izrael.

Mirëpo, iftari kësaj here ishte më ndryshe se iftari i 2025 si nga numri i të pranishmëve ashtu edhe nga temat që u shtruan. Iftari në 2025 u mbajt vetëm disa muaj pas rrëzimit të diktaturës së familjes Asad që sundoi gjatë 1970–2024, pra kur vendi sa kishte dalë prej një lufte shkatërruese që i shtyu miliona të ikin jashtë Sirisë. Tani, pasi që regjimi i ri u stabilizua duke marrë përkrahje të mirë ndërarabe (e sidomos nga Arabia Saudite) dhe ndërkombëtare (sidomos nga SHBA dhe presidenti Trump personalisht), e duke hapur rrugën për shpresa të reja në jetën politiko-ekonomike dhe shoqërore, iftari që u mbajt më 5.3.2026 tregoi disa shenja të reja për atë ç’ndryshoi në Siri.

Iftari, si vjet, me nja 90 arnautë, u mbajt në një restorant të madh në qendër të Damaskut shumëmilionësh. Kjo vetvetiu tregon shumë. Në kohën kur u formua Shoqëria e parë shqiptare në Damask (1947) kryeqyteti nuk kishte më shumë se 250 mijë banorë dhe ishte lehtë të kalohej nëpër lagje të Damaskut në këmbë ose në tramvaj midis lagjeve ku banonin shumica e shqiptarëve në veri të Damaskut. Mirëpo, më vonë Damasku u shtri në katër anët nëpër fusha e male dhe shqiptarët u shpërndanë në shumë lagje prej viteve 60 të shek. XX.

Nga ana tjetër, me vendosjen e regjimit njëpartiak më 1963 e më pastaj të sundimit të dinastisë Asad gjatë 1970–2024, liritë politike dhe shoqërore u kufizuan dhe u përqendruan në shërbim të pushtetit, kështu që shqiptarët që janë afër 10 mijë në Siri pësuan më shumë sepse nuk kishin ndonjë të veten në pushtet. Më 1974 u hap një dritare e një shprese të madhe me fillimin e Seminarit Ndërkombëtar për Gjuhë, Letërsi e Kulturë Shqiptare për të Huaj (SNGJLKSH) në Prishtinë, sepse prej 1975 shkonin atje arnautët e Damaskut për ndonjë paraqitje ose për kurset e gjuhës shqipe. Ky kanal ishte edhe organ frymëzimi pasi që i lidhte shqiptarët e Sirisë, që janë me shumicë prej Kosove, me trungun kombëtar. Mirëpo, nga 2008 u mbyll ky kanal për shkak të ashpërsimit të sistemit të vizave për sirianët, deri kur me një përpjekje maksimale e me një mirëkuptim të MPJ u hap përsëri më 2024 për një kategori të kufizuar.

Në këtë iftar të madh morën pjesë përfaqësues të gjitha shtresave dhe gjeneratave të shqiptarëve të Damaskut: klerikë, intelektualë, biznesmenë, ushtarakë, punëtorë, studentë, pleq e të rinj. Iftarin e hapi solemnisht gjenerali i ushtrisë siriane Andyl Jashari, me origjinë prej Kosove, i cili mbajti edhe një fjalë përshëndetëse. Në fund të iftarit u mbajtën tri fjalime. Fjalimin e parë e mbajti kleriku Abdylkader Numani, imam i një xhamie në jug të Damaskut, përndryshe me origjinë nga Kosova, që e theksoi rëndësinë e këtij takimi që i mblodhi kaq shqiptarë për herë të parë prej 1947, sa që shumë prej tyre u njohën mes veti në këtë rast. Për këtë ai theksoi edhe rëndësinë e gjuhës shqipe që po asimilohej.

Fjalën e dytë e mbajti autori i këtij teksti që e lidhi rëndësinë e mësimit të gjuhës me riaktivizimin e Shoqërisë shqiptare të themeluar më 1947 dhe të pasivizuar më 1949, përkatësisht me grushtetin e parë ushtarak në Siri, pasi që me rrëzimin e diktaturës më 8.12.2024 nuk ka më pengesa as politike as ligjore. Në këtë drejtim u theksua edhe njohja e Republikës së Kosovës nga ana e Sirisë, që pritet të kurorëzohet me marrëveshje për ngritjen e marrëdhënieve diplomatike dhe hapjen e një ambasade ose konsullate në Damask, që do të kishte një domethënie të madhe për arnautët e Sirisë. Në fjalën e fundit, gjenerali Jashari e përkrahu idenë për riaktivizimin e Shoqërisë shqiptare dhe u zotua se pas Bajramit të fillojë sendërtimi i iniciativës për riaktivizimin e Shoqërisë.

Ky iftar që mori këtë drejtim dhe u kurorëzua me zotimin për riaktivizimin e Shoqërisë shqiptare në Damask ka kontekstin e vet më 2026, sikurse ai më 1947 kur u themelua kjo shoqëri. Viti 1947 karakterizohet në Sirinë e dalë prej Luftës II Botërore me një skamje të madhe që përfshinte shqiptarët që me shumicë erdhën dhe u vendosën në Damask midis dy luftërave botërore. Po në atë kohë (1947–1948) erdhën edhe emigrantët politikë nga Kosova e Shqipëria si dhe u vërshuan refugjatët palestinezë sa që qeveria siriane nuk ishte më në gjendje të ofronte më ndihmë për refugjatët. Kjo skamje ishte ajo që e shtyri parinë shqiptare të mblidhej e të formonte Shoqërinë mirëbërëse shqiptare, që kishte për qëllim urgjent ndihmën për nevojtarët.

Ky kontekst del tani edhe më i prekshëm. Pas një lufte të vazhdueshme 15 vjet dhe shkatërrimit deri në themel të një lagjeje shqiptare në jug të Damaskut, shumë shqiptarë mbetën pa strehim e punë. Sipas të dhënave të organizatave ndërkombëtare 90% e sirianëve jetojnë në varfëri, që përfshin edhe shqiptarët. Por në të njëjtën kohë kemi tani edhe biznesmenë shqiptarë që janë në gjendje të ofrojnë ndihmë. Njëri prej tyre është edhe Kenan Hixhazi, i cili ishte kosponsor i këtij iftari të madh, po i cili ofroi shumë paketime me ushqim që i prodhon fabrika e tij New Park.

Në këtë kontekst, pjesëmarrësit në këtë iftar dolën me një shpresë të re për ditë më të mira, sepse u përmend se Shoqëria e re shqiptare nuk do të japë vetëm ndihma për nevojtarët por edhe libra dhe kurse të gjuhës shqipe për ata që shprehën interesim ta mësojnë gjuhën shqipe.

Legjenda: Gjeneral Andyl Jashari, i dyti nga e majta, midis arnautëve në iftar.

Bujar Leskaj/

Natën e 4 e 5 marsit të vitit 1998, Prekazi rrethohet nga forcat e shumta ushtarake dhe policore. Ishte hera e tretë që rrethohej kulla e familjes Jashari! Betimi i Adem Jasharit: “Nëse duhet të vdesë dikush, më mirë unë, sesa Kosova ime! Do të ishte betimi i LIRISË!

Flijimi i Adem Jasharit, Komandantit Legjendar dhe 54 pjesëtarëve të familjes së tij, do të ishte simfonia e qëndresës së pamposhtur të Kosovës, rrënjët dhe maja e historisë së luftës për liri dhe bëri që Kosova të mundë frikën dhe të hapë shtigjet e lirisë dhe të ardhmërisë.

Çdo 5, 6, 7 mars, për çdo vit vëmendja e të gjithë kombit shqiptar kthehet nga Prekazi legjendar, që i dha Kosovës aq shumë. Madje dëshmoi se çmimi i lirisë është shumë i shtrenjtë, por më i çmuari.

Ademi Jashari lindi në Prekaz, më 28 nëntor të vitit 1955, një datë simbolike kjo, sepse përkon me 28 nëntorin e viti 1443, kur Gjergj Kastrioti ngriti Flamurin në Krujë dhe me datën tjetër të historisë, 28 nëntorin 1912, kur Ismail Qemali shpalosi në Vlorë flamurin e Pavarësisë të Shqipërisë. Me qëndresën, përkushtimin, luftën e tij, Adem Jashari i tejkalon përmasat e heroit kombëtar, sepse vepra dhe akti vetëflijues me gjithë familjen, janë ngjarje unikale në Histori.

Epopeja e familjes Jashari është shkruar me gërma të arta në Histori, ashtu siç është shkruar në Histori me gërma të arta edhe sakrifica e Fehmi Lladrovcit, i cili përpara se të vritej iu drejtua bashkëluftëtarëve të tij me fjalët: “Ku ka ditë më të mirë se sot për të vdekur për atdhe. Mos u frikësoni, kush e ka dekën ka për të rënë në altarin e Lirisë. Kemi për të bërë luftë, që do të futet në analet e historisë.” Lavdi familjes Jashari, UÇK-së dhe gjithë dëshmorëve të kombit, të rënë për Liri dhe Pavarësi!

Paralele të thella mbi barazinë, lidershipin dhe unitetin historik

Nga Rafael Floqi 

Në historinë e popujve ekzistojnë momente kur bashkimi merr formë simbolike dhe shndërrohet në mit, dhe momente të tjera kur ai mishërohet në akt konkret politik e ushtarak. Në Britaninë mesjetare, figura e King Arthur dhe Tryeza e tij e Rrumbullakët në Camelot u bënë simbol i barazisë kalorësiake dhe rendit moral. Në Shqipërinë e shekullit XV, Gjergj Kastrioti Skënderbeu mblodhi princërit në Lezhë dhe krijoi Besëlidhjen e Lezhës, një aleancë reale për mbijetesë kombëtare. Njëra është mit, tjetra histori. 

Por të dyja janë narrativa të unitetit përballë rrezikut ekzistencial. Ka vende që janë thjesht qytete. Dhe ka vende që janë histori e gjallë. Lezha është një nga ato hapësira ku guri, gjaku dhe fjala u bashkuan për të krijuar një akt që ndryshoi rrjedhën e historisë shqiptare.  Më 2 mars 1444, në katedralen e Shën Nikollës, princërit shqiptarë u mblodhën për të bërë diçka që dukej pothuajse e pamundur për kohën: të bashkoheshin. Kjo ngjarje u njoh si Besëlidhja e Lezhës – ose Lidhja Shqiptare e Lezhës – dhe përbën kulmin e traditës shtetformuese shqiptare në Mesjetë.

Por Lezha nuk është vetëm një kujtim i largët. Ajo është një mesazh. Dhe ky mesazh sot duhet të dëgjohet sërish

Rrethi dhe Besa – Forma dhe Thelbi

Tryeza e Rrumbullakët nuk ka krye. Në një botë feudale ku rendi përcaktohej nga hierarkia, rrethi ishte revolucion simbolik. Mbreti Arthur, ndonëse sovran, ulet si pjesë e rrethit  primus inter pares, i pari ndër të barabartët.

Besëlidhja e Lezhës nuk kishte një tavolinë rrethore fizike, por kishte një koncept po aq të fortë: besën. Besa krijoi një rreth moral të padukshëm midis princërve shqiptarë. Secili ruante autonominë e vet feudale, por në momentin e betimit, ata hynë në një bashkim që i vendoste në të njëjtin nivel përballë armikut. Në Camelot barazia simbolizohet nga forma; në Lezhë barazia afirmohet nga fjala e dhënë.

Kështu më 2 Mars 1444 – Kur Shqiptarët Vendosën të Bëhen Një

Në këtë kuvend morën pjesë princërit më të rëndësishëm të kohës: Gjergj Arianiti  Andrea Topia, Teodor Korona Muzaka ,Gjergj Stres Balsha, Pal dhe Nikollë Dukagjini, Lek Zaharia ,Pjetër Spani, Lek Dushmani, Stefan Çernoviçi Madje edhe përfaqësues të Republikës së Venedikut ishin të pranishëm si vëzhgues 

Vendimet e marra ishin historike: Krijimi i një Besëlidhjeje Arbërore. Formimi i një ushtrie të përbashkët. Krijimi i një arke të përbashkët për financimin e luftës. Vendosja e Gjergj Kastrioti Skënderbeu si kapiten i përgjithshëm. Kjo nuk ishte vetëm një marrëveshje ushtarake. Ishte një kontratë politike dhe morale. Ishte një akt i vetëdijes kombëtare. Një Model i Hershëm i Demokracisë Shqiptare

Lidhja e Lezhës funksiononte mbi parimin e vendimit të shumicës dhe respektimit të sovranitetit të princërve në tokat e tyre . Forcat ushtarake të secilit u vunë nën komandën e përbashkët, por vetëm për mbrojtjen kolektive. Pas kuvendit, Skënderbeu organizoi: 8000 kalorës, 7000 këmbësorë ,3000 trupa kufitare nën Moisi Golemin 

U krijua rrjeti i informacionit për lëvizjet e armikut. Në thelb, Lidhja ishte një shtet në embrion.

Udhëheqësi si “Primus inter Pares”

Arthuri nuk sundon përmes frikës, por përmes nderit dhe legjitimitetit moral. Ai është figura që mban bashkë rrethin, jo që e shtyp atë. Skënderbeu, ndonëse komandant suprem, nuk e shfuqizon sovranitetin e princërve shqiptarë. Ai vepron si koordinator i një federate ushtarake. Në thelb, edhe ai është primus inter pares – i pari ndër princër, jo shkatërrues i tyre. 

Paralelja është e qartë: uniteti nuk buron nga tirania, por nga pranimi i autoritetit moral të një figure qendrore. Camelot përballet me kërcënime të jashtme – pushtime, tradhti, kaos. Tryeza e Rrumbullakët lind si përgjigje ndaj nevojës për stabilitet. Shqipëria e shekullit XV përballet me një rrezik shumë konkret: Perandorinë Osmane. Besëlidhja e Lezhës është përgjigje ndaj këtij kërcënimi. 

Në të dy rastet, frika e shkatërrimit krijon energjinë e bashkimit. Kalorësit e Tryezës ndjekin kodin kalorësiak: mbrojtje të të dobëtit, nder, besnikëri. Shkelja e këtij kodi çon në rrënimin e Camelot-it.

Në Lezhë, kodi moral është besa. Shkelja e besës në traditën shqiptare konsiderohej turpi më i madh. Pra, në të dyja rastet, struktura politike mbështetet mbi një themel etik.

Përçarja dhe Rreziku i Brendshëm

Camelot bie për shkak të përçarjes së brendshme – tradhtia e Lancelotit dhe konfliktet e oborrit. Edhe Besëlidhja e Lezhës përballet me tensione mes familjeve princërore. Historia shqiptare tregon se uniteti ishte i brishtë dhe kërkonte përpjekje të vazhdueshme. Arianitët, Dukagjinët, Muzakajt, Topiajt etj. Secila familje kishte: territore të veta,  ushtri të veta, interesa dinastike, marrëdhënie të ndryshme me Venedikun, Napolin apo Osmanët

Këto interesa shpesh përplaseshin. Një nga figurat më të përmendura në tensionet e brendshme është Lekë Dukagjini.

Fillimisht pjesë e Besëlidhjes, Në periudha të caktuara pati mosmarrëveshje me Skënderbeun, Madje në momente të veçanta u përfol për afrime taktike me osmanët. Rivaliteti midis familjeve Dukagjini dhe Kastrioti nuk ishte thjesht personal; ishte çështje prestigji dhe ndikimi territorial. Megjithatë, përballë kërcënimit osman, pajtimi rikthehej. Edhe pse Skënderbeu u zgjodh komandant suprem, ai nuk ishte “mbret” i princërve të tjerë. Autoriteti i tij varej nga: sukseset ushtarake, karizma personale, mbështetja financiare  (sidomos nga Napoli)

Disa princër e shihnin rritjen e ndikimit të tij me dyshim. Frika se mos ai do të dominonte politikisht ishte reale. Pra, grindjet nuk ishin vetëm emocionale – ato ishin strukturore. Një burim tjetër tensioni ishte raporti me Republikën e Venedikut. Disa princër kishin interesa tregtare me Venedikun. Konfliktet midis Skënderbeut dhe Venedikut (sidomos në vitet 1447–1448) krijuan ndarje të brendshme.

Pyetja ishte: A duhej luftuar vetëm osmani, apo duhej ruajtur balanca diplomatike me fuqitë perëndimore? Kjo nuk do të thotë se Besëlidhja ishte e dështuar, por se uniteti ishte i brishtë.

Dhe ndoshta mësimi më i madh është ky: Uniteti i vërtetë nuk është mungesë konfliktesh, por aftësi për t’i tejkaluar ato për një qëllim më të madh.

Miti dhe Historia si Forcë Identitare

Tryeza e Rrumbullakët u bë mit themelues për identitetin britanik – simbol i drejtësisë dhe fisnikërisë. Besëlidhja e Lezhës u bë mit historik për shqiptarët – simbol i bashkimit kombëtar dhe rezistencës. Njëra frymëzon përmes legjendës, tjetra përmes faktit historik. Por të dyja funksionojnë si modele referimi në diskursin kombëtar. Të dyja strukturat mund të interpretohen si modele proto-federale. Tryeza: një bashkësi kalorësish me autonomi individuale. Besëlidhja: një aleancë princash që ruajnë territoret e tyre por veprojnë së bashku.

Ky është modeli i bashkëqeverisjes përmes konsensusit.

Dimensioni Tragjik

Camelot përfundon në rrëzim. Ëndrra e barazisë thyhet nga dobësia njerëzore.

Pas vdekjes së Skënderbeut, edhe Besëlidhja humbet kohezionin dhe pushtimi osman thellohet. Janari 1468 – Kuvendi i Fundit Në janar 1468, Skënderbeu thirri një tjetër kuvend në Lezhë  Ai ishte i sëmurë. Dhe vdiq po aty. Me vdekjen e tij, Lidhja humbi figurën unifikuese. Por fryma e Besëlidhjes nuk u shua. Qëndresa vazhdoi në Shkodër, Himarë dhe në kryengritjet e mëvonshme 

Të dyja tregojnë se uniteti është i varur nga forca morale e brezave.

Përfundim: Dy Rrathë, Një Ide

Sot, termi “tryezë e rrumbullakët” përdoret për dialog të barabartë politik. Në Shqipëri, thirrja për “një Besëlidhje të re” shfaqet sa herë kombi përballet me krizë. Të dyja figurat – Arthur dhe Skënderbeu – rikthehen si simbole të lidershipit etik.

Tryeza e Rrumbullakët dhe Besëlidhja e Lezhës janë dy forma të ndryshme të së njëjtës aspiratë: bashkimi i elitave për të mbrojtur rendin dhe identitetin.

Arthur përfaqëson mitin e barazisë morale. Skënderbeu përfaqëson realizimin historik të bashkimit ushtarak.

Njëra është rreth prej druri në legjendë. Tjetra është rreth prej fjale – besë.

Por të dyja na mësojnë se lidershipi i vërtetë është primus inter pares – i pari ndër të barabartët – dhe se uniteti nuk është dhuratë, por zgjedhje e përditshme morale.

Në fund, qoftë në Camelot apo në Lezhë, historia dhe miti bashkohen në një mësim të përhershëm: kombet mbijetojnë kur elitat zgjedhin rrethin, jo fronin.

Mesazhi i Lidhjes për sot

Sot, kur e shohim Lezhën, kur shohim kalanë, kur kujtojmë 2 marsin 1444, duhet t’i bëjmë vetes një pyetje: A jemi ne sot më të bashkuar se princërit e Mesjetës? Apo djegim kalatë e njeri tjetrit?  Ata kishin rivalitete, konflikte, ambicie personale. Por përballë rrezikut ekzistencial, vendosën të bashkoheshin. Sot rreziqet janë të tjera: Emigracioni masiv  Përçarja politike, Korrupsioni ,Humbja e besimit tek shteti

Por thelbi është i njëjtë: Pa bashkim nuk ka forcë.

Lezha na mëson se shteti nuk ndërtohet me ego. Ndërtohet me përgjegjësi kolektive. Me kompromis.  Me sakrificë.

Besëlidhja e Lezhës shënoi hapin më të rëndësishëm drejt një shteti të përqendruar shqiptar  Ishte një model i hershëm i vendimmarrjes me shumicë. Ishte një model i komandës së unifikuar. Ishte një model i financimit të përbashkët për një kauzë kombëtare. Sot kemi institucione moderne, por a kemi frymën e Besëlidhjes?

Lezha nuk duhet të mbetet vetëm ceremoni përvjetore. Duhet të jetë standard moral. Besëlidhja nuk ishte thjesht luftë kundër osmanëve. Ishte luftë kundër përçarjes.

Sot Shqipëria dhe shqiptarët kudo që janë – në Tiranë, Prishtinë, Shkup, diasporë – kanë nevojë për një Besëlidhje të re: Besëlidhje për zhvillim. Besëlidhje për drejtësi. Besëlidhje për arsim dhe kulturë. Besëlidhje për shtet funksional.

Nëse princërit e vitit 1444 arritën të uleshin në një tryezë përballë një perandorie ne sot nuk kemi asnjë justifikim për të mos u ulur përballë njëri-tjetrit.

Si Përfundim , Lezha është më shumë se histori, është ndërgjegje. Më 2 mars 1444 shqiptarët provuan se mund të bëhen një. Besëlidhja e Lezhës mbetet akti më i lartë i vetëdijes politike shqiptare në Mesjetë 

Dhe sot, nga Lezha, historia na flet qartë:

Bashkimi nuk është luks.

Është mbijetesë.

Prof. Dr. Nertila Haxhia Ljarja/

Tetëdhjetë vjet më parë, në shkurt të vitit 1946, Atë Anton Harapi u dënua me vdekje nga Gjykata Ushtarake e Tiranës dhe u pushkatua pak ditë më pas. Sot, pas tetë dekadash, figura e tij rikthehet jo vetëm si pjesë e historisë së klerit katolik shqiptar, por edhe si simbol i një prej proceseve më domethënëse të drejtësisë së pasluftës në Shqipëri. Gjyqi ndaj tij nuk ishte thjesht një çështje individuale penale. por ai u kthye në një moment kyç të konsolidimit të regjimit të ri komunist dhe në një akt me peshë të fortë politike e simbolike.

Atë Anton Harapiu lind në Shkodër më 5 janar 1888 dhe u formua në Austri për teologji e filozofi. Pas kthimit në atdhe, ai u bë një nga figurat më të njohura të françeskanëve shqiptarë, duke shërbyer si meshtar, mësues, drejtues shkolle dhe publicist. Për vite me radhë dha mësim në Kolegjin Françeskan dhe në gjimnazin “Illyricum”, ndërsa në vitet 1930 drejtoi revistën “Hylli i Dritës”, një nga tribunat më të rëndësishme të mendimit kulturor e fetar në Shqipëri. Ai ishte pjesë e atij brezi klerikësh që e lidhën misionin fetar me angazhimin kulturor dhe kombëtar.

Por zhvillimet dramatike të Luftës së Dytë Botërore e vendosën përballë një zgjedhjeje të vështirë. Në vitin 1943, në kushtet e okupacionit gjerman, ai pranoi të ishte anëtar i Këshillit të Lartë të Regjencës, organi që zëvendësonte formalisht kreun e shtetit. Për pushtetin komunist që mori kontrollin e vendit në fund të vitit 1944, pjesëmarrja në këtë strukturë u konsiderua bashkëpunim me pushtuesin dhe, si e tillë, provë e mjaftueshme për ta shpallur fajtor politikisht.

Pas çlirimit, Harapi nuk u largua nga Shqipëria, ndonëse kishte mundësi ta bënte një gjë të tillë. Ai u arrestua në qershor 1945 dhe u përfshi në procesin gjyqësor të zhvilluar në janar–shkurt 1946, së bashku me LefNosin dhe Maliq Bushatin, po ashtu ish-anëtarë të strukturave drejtuese gjatë okupacionit. Gjyqi u zhvillua në sallën e Kino-Teatrit “Kosova” në Tiranë, në një atmosferë të ngarkuar politikisht dhe në prani të një publiku të organizuar.

Akuza e ngritur ndaj tij ishte e rëndë: “kriminel lufte”, “armik i popullit” dhe “sabotator i pushtetit”. Procesi u mbështet në ligjet e miratuara menjëherë pas çlirimit, të cilat i jepnin gjykatave ushtarake kompetenca të gjera për të ndëshkuar bashkëpunëtorët e pushtuesit. Në seanca u paraqitën dokumente, dëshmi dhe argumente që synonin të provonin se, përmes rolit të tij në Regjencë, Harapi kishte legjitimuar strukturat e ngritura gjatë okupacionit dhe, rrjedhimisht, mbante përgjegjësi për pasojat e asaj periudhe.

Megjithatë, përtej sallës së gjyqit, procesi zhvillohej paralelisht edhe në faqet e shtypit zyrtar. Gazeta “Bashkimi” dhe organe të tjera të kohës përdorën një gjuhë të ashpër, duke e portretizuar Harapin si simbol të “reaksionit” dhe si përfaqësues të një pjese të klerit të lidhur me fashizmin. Që në artikujt paralajmërues, opinioni publik orientohej drejt një përfundimi të paracaktuar. Gjyqi nuk paraqitej si debat juridik mbi përgjegjësinë individuale, por si akt i domosdoshëm ndëshkimi ndaj “tradhtarëve”. Në këtë mënyrë, procesi merrte një dimension të dyfishtë: juridik në formë, politik në përmbajtje.

Në fjalën e tij të fundit, Atë Anton Harapi mbajti një qëndrim që shumëkush e ka cilësuar si testament moral. Ai deklaroi se Shqipëria nuk rrënohej as nga dënimi i tij, as nga falja e tij, duke sugjeruar se forca e një shteti qëndron edhe te maturia dhe drejtësia. Ai e paraqiti hyrjen në Regjencë si përpjekje për të zbutur dhunën dhe për të shpëtuar jetë në një kohë të egër, jo si akt tradhtie ndaj atdheut. Fjalimi i tij u mbyll me thirrjen “RrnoftëShqipnija”, një shprehje që përforconte identifikimin e tij me fatin e vendit, pavarësisht vendimit që do të jepej.

Më 12 shkurt 1946, Gjykata Ushtarake shpalli vendimin: dënim me vdekje, humbje të të drejtave qytetare dhe politike, si dhe konfiskim të pasurisë. Vendimi u konfirmua dhe u ekzekutua. Me këtë akt, regjimi i ri jo vetëm dënoi tre figura të larta të periudhës së okupacionit, por dha edhe një mesazh të qartë për mënyrën se si do të trajtoheshin elitat e vjetra dhe institucionet që konsideroheshin pengesë për rendin e ri.

Sot, në 80-vjetorin e vdekjes së tij, rasti i Atë Anton Harapit shihet nga studiuesit si shembull i ndërthurjes së drejtësisë me propagandën në vitet e para të pushtetit komunist. Gjyqi ndaj tij shërbeu për të ndërtuar një narrativë zyrtare mbi të kaluarën, për të përcaktuar figurën e “armikut” dhe për të legjitimuar politikisht sistemin e ri. Ai ishte një proces që shënoi jo vetëm fundin tragjik të një kleriku dhe intelektuali, por edhe fillimin e një periudhe të gjatë përplasjesh mes shtetit komunist dhe institucioneve fetare.

Tetë dekada më pas, figura e Atë Anton Harapit mbetet pjesë e debatit historik shqiptar. Për disa ai është bashkëpunëtor i një regjimi okupator; për të tjerë, një klerik që veproi në rrethana të jashtëzakonshme dhe u përball me një drejtësi të politizuar. Por përtej këtyre interpretimeve, mbetet e padiskutueshme se gjyqi dhe dënimi i tij janë pjesë e historisë sonë kolektive dhe një moment që kërkon reflektim të qetë, të dokumentuar dhe të ndershëm mbi raportin mes drejtësisë, politikës dhe kujtesës.

Shkodër, më 28 shkurt 2026