Prof. dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies – Budapest

Pjesa 2/

Me rastin e 95 vjetorit të vrasjes së albaologut kroat me origjine gjermane. 

Sadoqë Shuflaj ishte një medievist i shkëlqyeshëm e jo gjuhëtar i sprovuar, propozimet dhe interpretimet e tij etimologjike i kanë bërë ballë kohës, duke u pranuar edhe sot si të qëndrueshme, sidomos përsa i përket elementeve onomastike shqiptare në Mal të Zi, ngase ai nuk i konsideronte ato elemente si ndikim të gjuhës apo korpusit onomastik shqiptar, por si substrat onomastik, përkatësisht si relikte gjuhësore e onomastike shqiptare në ato vise ku elementi shqiptar ishte i pranishëm edhe në mesjetën e hershme. 

Edhe në studimet tjera të dr. Millan Shuflajt bie në sy pasuria e madhe e materialit burimor faktologjik, por disi kanë mbetur anash pa u analizuar dhe shqyrtuar sa duhet, faktorët ekonomikë dhe shoqërorë dhe ndikimi i tyre. Historia e shqiptarëve është për të kryesisht historia e një etniteti etnokulturor të dalluar, me rrënjë të lashta autoktone e vazhdimësi të pandërprerë, me një aftësi të jashtëzakonshme rigjeneruese e cila për dr. Millan Shuflajn paraqet thelbin autentik të historisë së Ballkanit në përgjithësi, e asaj shqiptare në veçanti.

Qeveria shqiptare, duke treguar respekt dhe nderim të veçantë, për shkencëtarin dhe albanologun e njohur kroat me famë botërore, e fton në fund të vitit 1930, që të vizitojë Shqipërinë. Kjo ftesë bëhet menjëherë pasiqë “Kaiserliche Akademie der Wissenschaften in Wien” i kishte propozuar dr. Shuflajt të vazhdojë botimin e vëllimit të tretë, të “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”. I pritur me nderime më të larta shtetërore, që nga mbreti Zog, kryeministri, ministri i kulturës dhe më në fund nga anëtarët e Parlamentit shqiptar, dr. Millan Shuflajt i njihet, dhe në një farë mënyre, i shpërblehet gjithë mundi që kishte bërë në hulumtimet dhe kërkimet shkencore në fushën e albanologjisë dhe veçanërisht në studimin dhe botimin e dokumentave mesjetare të cilat deri në atë kohë pothuajse ishin të panjohura fare. I shoqëruar nga intelektualë dhe politikanë shqiptarë, studiuesi i madh kroat, viziton arkiva të ndryshme kishtare, biblioteka, pika arkeologjike dhe njihet për së afërmi me kulturën dhe traditën shqiptare, për të cilën kishte shkruar aq shumë. I impresionuar nga mbishkrimet dhe dokumentat e shumta mesjetare, ai kërkon që pjesa më e madhe e tyre të fotografohen ose të përshkruhen që më vonë, kur të kthehej në Zagreb, ti studionte me themel dhe të nxirrte konkludime të rëndësishme shkencore. Për fat të keq, një gjë të tillë nuk arriti ta bënte kurrë ngase u vra nga dora kriminale e policisë serbe.

Gjatë qëndrimit në Shqipëri, dr. Shuflaj më 16 janar 1931 mban një fjalim në Parlamentin shqiptar, ku në mënyrë të hollësishme elaboron punën rreth botimit të 6 (gjashtë)vëllimeve në vazhdim të “Acta Albaniae”, si dhe të “Historisë së Shqipërisë”. Për këtë gjë, Parlamenti shqiptar nga buxheti i shtetit, e urdhëron ministrin e arsimit që në emër të shpenzimeve të paguaj në “Banque Commerciale de Bâle á Zurich”, në llogari të dr. Millan Shuflajt, shumën prej 75.000, frangash ari, që sot është e barabartë me rreth 4 milionë dollarë. 

Metoda e shqyrtimit shkencor, paanshmëria, korrektësia, pedantëria, analizat dhe studimet e nduarduarshme, qofshin ato paleografike, diplomatike, onomastike, toponomastike apo të tjera, edhe sot e kësaj dite janë të patejkaluara. Një gjë të tillë, ia mundësonte kultura e gjerë, njohja e gjuhëve të shumta, vullneti dhe këmbëngultësia që e vërteta çdo herë të ngadhnjejë, edhe në ato raste kur dikujt nuk i pëlqente kjo gjë. Edhepse është shkruar se dr. Millan Shuflaj nuk ka shkruar shumë, e vërteta është krejt ndryshe. Punimet dhe studimet e tij janë të shpërndara nëpër gazeta dhe revista të kohës, por edhe ato të botuara si libra të veçantë, iu janë të njohur vetëm një numri të vogël specialistësh dhe studiuesish, ndërsa masa e gjerë e lexuesve nuk kanë njohuri se ato ekzistojnë fare.

Dorëshkrimet e Milan von Sufflay-t që ruhen në Arkivin Shtetëror Kroat, në Zagreb, ruajnë thesare të vërteta për historinë kombëtare shqiptare. Të renditura në dhjetëra kuti, të sistemuara dhe katalogizuara, këto dorëshkrime nuk paraqesin problem për studiuesin, historianin apo albanologun, i cili është i përgatitur mirë nga paleografia dhe ka njohjen të paktën të disa gjuhëve në të cilat ka punuar albanologu kroat.

Në mesin e shumë dorëshkrimeve, ndodhet edhe korrespodenca e Milan von Sufflay-t. Në kutinë nr. 9, e cila është e mbushur plot me fashikuj letërkëmbimi nga letra që ka pranuar Sufflay, por, njëkohësisht aty ruhen edhe kopjet e letrave që Sufflay (pedant, korrekt dhe shumë sistemues) ju dërgonte të tjerëve. 

Duke vazhduar botimin e albanologut kroat, Milan von Sufflay, kësaj radhe ne publikut të gjerë, albanologëve dhe historianëve, ju sjellim 2 letra njëra e shkruar nga vetë Milan von Sufflay (që është e daktiloshkruar) dhe tjetra është autograf e akademikut serb Jovan Radoniqit.

Rëndësia e këtyre letrave (edhepse janë të ruajtura edhe disa të tjera në mes të këtyre dy autorëve) është sepse përfundimisht sqarohet një lloj mjegulle apo hije dyshimi që me dhjetëra vite ekziston mbi faktin se: “me të vërtet akademiku serb Jovan Radoniq i kishte huazuar disa dokumente Milan Sufflay-t”? Sa ishte numri i dokumenteve të huazuara? Pse Sufflay i kishte huazuar ato Radoniqit? Cili është fati tyre? etj., etj.

Duke mos pasur mundësi udhëtimi jashtë Zagrebi, (gjë që policia jugosllave i kishte ndaluar lëvizjen, e ne në vijim të botimit të këtij letërkëmbimi do të sjellim mjaftë dëshmi për këtë gjë), Milan von Sufflay, kishte angazhuar disa scribes [kopjues, m.a.] spanjollë (Barcelonë) dhe italianë (Milano) të këtyre arkivave, por edhe të arkivave tjera, si psh. të Mantovës, Sienës, Vatikanit, Ankonës, etj., që të kopjonin për llogari të tij, dokumente, dorëshkrime dhe burime tjera arkivore, përkundër një pagese të caktuar, gjë që ishte krejt e zakonshme për kohën. 

Duke e njohur akademikun serb Jovan Radoniqin, për arsye pune, por edhe për vete faktin se të dy kanë qenë student të Konstandin Jireçekut, Sufflay, në vitin 1926 i kishte huazuar jo më pak se 200 dokumente (që janë më shumë se 390 faqe) të përshkruara nga arkivat e Barcelonës (Aragonës) dhe Milanos (Sforza, nga i cili, një historian u huaj, sot pretendon se ka zbuluar dokumente te reja për Gjergj Kastriotin Skënderbeun, e në fakt ato që në vitin 1926, Sufflay i kishte në tavolinën e tij të punës, pra as që mund të bëhet fjalë për ndonjë zbulim, kur ato prej vitesh ishin të njohura) kolegut serb, për gjoja faktin se ky i fundit dëshironte për të “ndriçuar raportet [marrëdhëniet, m.a.] e Gjergj Kastriotit dhe të Mehmetit të II-të” gjë që në fakt një punim i tillë nuk u botua kurrë. Më vonë, 11 vite pas vdekjes (“tragjike” siç e thekson Raoniq, në hyrjen e botimit të dokumenteve për Skënderbeut, f. X, “Đurađ Kastriot Skenderbeg i Arbanija u XV veku. /Istoriska građa/. Spomenik. Srpska Kraljevsa Akademija. Drugi razred, knj. 74. Beograd, 1942), Radoniqi boton një pjesë të këtyre dokumenteve, pa theksuar në asnjë vend, se cilat dokumente ishin marrë nga i ndjeri Sufflay dhe cilat ishin fryt i punës së të tij. 

Në vijim një pjesë e letërkëmbimit Sufflay – J. Radoniq në fund të shikohen ehde riprohimet dixhitale ë roigjinalit të letërkëmbimit të cilat këtu në vijim i sjellim të përkthyera në gjuhën shqipe: 

Millan Sufflay i skruan dr. J. Radoniqit:

Akademik dhe profesor universiteti

Daniçiqeva 41 Beograd

Zagreb,

14 tetor 1930

I shumëndrituri zotëri!

Gjendem para redaktimit përfundimtar të vëllimit të tretë të “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia. Në këtë vëllim do të përfshij edhe marrëdhëniet e mbretit aragonas, Alfonsit, me Skënderbeun.

Që nga viti i largët 1926, unë ju kam huazuar, përshkrimet [kopjimet, m.a.] e dokumenteve nga arkivat e Barcelonës dhe Milanos, të cilat Ju, i kërkuat për të ndriçuar raportet [marrëdhëniet, m.a.] e Gjergj Kastriotit dhe të Mehmetit të II-të. Këto dokumente të përshkruara tani janë detyrimisht të domosdoshme për punën time.

Me këtë rast ju lutem, për herë të tretë, që këto dokumente të përshkruara [kopjuara, m.a.] të më ktheni sa më parë.

(Po ju shkruaj edhe adresën time: Dr. Milan Suffaly, Zagreb, rruga Gunduliqeva nr 25, kati I.). 

Në të kundërt, jam i detyruar që ato dokumente t’i porosis dhe t’i kopjoj përsëri nga arkivat e lartcekura [Barcelonës dhe Milanos] dhe për gjithë këtë që po ndodh, do të shkruaj në parathënien e vëllimit të tretë të “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia“.

Përzemërsisht ju përshëndet, 

admiruesi juaj i sinqertë

Dr. Milan Sufflay

Gunduliqeva 25

Zagreb

(Kur skanuam faksimilen e letrës, kemi vënë edhe dëshminë e dërgesës postare të Milan Sufflay-t. Ishte dërgesë speciale, dhe në të është shënuar se i adresuari e ka marrë letrën. Në anën e majtë të faksimiles mund të vërehet edhe vula e postës së Zagrebit dhe data 14. X. 1930, si dhe numri i postës 19. Natyrisht aty janë edhe shënimet e tjera të rutinës postare).

Dr. Milan Syfflay

Gunduliqrva 25

Zagreb

Beograd,

28 tetor 1930

I nderuari zotëri koleg!

Me t’u kthyer nga kongresi i bizantologëve [i mbajtur, m.a.] në Athinë, kam gjetur letrën tuaj të datës 14 tetor [1930, m.a.].

Ndihem fajtor i madh ndaj Jush, sepse është dashur që përshkrimet [kopjimet, m.a.] Tuaja, nga Barcelona dhe Milano t’ua ktheja para shumë kohësh.

Kam menduar që ato dokumente t’i shfrytëzoj plotësisht, por për shkak të obligimeve në punë, nuk kam pasur mundësi që ta bëj këtë gjë plotësisht deri tani. Me sigurinë më të madhe, i përfundoj ato për 4 ose 5 ditë, dhe do jua dërgoj me postë rekomande në adresën Tuaj.

Unë shpesh mendoj për Ju, dhe përgatitjen Tuaj shumë të lartë [profesionale dhe shkencore, m.a.] dhe më vjen shumë keq që nuk dëshirojnë  që Ju, të ju shfrytëzojnë [për punë shkencore, m.a.] dhe përgatitjen tuaj të dobishme.

Para pak kohësh, prapë kam pasur një bisedë për këtë çështje me një zotëri me ndikim, dhe kam shpresë në rezultate konkrete.

Ju respekton shumë, dhe përzemërsisht ju përshëndet,

I juaji Jovan Radoniqi.

Në fakt, Radoniqi, në botimin që cituam më lartë, (që për fat të keq ose të mirë !!!) është botimi më i mirë deri me sot me burime dhe dokumente (!!!) për Gjergj Kastriotin Skënderbeun, në hyrje e këtij libri, f. X, shkruan: “…kur me një rast i kam thënë Sufflay-t se po mbledh lëndën arkivore për historinë e Skënderbeut, ai pa hezitim më dha të gjitha dokumentet që kishte, veçanërisht ato nga arkivi i Barcelonës dhe ai i Milanos. Duke i shkruar këto radhë, e përkujtoj me mirënjohje zemërgjerësinë e prof. Sufflay-t, i cili vdiq në mënyrë tragjike në vitin 1931, në moshën 52 vjeçare”. 

Natyrisht, nuk mund të heshtim faktin, se botimi i dokumenteve të huazuara nga Sufflay, prej Radoniqit, nuk është korrekt, ka shkurtime, ndërhyrje në origjinal, por edhe duke lënë anash me dhjetëra dokumente tjera të cilat edhe sot e kësaj dite ruhen në origjinal në arkivin e Aragonës në Barcelonë, dhe nuk janë të botuara. Ne, në një rast tjetër, pohimin tonë mund ta dëshmojmë, duke botuar faksimilet e origjinaleve të dokumenteve që ruhen në Barcelonë, të cilat i disponojmë, duke ballafaquar me botimin e Radoniqit.

Është fakt i njohur tashmë se në mes të viteve ’90, një pjesë e mirë e lëndës arkivore, (dorëshkrimeve), të Milan von Sufflay-t është kthyer nga Beogradi në Zagreb. Për çudi, aty nuk gjejmë dokumentet e huazuara Radoniqit, e as një pjesë të letërkëmbimit në mes Radoniqit e Sufflay-t, Thalloczy-it e Sufflay-t, etj, të cilat për fat të mirë tonin, na janë ruajtur në një vend tjetër, në Budapest. Në Budapest, ruhet në tërësi letërkëmbimi Thalloczy – Sufflay, por edhe një pjesë e letërkëmbimit me Radoniqin. Ne nuk dimë rrugën me të cilin ka ardhur ky letërkëmbim në Budapest, pasiqë, logjikisht nuk kishte pse të ruhej në dosjen e Thallcozy-t i cili kishte vdekur që në vitin 1916! 

Interesimin e Shuflajt për shqiptarët dhe Shqipërinë e ndeshim që në fillim të karrierës së tij shkencore, kur, duke hulumtuar e mbledhur dokumenta nëpër arkivat e Dalmacisë, për “Codex diplomaticus”, të Tadija Smiçiklasit, gjen materiale burimore, shumë interesante, të pabotuara, që i takonin mesjetës shqiptare. Kjo periudhë, në atë kohë, ishte e pahulumtuar fare dhe zgjon interes të jashtëzakonshëm tek studiuesi i ri, interesim ky që e preokupon aq shumë, sa bëhet qëllim kryesor i veprimtarisë shkencore për gjithë jetën. Gjatë gjithë kësaj periudhe kohore, nga pena e dr. Millan Shuflajt dolën studime të jashtëzakonshme me vlera të larta shkencore në fushën e albanologjisë. E tillë është vepra monumentale “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”, të cilën e boton së bashku me L. Thallocin dhe K. Jireçekun. Materialin e mbledhur, dr. Shuflaj e sistemonte dhe e përcillte me komente të ndryshme, kështuqë të shumtën këto komente, paraqesin diskutime me vlerë të lartë shkencore dhe mund të shfrytëzohen si studime të veçanta. Punën për përgatitjen e botimit të kësaj kryevepre e ka vazhduar edhe më tutje. Janë përshkruar një pjesë e dokumentave nga arkiva të ndryshme, është konsultuar literatura përkatëse si dhe është bërë plani konkret për botimin e vëllimit të tretë.

Pas studimeve dhe analizave të posaçme, të bëra pas hulumtimit dhe zbulimit të lëndës arkivore, Shuflaj, paraqet kulturën shqiptare në një shkallë të lartë zhvillimi në mesjetë, duke mbrojtur teorinë se kjo kulturë, ishte më e afërt me Bizantin dhe Dalmatët, se sa me Sllavët e ngulur në Ballkan dhe se kishte një traditë të pasur që nga kohët më të lashta. Kontributi i tij në këtë drejtim është i argumentuar dhe ka themele të forta shkencore.

Kontributi i dr. Shuflajt në trajtimin e çështjes së ngritjes së dinastëve shqiptarë në Shqipërinë e Veriut dhe problemin e gjenezës së tyre, e zbërthen në atë mënyrë, që duke gjetur lidhje të ndryshme farefisnore, të gjakut apo martesore me bujarët fqinj, malazias, kroatë, grekë, maqedonas, bullgarë apo sllavë, vëren ndikim të caktuar në organizimin e strukturës shtetërore shqiptare dhe institucionet tjera që kishin një traditë të gjatë në këto treva. Krahas kësaj ai trajton edhe problemin e institucionit të notariatit, të cilin e analizon që nga zanafilla e tij nëpër qytet bregdetare shqiptare, duke tërhequr një paralele në mes zhvillimit të këtij institucioni në Italinë veriore dhe Dalmaci në njërën anë dhe në Italinë jugore dhe në trojet shqiptare. në anën tjetër, studim, që deri tashi ka mbetur i vetmi në këtë lëmi.

Duke analizuar njësitë politike dhe ato territoriale-gjeografike, sipas të dhënave burimore arkivore, dr. Shuflaj e shqyrton problemin e gërshetimit të elementeve perëndimorë dhe lindorë në nomenklaturën topografike të Shqipërisë, duke tejkaluar kështu tezat e vjetruara dhe të njëanshme gjoja “shkencore”, mbi influencën eskluzive të Perëndimit apo Lindjes në trevën e Ballkanit, duke arritur kështu në përfundim të ri shkencor, sipas të cilit në këtë hapsirë gjeografike kemi të bëjmë me influenca të gërshetuara pa ndonjë dallim të favorizuar në llogari të njërit apo tjetrit ndikim. 

Prejardhjen ilire të shqipes e të shqiptarëve, Shuflaj e dëshmon me argumente shkencore ndër të tjera edhe me praninë e emrave të vendeve, krahinave dhe vëllazërive të cilat i trajton për emra ilirë, e që mund të zbërthehen me brumin gjuhësor të shqipes. Në anën tjetër shpreh mendimin se shqipja është një idiomë e ilirishtes dhe fazë e re e një të folmeje të moçme ilire, ngase shqiptarët jetojnë aty, ku në kohë të lashta kanë jetuar ilirët dhe ishin në këto treva, pa asnjë dyshim, para dyndjes së sllavëve.

Edhe në studimet tjera të dr. Milan Shuflajt bie në sy pasuria e madhe e materialit burimor faktologjik, por disi kanë mbetur anash pa u analizuar dhe shqyrtuar sa duhet, faktorët ekonomikë dhe shoqërorë dhe ndikimi i tyre. Historia e shqiptarëve është për të kryesisht historia e një etniteti etnokulturor të dalluar, me rrënjë të lashta autoktone e vazhdimësi të pandërprerë, me një aftësi të jashtëzakonshme rigjeneruese e cila paraqet thelbin autentik të historisë së Ballkanit në përgjithësi, e asaj shqiptare në veçanti.

Është interesant fakti, që në përmbajtjen e vëllimit të tretë, M. Sufflay nuk kishte futur dokumentet nga arkivat e Barcelonës dhe të Milanos, të cilat i kishin përshkruar për të disa scribes spanjollë (Barcelonë) dhe italianë (Milano), por ia kishte huazuar ato akademikut serb në Beograd, Jovan Radoniqit, për konsultim, e për një studim. Ky i fundit i botoi ato në vitin 1942, (Jovan Radonić. Ðurađ Kastriot Skenderbeg i Arbanija u XV veku. /Istorijska građa/. “Spomenik,” Srpske Kralevske Akademije, drugi razred. knj. 74. Beograd, 1942. Duke shfletuar me kujdes vëllimin e botuar nga Jovan Radoniq, vërejmë se aty janë 48 dokumenta nga Arkivi i Barcelonës që Milan von Sufflay ia kishte huazuar atij) pas vdekjes së M. Sufflay, pa pasur kurrë lejen e tij për botim. Përkundrazi, M. Sufflay kishte kërkuar me këmbëngulje që Radoniqi t’ia kthente dokumentet nga arkivi i Barcelonës, (Shih letrën e Sufflay-t që ne po botojmë me faksimile dhe të përkthyer shqip.Arkivi Shtetëror Korat /HDA/ Zagreb, R. O. M. Sufflay, kut. 9, IV/1,  nr. 264, /Zagreb, 18. I. 1926/ dhe kut. 9, IV/1, nr. 267, /Zagreb, 14. X. 1930/) e megjithatë ai i kishte mbajtur ato, edhe pse i kishte premtuar Sufflay-t se do t’ia kthente. (Në letrën e tij origjinale që ne po botojmë me faksimile dhe të përkthyer në shqip, dërguar M. Sufflay-t, Jovan Radoniq, i shkruan se ato dokumente do t’ia kthente menjëherë. HDA-Zagreb, R. O. M. Šufflay, kut. 9; IV/1, nr. 218, /Beograd, 28. X. 1930/).

Prof. dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies – Budapest/

Pjesa 1

Me rastin e 95 vjetorit të vrasjes së albaologut kroat me origjine gjermane. 

Pas shumë peripecish rreth marrjes së pasaportës, ai arriti në Shqipëri më 12 janar të vitit 1931. – Në mbrëmjen e 18 shkurtit të viti 1931, aty rreth orës 20.00, në rrugën “Dalmatinska” nr. 6 (në Zagreb), Milan von Sufflay goditet për vdekje nga pusia. – Plagët ishin të rënda dhe ai vdiq të nesërmen, më 19 shkurt. Kishte vetëm një ditë që ishte kthyer nga Shqipëria, ku kishte qenë për vizitë disaditore. Vrasësit ishin Branko Zwerger, Lubomir Bellosheviqi dhe Stevo Veçerina. – Gjatë qëndrimit në Shqipëri, dr. Shuflaj më 16 janar 1931 mban një fjalim në Parlamentin shqiptar, ku në mënyrë të hollësishme elaboron punën rreth botimit të 6vëllimeve në vazhdim të “Acta Albaniae”, si dhe të “Historisë së Shqipërisë”. – Për këtë gjë, Parlamenti Shqiptar nga buxheti i shtetit, e urdhëron ministrin e arsimit që në emër të shpenzimeve të paguaj në “Banque Commerciale de Bâle á Zurich”, në llogari të dr. Millan Shuflajt, shumën prej 75.000, frangash ari, që sot është e barabartë me rreth 4 milionë dollarë.

Është interesant fakti, që në përmbajtjen e vëllimit të tretë, M. Sufflay nuk kishte futur dokumentet nga arkivat e Barcelonës dhe të Milanos, të cilat i kishin përshkruar për të disa scribes spanjollë (Barcelonë) dhe italianë (Milano), por ia kishte huazuar ato akademikut serb në Beograd, Jovan Radoniqit, për konsultim, e për një studim. Ky i fundit i botoi ato në vitin 1942, (Jovan Radonić. Ðurađ Kastriot Skenderbeg i Arbanija u XV veku. /Istorijska građa/. “Spomenik,” Srpske Kralevske Akademije, drugi razred. knj. 74. Beograd, 1942. Duke shfletuar me kujdes vëllimin e botuar nga Jovan Radoniq, vërejmë se aty janë 48 dokumenta nga Arkivi i Barcelonës që Milan von Sufflay ia kishte huazuar atij) pas vdekjes së M. Sufflay, pa pasur kurrë lejen e tij për botim. Përkundrazi, M. Sufflay kishte kërkuar me këmbëngulje që Radoniqi t’ia kthente dokumentet nga arkivi i Barcelonës, (Shih letrën e Sufflay-t që ne po botojmë me faksimile dhe të përkthyer shqip.Arkivi Shtetëror Korat /HDA/ Zagreb, R. O. M. Sufflay, kut. 9, IV/1,  nr. 264, /Zagreb, 18. I. 1926/ dhe kut. 9, IV/1, nr. 267, /Zagreb, 14. X. 1930/) e megjithatë ai i kishte mbajtur ato, edhe pse i kishte premtuar Sufflay-t se do t’ia kthente. (Në letrën e tij origjinale që ne po botojmë me faksimile dhe të përkthyer në shqip, dërguar M. Sufflay-t, Jovan Radoniq, i shkruan se ato dokumente do t’ia kthente menjëherë. HDA-Zagreb, R. O. M. Šufflay, kut. 9; IV/1, nr. 218, /Beograd, 28. X. 1930/).

Millan von Sufflaj ishte kroat me origjinë gjermane,Ai nuk ishte hebre apo i nonjë ndionlitei tjetër, pra ishte gjerman që jeonte në Kroaci.

Ndër njësitë e para onomastike që lidheshin me Arbanonin përkatësisht me dëshminë më të lashtë të shkruar; dr. Millan Shuflaj trajton emrin popullor të shqiptarve, përkatësisht prejardhjen e trajtës greke Albanoi, Arvanitai, Albanitai si dhe të asaj sllave Raban e Rabanija. Pa u lëshuar në detaje, Shuflaj pohon se emri popullor i shqiptarve Alban do të ketë për rrënjë një fjalë të ngjashme të ligurishtes, përkatësisht se rrënjën e këtij emri duhet kërkuar tek: alb, “kodër, mal, lartësirë” të gurrave paraindoevropiane. Kështu Shuflaj në mënyrë përmbajtësore ka analizuar dhe shqyrtuar trajtat e emrit Arbër, Arbëresh, Arbëror, Arbëri, Arbëni dhe ato Shqiptar e Shqipni (Shqipëri), të cilat janë sinonim për emrin kombëtar shqiptar. Shuflaj është i pari shkencëtar që në mënyrë të argumentuar dhe shkencore nxori rrënjën e emrit shqiptar nga mesjeta. Duke shfrytëzuar arkivin e Dubrovnikut, ai hasi në disa dokumente të shekullit XIV, në një emër të familjes mesjetare shqiptare nga Drishti (Drivatsi) në formën Schipuder, Schepuder, Schibudar, etj., nga e cila sipas tij rrjedh emri i sotëm Shqiptar dhe Shqipëri, duke hedhur poshtë teoritë e ndryshme të cilat ekzistonin por që nuk kishin bazë të fortë shkencore rreth këtij problemi tejet të ndieshëm në shkencën historiografike shqiptare

Prof. dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies – Budapest

Milan von Sufflay lindi më 8 nëntor 1879 në Lepoglavë të Kroacisë. Shkollën fillore e mbaroi në vendlindje, ndërsa gjimnazin klasik në Zagreb, ku u diplomua si nxënësi më i mirë i gjeneratës së tij. Studioi shkencat shoqërore në Universitetin e Zagrebit dhe doktoroi në vitin 1901.

Menjëherë pas doktoratës, Sufflay iu vu punës për sistematizimin, mbledhjen dhe përshkrimin e dokumenteve mesjetare nga arkivat e qyteteve bregdetare dalmatinase për “Codex Diplomaticus,” (Diplomatičkom zborniku Kraljevine Hrvatske, Dalmacije i Slavonije 1101-1399). Këtu lindën kontaktet e para të studiuesit të ri me lëndën e vëllimshme dhe fare të pahulumtuar që i takonte Shqipërisë.

Në vitin 1902, Sufflay mbrojti me sukses titullin “profesor” në shkencat ndihmëse të historisë në Universitetin e Zagrebit me temën: “Hrvatska i zadnja pregnuča istoćne imperije pod žezlom triju Komnena (1075-1180).” Në vitet 1902/3, u specializua në Vjenë në Österreichisches Institut für Geschichtsforschung për paleografi latine, diplomatikë, kronologji dhe notariat, tek profesorët e mirënjohur O. Redlicha dhe A. Dopscha. Në këtë vit, ai u regjistrua tek prof. K. Jireček për “Studimet albanologjike në Kolegjin e Vjenës”, studime këto që nuk arriti t`i përfundonte. Në vitin 1904, botoi studimin e habilitacionit me titull: “Die Dalmatinische Privaturkunde. Dr. Milan v. Sufflay. In Kommission bei Carl Gerold’s sohn/ Buchhändler der Kaiserlichen Akademie der Ëissenschaften. Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Ëissenschaften in Ëien. Philosophisch – Historische Klasse. Band CXLVII. (Vorgelegt am 20. Mai 1903), Ëien, 1904.”

Në vitet 1904-1908, dr. Sufflay punoi si asistent në bibliotekën kombëtare Szeczeny të Budapestit. Këtu thelloi njohuritë në fushën e ballkanologjisë dhe sidomos të albanologjisë. Ai arriti të vendosë kontakte të shumta me intelektualë dhe shkencëtarë me famë botërore, kontakte këto që do t’i shfrytëzonte më vonë, gjatë gjithë punës së tij shkencore. Në Budapest, Sufflay arriti që në revista dhe gazeta të ndryshme të botonte një numër të madh punimesh shkencore me vlera të jashtëzakonshme. Në revistën Szazdok, botoi dy punime për mesjetën kroate, ku me argumente shkencore tregoi se dokumentet e Rabit të shek. XI dhe XII për mbretin kroat Zvonimir ishin falsifikat. Kjo gjë më vonë do t’i kushtonte shumë, sepse do të shpallet tradhtar i popullit kroat, dhe studentët e tij do t’i bojkotonin leksionet e tijja nč universitetin e Zagrebit!

Në vitin 1908, ai u emërua profesor i rregullt për shkencat ndihmëse të historisë në Universitetin e Zagrebit. Së bashku me Thallóczy-in dhe Jireček-un ai botoi në vitin 1913 dhe 1918 kryeveprën “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”, vol. I-II. Në vitin 1918, doli me kërkesën e tij në pension, e pastaj botoi “Die Kirchenzustände im vortürkischen Albanien. Die Orthodoxe Durchbruchszone im Katholischen Damme” në: Vjesnik Kr. hrvatsko-slavonsko-dalmatinskoga zemaljskog arkiva. Urfedjuje dr. Ivan Bojnièiæ pl. Kninski. Zagreb: Tisak Kralj. Zemaljske Tiskare, 1915, viti XVII, f. 1-70, që do të ishte pjesa e tretë e Historisë së Shqipërisë, të cilën kishte planifikuar që ta shkruante së bashku me Thallóczy-in dhe Jireèek-un në pesë vëllime.

Po këtë vit, botoi edhe studimin tjetër: “Politische Schicksale des Themas Dyrrhachion, në Vjesnik Kr. hrvatsko-slavonsko-dalmatinskoga zemaljskog arkiva. Urfedjuje dr. Ivan Bojnièiæ pl. Kninski. Zagreb: Tisak Kralj. Zemaljske Tiskare, 1915, viti XVII, f. 273-300.” Në vitin 1920 vazhdoi botimet e tijme romanin, “Konstantin Balšiæ”, me temë nga mesjeta shqiptare. E firmosi me pseudonimin Alba Limi.

Në dhjetor të vitit 1920, Sufflay u burgos. U dënua me tre vjet e gjysmë burg të cilat i kaloi në Mitrovicën e Sremit. Në vitin 1924 botoi në të përditshmen zagrebase “Obzor” romanin fantastiko-shkencor “Na Pacifiku 2255 – metagenetièki roman u èetri knjige”. Po në këtë vit botoi edhe “Städte und Burgen Albaniens hauptsächlich ëährend des Mittelalters, vorgelegt in der Sitzung am 24. April 1918. Akademische der Ëisenschaften in Ëien. Philosophischen-historische Klasse. Denkschriften, 63. Band, 1. Abhandlung. Wien – Leipzig: Hölder-Pichler-Tempsky A.-G. Kommisions-Verleger der Akademie der Wissenschaften in Ëien, 1924,” dhe “Nacionalne maglice. Sredovjeèna plemena Albanije i Crne Gore, në Obzor. Zagreb, 20, 24-25 shkurt dhe 4 prill 1924, viti LXV, nr. 49, f. 4; nr. 53, f. 3; nr. 54, f. 3; nr. 62, f. 2,” si dhe “Sredovjeèni dinaste Albanije i Crne Gore. Državne jezgrice, në Obzor, Zagreb, 16-19 prill 1924, viti. LXV, nr. 105, f. 4; nr. 106, f. 1; nr. 107, f. 4; nr. 108, f. 11.” 

Veprimtarinë botuese në fushën e albanologjisë e vazhdoi me botimet: “Povijest sjevernih Arbanasa (Sociološka Studija) në “Arhiv za Arbanasku starinu, jezik i etnologiju” /Urednik H. Bariæ/ [Seminar de Philologie Albanaise-Seminar za Arbanasku filologiju], Beograd, 1925, libri II (1924), f. 193-242″ dhe “Srbi i Arbanasi (Njihova simbizoa u srednjem vijeku), Sa predgovorom prof. Univ. u Beogradu, Beograd, 1925, f. III-IV 1-142,” kurse më 1926 botoi: “Vjerske prilike u Albaniji kroz vjekove, Katolički Sjever i pravoslavni Jugu u muslimanskoj državi në Obzor, Zagreb, 11 qershor 1926, viti. LXVII, nr. 154, f. 2-3.” Në vitin 1928, botoi librin me ese: “Hrvatska u svijetlu svjetske historije i politike”. Po këtë vit, u emërua profesor i rregullt në Universitetin e Budapestit, por për shkak se nuk i dhanë pasaportë, u detyrua ta refuzojë këtë emërim. Problemet me policinë ishin pjesë përbërëse e jetës së Sufflay-t.

Sipas disa të dhënave më të reja të zbuluara në Arkivin Shtetëror Kroat në Zagreb, Milan von Sufflay ishte njëri ndër shkencëtarët e rrallë në botë që u përcoll hap pas hapi nga policia, e madje jo vetëm ai, por edhe personat me të cilët kontaktonte, duke përfshirë këtu edhe anëtarët e familjes së tij të ngushtë dhe të gjerë. Një mbikqyrje e tillë kishte filluar në fund të vitit 1922, gjë që mund të dëshmohet nga dokumentet arkivore. Fillimisht vëzhgohej vetëm ditën, ndërsa më vonë 24 orë pa ndërprerje. Për çdo të re nga mbikëqyrja i raportohej drejtpërdrejt kryeministrit, Petar Zhivkovič, e më vonë pasardhësit të tij, Milorad Srshkiči në Beograd dhe vetë mbretit, në mënyrë që të kishin parasysh veprimtarinë dhe lëvizjet e shkencëtarit të madh.

Në vitin 1929, Akademia Vjeneze e Shkencave i propozoi dr. Sufflay-t që të vazhdonte vjeljen e lëndës arkivore për vazhdimin e botimit të “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia,” vëllimet III-V. Këtë iniciativë e përkrahu edhe qeveria e Mbretërisë Shqiptare, e cila shprehu gatishmërinë e saj për të hequr shpenzimet për një ndërmarrje të tillë kaq serioze dhe të vlefshme. Milan von Sufflay, u ftua të vizitojë Shqipërinë. Pas shumë peripecish rreth marrjes së pasaportës, ai arriti në Shqipëri më 12 janar të vitit 1931. 

Në mbrëmjen e 18 shkurtit të viti 1931, aty rreth orës 20.00, në rrugën “Dalmatinska” nr. 6 (në Zagreb), Milan von Sufflay goditet për vdekje nga pusia. Plagët ishin të rënda dhe ai vdiq të nesërmen, më 19 shkurt. Kishte vetëm një ditë që ishte kthyer nga Shqipëria, ku kishte qenë për vizitë disaditore. Vrasësit ishin Branko Zwerger, Lubomir Bellosheviqi dhe Stevo Veçerina.

Ata deklaruan që kishin marrë urdhër nga Beogradi për të likuiduar Sufflay-n.
Paanshmëria, korrektësia dhe simpatia e madhe ndaj popullit shqiptar, lidhjet e afërta me Shqipërinë, pranimi dhe argumentimi në mënyrë shkencore i tezës së prejardhjes së drejtpërdrejtë të shqiptarëve nga ilirët, si dhe autoktonia e tyre në trojet shqiptare, ishin shkaqe që e shtynë Beogradin drejt një veprimi të tillë.

Menjëherë pas atentatit, policia konfiskoi të gjitha dorëshkrimet që ndodheshin në apartamentin e tij. Një pjesë e mirë e këtyre dorëshkrime, mesa duket janë humbur përgjithmonë, sepse edhe sot e kësaj dite nuk u është gjetur ndonjë gjurmë. Megjithatë, pavarësisht nga ky fakt, M. Sufflay na ka lënë shumë studime të papërfunduara në dorëshkrim, një pjesë e mirë e të cilave ruhet në Arkivin Shtetëror të Kroacisë në Zagreb.

Jehona e vrasjes ishte e madhe. Reaguan me shkrimet e tyre “Tribuna” Romë, “Berliner Tagblat”, “New York Times”, “Frankfurter Zeitung”, “Arbënia” Tiranë, “Vullneti i Popullit” Tiranë, etj. Me një memorandum të veçantë reaguan edhe kolosët e shkencës e të letrave si Albert Einstein, Heinrich Mann, dr. Josef Bajza, dr. Max Hildebert Boehm, dr. Karl Fritzler, dr. Zenon Kuziela, dr. Martin Spahn, dr. Branimir Jeliq, Josip Milkoviq, Lumo Skendo, Faik Konica, si dhe “Ligue Internationale des Droits des L’Homme,” “Federation Universitaire Internationale.” Kështu, me vdekjen e Sufflay-t, albanologjia humbi njërin nga mbështetësit kryesorë që kishte në atë kohë, studimet e të cilit edhe sot e kësaj dite janë me vlera të larta dhe pothuajse të pazëvendësueshme.

*****

Në fushën e studimeve albanologjike dhe balkanologjike kontributi i dr. Millan Shuflajt është i jashtëzakonshëm, dhe ka një rëndësi të veçantë. Është ndër studiuesit e rrallë, që në mënyrë shkencore, të paanshme dhe pa paragjykime, duke u mbështetur në metoda shkencore, studioi mesjetën shqiptare, duke nxierrë në dritë dokumenta dhe të dhëna shumë të çmuara, për këtë periudhë pothuajse të pahulumtuar fare të historisë sonë kombëtare. Në këtë mënyrë ai, tejkalon studimet e vjetruara, të njëanshme dhe tendencioze të studiuesve: italianë, austriak, sllavë, grekë, bullgarë, etj. 

Interesimin e Shuflajt për shqiptarët dhe Shqipërinë e ndeshim që në fillim të karrierës së tij shkencore, kur, duke hulumtuar e mbledhur dokumenta nëpër arkivat e Dalmacisë, për “Codex diplomaticus”, të Tadija Smiçiklasit, gjen materiale burimore, shumë interesante, të pabotuara, që i takonin mesjetës shqiptare. Kjo periudhë, në atë kohë, ishte e pahulumtuar fare dhe zgjon interes të jashtëzakonshëm tek studiuesi i ri, interesim ky që e preokupon aq shumë, sa bëhet qëllim kryesor i veprimtarisë shkencore për gjithë jetën. Gjatë gjithë kësaj periudhe kohore, nga pena e dr. Millan Shuflajt dolën studime të jashtëzakonshme me vlera të larta shkencore në fushën e albanologjisë. E tillë është vepra monumentale “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”, të cilën e boton së bashku me L. Thallocin dhe K. Jireçekun. Materialin e mbledhur, dr. Shuflaj e sistemonte dhe e përcillte me komente të ndryshme, kështuqë të shumtën këto komente, paraqesin diskutime me vlerë të lartë shkencore dhe mund të shfrytëzohen si studime të veçanta. Punën për përgatitjen e botimit të kësaj kryevepre e ka vazhduar edhe më tutje. Janë përshkruar një pjesë e dokumentave nga arkiva të ndryshme, është konsultuar literatura përkatëse si dhe është bërë plani konkret për botimin e vëllimit të tretë. Kohëve të fundit në shtypin periodik si dhe në studime të veçanta, në Kroaci, Shqipëri, por edhe gjetiu, është shkruar se është gjetur vëllimi i tretë i cili ishte i gatshëm për botim. Në fakt, e vërteta është krejt ndryshe. Dr. Millan Shuflaj, nuk kishte arritur ta përgatiste për botim vëllimin e tretë, ashtu siç është shkruar e pohuar deri tash, dhe këtë vëllim e kishte konfiskuar policia me rastin e bastisjes së apartamentit të tij. Në dorëshkrimet e tij, të cilat ndodhen ne Arkivin Shtetëror Kroat në Zagreb, një pjesë e këtyre dokumenteve, që përbëjnë dy të tretat e vëllimit të tretë, janë të shpërndara nëpër kuti të ndryshme. Kjo është e tëra që është zbuluar, pas hulumtimeve të bëra, e jo dorëshkrimi komplet i vëllimit të tretë, sikur pohohet tash. Pra dr. Millan Shuflaj nuk e kishte shkruar e as që e kishte përgatitur për botim voëllimin e tretë.

Pas studimeve dhe analizave të posaçme, të bëra pas hulumtimit dhe zbulimit të lëndës arkivore, Shuflaj, paraqet kulturën shqiptare në një shkallë të lartë zhvillimi në mesjetë, duke mbrojtur teorinë se kjo kulturë, ishte më e afërt me Bizantin dhe Dalmatët, se sa me Sllavët e ngulur në Ballkan dhe se kishte një traditë të pasur që nga kohët më të lashta. Kontributi i tij në këtë drejtim është i argumentuar dhe ka themele të forta shkencore.

Kontributi i dr. Shuflajt në trajtimin e çështjes së ngritjes së dinastëve shqiptarë në Shqipërinë e Veriut dhe problemin e gjenezës së tyre, e zbërthen në atë mënyrë, që duke gjetur lidhje të ndryshme farefisnore, të gjakut apo martesore me bujarët fqinj, malazias, kroatë, grekë, maqedonas, bullgarë apo sllavë, vëren ndikim të caktuar në organizimin e strukturës shtetërore shqiptare dhe institucionet tjera që kishin një traditë të gjatë në këto treva. Krahas kësaj ai trajton edhe problemin e institucionit të notariatit, të cilin e analizon që nga zanafilla e tij nëpër qytet bregdetare shqiptare, duke tërhequr një paralele në mes zhvillimit të këtij institucioni në Italinë veriore dhe Dalmaci në njërën anë dhe në Italinë jugore dhe në trojet shqiptare. në anën tjetër, studim, që deri tashi ka mbetur i vetmi në këtë lëmi.

Duke analizuar njësitë politike dhe ato territoriale-gjeografike, sipas të dhënave burimore arkivore, dr. Shuflaj e shqyrton problemin e gërshetimit të elementeve perëndimorë dhe lindorë në nomenklaturën topografike të Shqipërisë, duke tejkaluar kështu tezat e vjetruara dhe të njëanshme gjoja “shkencore”, mbi influencën eskluzive të Perëndimit apo Lindjes në trevën e Ballkanit, duke arritur kështu në përfundim të ri shkencor, sipas të cilit në këtë hapsirë gjeografike kemi të bëjmë me influenca të gërshetuara pa ndonjë dallim të favorizuar në llogari të njërit apo tjetrit ndikim. 

Prejardhjen ilire të shqipes e të shqiptarëve, Shuflaj e dëshmon me argumente shkencore ndër të tjera edhe me praninë e emrave të vendeve, krahinave dhe vëllazërive të cilat i trajton për emra ilirë, e që mund të zbërthehen me brumin gjuhësor të shqipes. Në anën tjetër shpreh mendimin se shqipja është një idiomë e ilirishtes dhe fazë e re e një të folmeje të moçme ilire, ngase shqiptarët jetojnë aty, ku në kohë të lashta kanë jetuar ilirët dhe ishin në këto treva, pa asnjë dyshim, para dyndjes së sllavëve. 

Ndër njësitë e para onomastike që lidheshin me Arbanonin përkatësisht me dëshminë më të lashtë të shkruar; dr. Millan Shuflaj trajton emrin popullor të shqiptarve, përkatësisht prejardhjen e trajtës greke Albanoi, Arvanitai, Albanitai si dhe të asaj sllave Raban e Rabanija. Pa u lëshuar në detaje, Shuflaj pohon se emri popullor i shqiptarve Alban do të ketë për rrënjë një fjalë të ngjashme të ligurishtes, përkatësisht se rrënjën e këtij emri duhet kërkuar tek: alb, “kodër, mal, lartësirë” të gurrave paraindoevropiane. Kështu Shuflaj në mënyrë përmbajtësore ka analizuar dhe shqyrtuar trajtat e emrit Arbër, Arbëresh, Arbëror, Arbëri, Arbëni dhe ato Shqiptar e Shqipni (Shqipëri), të cilat janë sinonim për emrin kombëtar shqiptar. Shuflaj është i pari shkencëtar që në mënyrë të argumentuar dhe shkencore nxori rrënjën e emrit shqiptar nga mesjeta. Duke shfrytëzuar arkivin e Dubrovnikut, ai hasi në disa dokumente të shekullit XIV, në një emër të familjes mesjetare shqiptare nga Drishti (Drivatsi) në formën Schipuder, Schepuder, Schibudar, etj., nga e cila sipas tij rrjedh emri i sotëm Shqiptar dhe Shqipëri, duke hedhur poshtë teoritë e ndryshme të cilat ekzistonin por që nuk kishin bazë të fortë shkencore rreth këtij problemi tejet të ndieshëm në shkencën historiografike shqiptare.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 14 shkurt 2026

“The Australian Jewish News” ka botuar, të premten e 26 tetorit 1973, në faqen n°17, rrëfimin e Edward Mantus asokohe në kërkim të hebrenjve sefardë në Shqipërinë Maoiste, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Hebrenjtë Sefardë në Shqipërinë Maoiste

Pas dëbimit nga Spanja dhe Italia e Jugut në shekujt XV dhe XVI, hebrenjtë sefardë u vendosën në Shqipëri me ftesë të turqve osmanë.

Sot, Shqipëria është aleatja e izoluar e Kinës në Ballkan. Edward Mantus raporton mbi jetën e disa qindra hebrenjve që ende jetojnë nën këtë regjim maoist.

Në pikën kufitare të Hanit të Hotit, të gjitha librat dhe revistat që kisha me vete u konfiskuan, përfshirë “The Jewish Chronicle”. Kjo ishte pritja ime në Republikën Popullore të Shqipërisë, bastion i regjimit maoist të Enver Hoxhës që nga viti 1946 dhe aleate e vendosur e Kinës komuniste.

Edhe pse posterat shpallin “Rroftë marksizëm-leninizmi”, as rusët nuk janë të mirëpritur këtu — as amerikanët, as jugosllavët dhe as izraelitët. Propaganda anti-izraelite është pjesë e përditshme e transmetimeve shqiptare. Marrëdhëniet me botën arabe janë të mira dhe kohët e fundit kishte vizituar vendin një grup folklorik egjiptian.

S’ka “çifutë”

Në Shqipëri jetojnë rreth 300 hebrenj, megjithëse zyrtarët qeveritarë pranonin me hezitim se pakicat përbëheshin vetëm nga “disa ciganë dhe disa grekë”.

Ata shfaqnin bezdi kur pyeteshin për çifutët dhe fillimisht pretendonin se nuk kishte fare hebrenj.

Gjatë udhëtimeve të mia të gjera në vend për kërkime mbi muzikën popullore, arrita të kontaktoj disa hebrenj — pasardhës të një komuniteti të përmendur për herë të parë në shekullin XII nga udhëtari i guximshëm hebre Benjamin i Tudelës.

Historia më e fundit e hebrenjve në Shqipëri fillon në shekullin XVI, kur shumë hebrenj nga Spanja u vendosën në vend me ftesë të osmanëve, të cilët sunduan Ballkanin për afro 450 vjet, deri në vitin 1913.

Në disa qendra kishte komunitete të mëdha hebraike, kryesisht tregtarë, me sinagoga të ndërtuara sipas stileve kastiliane, katalanase, portugeze dhe apuliane.

Të paktën gjysma e popullsisë së sotme hebraike jeton në Tiranë, kryeqytetin me rreth 200.000 banorë. Grupi i dytë më i madh, rreth 60 vetë, jeton në Vlorë (ish-Valona), një port detar që ishte qendër e rëndësishme e vendosjes hebraike në shekujt XVI dhe XVII.

Në vitin 1685, gjatë luftës turko-veneciane, shumë hebrenj të Vlorës u larguan drejt Beratit, ku Shabatai Zvi, mesia i rremë, ishte internuar nga turqit.

Ndalimi

Nuk munda ta vizitoja personalisht Vlorën, pasi ishte zonë e ndaluar, por takova një familje nga qyteti që kishte një vetëdije të fortë hebraike.

Durrësi (ish-Durazzo) kishte mbi 1.000 hebrenj në fillim të shekullit XIX, por rënia e portit bëri që shumë të shpërnguleshin drejt Selanikut. Sot kanë mbetur vetëm pak familje. Hebrenj të paktë jetojnë edhe në Shkodër, Berat, Elbasan dhe vende të tjera.

Komuniteti hebraik mori njohje zyrtare vetëm në vitin 1937. Pak para shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore, Mbreti Zog u dha azil politik 150 hebrenjve që iknin nga Austria dhe Gjermania, përpara se edhe vetë të largohej në mërgim.

Kunata e tij, rastësisht, ishte një hebreje e konvertuar, gruaja e Dr. Michael Deutsch, nga Senta e Jugosllavisë.

Hebrenjtë shqiptarë nuk u dëmtuan gjatë pushtimit gjerman të vitit 1943, i cili zgjati një vit. Marrëveshja gjermano-italiane vendosi pjesë të Jugosllavisë nën kontrollin e shqiptarëve dhe shumë hebrenj nga Serbia dhe Kroacia ikën në këtë territor të aneksuar ku u trajtuan mirë nga popullsia vendase dhe, me një përjashtim të madh, nga forcat pushtuese italiane.

Ky përjashtim ndodhi kur hebrenjtë e burgosur në Prishtinë iu dorëzuan gjermanëve dhe u dërguan në Beograd, ku u vranë.

Vrasjet

Pas kapitullimit të Italisë në vitin 1943, gjermanët morën kontrollin e territorit jugosllav të aneksuar ndaj Shqipërisë. Në prill të vitit 1944, 300 hebrenj u burgosën në Prishtinë, ku të tjerë u dërguan për t’u bashkuar me ta. 400 u deportuan në Bergen-Belsen dhe vetëm 100 mbijetuan.

Me ardhjen në pushtet të Enver Hoxhës në vitin 1946, Shqipëria u shndërrua në një shtet pothuajse hermetikisht të mbyllur dhe hebrenjtë u zhdukën nga vëmendja publike.

Në vitin 1952, Izraeli ofroi viza për çdo hebre që dëshironte të largohej. Mbi 50 familje u përfshinë, por askush nuk u lejua të largohej. Në vitin 1953, u raportua se hebrenj që përpiqeshin të arratiseshin drejt Italisë ose Greqisë u qëlluan dhe pronat e tyre u konfiskuan.

Deri në fund të viteve 1950, shërbesat fetare hebraike mbaheshin fshehurazi në Tiranë dhe Vlorë. Por regjimi maoist u bë gjithnjë e më armiqësor ndaj çdo shprehjeje fetare. Në vitin 1965, çdo praktikë fetare, publike apo private, u ndalua dhe u shpall vepër penale, madje edhe zotërimi i librave fetarë.

Që prej asaj kohe nuk ka shkolla hebraike, organizata komunitare apo rabinë. Është e dyshimtë nëse edhe sot disa hebrenj guxojnë të luten në fshehtësi në shtëpitë e tyre.

Hebrenjtë ende gjenden mes profesionistëve shqiptarë, përfshirë një mjek të njohur në Tiranë dhe disa pedagogë universitarë, kryesisht në fakultetin e gjuhëve.

Bllokimi

Takova disa hebrenj, të gjithë sefardë. Ata ishin shumë të kujdesshëm në biseda dhe ngurronin të flisnin hapur. Megjithë propagandën e vazhdueshme anti-izraelite, ata shprehën dëshirën për të “vizituar” Izraelin — një dëshirë që nënkuptonte shumë më tepër.

Mundësia që Shqipëria të lejojë vullnetarisht emigrimin e tyre është minimale. Zyrtarët sulmojnë shpesh Bashkimin Sovjetik për lejimin e emigrimit hebraik, duke e quajtur atë “lejueshmëri” të Kremlinit.

Kur u përmenda se Kina kishte lejuar të gjithë hebrenjtë e saj të largoheshin, duke mos lënë asnjë pas, bashkëbiseduesi im mbeti për një çast pa fjalë.

Një ndërhyrje përmes Kinës mund të jetë e vetmja rrugë për të lejuar emigrimin e komunitetit hebraik shqiptar.

Edhe pse asnjë hebre nuk mban poste të rëndësishme politike dhe pak janë anëtarë të Partisë Komuniste, nuk ka persekutim aktiv përveç ndalimit të përgjithshëm të fesë. Megjithatë, asimilimi është i shpejtë dhe, nëse nuk ndërmerret asgjë së shpejti, ky komunitet rrezikon të zhduket plotësisht.

© Jewish Chronicle News Feature Service

Saimir Kadiu/

Delegat i Elbasanit ( bashke me Dervish bej Biçakçiu, Shefqet Daiu, Mithat Frashëri), nënshkrues i Aktit të Pavarësisë dhe anëtar i kabinetit të Ismail Qemalit.

Lef Nosi është krijuesi i filatelisë shqiptare.

Familjarët e të afërmit e Lef Nosit, saktësojnë se nën drejtimin e Nosit, qeveria e Vlorës nxori gjashtë emisione pullash, ku më interesanti ishte ai i pullave të vulosura me shqiponjën dykrenore dhe shkrimin “Shqipënia”.

Nga kujtimet e të afërmve dhe miqve mësohet se Lef Nosi i ka dhuruar “British Muzeumit” 65 ekzemplarë të pullave postare, me qëllim për ta ruajtur si etalon në këtë institucion prestigjioz dhe për të shmangur falsifikimin e tyre.

Po kështu, pulla dhe reperte arkeologjike shqiptare Lef Nosi i ka dhuruar nëpërmjet mikes së tij, Margaret Hazllëk, universitetit të Aberdinit në Skoci për t’i ekspozuar në muzeun e tij prestigjioz .

Lef Nosi ka qenë njohës i gjuhëve turqisht, greqisht, frëngjisht, gjermanisht dhe italisht.

Nga bashkëkohësit thuhet se Lef Nosi kishte bibliotekën e dytë të Shqipërisë, pas bibliotekës së Mit’hat bej Frashërit (1880-1949), një figurë tjetër e qëndresës anti-komuniste.

Bërthama e fondit të albanologjisë dhe ballkanologjisë në bibliotekën publike “Qemal Baholli”, në Elbasan, mban vulën personale të Lef Nosit, madje që në themelimin e saj, duke qenë edhe në këshillin shkencor të bibliotekës së asaj kohe.

Ai blinte rregullisht libra të shkruara për Shqipërinë dhe ia dhuronte bibliotekës, ndër të cilën mbajnë vulën e tij: “Historia dhe përshkrimi i Shqipërisë së vjetër të veriut, gegërisë”; “Banka Kombëtare e Shqipnis”; “Albania the master Key to the Near East” i botuar më 1919; “The Balkan Peninsula”, me autor Frank Fox, botuar në vitin 1915.

Aq i madh ishte personaliteti i Lef Nosit sa qe pranohej edhe nga vete komunistet…

Ja cfare shkruan Qemal Stafa ne nje leter drejtuar Nosit:

“I nderuari Lef Nosi. Së pari dëshiroj t’ju tregoj gëzimin shpirtnuer që më ka shkaktuem njoftja e juej, gëzim qi jam i sigurtë nuk do ta konsideroni si shfaqjen e një konvenience të zakones, por si një realitet…” dhe në përfundim: “Përherë në dispozicion të juej përsa të ju nevojitet. Ju lutem të pranoni shprehjen e nderimit më të thellë. Qemal Stafa, Via Nicolini, 5 Casellai”.

Por clirimi i vendit e gjeti Lef Nosin ne nje pozicion shume te veshtire… Pjesemarrja e tij ne Keshillin e Regjences gjate pushtimit gjerman solli jo vetem fundin e tij fizik, por edhe denigrimin e gjithe vepres se tij patriotike dhe filologjike.

Patriotizmi i tij ishte ne drejtimin e duhur, por ndoshta zgjodhi apo rrethanat e kohes i afruan anijen e gabuar…por absolutisht nuk i leu duart me gjak shqiptaresh.

Me 1 shkurt 1946 ne Tirane u hap gjyqi kundër regjentëve Patër Anton Harapi, Lef Nosin dhe Maliq Bushati.

Gjyqi u zhvillua në sallën e kinema “Kosova”, i cilësuar “gjyq ushtarak i Tiranës” edhe pse të akuzuarit nuk ishin dhe nuk kishin qenë kurrë ndonjëherë, asnjëri, ushtarak. Të tre të akuzuarit u thirren “kriminelë të luftës” dhe “armiq të popullit”. Trupi gjykues qe kryesohej nga major Irakli Bozo, pati në përbërje: major Gjon Banushi, major Tonin Jakova dhe prokuror major Misto Treska.

Të nesërmen gazeta “Bashkimi” vijoi me njoftime propagandistike: “Krerët e Tradhtisë japin llogari”, “Lef Nosi në bankën e të akuzuarve”.

Sipas reporterit të kronikës së gjyqit, Lef Nosi u paraqit në gjyq i drobitur, i lodhur dhe me zor nxirrte fjalët nga goja. Referuar dosjes hetimore-gjyqësore dhe procesit të gjykimit, zhvilluar më 1 shkurt 1946, Lef Nosi akuzohej se: gjatë okupacionit italian, në bashkëpunim me Mustafa Krujën, ka qenë kryetar i komisionit të Elbasanit për mbledhjen e ndihmave të leshit, për ushtarët e Italisë fashiste; ka qenë kryetar i Komitetit Qarkor të Ballit për Elbasanin; përgjegjës për krijimin e çetave bashibozuke të Ballit, në prefekturë (jepen emrat e vendeve ku janë krijua çetat balliste sipas rretheve); ka qenë nisiator, pas kapitullimit të Italisë fashiste, për krijimin e Komitetit Ekzekutiv Provizor Kuisling, për krijimin e Asamblesë Kombëtare; anëtar i Regjencës; ka inspiruar, urdhëruar e ndihmuar okupatorin në veprimet kriminale, vrasje, tortura, arrestime, burgime, internime e shpërngulje të popullatës në kampet e shfarosjes; ka bashkëpunuar me konsullin Von Scheinger; ka inspiruar dhe ndihmuar organizatat tradhtare të Ballit Kombëtar e Legalitetit; ka qenë vegël e ndigjueshme e okupatorit , etj.

Pjesa me e madhe e akuzave ishte e pabesueshme edhe per vete trupin gjykues, por vendimi ishte marre prej kohesh…

Nuk u pushkatuan thjeshte tre kuislinge nga regjimi komunist, por tre figura nga me te rendesishmet e historise dhe kultures shqiptare…

Keshtu perfundoi jeta e Lef Nosit, i kryqëzuar nga tri regjime.Fillimisht është arrestuar nga turqit, është internuar nga italianët dhe më në fund u pushkatua nga komunistët.

Pas vitit 1990 Lef Nosi eshte nderuar si patriot i shquar dhe dekoruar nga Presidenti i Republikës Bamir Topi, me Urdhrin “Gjergj Kastrioti Skënderbeu”.

Eshte shpallur Qytetar Nderi i Elbasanit dhe ne bulevardin kryesor te Elbasanit eshte ngritur statuja e tij.

NGA ROLAND QAFOKU/

Nuk ka asnjë vendim të Kongresit të Lushnjes atë shkurt të vitit 1920 që Tirana shpallej kryeqytet. Po si u bë qendra e shtetit shqiptar qyteti që as mendohej të ishte i tillë? Si u bë kryeqytet ky qytet që ishte nënprefekturë dhe varej nga prefektura e Durrësit? Ndërsa karvani me kuaj dhe karroca shkonin nga Lushnja drejt Durrësit kryeqytet, te Ura e Dajlanit italianët kishin zënë pritë me një arsenal armësh. Ushtria italiane ndodhej ende në Durrës dhe ata nuk e njihnin Kongresin e Lushnjes. Kështu, kishin organizuar të bënin luftë me qeverinë e sapoformuar në Lushnje.

Në krye të karvanit ishte Ahmet Zogu vetëm 24 vjeç e 3 muaj që sapo ishte zgjedhur ministër i Brendshëm. Për të mos bërë luftë sepse viktimat do ishin të mëdha nga të dy palët, ai mori një vendim që hyri në histori. “Do shkojmë në Tiranë dhe qeverinë do ta vendosim në banesat e mamasë time” tha djaloshi me baba nga Mati dhe nënë nga Tirana. Kaq mjaftoi, karvani u drejtua drejt Tiranës atë 11 shkurt 1920 dhe po atë ditë ministrat u sistemuan ku të mundnin në “banesat e mamasë së Zogut”. Dy ditë më pas Zogu nxori dhe firmosi shkresën e parë nga “banesa e mamasë” si ministër i Brendshëm drejtuar të gjitha prefekturave teksa shkroi: “Tirana u shënue për kryeqytet” (Shkresa e datës 13 shkurt që po e publikoj).

Pra, Tirana as ishte zgjedhur, as ishte caktuar, as ishte votuar dhe për këtë nuk ishte marrë ndonjë vendim, por thjesht ishte shënuar. Ky është një rast unikal në botë që një qytet të bëhej kryeqytet pa asnjë vendim. Po ku kishte më mirë se Tirana të bëhej kryeqyet? Dukej sikur vetë Zoti e kishte zgjedhur që qyteti i themeluar në vitin 1614 të bëhej kryeqendra e Shqipërisë dhe kjo u sanksionua në kushtetutë të ishte i përhershëm në vitin 1925. Megjitahtë, kjo u arrit dhe me lëhtësi. E vërteta është se pati shumë kundërshti dhe historianët pak shkruajnë për këtë. Kandidatë potencialë ishin Durrësi, Elbasani, Belshi, Korça dhe veçanërisht Shkodra për të cilin kishte propozime serioze deri nga personalitete të larta si Fan Noli, Luigj Gurakuqi dhe të tjerë. Por, për fat kryeqytet mbeti Tirana.

E para ambasadë që u vendos në Tiranën kryeqtet ishte ajo amerikane në korrik të vitit 1922. Të gjitha të tjerat ishin në Durrës. Diplomati Maxëell Blake që ishte edhe shefi i parë i ambasadës amerikane në Shqipëri me statusin komisioner mori me qira godinën “Sarajet e Toptanëve” që për fat ndodhet akoma dhe ato ditë i shkruante Departamentit të Shtetit: Unë mendoj që të instalohemi në Tiranë, ndryshe nga legatat e tjera sepse parashikoj që ky do jetë edhe kryeqytet i përhershëm”. Gjithçka më pas është histori. Sapo në Kushtetutën e vitit 1925 Tirana u shpall kryeqytet i përhershëm Kongresi Amerikan mori një vendim për të ndërtuar të parën godinë jashtë kufijve të SHBA dhe kjo ishte ambasada amerikane në Tiranë, pikërisht godina që ndodhet edhe sot.

Sot pas 106 vjetësh na mbetet të themi vetëm që jemi me fat që Tirana “u shënue” kryqytet. Asnjë qytet tjetër nuk do kishte marrë rëndësinë që mori Tirana por dhe asnjë qytete tjetër nuk do kishte dashamirësinë dhe tolerancën që jo vetëm të bëhej kryeqytet por edhe të pranonte çdo shqiptar të ardhur nga çdo cep I vendit. Këtë e perifrazoi aq bukur burri më i mençur dhe personaliteti i profilit më të lartë që ka nxjerra Tirana, Hafiz Ibrahim Dalliu kur mësoi që Tirana ishte “shënue kryeqytet” i cili lëshoi nga goja një thënie lapidare: Lum Tirana kryeqtet, mjer tironsit çër i gjet. Rroftë Tirana kryeqytet dhe tiransit që na pranuan në këtë qytet!