Prof.Muhamed Mufaku/

Këto ditë po bëhën përgatitjet për shenimin e 200 vjetorit të Betejës së madhe detare në Gjirin e Navarinos (tani Pilos ) në bregun perëndimor të Peloponesë midis flotës osmane dhe asaj evropiane(franceze,britanik dhee ruse) më 20 tetor 1827,gjë që hapi derën për pavarësinë e Greqisë më 1832.Në kuadër kësaj flote u veçua ajo egjiptiane pasi që sultani osman e thirri për ndihme valin e Egjiptit Mehmet Ali pashë Kavala,i cili u njoh prej shqiptarëve  si Mehmet Ali pashë Misiri pasi u bë vali i Egjiptit  më 1805 në saj të forcave shqiptare që ishin nën komandit e tij.Ç’ është e vërteta, Mehmet Ali pasha, i ardhur nga Kavala më 1801 me njohuri evropiane të asaj kohe,arriti së shpejti ta ngrisë Egjiptin në një fuqi ekonomike,ushtarake dhe politike sa që vet sultani ia kërkoi ndihmën për asgjësimin e  levizjes-principatës  vahabiste në Arabi gjatë  1808-1818 .

Më vonë,me shpërthimin e kryengitjes greke më 1821 u pa çartë dobësia e ushtrisë osmane,e cila pësoi shumë aq humbje sa që sultani osman u detyrua tia kërkojë Mehmet Ali pashës ndihmë me ushtri e me flotë që u dëshmuan që janë më moderne e më efektive se sa ajo e sultanit. Megjithatë,fuqitë e mëdha evropiane duke e parë pasojet e intervenimit të flotës egjiptiane vendosin ta shkatërrojnë këtë flotë në Betejën e Navarinos. Megjithëse sultani shpërbleu Mehmet Ali pashën me dy vilajete(Arabia e Kreta)duke zgjerar teritorin që e sundonte tani,por Mehmet Aliu vendosi tani  ta përfshijë Leventin nën pushtetin e tij. Kështu,më 2.11.1831 ushtria e Mehmet Aliut nën komandin e të birit Ibrahim pasha(1789-1848) fillo ofensivën duke shkatërrua ushtrin osmane në disa betejë,kurse në verë 1832 ai depërtoi thellë në Anatoli duke shkatërruar ushtrinë e fundit osmane në Betejën e Konjës më 21.12.1832 me çka rrugët për në Stamboll ishin të hapura. Kjo gjendje i alrmoi funqitë e mëdha evropiane që nuk ishin të gatshme ta pranojnë një fuqi vitale në vend të asaj osmane,ndaj ushtruan presion të madhe te sultani osman e të Mehmet Aliu që ta pranojnë një kompromis . Sipas kësaj kompromisi (Marrëveshja e Kutahjes më 14.5.1832) “shteti” i Mehmet Aliut përfshinte Egjiptin,Sudanin,Arabinë,Sirinë e madhe si dhe një pjesë të Anadolit (Krahina e Adanasë).

Ç është e vërteta,kjo marrëveshje ishte vetëm një pausë për sultanin që ta përgatisë përsëri ushtrinë e folotën e tij për një betejë vendimtare kundër Mehmet Ali pashës.Kështu,pas përgatetjeve disa vjeçare,ushtria osmane e nisi luftën kundër Mehmet Aliut në pranverë 1839,por ajo pësoi humbje të madhe në Nezip më 15.6.1839 .Si pasojë,Përandoria osmane humbi për një herë ushtrinë e sultanin Mahmuti II,gjë që e shtyjnë fuqitë e mëdha evropiane që ta ndërhyznë politikisht e ushtrakisht kundër Mehmet Ali pashës.Nën presion të madh Mehmet Ali pasha pranoi të tërrhiqet në Egjipt duke siguruar drejtën në sundim trashigues në familje,gjë që mbeti në fuqi deri më 1952.

Rreth këtij konflikti u botuan shumë sudime e monografi në gjuhë të ndryshme. Stërnipi i Mehmet Ali pashës e mbreti i Egjiptit Fuat I(1917-1936) u kujdes të botohen vepra burimore për ato ngjarje,kurse më 1945 u botua në Ankara librii i historianit turk Shinasi Altundag “Rebilimi i Mehmet pashë Kavalla: Çështja egjiptiane 1831-1841”,i cili u mbeshtet më shumë në dokumentet osmane. Ky libër u botua në arabisht më 2024 në saj të interesimit të vazhdueshëm për Mehmet Ali pashën dhe familjen e tij që sunduan Egjiptin gjatë 1805-1952. Libri në fjalë është përkthyer prej historianit egjiptian Mohammed A.Mohamed,i cili është aktiv në këtë fushë. 

Në saj të dokumenteve të ndryshme (osmane,evropiane dhe egjiptiane) në këtë libër del çartë një diferencim midis Mehmet Ali pashës(1769-1849) dhe djalit Ibrahim pasha(  1789-1848),komandanti ushtarak që i realizoi ato fiitore të mëdha kundër ushtrisë osmane gjatë viteve 1831-1839 . Në krahsim me të jatin,Ibrahim pasha erdhi në Egjipt si djali i ri dhe u rrit atje duke ushtruar funksione të ndryshme administrative e ushtarake,duke fituar njohje e përvojë të pasur me popullsinë e atij rajoni. Si pasojë,në bazë të këtyre dokumenteve vërehet një distancë midis Mehmet Ali pashës dhe të birit Ibrahim pasha .

Në saj të moshës dhe të karrjerës së gjatë si vali,Mehmet Ali pasha nuk ishte në gjendje të shkojë deri në fundt kundër sultanit osman,pra të shkëputet prej Perandorisl osmane ose të pranonte kërkesat e djalit që ta vazhdojë rrugën me ushtrinë ngadhënyese drej Stambollit në verë 1839. Në anën tjetër,Ibrahim pasha në saj të mishërimit të tij me popullsinë vendase shprehte në disa letra të drejtuara të jatit këmbëngulljen e tij për ndarje totale me  Përandorinë osmane pasi e kishte rrugën e hapur drejtë Stambollit në verë 1839,por duke shprehur çartë kufinjët e këtij “shteti” të ri që shtrihej prej Tunizisë deri në Irak e prej Anadolit e prej jug të Anadolit(Adanaja) deri në jug të Arabisë. Është për të shënuar se gjatë sundimit të Ibrahim pashës në Siri (1832—1840) u përdorën për herë të parë librat shkollor në arabishte të botuara në Kajro për shkollat fillore dhe të mesme,që mbanin një frymë të pavarur prej atij osman që funksiononte.

Është e vërtetë që Ibrahim pasha u detyrua të tërhiqet prej Sirisë në Egjipt më 1841,por reformat që u bënë gjatë “sundimit egjiptian”,e sidomos tolerenca ndaj të krishterëve dhe çifutëve, lanë gjurmë edhe pas kthimit të sundimit osman në Siri (1841-1918).

Vlen të  përmendet në fund se përkundër të tërheqjes se Ibrahim pashës me ushtrinë e vet (që kishte shumë shqiptarë) prej Siris deri në shkuert 1841,në qytete të ndryshme të  Sirisë (Homs,Hama,Halep etj.) mbeten qindra shqiptarë atje që ende veçohen në popullsinë siriane me një mbiemër të përbashkët (Arnaut),që vetvetiu ruajti vetdijën e origjinës shqiptare. 

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 10 janar 2026

Gazeta australiane “Bundaberg Daily News and Mail” ka botuar, të mërkurën e 27 dhjetorit 1939, në faqen n°6, rrëfimin e gazetares Audrey Shah rreth takimit të saj me mbretin Zog asokohe në Hotel Ritz (Londër), të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Histori e trishtë shqiptare

Takimi me ish-Mbretin Zog

Audrey Shah, në një nga artikujt e saj të këndshëm, thotë :

Babai im më çoi te Ritz për të takuar ish-Mbretin Zog të Shqipërisë. Një burrë i gjatë qëndronte pranë derës së suitës së ish-sundimtarit, i veshur me rroba gri angleze, me krahun e vendosur mbi gjoks, duke prekur zemrën në përshëndetjen shqiptare.

Duke folur përmes një përkthyesi, Mbreti me sy blu na ftoi të uleshim, mori vetë një karrige, na mirëpriti dhe tha se i vinte keq që Mbretëresha Geraldinë nuk e kishte shoqëruar : ndoshta “herën tjetër”, shtoi ai.

Unë pyeta një ministër të shoqërisë se si po shkonte bebi i vogël — dhe sytë e mikut tim mbretëror u ndriçuan. “Oh, ai është një fëmijë i mrekullueshëm; tani ka mbushur katër muaj e gjysmë” — buzëqeshi ai, dhe papritur u ndjeva e trishtuar — i varfëri “Princ” — si do ta trajtonte jeta në vitet që do të vinin? “Ishte një — si të them — mrekulli?” Ministri foli me habi, duke nënkuptuar shpëtimin e fëmijës dhe të nënës së tij.

Zogu flet butë dhe me melodi, në gjuhën shqipe — një gjuhë e veçantë; përkthyesi vendas përkthen shpejt.

Ish-Mbreti e mbylli audiencën duke thënë se shpresonte të na shihte të gjithëve në Shqipëri kur të kthehej. Secili prej nesh u përkul lehtë mbi dorën e tij për një çast përpara se të largohej.

Një i ri nga grupi ynë, i etur të shprehte nderimin për këtë hero të veçantë të ëndrrave të tij rinore, u përpoq t’ia puthte me respekt dorën e zbehtë, të stolisur me unazë ari. Por Zogu ia tërhoqi dorën me vendosmëri dhe, në vend të kësaj, i shtrëngoi dorën me ngrohtësi.

Teksa dilnim mbrapsht nga dhoma, përmes derës ku roja e gjatë ende qëndronte në përshëndetje, pashë ish-Mbretin duke qëndruar aty dhe duke përcjellë mysafirët e tij. Qëndrimi i tij i qetë të kujtonte më shumë paradhomën e pallatit të Tiranës sesa një dhomë mërgimi. Edhe një herë, një valë ndjenje më pushtoi.

Mendova për gjithë ngjyrat e jetës së atij njeriu të vetëm — i jashtëligjshëm, mbret dhe tani mërgimtar. Pyeta veten nëse ai po mendonte, ashtu si unë, për Shqipërinë e bukur, dhe më erdhën në mend vargjet e Bajronit nga Udhëtimet e Çajld Haroldit :

Tokë e Shqipërisë! Le t’i përkul sytë e mi

Mbi ty, o mëmë e ashpër e burrave të egër!

Kryqi zbret, minaret e tua ngrihen,

Dhe gjysmëhëna e zbehtë shndrit në luginë,

Përmes shumë korijeve me selvi, në çdo qytet të dukshëm.

Por në gazetë, një mbrëmje tjetër, nuk kishte asnjë histori madhështore për mbretërimin dhe arratisjen e tij, vetëm disa rreshta :

“Ish-Mbreti Zog i Shqipërisë mbërriti në Londër të dielën dhe u largua sot.”

Ah, si kanë rënë të mëdhenjtë!

Hulumtim nga Rafael Floqi/

Ky artikull ofron një analizë të thelluar të ndërveprimeve gjeopolitike, diplomatike dhe kulturore të Austro-Hungarisë dhe Italisë në Shqipëri gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX. Trajtohet roli i elitave arbëreshe, përfshirë Jeronim De Radën dhe Zef Skiroin, ndikimi i garibaldinëve përmes Riciotti Garibaldit dhe veprimtaria e Terenc Toçit në lëvizjen kombëtare shqiptare. Artikulli shqyrton divergjencat Austri–Itali, ndikimin në çështjen adriatike dhe ndërhyrjen e Presidentit Woodrow Wilson, duke argumentuar se ndërthurja e interesave të huaja dhe iniciativës së brendshme shqiptare krijoi hapësirën për shpalljen dhe mbijetesën e shtetit shqiptar.

Nga fillimi i shekullit XIX dhe deri në shpalljen e Pavarësisë në vitin 1912, Shqipëria u ndodhej në qendër të rivalitetit mes fuqive rajonale dhe evropiane. Perandoria Osmane ishte në rënie dhe Ballkani përjetonte lëvizje të fuqishme nacionaliste. Brenda kësaj panorame, shqiptarët përpiqeshin të afirmonin identitetin e tyre kulturor, gjuhësor dhe politik. Ndërsa jashtë, Austria-Hungaria dhe Italia ishin dy prej aktorëve më të rëndësishëm që ndikuan në fatin e territoreve shqiptare. Historiani britanik Stavrianos shkruan: “Shqiptarët ishin ndër popujt e fundit të Ballkanit që hynë në procesin e nacionalizmit, por pozita e tyre gjeografike i vendosi në qendër të politikës evropiane.” (Stavrianos, The Balkans Since 1453).

Shqipëria në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX ishte një mozaik kompleks i elementeve gjeopolitike, kulturore dhe etnike. Pjesë e Perandorisë Osmane, ajo përbënte një pikë strategjike për dy fuqitë kryesore të Adriatikut: Austro-Hungarinë dhe Italinë e sapoformuar. Austria e shihte Shqipërinë si zonë tampon kundër zgjerimit sllav dhe për të ruajtur influencën në Ballkanin Perëndimor. Italia, ndërkohë, e konsideronte Shqipërinë pjesë të hapësirës natyrore të Adriatikut dhe një instrument të domosdoshëm për të siguruar dominim detar dhe politik. Ky kontekst rivaliteti krijoi hapësirë për zhvillimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe për veprimtarinë e elitave arbëreshe dhe garibaldine. Elitat arbëreshe, përfshirë Jeronim De Radën dhe Zef Skiroin, krijuan një ndërthurje të mendimit kulturor dhe politik që i dha lëvizjes shqiptare një dimension ndërkombëtar. Figurave si Terenc Toçi dhe Riciotti Garibaldi u dha mbështetje praktike dhe simbolike lëvizjes kombëtare, ndërsa ndërhyrja e Presidentit Wilson më vonë ndaloi copëtimin e Shqipërisë dhe konsolidoi shtetin e ri.

1. Konteksti Gjeopolitik në Ballkan

Në fund të shekullit të 19-të dhe fillim të shekullit të 20-të, Ballkani ishte një rajon që po kalonte nëpër ndryshime të mëdha politike, duke pasur një ndikim të madh nga Perandoria Osmane që po dobësohej. Siç vëren Mark Mazower, historian i njohur për studimet mbi Ballkanin, “Ballkani u bë një fushë beteje për fuqitë evropiane që donin të mbushnin vakumin që po krijohej nga Perandoria Osmane” (Mazower, The Balkans: A Short History, 2000, fq. 134).

Për Austrinë-Hungari, kërcënimi më i madh ishte Serbia dhe ambiciet e saj për një Serbi të Madhe. Shkrimtari dhe studiuesi Joseph Roth shkruan në veprën e tij The Radetzky March se “nacionalizmi serb ishte një rrezik i drejtpërdrejtë për rendin dhe unitetin e Perandorisë Austro-Hungareze” (Roth, The Radetzky March, 1932).

Për Italinë, Ballkani ishte një rajon i pasur për zgjerimin territorial dhe ekonomik. Giuseppe Mazzini, ideolog italian dhe një prej figura më të shquara të Risorgimento-s, argumentoi se “Italia duhej të luftonte për të siguruar pozita të fuqishme në Adriatik, për të garantuar një lidhje të fortë midis vendit dhe botës perëndimore” (Mazzini, Dello scopo della guerra, 1859).

2. Çështja Shqiptare: Një Luftë Strategjike

Pozita gjeografike e Shqipërisë e bëri atë një aset strategjik për të dy fuqitë. Shqipëria ndodhej mes dy botëve të ndryshme: nga njëra anë ishte ndikimi osman dhe nga ana tjetër sfidat e fuqive të mëdha të Ballkanit dhe Perëndimit.

Interesat e Austro-Hungarisë në Shqipëri

Austro-Hungaria, e shqetësuar për rritjen e nacionalizmit serb dhe kërkesën për një Serbi të Madhe, shihte Shqipërinë si një shtet tampon. Siç theksohet nga Georgios R. Stamatopoulos, studiues i njohur i politikës ballkanike, “Austria-Hungaria shihte Shqipërinë si një pengesë të mundshme për zgjerimin e Serbisë dhe si një mënyrë për të ruajtur ekuilibrin në Ballkan” (Stamatopoulos, Austria-Hungary and the Balkans, 1993).

Interesat e Italisë në Shqipëri

Italia, gjithashtu, e shihte Shqipërinë si një territor të mundshëm për zgjerimin e influencës së saj në Adriatik dhe për të siguruar qasje në detin Mesdhe. Giovanni Giolitti, një figurë e shquar politike italiane, tha: “Shqipëria është një çelës i domosdoshëm për kontrollin e Adriatikut dhe ne duhet të jemi të gatshëm të bëjmë gjithçka për ta marrë atë nën ndikimin tonë” (Giolitti, Michele’s Memoirs, 1914).

3. Rivaliteti Ndërmjet Fuqive të Mëdha

Gjatë Luftës së Parë Botërore, Shqipëria ishte një shesh lufte për rivalitetin midis Austro-Hungarisë dhe Italisë. Austria-Hungaria tentoi të ruante një qeveri pro-austriake, ndërsa Italia tentoi të forconte pozitat e saj në Shqipëri përmes ndërhyrjeve ushtarake dhe diplomatike.

Philip S. Hoxha, historian i njohur për studimet mbi Shqipërinë, shkruan: “Pas Luftës së Parë Botërore, Shqipëria u bë një objekt i rivalitetit të ashpër midis Italisë dhe fuqive të tjera, sidomos Austro-Hungarisë, e cila ishte e interesuar të ruante ndikimin në rajon pas shpërbërjes së Perandorisë” (Hoxha, Shqipëria dhe Perandoritë, 1997).

Rasti i Shqipërisë, si një shtet i vogël në mes të dy fuqive të mëdha, pasqyron sfidat gjeopolitike të Ballkanit. Siç vëren Livia Franchini, një historiane italiane e Ballkanit, “Shqipëria u bë një fushë e betejës për fuqitë që synonin dominimin në Adriatik, dhe kjo ndikoi direkt në të ardhmen e politikës shqiptare” (Franchini, The Italian Influence in Albania, 2004).

4. Austria-Hungaria dhe ndikimi i saj në Shqipëri

Pas Kongresit të Berlinit (1878), Austro-Hungaria konsolidoi interesin e saj për Shqipërinë si një zonë tampon kundër zgjerimit serb dhe malazez. Në dokumentet diplomatike të Vjenës, shqiptarët përshkruhen si popull i fortë dhe i aftë për të ruajtur autonominë lokale, duke e bërë rajonin të dobishëm për stabilitetin strategjik austro-hungarez (Fischer 1984).

Austro-Hungaria u përpoq të përdorte mbështetjen e shqiptarëve për të parandaluar zgjerimin sllav në Adriatik dhe për të siguruar një influencë të qëndrueshme në Ballkan. Politika e saj konsistonte në një kombinim të diplomacisë, investimeve kulturore dhe mbështetjes për elitën katolike shqiptare.

Austria investoi në shkolla katolike në veri të Shqipërisë (Shkodër, Lezhë, Mirditë) për të përgatitur një elitë shqiptare që do të pranonte influencën e saj. Kjo politikë nuk ishte vetëm fetare, por edhe strategjike, pasi krijonte një bazë të fortë pro-austriake ndër shqiptarët, e cila do të luante rol në kohën e kryengritjeve dhe shpalljes së Pavarësisë (Clayer 2007, 233–245).

Kjo mbështetje përfshinte përhapjen e gjuhës shqipe në shkolla, botimin e teksteve dhe përdorimin e alfabetit latin, duke u bërë një instrument i kulturës dhe politikës së jashtme austro-hungareze.

Kongresi i Manastirit (1908), që vendosi standardin e alfabetit shqip, u mbështet indirekt nga Vjena, duke siguruar një klimë të favorshme për unitetin kulturor dhe politik. Austro-Hungaria e perceptoi standardizimin si një mënyrë për të forcuar lidhjen e shqiptarëve me Europën dhe për të zvogëluar ndikimin sllav në veri (Schmitt 2012, 144).

Pas Kongresit të Vienës (1815), Austria-Hungaria u pozicionua si një fuqi e rëndësishme evropiane, me synimin për të kontrolluar zhvillimet në Ballkan. Shqipëria kishte rëndësi strategjike: ruante balancën kundër Serbisë dhe Malit të Zi; bllokonte daljen e shteteve sllave në Adriatik; përbënte një pikë kyçe tregtare.

Dokumentet e Ministrisë së Jashtme austro-hungareze të viteve 1877–1912 flasin shpesh për “rëndësinë e ruajtjes së Shqipërisë si një njësi gjeografike” për të mos rrezikuar ekuilibrin e Adriatikut. Në një raport të vitit 1899, diplomati austriak Theodor von Ippen shkruante:“Ne duhet të punojmë për forcimin e elementit shqiptar si kundërpeshë e ndikimit sllav.”

(Ippen, Raporti diplomatik, 1899)

4.2. Mbrojtja e katolikëve dhe ndikimi kulturor

Austria ushtronte ndikim të madh në veri: mbështeti dioqezat katolike të Shkodrës, Lezhës dhe Tivarit; financoi botime në gjuhën shqipe; krijoi shkolla shqipe nën drejtimin e klerit katolik.

Në vitin 1841, Austria financoi hapjen e shkollës së parë shqipe në Shkodër. Më pas, Universiteti i Vienës u bë qendër studimesh albanologjike, me studiues si Norbert Jokl dhe Hahn, i cili botoi veprën e famshme Albanesische Studien (1854).Hahn shënonte: “Shqiptarët kanë një individualitet të spikatur etnik, i cili meriton të njihet si komb më vete.”(J. G. von Hahn, 1854)

Diplomacia e Vienës mbështeti hapur përdorimin e alfabetit latin. Konsulli austriak në Shkodër, Lippich, raportonte në 1898:“Alfabeti latin është baza kulturore që do t’i bashkojë shqiptarët e të gjitha besimeve. ”Në Kongresin e Manastirit (1908), Austria ndikoi përmes klerikëve katolikë, ndër ta Ndre Mjeda.

Në vitet 1908–1912 Austria u bë mbështetëse e hapur e autonomisë shqiptare. Ministri i Jashtëm, Aehrenthal, deklaronte në vitin 1911:“Për Austrinë, një Shqipëri autonome është garant i paqes në Adriatik.”(Arkivat e Vienës)

Në Konferencën e Ambasadorëve (1912–1913), Austria ishte shteti që kërkoi me forcë njohjen e Shqipërisë.

4.3 Politika e Jashtme Austro-Hungareze dhe Ballkani (1914-1918)

Perandoria Austro-Hungareze ishte shumë e investuar në Ballkan gjatë periudhës para dhe gjatë Luftës së Parë Botërore. Rajoni shikohej si një zonë strategjike për zgjerimin politik dhe ushtarak, sidomos për të mbajtur nën kontroll nacionalizmin sllav dhe për të kundërshtuar ndikimin në rritje të Rusisë në këtë zonë. Ballkani ishte gjithashtu një pikë fërkimi kulturore dhe gjeopolitike ndërmjet Austro-Hungarisë, Perandorisë Osmane dhe Serbisë, e cila kishte ambicie për një Jugosllavi më të madhe.

Ambiciet Austriake: Objektivi kryesor i Austro-Hungarisë ishte forcimi i dominimit të saj në rajon, sidomos pas vrasjes së Arqidukës Franz Ferdinand në Sarajevë (qershor 1914), një ngjarje që shkaktoi fillimin e Luftës së Parë Botërore. Vrasja u realizua nga një nacionalist serb boshnjak, duke shkaktuar një sërë lëvizjesh diplomatike që përfshinin Serbinë, Rusinë dhe aleancat e përfshira në periudhën para-luftës.

Rëndësia Strategjike e Shqipërisë: Shqipëria, e vendosur në Ballkanin perëndimor, shikohej si një shtet tampon i rëndësishëm. Ajo u shpall shtet të pavarur në vitin 1912, dhe statusi i saj neutral ishte kyç për ruajtjen e stabilitetit në një rajon që ndodhej në trazira për shkak të tensioneve etnike dhe kombëtare. Për Austro-Hungarinë, mbajtja e Shqipërisë neutrale ishte e rëndësishme për të parandaluar që ajo të binte nën ndikimin e Serbisë ose Italisë, të dyja fuqitë që kishin interesa të kundërta në rajon.

4.4. Problemi i Neutralitetit të Shqipërisë

Neutraliteti si Mjet Diplomacie: Neutraliteti i shpallur i Shqipërisë ishte një manovër diplomatike dhe strategjike. Pasi Shqipëria shpalli pavarësinë në vitin 1912, ajo u gjet midis fuqive të kundërta: Austro-Hungarisë, Italisë, Serbisë dhe Greqisë. Fakti që ajo ishte neutrale i lejoi të shmangte përfshirjen direkte në luftë, megjithëse ishte ende shumë e ndikuar nga fuqitë rajonale. Një nga sfidat kryesore të neutralitetit të Shqipërisë ishte ndërhyrja e fuqive të jashtme. Në vitin 1915, Shqipëria u pushtua nga Italia dhe Serbia. Pushtimi nga këto dy fuqi, sidomos nga Serbia që synonte të siguronte kontrollin mbi territorin shqiptar (për të krijuar një “Serbi më të Madhe”), minonte pavarësinë dhe neutralitetin e Shqipërisë. Austro-Hungaria ishte thellësisht e shqetësuar për këtë dhe e shihte si një kërcënim për influencën e saj në rajon. Austro-Hungaria kërkonte të mbante neutralitetin e Shqipërisë dhe të parandalonte depërtimin e forcave serbe dhe italiane. Austriakët, për shembull, përdorën ndikimin e tyre për të mbështetur sovranitetin shqiptar përmes mjeteve politike dhe ushtarake. Në vitin 1917, Austro-Hungaria mbështeti krijimin e një qeverie pro-austriake në Shqipëri, si një kundërpeshë ndaj ambicieve të Italisë dhe Serbisë.

Ishte gjithashtu e rëndësishme që as Bulgaria dhe as Gjermania të mos dominonin Ballkanin Perëndimor, i cili duhej të ishte sfera ekskluzive e ndikimit të Austrisë-Hungarisë. Tisza e konsideronte këtë si qëllimin më të rëndësishëm të luftës për Perandorinë. Po ashtu, Berchtold ishte i gatshëm të humbiste Galicinë, por jo kontrollin mbi Serbinë. Nga ana tjetër, Conrad e shihte fitoren në Frontin Lindor dhe mposhtjen e Rusisë si çelësin për çdo paqe të përgjithshme, megjithatë ai e kuptonte rëndësinë ekonomike të Ballkanit për Perandorinë. Plani i tij, pas mundjes së Serbisë, do të përfshinte aneksimin e pjesës së mbetur të Serbisë, pasi Bullgaria të ishte shpërblyer me Maqedoninë, aneksimin e Malit të Zi dhe copëtimin e Shqipërisë. Megjithatë, disfatat e vazhdueshme ushtarake gjithmonë ia hoqën atij çdo ndikim të vërtetë. Në çdo rast, komandanti suprem i forcave të armatosura — Perandori Franz Josef — tentonte të diskutonte politikën e jashtme vetëm me ministrin e tij të jashtëm.

Ekuilibri i brishtë ndërmjet dëshirës së Shqipërisë për të mbetur neutrale dhe qëllimeve strategjike të Austro-Hungarisë. Ndërsa lufta përparonte, Austro-Hungaria ishte gjithnjë e më e shqetësuar për ndryshimet në aleancat e fqinjëve të saj dhe për lëvizjet në rritje të nacionalizmit, sidomos ato që mbështeteshin nga Serbia dhe Rusia.

Nacionalizmi Shqiptar dhe Kontrolli Austro-Hungarez: Edhe pse Shqipëria kërkonte të mbetej neutrale, lëvizjet nacionaliste shqiptare mund të ishin një forcë destabilizuese. Këto lëvizje, shpesh të mbështetura nga fuqitë e jashtme si Italia ose aleatët perëndimorë, kërcënonin të prishnin ekuilibrin politik të brishtë në rajon. Kështu, Austro-Hungaria duhet të balanconte mbështetje për neutralitetin e Shqipërisë me nevojën për të siguruar që ky shtet të mos binte nën sferën e ndikimit të armiqve të saj. Politika e Austro-Hungarisë në Shqipëri duhet të kuptohet në kontekstin më të gjerë të përplasjeve në Ballkan gjatë Luftës së Parë Botërore. Lufta pati një ndikim të thellë në kufijtë dhe konfigurimet politike të rajonit. Rënia e Perandorisë Osmane dhe lufta për pavarësi në Ballkan bënë që shtetet neutrale si Shqipëria të ngeleshin të kapura midis aleancave të ndryshme dhe ndërhyrjeve të huaja.

4.5 Pasojat dhe Paslufta

Në fund të Luftës së Parë Botërore, peizazhi politik i Ballkanit kishte ndryshuar drastikisht. Perandoria Austro-Hungareze ishte shpërbërë, dhe pasardhësi i saj, Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve (më vonë Jugosllavia), kishte ambicie të mëdha në rajon. Shqipëria, e cila kishte arritur të ruante sovranitetin e saj gjatë luftës, u gjet mes fuqive të mëdha—Italisë, Greqisë dhe Jugosllavisë—pas konfliktit. Pas luftës, pavarësia e Shqipërisë u njoh, por vendi vazhdoi të përballej me presione nga shtetet fqinjë. Çështja e sovranitetit dhe neutralitetit të Shqipërisë mbeti një temë kontestuese për shumë vite pas 1918, sidomos pasi Italia dhe Greqia kërkonin ndikim në rajon. Me shpërbërjen e Perandorisë Austro-Hungareze në vitin 1918, Italia mori mundësinë të forcë pozitat e saj në Ballkan, përfshirë Shqipërinë. Antonio Salandra, një politikan italian dhe ish-kryeministër, ka deklaruar: “Pas luftës, Shqipëria është një hapësirë ku Italia mund të ndërtojë një protektorat të sigurt për të mbajtur ndikimin në Adriatik” (Salandra, Diaries of the Italian Statesman, 1919).

5. Italia dhe projekti i saj politik-kulturor

Pas bashkimit (1861), Italia artikuloi konceptin e “Mare Nostrum”, ku Adriatiku konsiderohej pjesë e zonës natyrore të dominimit italian. Shqipëria, me bregdetin e saj të gjatë dhe pozicionin strategjik, u bë objektiv kryesor i politikës së jashtme italiane (Hobsbawm 1990, 178–179).

Italia kërkonte të kishte një influencë të drejtpërdrejtë mbi Shqipërinë, por në të njëjtën kohë duhej të shmangte përplasje të drejtpërdrejta me Austro-Hungarinë.

5.1. Italia pas bashkimit dhe projekti i Adriatikut

Pas bashkimit kombëtar (1861), Italia aspironte të bëhej fuqi mesdhetare. Shqipëria shihej si: portë për depërtim në Ballkan; zonë e natyrshme e influencës kulturore; një mënyrë për të konkurruar Austrinë.

Ministri i Jashtëm italian Visconti Venosta shkruante në 1870: “Adriatiku nuk mund të mbetet një det i huaj për Italinë.” Ky ishte baza e politikës italiane ndaj Shqipërisë.

Arbëreshët u shndërruan në një urë midis Italisë dhe Shqipërisë. Ata artikuluan ide të rëndësishme për identitetin kombëtar dhe trashëgiminë historike të shqiptarëve.

De Rada, në gazetën L’Albanese d’Italia (1848), paraqiti idenë se shqiptarët kishin një të drejtë historike për autonomi dhe një shtet të pavarur (De Rada 1848/1990). Ai argumentonte se lidhjet kulturore me Italinë nuk duhej të përktheheshin në dominim politik, por në mbështetje reciproke. Skiroi paralajmëronte se Italia mund të mbështeste shqiptarët, por duhet të respektohej sovraniteti i tyre. Ai theksonte se çdo ndikim i jashtëm nuk duhet të kthehej në protektorat, duke theksuar rëndësinë e pavarësisë së ardhshme (Schirò 1904).

Qarqet garibaldine italiane, të frymëzuara nga idealet republikane dhe nacionaliste, mbështetën popujt e Ballkanit në luftën për liri. Giuseppe Garibaldi dhe Riciotti Garibaldi e panë Shqipërinë si një kauzë që përputhej me idealet e tyre (Elsie 2001, 203–204).

Kjo mbështetje nuk ishte formale, por u shndërrua në një lidhje simbolike dhe praktike me elitën shqiptare, duke ndihmuar në krijimin e hapësirës ndërkombëtare për çështjen kombëtare. Naim Frashëri, duke folur për De Radën, shkruante:“ Ai është një dritë e madhe që i shndrit të gjithë shqiptarët.”(Naim Frashëri, Histori e Skënderbeut)

Italia mbështeste botimet e arbëreshëve, duke krijuar një rrjet kulturor që ndikoi drejtpërdrejt në Shqipëri.

5.2 Interesat politike dhe ekonomike

Italia dërgoi konsuj në Vlorë, Durrës dhe Janinë që në gjysmën e parë të shek. XIX. Ajo: financonte shkolla shqipe laike në jug; mbështeste lëvizjet lokale kundër Portës së Lartë; zhvillonte projekte infrastrukturore në bregdet.

Në një raport të vitit 1906, konsulli i Vlorës, Gaetano Bellusci, shkruante:“Italia duhet të mbajë rolin drejtues në Shqipëri, përpara se ta zënë vendet e tjera.”(Arkiva Diplomatike e Italisë).Italia ishte e interesuar për një Shqipëri autonomiste, por shpesh tentonte ta përdorte atë si zonë influence. Ajo nuk dëshironte të linte Austrinë të merrte epërsinë. Megjithatë, në vitin 1912, Roma u bashkua me Vjenën në njohjen e një Shqipërie autonome.

5.3. Shqipëria para Pavarësisë: shoqëri, struktura dhe lëvizje

Shqipëria e shekullit XIX ishte një shoqëri e ndarë krahinisht dhe fetarisht. Veriut dominonte katolicizmi dhe fiset, ndërsa jugu kishte qytete më të zhvilluara dhe një kombinim mysliman dhe ortodoks. Megjithatë, këto ndarje nuk penguan zhvillimin e një identiteti kombëtar që po konsolidohej përmes arsimit, gazetarisë dhe lëvizjes kulturore (Clayer 2007).

Kryengritjet e viteve 1910–1911, sidomos në veri, treguan gatishmërinë e shqiptarëve për autonomi. Këto lëvizje përfshinin mbështetje të heshtur ose të drejtpërdrejtë nga Austro-Hungaria dhe Italia. Kjo ndërthurje ndikimesh e bëri çështjen shqiptare të njohur ndërkombëtarisht.

5.4 Terenc Toçi: ideolog dhe praktikant i lëvizjes kombëtare

Toçi u formua në Napoli, duke u influencuar nga kolonitë arbëreshe dhe nga qarqet garibaldine. Ai argumentonte se Shqipëria duhet të krijonte një shtet të pavarur për të siguruar ekuilibrin e Adriatikut dhe për të ruajtur identitetin kombëtar (Schmitt 2012, 141).

Në vitin 1911, Toçi shpalli një qeveri të përkohshme në Orosh, Mirditë, duke u bërë aktor i drejtpërdrejtë në procesin e organizimit të vetëqeverisjes. Ky akt ishte një provë paraprake e shtetformimit shqiptar dhe një sfidë ndaj Porta Osmane (Frashëri 2008, 214–216).

Toçi mbështetej nga qarqet garibaldine, që i siguruan ndihma materiale dhe mbështetje politike. Kjo lidhje bëri çështjen shqiptare më të dukshme në Itali dhe kontribuoi në ndërkombëtarizimin e lëvizjes. Riciotti Garibaldi vazhdoi idealet e babait të tij duke mbështetur lëvizjen shqiptare. Ai dërgoi vullnetarë dhe ndihma materiale për kryengritësit e veriut gjatë viteve 1911–1912, duke treguar lidhjen ndërkombëtare mes Risorgimentos italiane dhe Rilindjes shqiptare (Elsie 2001, 204).

Ishte lidhur me djalin e Garibaldit, përbashkuesit të Italisë, garda e të cilit kishte qenë arbëreshe, dhe kurdisin një plan: Terenci do të vinte në Shqipëri, në Veri, do të kryesonte Kuvendin e Besës në Orosh për të krijuar një qeveri të përkohshme, kurse djali i Garibaldit, Riccoti, do të zbarkonte në bregdetin shqiptar me vullnetarë italianë, që do të sillnin armë. 30.000 kryengritës shqiptarë ishin gati tashmë, por ndihma nga bregu tjetër po vononte padurueshëm.

Plani qe penguar… Qeveria italiane… Evropa… s’dihej si e qysh. Arbëreshit i hipin xhindet, inatin shqiptar e zbraz dhe në gazetat italiane. E ç’të bëjë tani për Shqipërinë? Themelon në Romë “La Rivista dei Balcani” dhe shkon në Shkodër, hap tjetër gazetë me emër mali “Taraboshi”, mbron Shqipërinë duke u sulur mbi këdo, edhe mbi Romën, megjithëse Italinë e mendonte aleaten e natyrshme të dheut amë. Nën shembullin e Pashko Vasës boton dhe ai “Shqipëria dhe shqiptarët”. E thërrasin në Itali, ushtar në frontet e Luftës së Parë Botërore. Nxjerr revistën e re “Italia dhe Shqipëria”. Bashkohet me Ahmet Zogun. Merr detyrën e Prefektit në Korçë, pastaj drejtor i Zyrës së Shtypit në Tiranë, deputet i Shkodrës, Konsull i Përgjithshëm i Shqipërisë në Egjipt, kryetar i Kasacionit, Sekretar i Përgjithshëm i Republikës Shqiptare. Katër vajzat e tij studionin në Tiranë. Dhe beson te fashizmi, ashtu si Croce dhe D’Anunzio, “rilindësit garibaldianë”. E mendonte dhe si zgjidhje për Shqipërinë dhe çështjen kombëtare.

6. Divergjencat gjeopolitike Austro–Itali

Austria mbështeste një Shqipëri neutrale dhe autonome, si zonë tampon kundër Serbisë dhe Malit të Zi. Italia kërkonte një Shqipëri nën influencë të saj dhe një dominim të Adriatikut (Hobsbawm 1990, 178–179).

Kjo krijoi rivalitet të dukshëm gjatë kryengritjeve dhe procesit të organizimit politik në Shqipëri. Austria investonte në Veri, Italia në Jug dhe ndër kolonitë arbëreshe. Kjo ndarje kulturore u reflektua në orientimin e elitave dhe në strategjitë diplomatike të fuqive.

7. Shqiptarët dhe Rilindja Kombëtare

7.1. Konsolidimi i identitetit kombëtar

Nga fundi i shekullit XIX, rilindësit shqiptarë u frymëzuan nga kultura europiane dhe nga përpjekjet e fqinjëve: u krijuan shoqëritë patriotike (Shoqëria e Stambollit, Komiteti i Bukureshtit);u botuan libra shqip në Korçë, Shkodër, Bukuresht dhe Itali; u formësuan kërkesat për autonomi.

Sami Frashëri shkruante në 1886:“Vetëm Shqipëria e bashkuar, e armatosur me dituri, mund të hyjë në mesin e kombeve.”(Sami Frashëri, Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet). Alfabeti i ri latin u mbështet nga Austria, Italia, arbëreshët. Ky ishte momenti kyç i bashkimit kulturor shqiptar. Efiçenca e Kongresit të Manastirit është shprehur nga studiuesi Robert Elsie: “Vendimi i Manastirit ndryshoi përfundimisht fatin e gjuhës shqipe.”

7.2. Kryengritjet e viteve 1908–1912

Shqiptarët ngritën kryengritje të mëdha në veri dhe jug: Kryengritja e Malësisë (1911)Lëvizja e udhëhequr nga Isa Boletini, Hasan Prishtina, Bajram Curri. Kryengritja e përgjithshme e vitit 1912

Austria shpesh mbante qëndrime simpatizuese ndaj tyre si mënyrë për të shtyrë dobësimin e osmanëve. Italia mbështeste grupe të tjera lokale në jug. Hasan Prishtina shkruante në kujtimet e tij: “Ne nuk luftonim vetëm kundër Stambollit, por edhe kundër planeve për copëtimin e Shqipërisë.”

8.Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë dhe roli i Austrisë e Italisë

8.1. Situata ndërkombëtare në vitin 1912

Lufta e Parë Ballkanike krijoi rrezikun që Shqipëria të ndahej midis Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë. Në këtë moment, diplomacia austriake dhe ajo italiane vepruan paralelisht.

Austria inkurajoi Ismail Qemalin të shpallte Pavarësinë. Në një letër të vitit 1912, diplomati Berchtold shkruante:“ Pavarësia e Shqipërisë është e vetmja zgjidhje për të ruajtur paqen në Adriatik. Italia mbështeti Pavarësinë, por kërkonte të mos humbiste influencën në Vlorë. Megjithatë Roma u rreshtua me Vienën në njohjen e Shqipërisë në konferencën e ambasadorëve.

Ismail Qemali vetë shkruan: “Pa ndërhyrjen e diplomacisë evropiane, Shqipëria do të ishte zhdukur nga harta.” (Ismail Qemali, Kujtime, 1922)

9. Përfundime: Trashëgimia e Austrisë dhe Italisë në formimin e shtetit shqiptar

Austria-Hungaria dhe Italia luajtën rol të jashtëzakonshëm në formimin e shtetit shqiptar:

Austria kontribuoi në: mbrojtjen e shqiptarëve katolikë; arsimin shqip; studimet albanologjike; diplomacinë që garantoi Pavarësinë.

Italia kontribuoi në: ruajtjen e kulturës shqiptare përmes arbëreshëve; arsimin dhe botimet shqipe në jug; mbështetjen për autonominë shqiptare.

Edhe pse motivet e tyre shpesh ishin egoiste, ato i dhanë shqiptarëve mjetet kulturore dhe politike për të arritur idealin e shekujve: krijimin e shtetit shqiptar.

Rivaliteti Austro–Itali dhe ndërhyrja e elitave arbëreshe krijuan hapësirën për zhvillimin e lëvizjes shqiptare. Austria siguroi stabilitet dhe arsimin, Italia dhe garibaldinët ndërkombëtarizuan çështjen shqiptare, ndërsa Terrenc Toçi dhe Riciotti Garibaldi u bënë aktorë kyç. Ndërhyrja e Pres. Wilson konsolidoi pavarësinë dhe sovranitetin e Shqipërisë.

Austria-Hungaria kishte një ndikim të madh në histori të dy vendeve, Itali dhe Shqipëri, duke formuar një pjesë të rëndësishme të politikave dhe marrëdhënieve ndërkombëtare gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX. Pavarësisht se pas Luftës së Parë Botërore, Austro-Hungaria u shpërbë dhe humbi shumë nga territori dhe ndikimi i saj, pasojat e këtyre ngjarjeve ndihmuan në formësimin e politikave të mëvonshme për të dy vendet.

Në fund, fuqitë e mëdha të Europës, si Italia dhe Austro-Hungaria, nuk ishin të interesuara për Shqipërinë si një shtet të pavarur dhe të qëndrueshëm për interesat e kombit shqiptar, por për ta përdorur atë si një mjet për të mbrojtur influencat e tyre rajonale. Shqipëria nuk ishte më shumë se një shesh lufte diplomatike mes këtyre fuqive, të cilat e shikonin si një territor të dominuar nga rivalët e tyre. Austro-Hungaria dhe Italia synonin ta mbanin Shqipërinë të dobët dhe të varur nga ndikimi i jashtëm, për të parandaluar që ajo të binte nën kontrollin e Serbisë ose të fuqive të tjera, si Greqia. “Të gjitha perandoritë e fuqishme janë të ngjashme; çdo tokë e varfër është “e varfër në mënyrën e vet”.

Ky shkrim është pra një përpjekje për të nxjerrë në pah se çfarë ishte unike dhe çfarë ndahej midis tyre, dhe në fund të fundit, cili është vendi i Shqipërisë brenda kontekstit global dhe si Shqipëria u bë një viktimë e rivaliteteve të fuqive të mëdha, të cilat, në vend që të mbështesnin zhvillimin dhe pavarësinë e saj, synonin thjesht të kontrollonin territorin e saj për të ruajtur ekuilibrin e pushtetit të fuqive në Ballkan.

Referencat:

Bartl, Peter. Albanien: Vom Mittelalter bis zur Gegenwart. München: C.H. Beck, 1995.

Clayer, Nathalie. Aux origines du nationalisme albanais. Paris: Karthala, 2007.

De Rada, Jeronim. L’Albanese d’Italia (1848). Në Mandalà, M. Scritti di De Rada. Napoli: Edizioni Scientifiche Italiane, 1990.

Elsie, Robert. A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture. London: Hurst, 2001.

Fischer, Bernd. “Austro-Hungarian Influence in Northern Albania.” East European Quarterly, 1984.

Frashëri, Kristo. Historia e Shqipërisë. Tiranë: Toena, 2008.

Hobsbawm, Eric. Nations and Nationalism. Cambridge University Press, 1990.

Schirò, Zef. Scritti Albanesi. Palermo: Archivio Siciliano, 1904.

Schmitt, Oliver Jens. The Albanians: A Modern History. London: I.B. Tauris, 2012.

Marvin Benjamin, ‘The Cornerstone of Balkan Power Projection: Austro-Hungarian Foreign Policy and the Problem of Albanian Neutrality, 1914-1918,’ Diplomacy and Statecraft, Vol. 23 (2012), p. 1-21.

The Papers of Woodrow Wilson. Princeton University Press.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 6 janar 2026

Revista “TIME” ka botuar, me 10 gusht 1962, në faqet n°7, 19 dhe 20, rrëfimin e korrespondetit të saj Edward Behr, rreth vizitës së tij asokohe në Shqipëri, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar : 

Shqipëria : Komb në terr

Shqipëria është vendi më i mjerë në Evropë. Pothuajse askush nuk dëshiron të hyjë, dhe shumica e njerëzve të saj, po t’u jepej një mundësi e vogël, do të dëshironin të dilnin.

Megjithatë, për të fituar valutë të huaj aq të nevojshme, drejtuesit komunistë të vendit mbajnë një shërbim zyrtar turistik, Albtourist, i cili mburret me “plazhet e pakrahasueshme të Adriatikut” (të gjitha të ruajtura nga anije policie që patrullojnë) dhe me “rrënojat shumë-shekullore”. Biznesi për Albtourist është bërë i dobët në vendet e tjera satelite që prej prishjes me Hrushovin. Agjencia ka dërguar me shpresë broshurat e saj edhe në një agjenci të vogël udhëtimesh në Këln të Gjermanisë Perëndimore. Korrespondenti i TIME, Edward Behr, vendosi të aplikonte si turist. Ai priti gjashtë javë për vizë dhe më në fund hyri në Shqipëri me një fluturim hungarez që niset vetëm një herë në javë nga Budapesti — për të parë nga afër vendin që vetë Nikita Sergejeviç Hrushovi e kishte përshkruar si “më të përgjakshëm e më reaksionar se sa carët.”

Numërimi i çorapeve

I ndarë nga miku i vetëm në botë, Kina e Kuqe, me 3,000 milje largësi, Shqipëria jeton në një izolim njëherësh sfidues dhe të trishtueshëm. Më shumë se 70% e 1,700,000 banorëve të saj nxjerrin bukën e gojës nga toka e kolektivizuar; shumica e fshatrave dhe qyteteve malore kanë mbetur pothuajse si në shekullin e kaluar. Plehrat rrjedhin nëpër një kanal të hapur në mes të rrugëve të ngushta; burra me hundë shqiponje pinë kafe turke në kafene të errëta, ndërsa gratë e tyre mbajnë mbi supe dru ose fuçi me ujë të rrallë. Përkrah varfërisë tradicionale shfaqen posterët komunistë që shpallin parullën e diktatorit Enver Hoxha : “Ndërto socializmin në njërën dorë me kazmë dhe në tjetrën me pushkë.”

Edhe përpara prishjes me Hrushovin, siguria e brendshme ishte ndër më të rreptat në botë; që atëherë është kthyer në mani. Vizitorët e huaj duhet të plotësojnë formularë ku përshkruajnë përmbajtjen e bagazhit deri në numrin e këmishave, shamive dhe çorapeve që sjellin. Batanijet e mira janë aq të rralla, sa duhen regjistruar veçmas si “objekte me vlerë.” Shqiptarët, të shkëputur nga bota, besojnë se kufizime të tilla janë diçka krejt normale kudo.

Në mbërritje në Tiranë, korrespondenti Behr u mor nën kujdes të rreptë nga një udhërrëfyes shtetëror i Albtourist, i cili e shoqëronte kudo, madje përpiqej ta çonte nëpër “ekskursione” me autobusë të mbyllur me çelës. Ai bënte sikur dërgonte kërkesa për intervista me zyrtarë, aktorë apo gazetarë vendas — por gjithmonë përgjigjja ishte e njëjtë: “janë të sëmurë, me pushime ose në zi për ndonjë të afërm të ndjerë papritur.”

Meqë asnjë i huaj nuk mund të marrë taksi, guida ishte e domosdoshme. Ndihmë më të madhe i dha një gazetar japonez që udhëtonte me të dhe që shqiptarët e përshëndetnin rregullisht, duke e ngatërruar për kinez. Të dy gazetarët, duke qenë më shumë se një përfaqësues i Albtourist, ndonjëherë ndaheshin me qëllim për t’u “humbur” dhe për të shijuar disa minuta lirie — por këto arratisje nuk zgjatnin shumë, falë policisë sekrete “Sigurimi” dhe trupave të shumta (një e katërta e burrave të rritur janë nën armë). Zyrtarët madje i paralajmëruan se, nëse nuk silleshin siç duhej, mund të mos merrnin vizë daljeje — kërcënim shumë i efektshëm në Shqipëri.

Plazhi me mur

Një repart i armatosur me mitraloza në Tiranë patrullon zonën që diplomatët e pakët të huaj e quajnë “Blloku”: lagjen e rehatshme ku krerët komunistë kanë vilat e tyre. Edhe në plazhin e Durrësit, 25 milje në perëndim të kryeqytetit, një mur ndahet nëpër rërë e zbret deri në det për të ndarë zonën e privilegjuar nga ajo e punëtorëve, familjet e të cilëve banojnë në baraka prej teneqeje në anën tjetër të murit.

Notuesit proletarë nuk mund të kalojnë vijën e bojave rreth 30 metra nga bregu; nëse e bëjnë, një anije policie i urdhëron të kthehen, për të shmangur ndonjë arratisje drejt një anijeje greke apo italiane që mund të ndalojë në port. Kur një anije gjermane mbërriti me grurë kanadez të paguar nga Pekini, asaj nuk iu lejua të hynte në port — ngarkesa u shkarkua me varka. Edhe pse Shqipëria ka 250 milje vijë bregdetare në Adriatik, peshku është i rrallë, pasi vetëm disa peshkatarë “politikisht të besueshëm” lejohen të dalin në det, nga frika se mos ikin në Itali, vetëm 50 milje larg.

Megjithatë, shqiptarët nuk janë në uri dhe përfitojnë nga arsimimi, mjekimi dhe shërbimet e tjera falas. Behr nuk pa shenja rebelimi — dhe edhe po të kishte, pasardhësi i Hoxhës s’do të ishte më i mirë, pasi krerët kryesorë të partisë janë pothuajse të gjithë të afërm me Hoxhën ose me kryeministrin Mehmet Shehu.

Simbolet e statusit

Në Tiranë burokracia shtetërore është e ndërlikuar në mënyrë të pabesueshme; për të blerë çdo gjë, nga ilaçet deri te vaktet në hotele, kërkohet leje zyrtare. Së paku këmbësorët nuk e kanë të vështirë: në gjithë vendin ka vetëm rreth 400 makina (të vjetra ruse dhe çeke, përveç një flote “Mercedesësh” të ambasadës kineze). Megjithatë, në çdo kryqëzim të madh rrinë deri në tre policë me shkopinj të zinj e të bardhë.

Si qendër tregtare, Tirana ngjan më shumë me një pazar të improvizuar. Në dyqanet pothuajse tërësisht të shtetëzuara, një kostum i keq kushton 7,000 lekë — rreth 140 dollarë me kursin zyrtar — pothuajse dy paga mujore të një punëtori. Përpjekjet për industrializim morën fund kur Moska braktisi ambasadën e saj gjysmë të ndërtuar dhe tërhoqi mijëra ekspertët sovjetikë. Fabrika e vetme e madhe e pambukut qëndroi e mbyllur për tre muaj; planet për fabrika të reja mbetën në letër. Nga 22 avionët MIG sovjetikë që kishte Shqipëria, vetëm pesë mund të fluturojnë. Kina, Koreja e Veriut dhe Vietnami i Veriut dërguan rreth 500 teknikë, shumica bujq që mësojnë kultivimin e orizit dhe organizojnë punishte në modelin e Pekinit.

Kinezët jashtë orarit rrinë të izoluar. Hanë në një sallë më vete në hotelin italian Dajti, dhe jetojnë në një kompleks ambasadorësh të rrethuar vazhdimisht nga roje. Simbolet më të fundit të statusit në Tiranë — të veshura nga zyrtarët shqiptarë që kanë vizituar Kinën — janë një kapelë e thjeshtë prej pëlhure bezhë, si ajo që preferon Mao Ce Duni, dhe syze dielli të errëta të stilit aviator, po aq të modës në Pekin.

Varfëria e zymtë, shtypja politike dhe dyshimi maniak ndaj të huajve nuk e bëjnë udhëtimin në Shqipëri as të këndshëm, as tërheqës. Kur erdhi koha për t’u larguar, avioni i Behr u vonua një orë — dhe madje edhe udhërrëfyesi i Albtourist e kuptoi sa të lumtur ishin vizitorët që po iknin.

“Gjërat e mira vijnë ngadalë,” tha me një ngritje supesh, dhe me përshëndetje me dorë u dha lamtumirën.

Një Letër nga Botuesi

10 gusht 1962

TIME

Korrespondenti i TIME, Edward Behr, 36 vjeç, ka shërbyer në ushtrinë britanike në Indi, ka punuar si gazetar për Reuters në Londër dhe Paris, dhe si pjesë e redaksisë sonë në Paris ka udhëtuar në shumicën e vendeve të Evropës. Për katër vjet ai mbuloi luftën në Algjeri dhe vitin e kaluar botoi një libër për të.

Me pak fjalë, Behr ka qenë në mjaft vende të njohura dhe të largëta për ta ditur se nuk duhet t’u besohet broshurave turistike. Por gjatë një turneu 13-ditor në Shqipërinë komuniste — për të cilin ai raporton këtë javë — Behr zbuloi se hendeku midis realitetit dhe fantazisë së paraqitur ishte edhe më i madh se sa kishte menduar.

“Vizita në Shqipëri,” tha ai, “është si të kthehesh pas në kohë dhe të zgjohesh në Ballkanin e shekullit të 16-të, me disa tela telefoni, armë moderne dhe pak automjete shtesë.”

Behr e kuptoi prapambetjen e Shqipërisë që në fillim të qëndrimit të tij. Duke u nisur për të zëvendësuar briskun e rrojës (kishte humbur valixhen në Budapest), ai zbuloi se i vetmi brisk i disponueshëm ishte vendas — dhe vdekjeprurës. Ai funksiononte vetëm duke hequr edhe copa të mëdha lëkure. Behr ia përmendi këtë rastësisht udhërrëfyesit të tij shqiptar, i cili u përgjigj thjesht: “Gjithmonë kemi ndonjë problem me briskun tonë.”

Megjithatë, ky udhëtim për pazar pati një përfitim: Behr arriti të fliste për pak minuta i vetëm me një shqiptar vendas — një farmacist që kishte qenë në Paris vite më parë dhe që e pyeti me mall : “A është ende njësoj Bregu i Majtë?”

Udhërrëfyesi i Behr-it ishte plotësisht i vetëdijshëm se ai nuk ishte turist i zakonshëm, por vendosi se ta dëbonte nga vendi do të ishte e kotë. Nga ana tjetër, Behr e dinte se shoferi i makinës së tyre turistike ishte anëtar i policisë sekrete. Për të shpërqendruar vëmendjen e udhërrëfyesit ndërsa fotografi bënte disa foto, Behr (duke folur në gjermanishte të çalë) përpiqej ta mbante të zënë me biseda.

Njëherë, kur udhërrëfyesi përmendi se kishte përkthyer në shqip dramën e Bertolt Brecht-it Nëna Kurajo, Behr e shpërqendroi duke i treguar gjatë për një takim që kishte pasur me Brecht në Paris në vitin 1953. Behr e gjeti udhërrëfyesin — i cili nuk kishte dalë kurrë jashtë Shqipërisë — pothuajse tragjikisht kureshtar për botën e jashtme. Dhe për ata që, nga ana e tyre, janë kureshtarë për Shqipërinë — vendin më të vështirë për të mbijetuar në gjithë Evropën — lexoni raportin e Behr në rubrikën “THE WORLD”.

Nikollë Tomeu është bërë i njohur në lëvizjen humaniste të Rilindjes si një nga filozofët e dijetaret e shquar të shek. XVI. Ai kishte lindur në Vendik me 1456 nga prindër te shperngulur nga Durresi ne kohen e sulmeve osmane. Ne Venedik ai kreu shkollimin e mesem per te vijuar me pas studimet e larta ne Firence. Leonik Tomeo me 1430 mbrojti doktoraturen ne fushen e arteve(filozofi dhe mjeksi). Ai në vitet 1485–1495 eshte pedagog ne Universitetin e Padoves,nje nder universitetet me te vjetra dhe me ne ze te Europes. Në prill 1447 fillon punë si profesor dhe rektor në universitetin ne fjale dhe i ngarkohet te drejtoje katedren e filozofise qe eshte shkenca ku ai ben me teper emer. Por ai nuk u mor vetem me filozofi. Si humanist i shquar, ai realizonte ne personalitetin etij idealin e njeriut te shumeanshem me interesa dhe veprimtari te gjere. Ai u bë i njohur si filozof, historian, astronom, fizikan, mjek, letrar. Ai do të drejtojë katedrën e filozofisë për tetë vjet me radhe. Njohes i mire i trashegimit te antikitetit,ai u be nje nga perkthyesit e veprave të Aristotelit, Platonit, Hipokratit. Shumë studentë të tij si Nikolla Kopernik, Pietro Bambi, Maksim Artioti do të bëheshin të shquar në fushat te kerkimeve shkencore. Një nga ato të shkruan per Tomeun: “Tomeu është njeri i jetes dhe i shkences, filozof i ndritur në letërsinë latine, si në ate greke, ua ka lene te tjereve lakmine per pasuri, ndersa vete eshte kujdesur vetëm për dituri. Tomeu luftoi në rreshtat e parë për reformën humaniste në filozofi”. Ai do të vlerësohej jo vetëm si shkencëtar por edhe si njeri dhe pedagog, shumë komunikativ për natyrën dhe karakterin e butë, të një njeriu të afërt dhe shumë miqësor, çfarë i dha një rreth të gjerë të njohurish dhe miqsh në botën intelektuale universitare. Të një vlere të veçantë janë edhe fjalët e udhëheqësit të humanizmit, të Erazmit të Roterdamit, i cili nisur nga ato që ka lexuar apo ka dëgjuar shprehet: “E përfytyroj Tomeun burrë të jashtëzakonshëm”.

Vepra e Leonik Tomeut është e gjerë. Ai ka lëvruar disa fusha, si filozofinë, historinë, poezinë. Në filozofi është e njohur vepra “Dhjetë dialogjet” ku shkruan mbi tema të ndryshme. Në to përfshihen edhe tema letrare dhe historike. Është ndër të parët që i bën një interpretim ideve të Aristotelit. Ai ka shkruar gjithashtu edhe studimin “Aristoteli, historia e jetës dhe vepra”. Si poet na ka lënë veprën “Poezi të ndryshme”, ku lartëson figurën e njeriut të lirë, bukurinë e natyrës e të gjithësisë në mes të cilave rron njeriu. Në vitin 1531, para se të vdiste, botoi veprën e tij të fundit, por edhe më të rëndësishmen, “Histori të ndryshme” në tre libra. Këtë vepër ai kishte filluar ta shkruante në rini në formë tregimesh historike dhe, siç ngjet rrallë me shkrimtarët, priti ta botonte në fund të jetës së tij. Vepra trajton tema historike nga lashtësia e deri në Rilindje dhe është shkruar me mjeshtërinë e një shkrimtari dhe aftësinë e historianit që hulumton në shumë vepra. Tomeu njihet botërisht si përkthyes i parë në lëvizjen humaniste të Rilindjes i veprave të Aristotelit, një përkthyes elegant dhe në zë. Ai është çmuar edhe për përkthime të tjera nga autorë të lashtësisë. Ai njihet si aristotelisti më i mirë i kohës së humanizmit, pasi kishte përkthyer dhe komentuar më mirë se kushdo tjetër, veprën e autorit të hershëm grek. Veprat, Nikollë Tomeu i shkroi në gjuhën klasike të latinishtes, siç vepronin të gjithë humanistët, por “kultivoi edhe gjuhën popullore”. Mbetet të gjurmohet a përdori gjuhën italiane apo edhe shqipe, në mesin e mërgimtarëve shqiptarë të Venedikut. Leonik Tomeu vdiq më 1531 larg Atdheut që e deshi dhe e përmendi në veprat e veta. Ndërsa vepra “Histori të ndryshme” është e karakterit historik, ku zhvillimin e shoqërisë e sheh sipas koncepteve të reja humaniste, si shoqëri që fillon nga ajo primitive e gradualisht, nëpër etapa të ndryshme historike vjen deri në kohën e humanizmit e të Renesanses. Si poet Tomeu ka lënë dy vepra poetike “Ankimet e të dashuruarit” dhe “Poezi të ndryshme”. Humanisti që ka përkthyer në latinisht Poetikën e Aristotelit ka kulturën e gjerë të kohës së vet. Janë disa poezi të përkthyera në shqip nga italishtja nga N. Begolli rreth të cilave ne mund të vlerësojmë atë si poet. Ndryshe nga Marubi që e ka shumë të dukshëm motivin atdhetar, poezia e Tomeut i ka të gjitha tiparet e tjera të një poezie humaniste. Ajo ka përherë të pranishme pamjen meditative. Meditimi i Tomeut rrjedh nga perceptimi i gjërave të përditshmërisë, veçmas nga marrëdhëniet estetike të njeriut me dukuritë, vlerat e botës që e rrethon. Ai e himnizon jetën, duke shprehur adhurimin për jetën e zakonshme tokësore. Këtë e ka shprehur në poezinë me titull plot kuptim, ku njëherësh ka nenvizuar edhe idealin e tij estetik kur shkruan: “E bukur, e qetë, e shenjta jetë / Jetë, që gjallëron mes pyjeve të gjelbëra”. Por perceptimi dhe arsyetimi i tij për jetën njerëzore nuk është sipërfaqësor; ai synon të hyjë me mendimin e tij në shtjellat misterioze të fatit, ku si në ndjenjën e një pëlhure, vdekja në përfytyrimin poetik i ngjan shulit, jeta e shtjellon fijen dhe e këput! Ka në poezinë e Tomeut dëshirë, lakmi për ta jetuar këtë jetë që njeriut i jepet vetëm një herë, sepse jo të gjithë njerëzit e meritojnë një gjë të tillë. Për njeriun që ka më shumë antivlera se sa vlera, Tomeu shkruan: “Ai nuk kishte aq hirësi / të ketë atë dhuratë të hyjnueshme / Ndërsa jeta ende është në udhëtim”.

Në të gjitha poezitë e tij është e pranishme përmasa filozofike dhe meditative. Janë ato poezi me titull “Kështu ia çel udhën”, ku ai thekson idenë se njeriu e ka të drejtën dhe mundësinë të zgjedhë midis alternativave në jetë: të urrejë, të fyejë, të ngjeshë shpatën në dëm të të tjerëve e të jetës së vet të dyshimtë dhe për rrjedhim jeton i privuar nga çdo gëzim e paqe dhe alternativën që në fakt është e kohës, e ditës: që t’i shërbejë njerëzimit, t’i shërbejë njeriut “mendon botë të reja të zbulojë”. Le të kujtojmë se Tomeu jetonte në kohën e zbulimeve të mëdha të njerëzimit, jo vetëm gjeografike. Poezia “Në ditën e ndritshme” është një çast meditimi për poetin, që e gjen jo vetëm jetën të lidhur me planetin diellor, por edhe bukurinë, ndritjen e saj dhe drita e tij është e pashtërshme, kurrë nuk fiket. Ndersa në poezinë “Pastaj” poeti dëshiron të shohë fenomenet natyrore në të gjitha anët e pamjes, në të cilat vëren pafundësisht shfaqje të madhërishme dhe të bukura. Ai e përfundon këtë poezi me fjalët: “I lumi ai që u ngrit aq lart ato t’i soditë”. Në poezinë “Lulet”, që është një lirikë e mirëfilltë meditative për natyrën, zbulon bukurinë e luleve, të grigjave, të gjësë së gjallë tek këngët e zogjve. Ato vetvetiu mbijnë, zgjohen e gjallohen, e shtyjnë njeriun të meditojë për autorin e tyre të parë. Në të gjitha këto, poeti sheh të madhin At (Zot), dhe në gjithësin e gjallëruar prek, shijon e kundron: “Harmoninë tënde të bukur e të vërtetë” dhe “Kështu ecë përherë jeta”. Poezia është një himn për bukuritë e natyrës dhe madhështinë e veprës së atij që e krijoi. Por me detajet konkrete, me perceptimin e freskët, ai realizon një poezi me frymë humaniste, të ngjashme me atë që kishin kënduar poetët e mëdhenj të antikitetit evropian. Poezia “Kënga” është një tjetër lirikë e brishtë, e shkruar nga Tomeu, që i kushtohet një prej pasurive të shpirtit njerëzor: këngës dhe jehonës së saj. Të bie në sy lirizmi i ëmbël i poezisë: “Këngë që dole jashtë pyllit / E u bëre gati mbi krahë të ikësh /E aty ku ke lindur aty pusho”.

Konstatimi i poetit është se mentarët (njerëzit), që e kanë zakon që këngët e tyre, jo për mospërfillje, t’i lëshojnë në erë, sigurojnë edhe përcjelljen e saj, komunikimin e saj të disafishtë midis njerëzve të një kohe dhe të të gjitha kohrave,per te mos pushuar asnjehere ky komunikim gjithnjerzor e gjithkokor. Tek poezia “Eni të shihni”, poeti gjithnjë në sensin e poetifilozofit, i fton njerëzit të shohin atë që nuk mund ta shohë bota e verbër, që mashtrohet nga paragjykimet mesjetare, “që në pelena në djep të ushqyer me këshilla të këqia”. Poezia është një opozicion ndaj këtij mendimi dhe qëndrimi të verbër ndaj bukurive dhe hijeshisë së kësaj bote, sepse për poetin: “E mrekullitë e keqkuptuara dobësojnë karakterin pakësojnë aftësinë hyjnore të shpirtit tonë”. Ai, si njeri i humanizmit evropian, është i tërhequr i tëri nga bukuritë e pafund që afron jeta e zakonshme në gjirin e natyrës dhe të botës njerëzore. Përndryshe, njerëzit nuk do të mendojnë dhe ndjejnë në të vërtetë atë mrekulli që e ka emrin Jetë: “Si ndodh që në luginën e errët /Midis njerëzve mendjelehtë / Drita e madhe i mjegullon sytë e dobët”. Me delikatesën që e dallonte në jetë, edhe në poezi ai di të tejkalojë tabutë mesjetare dhe të emetojë përmes poezisë dashurinë për jetën. Tek mendarët, siç thotë ai, për njerëzit me vetëdije të zgjuar, duke i dalluar ata nga mendjelehtët që janë trullosur nga “mrekullitë e keqkuptuara”.
Poezia është thirrje, është mesazh për zgjimin e vetëdijes njerëzore, çfarë përbënte synimin e madh të epokës së humanizmit në Evropë, që do të shumëfishonte “aftësinë hyjnore të shpirtit tonë” sic shprehej poeti madh humanist. Poezia “Kush” është një poezi tipike refleksive që vërtet krijon opozicion me mendësitë mykura mesjetare; ajo rreh t’i japë kuptim dhe vlerë jetës individuale njerëzore. Ai kërkon nga njerëzit një mendësi të re, me thënien: “Ah! Ejani të bëni me mua një gjuhë” dhe kjo duhet kuptuar “para se jeta prej trupit të ndahet”. “Dielli perëndon dhe lind përsëri / Si të ne drita e jonë e shkurtër / Vetëm një herë perëndon”. Poeti nuk mohon jetën tjetër, jetën e amshuar, sepse përndryshe nuk kishte pse të thoshte: “i shmanger rrugës së drejtë që shpije në qiell”. Natyrisht, në poezinë e tij nuk ka asnjë hije asketizmi mesjetar; përkundrazi, ka pozicionim ndaj një problemi aq të rëndësishëm dhe delikat siç është qenia njerëzore e brishtë, por me një pasuri të brendshme të pashtërshme që krijon hapësira të pafund për të manifestuar mundësitë dhe aftësitë e saj.

Mendimi poetik i Tomeut është i hapur e modern. Ai trondit kufijtë e jetës tokësore dhe të amshuar, duke i dhënë kuptim e vlerë edhe asaj që është e shkurtër e do “ta shuaj era o e bardha borë”, por prej saj jeton shpresa e gjallë. Poezia e Nikollë Tomeut, edhe pse i mungon brenga për atdheun që është e pranishme tek poezia e Marubit, ndonëse më shumë simbolike,  ka të gjitha dimensionet e një poezie të mirëfilltë që ngrohin idealet humaniste. Kontributi i tij në lëmin e poezisë e plotëson personalitetin e humanistit të shquar shqiptar, që është filozof, përkthyes, astronom, pedagog, njohës i mirë i vlerave të antikitetit greko-romak.

Prof.Dr. Fatbardha Fishta Hoxha

Dërgoi për botim: Besnik Fishta