Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Olimpia e Epirit: Historia surreale e nënës ilire të Aleksandrit të Madh

by

Nga Rafael Floqi/

Nëse nuk do të ishte për Mbretëreshën e paepur Olimpia, Aleksandri i Madh mund të mos kishte pushtuar kurrë gjysmën e botës gjatë mbretërimit të tij historik.

Thonë se pas çdo burri të madh qëndron një grua e madhe. Kjo është padyshim e vërtetë për mbretin maqedonas Aleksandrin e Madh – i cili pushtoi pjesën më të madhe të botës së njohur në shekullin e katërt para Krishtit. – dhe nënës së tij, Mbretëreshës Olimpia.

Olimpia e Epirit lindi rreth vitit 375 p.e.s. me emrin Mytale. Ajo ishte e bija e mbretit molosian Neoptolemus në Epir, pjesë e shtëpisë mbretërore Aeacidae. Për sa i përket nënës së saj, ajo mungon në burime, por disa studiues kanë sugjeruar se ajo ishte një princeshë kaoniane, nga Epiri veriperëndimor. Kjo ndeshje ka kuptim kur merret parasysh marrëdhënia e fortë e molosëve me kaonët e tyre fqinjë.

Filipi kishte ardhur në fron kur ilirët vranë vëllain e tij të madh dhe më pas mbretin, Perdikas. Dy vjet më vonë, në vitin 357 p.e.s. ai marshoi kundër Ilirëve dhe fitoi një betejë vendimtare që raportohet të ketë lënë të vdekur 7 000 ilirë. Një vit më vonë ilirët u përpoqën përsëri dhe u mundën nga Parmenioni. Në vitin 345 p.e.s. Filipi e çoi luftën në qendrën e ilirëve në atë që sot është Shqipëria e Veriut. Ai padyshim po përpiqej t’u bënte përshtypje fqinjëve të tij të padisiplinuar faktin se Maqedonia do të arrinte dhe do të shtypte çdo sjellje të padisiplinuar. E gjithë kjo ndoshta ishte pjesë e përgatitjeve të tij për të sulmuar Persinë.

Megjithatë, ai nuk e filloi atë fushatë dhe Aleksandri ndërmori fushatën e tij ballkanike për të bindur vasalët dhe armiqtë e tij se ai ishte i barabartë me babain e tij. Në dimrin e vitit 335 p.e.s. ai ishte në afërsi të liqenit të Ohrit. Atje ai rrethoi Peliumin dhe u zhvendos në jug në Tebë. Ilirët nuk i shqetësonin më. Aleksandri nuk dukej se ishte i interesuar për ilirët që jetonin në perëndim të atdheut të tij maqedonas. Ai kurrë nuk i vizitoi ato rajone. Babai i tij, Filipi II, duhet të ketë pasur disa probleme me ilirët, veçanërisht në kohën kur ai nënshtroi mbretërinë e vogël të Paionisë (gjeografikisht rajoni rreth qytetit të Manastirit).

Filipi kishte një grua ilire, Audata, e cila mori emrin grek Eurydice. Audata ishte gruaja e parë ose e dytë e Filipit dhe mori emrin Eurydice , emri i nënës së Filipit, pas dasmës.

Ky ndryshim i emrit ishte ndoshta për arsye dinastike, sepse ajo ishte shkurtimisht mbretëresha zyrtare e Filipit. Thirrja e saj Eurydice mund të ishte lehtësisht një gabim i bibliografëve Arrianit të Fotit, por mund të nënkuptojë gjithashtu se Filipi zgjodhi të ndryshonte emrin ilir të Audata-s në diçka më greke, ose mund të fliste për devotshmërinë e tij bijore ose thjesht për të treguar se statusi i saj kishte ndryshuar. Menjëherë pas kësaj, Olimpia u bë gruaja kryesore e Filipit.

Audata vazhdoi ta konsideronte veten “ilire” dhe i rriti vajzat e saj që të identifikoheshin si të tilla. Olimpia, si epriote ishte pellazge. Epiri ishte një shtet shumë i ngjashëm me Maqedoninë. Në fakt, teorizohet se atdheu i para grekëve pellazgëve proto-grekë ishte Epiri i Jugut dhe Maqedonia perëndimore.

Epiri ka qenë i pushtuar të paktën që nga koha e neolitit nga detarët përgjatë bregdetit dhe nga gjuetarët dhe barinjtë në brendësi që sollën me vete gjuhën pellazge parashtresë e gjuhës greke. Këta njerëz i varrosën udhëheqësit e tyre në tuma të mëdha me varre bosht, të ngjashme me varret mikenas, gjë që tregon një lidhje stërgjyshore midis Epirit dhe qytetërimit mikenas pellazg. Një numër i mbetjeve mikene janë gjetur në Epir, veçanërisht në vendet më të rëndësishme fetare të lashta në rajon, Necromanteion (Orakulli i të Vdekurve) në lumin Vjosa dhe Orakulli i Zeusit në Dodonë.

Nëna e Aleksandrit të Madh ishte ilire apo greke? A konsideroheshin grekë epirotët?

Epirotët ishin pellazgë, megjithëse me pak ndryshime. Familja e Olimpias pretendoi, gjithsesi, se ishin pasardhës të Akilit, nëpërmjet djalit të tij Neoptolemus. Orakulli i Dodonës, një nga vendet më të vjetra dhe më të rëndësishme fetare (pas Delfit dhe Olimpit) ishte në Epir. Shumë gjuhëtarë modernë mendojnë se Epiri ishte djepi historik i gjuhës pellazge (megjithëse, si shumë tema në Greqinë parahistorike, kjo është debatuar ashpër). Greqishtja epirote pellazgjishtja ishte një proto dialekt veriperëndimor i lidhur me greqishten maqedonase dhe greqishten e folur në Thesali. Dhe ndoshta më e rëndësishmja këtu, stërgjyshi i Aleksandrit, Tharrhypas shpesh vlerësohet me futjen e institucioneve dhe zakoneve greke jugore në Epir – sido që të dukej pema familjare, familja e Olimpias do t’ju kishte thënë se nuk ishin grekë. Xhaxhai i saj Arybbas ishte një fitues olimpik, kështu që ai ishte aq i afërt me “zyrtarisht” grek sa mund ta kuptoni, pavarësisht nga emri i tij jo-grek. Këto gjykime nuk barazohen me faktin/

Thënë kështu, ka shumë mënyra për ta komplikuar figurën. Tukididi, për shembull, i përshkruan kaonët – një nga fiset kryesore epirote – si “barbarë”. Ka një spërkatje të emrave jogrekë midis atyre të paktëve që vijnë tek ne: emra si Sabylinthus ose, në familjen e Olimpias, Arrybas dhe Tharrypas, të cilët nuk janë grekë. Megjithatë, edhe këta emra duket se nuk përshtaten as në modele të njohura ilire – ato pasqyrojnë një nivel diversiteti gjuhësor të cilin burimet tona të shkruara (të gjitha në greqisht, të bashkë ku priren të fshihen. Territori malor, i banuar shpesh nga blegtorët e lëvizshëm, është një terren pjellor për mikrokulturat, një nga arsyet që Ballkani ka pasur gjithmonë kaq shumë grupe gjuhësore më të vogla që veprojnë në ndërthurjet e grupimeve më të mëdha. Në rastin e Epirit, është e qartë se faltorja ishte një magnet ndërkombëtar – adhuruesit erdhën nga pjesa tjetër e Greqisë, por edhe nga Iliria dhe Thraka dhe nga Italia jugore. Kjo sugjeron një përhapje të kulturave që rrjedhin lehtësisht nëpër linjat në hartën moderne. Dhe – duke pasur parasysh reputacionin e epirotëve për mënyrat “barbare” edhe nëse ata ishin pasardhës të Akilit – kjo përhapje duket se rrjedh në më shumë se një drejtim.

Shkurtimisht, ndoshta është më mirë të mos mendohet për këtë rajon si një shoqëri e kufizuar, e përcaktuar mirë, e banuar nga një popullsi homogjene. Familja mbretërore ishte një pjesëmarrëse aktive në botën e kohës për të paktën një shekull para se të lindte Aleksandri. Më poshtë në shkallën sociale është e vështirë të thuash – por pothuajse me siguri ka më shumë, sesa më pak larmi gjuhësore dhe origjinës. Është një rajon i çrregullt nga pikëpamja gjuhwsore.

Për sa i përket historisë personale të Aleksandrit, ekziston edhe fakti që epirotët – të paktën, mbretërit epirotë – praktikonin poligaminë kur u shkonte për shtat (shembulli më i famshëm është Pirro, gruaja greke e të cilit Lanassa e la me neveri pasi ai solli një të dytë në shtëpi, nusen ilire).

Meqenëse nuk e dimë se sa e zakonshme ishte kjo (dhe gjenealogjitë mbretërore epirote bëhen të paqarta në mesin e shekullit të 5-të para Krishtit), nuk është vërtet e mundur të vendosim asnjë lloj numrash për përzierjet e ndryshme. Për qëllime krahasimi, dy nga shtatë gratë e Filipit II ishin jo-greke.* Në rastin konkret të Aleksandrit, paraardhësit meshkuj të Olimpias kanë përzierje emrash grekë dhe të pavendosur (3 deri në 2). Dy paraardhësit e quajtur femra janë Troa (i cili ishte një mbretëror epirot) dhe Phthia, një grua greke nga Thesalia.

Historiani galo-romak Trogus, pasi është një ilustrim i mirë i kompleksitetit të prejardhjes epirote. Si një burim i vonë, nuk është shumë i besueshëm, por ilustron një pamje të lashtë se sa jo homogjen ishte Epiri: Fuqia e parë mbretërore në këtë vend ishte ajo e Molosëve. Më pas Pirro, i biri i Akilit, i privuar nga zotërimet e të atit gjatë mungesës së tij në luftën e Trojës, u vendos në këto anë; banorët e së cilës fillimisht u quajtën Pirrohidae, e më pas epirotët. Ky Pirro, duke shkuar në tempullin e Zeusit në Dodonë për t’u konsultuar me orakullin, e kapi atje me forcë Lanasën, mbesën e Herkulit, dhe nga martesa me të pati tetë fëmijë. Nga vajzat e tij ai u dha për martesë princave fqinjë dhe me anë të këtyre aleancave fitoi fuqi të madhe. Ai i dha Helenusit, birit të mbretit Priam, për shërbimet e tij të shquara, mbretërinë e Kaonëve dhe Andromakës, të venë e Hektorit, pasi ajo kishte qenë gruaja e tij, ai e mori atë në ndarjen e plaçkës së Trojës. Menjëherë pasi u vra në Delfi, në altarin e Apollonit, nga tradhtia e Orestit, birit të Agamemnonit. Pasardhësi i tij ishte djali i tij Pielos. Nëse e ndiqni këtë, kjo i bën kaonnët pasardhës të Akilit dhe Priamit, dhe kjo nënkupton se dinastia Aeacide (a) kishte gjak trojan, (b) praktikonte poligaminë që herët dhe (c) ishte e përzier me elitat vendase.

Familja dhe Linja e Olympias

Si vëllezër e motra, mund të identifikojmë një motër të saj me sa duket më të madhe, të quajtur Troas, e cila, kur Olimpia ishte ende foshnjë, duhet të jetë martuar me xhaxhain e saj, Arybbas (që u ngjit në fron rreth vitit 360 p.e.s.), pasardhësin e babait të saj Neoptolemit. Olimpia kishte gjithashtu një vëlla më të vogël, Aleksandrin, i cili më vonë do të bëhej i famshëm për fushatën e tij kundër Lukianëve dhe Brutii në Italinë jugore.

Si një anëtare e Aeacidae, Olimpia mendohej se ajo rridhte “nga Aeacus nga Neoptolemus” (Plutarku, Jeton, Aleksandri, II), një mbret mitik që ishte gjyshi i Akilit. Gjithashtu, Olimpia duket se ka pretenduar prejardhjen nga Helenusi i Trojës, i biri i mbretit Priam dhe Hekubas, një besim popullor midis kaonianëve. Sipas legjendws Helenusi krijoi Butrintin par se të hidhej në Itali. Kjo linjë e fortë e kombinuar me fokusin në aftësitë luftarake dhe autoritetin e fuqishëm të grave në një shoqëri molossiane formoi një karakter të fortë dhe ambicioz tek Olimpia.

Princesha molose mësoi që në moshë të re fuqinë e simboleve dhe ndikimin e tyre në politikë, madje duke e përdorur veten në një mënyrë simbolike. Një tjetër emër i saj ishte Poliksena, vajza mitike e Priamit që ngushëlloi heroin Akil, duke tërhequr kështu vëmendjen për lidhjen e saj heroike greko-trojane.

Martesa me Filipin

Një element tjetër i pranishëm tek Olimpia ishte përkushtimi i saj i zellshëm ndaj kultit të Dionisit, një kult që në praktikën e Olimpias përfshinte sharmimin e gjarpërinjve dhe ritualet seksuale midis grupeve të grave. Edhe emri i Olimpias si e re, Myrtale (“Myrtle”) duket se ilustron përkushtimin e Olimpias ndaj riteve dionisiake. Olimpia më vonë do t’ia kalonte birit të saj, Aleksandrit të Madh, besimin e saj në fuqinë hyjnore dhe prejardhjen e tij hyjnore.

Ne mund ta vlerësojmë atë për magjepsjen e mëvonshme të Aleksandrit me heronjtë trojanë, veçanërisht Akilin, me princin maqedonas që mbante me vete një kopje të “Iliadës” në çdo kohë. Olimpia qëndroi gjithashtu pas trillimit të Aleksandrit si pasardhës i saj dhe i Zeusit në vend të saj dhe Filipit II, një trillim që ajo nuk hezitoi ta ngulite edhe vetë Aleksandrit.

Historiani i lashtë grek Plutarku tha se kur Filipi II e vështroi, ai ra në dashuri me pasion me flokët e saj të kuq dhe me temperamentin e zjarrtë të ngjashëm. Në të njëjtën kohë, një martesë midis të dyve, siç u organizua nga xhaxhai i saj Mbreti Arybbas, ndihmoi në forcimin e aleancës së Filipit II me Epirin. Sido që të jenë motivet, ata u martuan në vitin 357 p.e.s. kur ajo ishte 18 dhe ai 28 vjeç. Çifti ishte takuar për herë të parë në ishullin e Samothrakës, ndërkohë që të dy po njiheshin me një kult shumë të vjetër, të rëndësishëm për maqedonasit dhe egjeanët veriorë, të njohur si Misteret e Samothrakës. Për këtë ndeshje, Plutarku tregon se Filipi “duke qenë ende i ri…u dashurua me të dhe u fejua me të” (Plutarku, Jeta e Aleksandrit, II).

Një monedhë romake që paraqet ngjashmërinë e Olimpias. Legjenda thotë se si Olimpia, ashtu edhe Filipi II patën vizione që në natën e tyre të dasmës se do të konceptonin një lider të fuqishëm botëror. Më pak se një vit më vonë, lindi Aleksandri i Madh. Legjenda thotë gjithashtu se në ditën e lindjes së Aleksandrit, nëna e tij u zotua ta bënte atë mbret të, mirë, të gjithçkaje. Ajo do të bënte gjithçka që kjo të ndodhte dhe kështu filloi ngritja e Aleksandrit në pushtet. Para së gjithash, Olimpia nuk donte që dikush tjetër t’i prishte shanset e Aleksandrit për t’u ngjitur në fron.

Me dashuri apo jo, martesa duket se është rregulluar nga xhaxhai/njerku i Olimpias, Arybbas. Ai gjithashtu përmbushi fazën e parë të politikës së Filipit për martesën me disa gra nga rajonet fqinje me qëllim të sigurimit të kufijve të Maqedonisë.

Nënë e Aleksandrit

Në vitin 356, Olimpia lindi Aleksandrin i cili më vonë do të pushtonte gjithë Persinë. Ishte i njëjti vit kur Filipi pushtoi Potidean, gjenerali i tij Parmeni mundi ilirët dhe “kali i garës” i Filipit fitoi kursin në Lojërat Olimpike në korrik (Plutarku, Jeta e Aleksandrit, III). Kombinimi i sukseseve të lidhura me lindjen e Aleksandrit e bëri maqedonasin ta konsideronte princin e mitur si një ogur të mirë.

Për nder të fitores së burrit të saj në Lojërat Olimpike, nëna e Aleksandrit mori emrin Olimpia. Ky i fundit kishte edhe një vajzë, të lindur me radhë pas Aleksandrit, Kleopatra. Natyra e marrëdhënieve të saj me vajzën mbetet e paqartë, por ato me djalin e saj Aleksandrin shfaqen më shpesh.

Lindja e një djali, paraqiti sfida dhe mundësi të reja për Olimpian. Ajo e ngriti atë në statusin e nënës së një mbreti të mundshëm pasardhës. Megjithatë, ajo solli gjithashtu konflikt në një shtëpi mbretërore me gratë e tjera që mendonin për rrugën drejt mbretërimit të djemve të tyre.

Një konkurrent i mundshëm ishte gjysmë-vëllai i tij Philip Arrhidaeus, të cilin Olimpia e helmoi dhe e la të dëmtuar rëndë. Olimpia e rriti Aleksandrin e ri të ishte krenar për trashëgiminë e tij. Familja e saj pretendonte se ishte pasardhëse e Akilit, gjysmëperëndi grek dhe hero i Luftës së Trojës.

Akuza e Plutarkut ndaj Olimpias për helmimin e gjysmëvëllait të Aleksandrit, Arrideut, duke i shkaktuar atij demencë, pasqyron natyrën rivale në shtëpinë e Filipit. Megjithatë, autori antik duket se ka shkuar shumë larg në atë që duket se ka qenë mungesa e aftësive qysh në lindje të Arrideut.

Nga të gjitha llogaritë, Olimpia ishte një nënë dominuese dhe ndërhyrëse, e cila u përpoq të hapte rrugën për Aleksandrin, ngjitjen e tij në fron. Djali i saj u rrit i ndikuar nga ambiciet e nënës së saj, duke zhvilluar një marrëdhënie të ngrohtë dhe të ngushtë. Detajet mbeten të paqarta, por disa historianë të epokës pohojnë se Olimpia mund të ketë qenë pas saj.

Aleksandri i Madh

Më pas Aleksandri u ngjit në fronin maqedonas ku nëna e tij i tha se Zeusi ishte babai i tij i vërtetë. Kjo vetëm sa e rriti entuziazmin e tij për të udhëhequr dhe pushtuar si asnjë sundimtar para tij. Për 14 vitet e ardhshme, Perandoria Maqedonase u rrit derisa u shtri 3000 milje nga Spanja në Indi.

Aleksandri i Madh përdori martesat politike, traktatet dhe forcën për të bashkuar botën perëndimore në një perandori të madhe deri në vdekjen e tij nga shkaqe të pasigurta në 323 B.C.

Krisja e Olimpias me Filipin

Filipi vazhdoi të martohej me gra të tjera, një praktikë që nuk i pëlqeu Olimpias, e etur për ta bërë të birin trashëgimtar. Sipas Plutarkut, burimi i problemeve të çiftit ishin kultet simpatike të gjarpërinjve të Olimpias. Mbretëresha e bëri zakon të kishte një gjarpër pranë saj në shtratin martesor, një zakon që “e zbehte vëmendjen e Filipit ndaj gruas së tij” kështu që mbreti e dëboi atë “ose sepse kishte frikë se mund të praktikoheshin disa magji dhe magji prej saj, ose sepse u tkurr nga përqafimet e saj me bindjen se ajo ishte partnere e një qenieje superiore”. (Plutarku, Jeta, Aleksandri, II).

E vërteta në krisjen martesore duket se ka qenë më pak romantike sesa ajo që paraqet Plutarku. Ajo i ka rrënjët në presionin në rritje nga miqtë maqedonas të Filipit që ai të martohej me një grua me gjak të vërtetë maqedonas. Kjo do të siguronte një trashëgimtar të vërtetë maqedonas. Në këndvështrimin maqedonas, Aleksandri i ri ishte gjysmë maqedonas, gjysmë barbar (Olympia konsiderohej jomaqedonase/barbare për shkak të etnisë së saj kaoniane /ose molose).

Kërcënimi për trashëgiminë mbretërore të Aleksandrit u materializua në vitin 337 kur Filipi vendosi të martohej me një fisnike maqedonase të quajtur Kleopatra (e cila do ta ndryshonte emrin e saj në Eurydice). Ndeshja pritej të sillte një trashëgimtar të vërtetë maqedonas. Vetë Attalus e bëri këtë në një banket që festonte ndeshjen, një vërejtje që zemëroi Aleksandrin. Olimpia u internua në Epir ndërsa Aleksandri bëri të njëjtën gjë në Iliri. Kjo tregon edhe lidhjet e Aleksandrit me Ilirët.

Nr. Olimpia (rreth 375–316 p.e.s.), në vajzërinë e saj, gjithashtu me emrat Poliksena dhe Myrtale, dhe më vonë në jetë si Stratonice, ishte e bija e mbretit Neoptolem të Epirit (bashkëregjent me vëllain e tij Arybbas). Ai ishte një mbretëror i molosëve, një nga fiset më të fuqishme dhe më luftarake nga katërmbëdhjetë fiset epirote që banonin në Epir që nga antikiteti më i hershëm; nga stoku i tyre do të vinte Pirro, mbreti epirot i famshëm për luftën e tij fitimtare ose të pasuksesshme për të pushtuar Romën (Pyrros ishte një nga emrat e tij; ai u quajt edhe Neoptolemus).

Shtëpia e tyre pretendonte prejardhjen nga dinastia Eacid e Akilit mitik dhe nëpërmjet tij nga mbreti i Eacus-it të Aeginës, një ishull Saronik (Egje, afër Peloponezit) që në antikitet kishte kundërshtuar hegjemoninë detare athinase – i gjithë klani molos mbahej tradicionalisht në të jenë pasardhës të një Neoptolemi më të madh, djalit të Akilit dhe një vajze të mbretit të Skyros, ishullit verior të Egjeut nga i cili Akili kishte nisur luftën kundër Trojës. Fisi ishte i lidhur ngushtë me faltoren në Dodonë, ndoshta orakullin më të vjetër dhe më të respektuar në botën pellazge.

Pak para lindjes së Olimpias, në fakt, kishte pasur një pushtim të mbretërisë molosiane nga një lidhje fisnore ilire nën mbretin Bardhylin e Dardanisë, gjoja për të rivendosur në fron një mbret të rrëzuar epirot, në aleancë me tiranin e Sirakuzës, një koloni greke që synonte të thyente ndikimin e Epirit në Mesdhe (në oborrin e të cilit pretenduesi ishte strehuar). Pas masakrës së shumë molosëve, ushtria e kombinuar sirako-ilire u mund nga spartanët, mbreti i të cilëve Agesilaus marshoi në veri në mbrojtje të Epirit (ai kishte pasur një histori të mbrojtjes së shteteve të largëta nga inkursionet e huaja, si monark i një qyteti i lartë). Një tjetër pushtim i tillë u krye kur Olimpia ishte në adoleshencë, përsëri nga i njëjti Bardhyl; këtë herë mbreti i lartpërmendur Arybbas (Neoptolemusi i vdekur) evakuoi të gjithë popullsinë mollosiane dhe ra mbi dardanët ndërsa ata ishin të përfshirë në plaçkitje, duke i shpartalluar. Mbreti Bardhyl jetoi deri në moshën 90-vjeçare, duke e detyruar ndonjëherë edhe Maqedoninë t’i paguante haraç falë hegjemonisë së tij të gjerë mbi fiset ilire, derisa u vra në betejë nga Filipi II, babai i Aleksandrit.

A ishte Aleksandri i Madh gjysmë ilir?

Ka mundësi. Aleksandri i Madh ishte djali i Filipit II dhe mbretëreshës së tij Olimpias. Kurse Olimpia ishte e bija e mbretit të Epirit në Greqinë Veri-Perëndimore, familja e së cilës e gjurmoi veten në Akilin e Luftës së Trojës (babai i saj u emërua sipas djalit të Akilit). Familja Filipit pretendoi Herakliun si themeluesin e tyre, por nëna e tij Euridika ishte nga “Maqedonia e Sipërme” dhe disa burime thonë se ajo ishte nga një fis ilir.

Ndërsa kjo është sigurisht e mundur, unë do ta imagjinoja nëse ata do të kishin qenë me origjinë ilire, ata ndoshta do të ishin helenizuar për disa breza në mënyrë që ajo të kishte qenë një ndeshje e pranueshme për mbretin maqedonas, një “mbretëreshë barbare” do të kishte ngritur komente, veçanërisht. pasi ajo ishte e përfshirë në mënyrë të famshme me punët shtetërore, si dhe me kulte të ndryshme fetare. Shumica e burimeve që pretendonin se linja e Aleksandrit ishte ilire ishin qysh nga epoka romake, kështu që janë larguar pak nga jeta e tyre. Sigurisht, nëse dikush i besonte Olimpias, atëherë Aleksandri ishte djali i Zeusit, kështu që kjo do të ndryshonte gjithçka…

Po pse Aleksandri i Madh iku në Iliri kur tensionet për fronin ishin rritur në Maqedoni?

Ai iku atje sepse Iliria nuk ishte një armik tradicional i Maqedonisë dhe pasi pati një incident me të atin për të qenë trashëgimtar ligjor ose jo, që për pak do t’i kushtonte jetën, kjo ishte një zgjedhje logjike. Ja çfarë ndodhi sipas burimit antik, Plutarku në biografinë e Aleksandrit: “ Në dasmën e Kleopatrës, me të cilën Filipi ra në dashuri dhe u martua, pasi ajo ishte shumë e re për të, xhaxhai i saj Attalus në pijen e tij dëshironte që maqedonasit t’i luteshin perëndive t’u jepnin atyre një pasardhës të ligjshëm të mbretërisë nga mbesa e tij. Kjo e acaroi aq shumë Aleksandrin, sa duke i hedhur një filxhan në kokë, “Ti zuzar”, tha ai, “çfarë, atëherë jam një bastard?” Atëherë Filipi, duke marrë anën e Attalusit, u ngrit dhe do ta kishte qëlluar djalin e tij; por për fat të mirë për të dy, ose inati i tij i ngutshëm, ose vera që kishte pirë, ia rrëshqiti këmbën, saqë ra përtokë. Në të cilën Aleksandri e ofendoi me qortim mbi të: “Shiko atje,” tha ai, “njeriu që bën përgatitjet për të kaluar nga Evropa në Azi, u përmbys duke kaluar nga një vend në tjetrin.” Pas kësaj shthurjeje, ai dhe nëna e tij Olimpia u tërhoqën nga shoqëria e Filipit dhe kur e vendosi atë në Epir, ai vetë u tërhoq në Iliri. Në këtë kohë, Demarati Korintasi, një mik i vjetër i familjes, i cili kishte lirinë të thoshte çdo gjë mes tyre pa ofendim, duke ardhur për të vizituar Filipin, pasi mbaruan komplimentet dhe përqafimet e para, Filipi e pyeti nëse grekët ishin miqësorë. me njëri-tjetrin. “Nuk do të bëhesh keq”, u përgjigj Demarati, “të jesh kaq i përkushtuar për Greqinë, kur e ke përfshirë shtëpinë tënde në kaq shumë mosmarrëveshje dhe fatkeqësi”. Ai ishte aq i bindur nga ky qortim stinor, saqë dërgoi menjëherë të birin në shtëpi dhe me ndërmjetësimin e Demaratit fitoi që ai të kthehej.

Kjo ndodhi në vitin 336 para Krishtit kur situata ishte e tillë: Filipi e kishte zgjeruar jo pak Maqedonisë dhe kishte nënshtruar territoret e afërta. Ilirët ishin ndër të parët me të cilët u mor 20 vjet më parë para mërgimit të Aleksandrit, rastësisht kur lindi Aleksadri i Madh, në vitin 356 para Krishtit. Përsëri, sipas biografisë së Aleksandrit nga Plutarku, kjo ndodhi edhe kur Filipi fitoi lojërat olimpike (grekët vetëm në antikitet): Menjëherë pasi Filipi kishte pushtuar Potidea, ai mori këto tre mesazhe njëherësh, se Parmenio kishte përmbysur ilirët në një betejë të madhe, se kali i tij i garës kishte fituar kursin në Lojërat Olimpike dhe se gruaja e tij kishte lindur Aleksandrin. Pra, ne e dimë se ilirët mundur, kishin humbur territore dhe nuk përbënin asnjë kërcënim, por ishin më tepër një shtet vasal pas kësaj. Pra, nuk ishte e çuditshme që Aleksandri të shkonte atje. Nëse shikoni hartën, ai fillimisht kishte shoqëruar nënën e tij në pallatin e vëllait të saj në Epir. Nga atje ai mund të shkonte ose në jug në Akarnani që ishte e parëndësishme në atë pikë, ndoshta Thesalia që e kishte quajtur Filipin është “tagus” – mbret kështu që nuk ishte një zgjedhje e mirë ose mbreti i ilirëve që ishte nënshtruar nga Parmeni, por prapë mund të përdorni një princ maqedonas. Dhe princi maqedonas mund të përdorte disa trupa ilire nëse do të bënte një përpjekje të detyruar për fronin. Kjo nuk ishte e paimagjinueshme për kohën. Në fakt kishte ndodhur më parë thonë grekët, por më tepër e lidhje edhe linja e tij ilire.

Diku në të majtë të hartës, në Lyncos/Lyncestis, në vitin 424 p.e.s., Perdicas II i Maqedonisë kërkoi ndihmën e spartanëve kundër Arrhabeaus-it të Lyncestis, i cili me ndihmën e ilirëve donte të rrëzonte dinastinë Argead për kontroll mbi Maqedoninë. Dhe kjo përkundër faktit se ilirët fillimisht konsideroheshin si mercenarët e Perdikas. Siç raporton Tukididi (Thuk. 4.126): mbërriti lajmi se ilirët e kishin tradhtuar Përfikën dhe ishin bashkuar me Arrhabeun; dhe frika e frymëzuar nga karakteri i tyre luftarak bëri që të dyja palët të mendojnë se është më mirë të tërhiqeshin. Spartanët arritën ta tërhiqnin dhe u tërhoqën shëndoshë e mirë si dhe maqedonasit, por ekspedita dështoi dhe Arrhabeaus mbeti pa pjesë në Lyncestis,( Lin) megjithëse nuk arriti të marshonte kundër Pellës dhe të rrëzonte Argeadët.

Është mjaft interesante kur vetë Aleksandri mori fronin, disa nga kundërshtarët e tij ikën në…Persi. Përsëri në biografinë e Plutarkut për Aleksandrin: Në atë kohë në ushtrinë e Darit ishte një refugjat maqedonas, i quajtur Amyntas, një njeri që e njihte shumë mirë karakterin e Aleksandrit. Ky njeri, kur pa Darin që synonte të binte mbi armikun në kalime dhe ndotje, e këshilloi me zell që të qëndronte aty ku ishte, në fusha të hapura dhe të gjera, sepse kjo ishte përparësia e një ushtrie të madhe. Dhe kjo konfirmohet nga biografi tjetër i Aleksandrit, Arriani: Mercenarët grekë që formuan garnizonin e Efesit, kapën dy trirema efesiane dhe u nisën për të ikur. Ata shoqëroheshin nga Amyntas, 147 i biri i Antiokut, i cili kishte ikur nga Aleksandri nga Maqedonia, jo sepse kishte marrë ndonjë lëndim nga mbreti, por nga keqdashja ndaj tij, dhe duke menduar se nuk ka gjasa që ai të pësonte ndonjë keqtrajtim prej tij (për shkak të pabesisë së tij). Ashtu si në kohët moderne kur një djalë që ikën nga një vend shkon në një vend armik me marrëdhënie të këqija ose aspak diplomatike me atdheun e tij, grekët e lashtë bënë të njëjtën gjë. Një shembull më i famshëm është ai i djalit që goditi persianët dhe dërgoi Kserksin, perandorin pers, të tërhiqej pas betejës së Salaminës.

Vrasja e burrit dhe pranimi i djalit

Në Epir Olimpia gjeti vëllanë e saj tashmë në fronin Molosian. Me ndihmën e Filipit disa vite më parë, Aleksandri Molosi kishte nisur madje procesin e krijimit të një Aleance Epirote, një shtet federativ i bashkuar që u zgjerua përtej Molosisë dhe që fillimisht përfshinte, përveç Molosisë, Kasopenë dhe Thespotinë ( Çamërinë), Na thuhet se Olimpia nisi një komplot që përfshinte ndërkohë që vëllai i saj sulmonte Maqedoninë fqinje.

Megjithëse një pushtim i suksesshëm i Maqedonisë nga forcat epirote do të kishte qenë i vështirë, Filipi kishte frikë nga ndikimi i Olimpias në projekte të tilla. Për këtë, ai kërkoi të rinovonte dhe forconte aleancën e tij me Epirin duke i ofruar vëllait të Olimpias Kleopatrën, vajzën e tij me Olimpian (pra mbesën e Aleksandrit). Sundimtari epirot pranoi propozimin që rivendosi ndikimin e Filipit dhe izoloi Olimpian.

Festimet e dasmës midis Kleopatrës dhe Aleksandrit I të Molosisë u zhvilluan në verë në Aegae, kryeqyteti i vjetër maqedonas. Në ato festime, Pausanias i Orestis, një roje mbretërore, vrau mbretin. Aleksandri dhe grupi i tij shpejt mposhtën vrasësin dhe me të njëjtën shpejtësi shpallën Aleksandrin III si mbretin e ri. Sundimtari i ri drejtoi menjëherë një spastrim kundër çdo të kënaquri në fron dhe armiqve. Ai ekzekutoi kushëririn e tij Amyntas IV, i cili ishte për shumë një trashëgimtar i ligjshëm. Në Attalus u dërguan vrasës të cilët e kishin ofenduar Aleksandrin, duke e vrarë edhe atë.

Kthimi në Maqedoni

Olimpia u kthye në Maqedoninë e Aleksandrit. Me urdhër të saj, ushtarët vranë të venë tjetër të Filipit, Kleopatrën/Euridikën dhe vajzën e saj të mitur, Europa. Shumë më pas besuan se Olimpia qëndronte pas vrasjes së burrit të saj, Filipit. Ajo kishte motivin (vrasja e Filipit e pengoi Kleopatrën/Euridikën si një “maqedonase e pastër” të lindte një djalë me legjitimitetin “maqedonas të pastër”; kjo lejoi ngjitjen e padiskutueshme të djalit të saj Aleksandrit në fron). Tregime të tjera përmendin që Olimpia i bënte respekt trupit të Pausanias (vrasësit të Filipit) dhe jo atij të Filipit.

Është e paqartë nëse llogaritë që inkriminojnë Olimpian janë fabrikuar, ose, bazuar në motivin e saj, ka disa elementë të së vërtetës në to. Nëse Olimpia qëndronte pas atentatit, në të duhet të ketë qenë edhe të afërm të tjerë të Filipit, pasi ajo vetë ishte larguar në Epir. Në këtë skenar, i dyshuari tjetër më i afërt do të ishte vetë Aleksandri i Madh. Më pas gjërat ndërlikohen aq shumë sa studiuesit duhet të bien dakord që Olimpia nuk kishte asnjë rol domethënës në vrasje; edhe autorët e lashtë nuk e kanë vënë në mënyrë eksplicite vrasjen tek Olimpia.

Reputacioni në rritje i Olimpias

Pranimi i Aleksandrit hapi rrugën për rëndësinë e Olimpias në Maqedoni. Autoriteti i Olimpias në Maqedoni konfirmohet veçanërisht në një mbishkrim të datës 330-326. Ai liston marrësit e dërgesave të grurit nga Kirena gjatë kohës së zisë së bukës. Midis emrave të shteteve dhe sasisë përkatëse të relievit/subvencionit të tyre, shfaqen vetëm dy emra individualë: Olimpia dhe Kleopatra vajza e saj. Konkretisht sasia e drithit të Olimpias ishte 72,600 medimos (të paktën 3,760,680 kg), e dyta pas 100,000 medimos të Athinës. Kjo do të thotë se Olimpia po vepronte si udhëheqëse shtetërore në këtë çështje, konkretisht ajo ishte sinonim i Maqedonisë.

Olimpia kultivoi një reputacion popullor dhe me reputacion midis popullsisë. Popullariteti i saj në Athinë është veçanërisht domethënës. Sipas Lyngsnes: “Olympias duket se ka pasur shumë mbështetësit në Athinë. Olimpia vërehet nga Hyperidi në fjalimet e tij për dhurimin në tempuj, dërgimin e lidhur në “udhëtime për blerje” në agorën e madhe në Athinë, si dhe duke iu drejtuar ekklesia [asamblesë] athinase përmes letrave në disa raste” Në vitin 324, Olimpia kishte kapacitetin dhe autoritetin për të dërguar një ambasadë në Athinë, duke kërkuar ekstradimin e Harpalusit (thesarit të Aleksandrit që u bë mashtrues).

Pozicioni i privilegjuar i Olimpias në Maqedoni binte ndesh me rolin e Antipatrit si guvernator i Maqedonisë (sundimtar në mungesë të Aleksandrit). Në vend të një fërkimi burokratik, tensionet midis Olimpias dhe Antipatrit ishin të një natyre karakteristike/personale. Në fakt, tensionet mes të dyve u intensifikuan aq shumë sa Aleksandri duhej të ndërhynte vetë për të parandaluar një destabilizimin e Maqedonisë. Në përputhje me rrethanat, mbreti i kërkoi Olimpias të tërhiqej në Epir me Kleopatrën që zuri vendin e nënës së saj në Maqedoni. Në vitin 324, Olimpia ishte në Epir.

Rënia e Perandorisë Maqedone

Në vitin 323, Aleksandri III iu nënshtrua sëmundjes dhe vdiq në Babiloni. Një gjueti e etur për pushtet pasoi midis pasardhësit të Aleksandrit. Në Epir, Olimpia ishte tashmë larg politikës së prerë, e lirë të mbante zi për humbjen e saj. Raportet sugjerojnë se ajo i besonte thashethemet se Kasandri dhe vëllai i tij Iolaos kishin helmuar Aleksandrin me udhëzim të Antipatrit. Kjo shpjegon urrejtjen e saj natyrale për Kasandrin.

Pas vdekjes së Aleksandrit të Madh, Olimpia kërkoi që nipi i saj, Aleksandri IV, të bëhej mbret. Megjithatë, një regjent i quajtur Kasandër sundoi në vend të nipit të saj pas një sërë luftërash pasardhëse. Ideja ishte që Kasandri do ta kthente fronin derisa Aleksandri IV të bëhej më i rritur. Kjo nuk ishte mjaft e mirë për Olimpian, pasi ajo kishte frikë se Kasandri do të ruante kontrollin e tij në pushtet. Ajo pushtoi Maqedoninë me ushtrinë e saj nga Epiri, e cila tani drejtohej nga kushëriri i saj. Ushtria e Olimpias arriti të kapte qindra njerëz besnikë të regjentit dhe i ekzekutoi të gjithë pasuesit e Kasandrit në vitin 317 p.e.s

Në vitin 318, Poliperkoni i dërgoi fjalë Olimpias në Epir duke i ofruar asaj kujdestarinë (“epimeleia”) të nipit të saj Aleksandrit IV. Regjentit i nevojitej popullariteti dhe karizma e Olimpias që me sa duket i mungonte mes bashkëmoshatarëve të tij maqedonas. Madje, Diodorus përmend se Polyperchon i ofroi Olimpias rolin e “prostasisë bazike”, një detyrë e paqartë me autoritet dhe rëndësi të lartë.

Olympia kaloi pothuajse dy vjet duke vlerësuar ofertën e Polyperchon-it për prostasinë. Në këtë proces, ajo i kërkoi Eumenes (një gjeneral besnik i Aleksandrisë) me letra për mendimin e tij. Ky i fundit e këshilloi atë të lëvizte me kujdes, duke mos anuar hapur me një fraksion përpara se të luftonte, zbuloi më shumë njohuri.

Ndërhyrja në luftërat e trashëgimisë

Në verë ose në vjeshtë 317, Olimpia vendosi: ajo pranoi ofertën e Polyperchon-it. Megjithatë, kur ajo bëri lëvizjen e saj, aleatët e saj ishin në humbje; Eumeni po luftonte në një luftë të pafitueshme në Azi, ndërsa Kasandri kishte shtypur trupat e Poliperkonit në Greqi. Megjithatë, Olimpia e dinte se nëse linja e Aleksandrit do të mbijetonte, ajo duhej të merrte kujdestarinë e Aleksandrit IV. Nëse ajo do të qëndronte joaktive, ekzekutimi i kësaj të fundit do të ishte çështje kohe.

Pasi Olimpia iu bashkua konfliktit, ajo e kaloi Polyperchon-in si për shkak të popullaritetit të saj më të madh ashtu edhe për shkak të forcave më të mëdha që komandonte. Aeacides, mbreti i Epirit, i dha asaj shumicën e forcave, duke e mbështetur edhe vetë. Përfshirja e Olimpias e ktheu konfliktin midis Poliperkonit dhe Kasandrit në një konflikt midis saj dhe Kasandrit.

Adea/Eurydice, gruaja e mbretit Philip Arrhidaeus dhe aleate e Kasandrit, ishte e vendosur ta mbante Olimpian joaktive. Më në fund erdhi në një konflikt midis dy grave Argead që përfaqësonin dy degë të ndryshme, tradicionalisht konfliktuale, Argead. Kundërshtarja e Olimpias, Adea, e kuptoi se lënia e një Argeadi tjetër shumë të vlerësuar të merrte kujdestarinë e Aleksandrit IV, do ta ulte bashkëshortin e saj Arrhidaeus dhe veten në status inferior dhe të papërfillshëm. Kështu, nxitimi i Adeas për të takuar ushtrinë e Olimpias në betejë të hapur me ushtrinë e saj maqedonase.

Triumfi në Euia; Pastrimi në Pellë

Të dy forcat u takuan në Euia, një vend i paidentifikuar në trojet e Dasaretëve (Shqipëria aktuale juglindore). Këtu, Olimpia doli përpara e veshur si Bacchante nën ritmin e një daulleje. Ky akt bëri jehonë me përkushtimin e trupave maqedonase ndaj Dionisit në radhët kundërshtare. Më e rëndësishmja, në mendjen e maqedonasve, Olimpia përfaqësonte stabilitetin dhe lavdinë; figura e saj duke qenë një simbol i rendit dhe prosperitetit të përjetuar gjatë mbretërimit të Filipit dhe Aleksandrit. Si rezultat, shumica e ushtrisë së Adeas dezertoi në anën e Olimpias.

Mbreti Philip Arrhidaeus dhe grupi i tij ranë rob në vend. Menjëherë pas kësaj, edhe Adea ra në robëri ndërsa përpiqej të bënte rrugën për në Amfipolis me Poliklin, një nga konsulentët e saj. Pas fitores, Olimpia mori një emër tjetër, “Stratonice” që do të thotë “komandant fitimtar”.

Pas Euias, Olimpia, me Arrideun dhe Adean rob, hyri fitimtare në Pella, ku mori fizikisht kujdestarinë e Aleksandrit IV. Ajo e shënoi kthimin e saj në Maqedoni me një spastrim. Olimpia i kishte murosur Arrideun dhe Adean, më pas e ekzekutuan të parën (që kishte sunduar teknikisht për gjashtë vjet e dy muaj) dhe këtë të fundit e detyroi të vetëvritej. Gjithashtu, mbretëresha e re regjente vrau gjithashtu rreth njëqind fisnikë maqedonas besnikë ndaj Kasandrit, mes të cilëve edhe vëllai i Kasandrit, Nikanori.

Me ekzekutimin e Adeas dhe Arrhidaeus, nipi i Olimpias, Aleksandri IV, u bë mbreti i vetëm i Maqedonisë në moshën gjashtë vjeçare. Për shkak të moshës së tij, Olimpia mund të sundonte në mënyrë efektive të padiskutueshme.

Pastrimi i Olimpias e siguroi atë nga pretendentët me prejardhje Argead. të majtët ishin pjesë e grupit të saj: Aleksandri i ri IV, vajza e saj Kleopatra dhe njerka e saj Selaniku. Megjithatë, shkalla e ekzekutimeve të tilla dëmtoi ndjeshëm reputacionin e saj në mesin e maqedonasve. Justini e përmbledh këtë politikë shkatërruese duke thënë se Olimpia “bëri një masakër të madhe midis fisnikërisë në mbarë vendin, si një grua e tërbuar dhe jo një mbretëreshë, ajo e ktheu favorin me të cilin konsiderohej në urrejtje” (XIV.VI.I).

Kundërpërgjigja e Kasandrit

Gjatë gjithë periudhës së kthimit dhe vendosjes së Olimpias në Maqedoni, Kasandri qe ngatërruar në jug në rrethimin e Tegeas, Peloponez. Pas lajmeve për punët në Maqedoni që i mbërrinin, ai shpejt u pajtua me tegeanët dhe udhëhoqi ushtrinë e tij në marshim drejt Maqedonisë. Etolët, aleatë të Olimpias, kishin zënë kalimet në Termopile, duke bllokuar hyrjen e Kasandrit në Thesali, dhe kështu, në Maqedoni. Kjo e detyroi Kasandrin në një rrugë alternative. Ai siguroi varka dhe maune nga Locris dhe Eubea dhe e dërgoi ushtrinë në Thesali, duke shmangur bllokadën në Thermopylae. Cassandre et Olympia (Cassander dhe Olympias).

Kasandri duhej të shmangte dy bllokada të tjera të mundshme: Polyperchon kishte vendosur ushtrinë e tij në Perrhabeia gati për të kapur përparimin e Kasandës. Ndërkohë, Olimpias në ndihmë mund t’i vinte edhe Aeacidët e Epirit nëse ishte e nevojshme. Kështu, Kasandri dërgoi një detashment të forcave të tij për të përfshirë Poliperkonin ku ndodhej. Ajo forcë ishte e mjaftueshme për ta mbajtur Poliperkonin nën kontroll. Njëkohësisht, një forcë tjetër e Kasandës i mbajti Aeacides joaktive. Duke mësuar për përparimin e Kasandës, Olimpia dërgoi gjeneralin e saj të sapoemëruar Aristonous për të kapur Kasandrin.

Mbretëresha regjente mbështetej në besnikërinë dhe përvojën Aristonous: ai kishte marrë pjesë në ekspeditat e Aleksandrit si somatofilaks, një nga truprojat e shtatë më të nderuar. Ana e tij me Olimpian tregon se mbretëresha mund të mbështetej ende te disa gjeneralë të lartë, pavarësisht nga spastrimet që ajo kreu ndaj disa fisnikëve maqedonas. Kontrolli aristonik i Amfipolisit mund të rezultojë gjithashtu i vlefshëm për takimin me çdo përforcim të mundshëm. Ndërkohë, Olimpia u tërhoq nga Pella në Pydna, së bashku me Selanikun, Roksanën (nëna e Aleksandrit IV), Aleksandrin IV, Deidameinë (vajza e Aeacidit).

Rrethimi i Pydnas dhe ekzekutimi Olimpias

E vetme në Pydna, mund të mbështetej në një forcë shumë të vogël, pa asnjë ndeshje për ushtrinë e afruar të Kasandrit. Kontigjenti i disponueshëm përbëhej vetëm nga disa ushtarë të oborrit, disa kalorës ambrakë dhe disa elefantë të Poliperkonit. Mbretëresha shpreson qartë në një ndihmë detare nga Eumenes. Kjo është arsyeja pse ajo zgjodhi Pydnën në vend të Pellës: në këtë port, ajo mund të merrte çdo ndihmë detare shpejt dhe me lehtësi. Aq shumë për përpjekjet e Olimpias, sepse Kasandri arriti në Pydna brenda një kohe të shkurtër, duke rrethuar qytetin dhe duke bllokuar portin e tij. Rrënojat e Pydna në Pieria (Archaia Pydna aktuale në Greqi). Olimpia u dorëzua në fund të vitit 316, pasi Kasandri i premtoi sigurinë e saj. Mbretëresha duhej t’i dërgonte një letër personale Aristonousit në Amfipolis që ai, ende besnik, të hiqte dorë nga lufta. Megjithatë, pas dorëzimit të saj, Kasandri mblodhi një “kuvend të maqedonasve” për të gjykuar mbretëreshën. Ky kuvend e dënoi me ekzekutim. Ushtarët e parë të dërguar për të kryer dënimin, të vetëdijshëm për denjësinë e Olimpias (“axioma”), nuk mund të vendosnin shpatën mbi mbretëreshën. Kasandri duhej të dërgonte një njësi tjetër të përbërë nga anëtarë të familjes së njerëzve që Olimpia kishte ekzekutuar për të vrarë mbretëreshën. Dhe në një skenë të denjë për një tragjedi greke, Justin shkruan sa vijon: “Olympias, duke parë burra të armatosur që po përparonin drejt saj, të kërrusur nga shkatërrimi i saj, shkoi vullnetarisht për t’i takuar, e veshur me veshjet e saj mbretërore … ajo nuk iu shmang shpatës ose goditjes, ose të bërtiste si një grua … Ndërsa po mbaronte, thuhet se ajo i ka rregulluar flokët dhe i ka mbuluar këmbët me mantelin e saj, që të mos dukej asgjë e pahijshme rreth saj” .

Si një princeshë e Molosit, Olimpia ishte mësuar të trajtohej si një individ i klasit të lartë dhe zotëruese e pushtetit mbi të tjerët. E njohur si një “princesha tigreshë” e Shtëpisë e Maqedonisë, Olimpia ishte ndër ata që u konsideruan super- gratë e shekullit të tretë p.e.s.6. Statusi i saj si super-grua i është akredituar asaj personalitet pasionant, posesiv, mizor dhe xheloz që mban ndikimin e saj të paftuar mbi njerëzit në pushtet (p.sh., Filipi, Antipatri, Kasandër).

Historianët e quajnë Olimpian ndërhyrëse, arrogante dhe kokëfortë. Por pa ndikimin e saj te një Aleksandër i ri i Madh, ai mund të mos ishte bërë figura legjendare që njohim sot.

Bibliografia

akademia e shkencave e shqipërisë. instituti i historisë. historia e popullit shqiptar, i, p. 94-95. botimet toena, 2002.

blackwell, ch. w. (2005). athens and macedonia, in the absence of alexander. a publication of the stoa: a consortium for electronic publication in the humanities, r. scaife and a. mahoney, edd.

diodorus. bibliotheca historica.

justin, m. i. epitoma. historiarum philippicarum. pompei trogi.

kittelä s-i. (2013). dodona and neoptolemus.

lyngsnes ø w. (2018). the women who would be kings. trondheim.

plutarch. life of alexander.

ragnor, b. (2017). alexander i of molossia and the creation of apeiros. chiron. mitteilungen der kommission für alte geschichte und epigraphik des deutschen archäologischen instituts. sonderdruck aus band.

whitehorne j. e. g. (1994). cleopatras. routledge, 2001.

macurdy (1927) 202, the author describes these super-women as being those who can fight with enemies

on the battlefield, command garrisons and defy those in power when they disagreed of their methods.

hamilton, j. r., “alexander’s early life,” greece & rome 12 (1965) 117-124. olympias’ influence over

antipater is established over the macedonian throne after philip died. olympias was determined to have

her children rule the macedonian throne, which was against antipater’s wishes.

hammond, n. g. l., “some passages in arrian concerning alexander,” the classical quarterly 30

(1980) 455-476.

KONTRIBUTI I MILAN SHUFLAJT DHE LAZAR DODIQIT NË HULUMTIMIN E HISTORISË SHQIPTARE

by

Dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies

Budapest/

Studiuesit e mesjetës – medievistët – që janë marrë më Shqipërinë nuk janë të shumtë. Njëri ndër më të njohurit, ai që i vuri themelet e medievistikës shqiptare, është kroati me origjinë gjemane Millan von Shuflaj. Për jetën dhe veprën e tij, është shkruar, por i patejkaluar, edhe sot e kësaj dite mbetet studimi i kroatit kosovar, nga Janjeva, Lazar Dodić (Lazër Dodaj), i cili mbrojti tezën e doktoraturës për vepërn e M. Suflajt për shqiptarët, te Instituti i studimeve Shqiptare në Romë, ku për udhëheqës kishte Ernest Koliqin. Kjo vepër deri me sot nuk është botuar.

Ne kësaj radhe sjellim një fragment të përkthyer nga kroatishtja dhe gjermanishtja (për këtë të fundit duhet ti shprehim mirënjohjen tonë kolegut dhe mikut Blerim Shabani), ku autori prof. dr. Lazar Dodić (Lazër Dodaj), në formë përmbledhëse e boton dhe sa ishte gjallë. Ai me dëshirë na e dha përbotim pasiqë e shikoj përkthimin në gjuhën shqipe, në Zagreb, në vitin 1997, kur ligjëronte gjuhën shqipe në Universitetin e atjeshëm. Duhet thënë se leksionet e tija ndiqeshin me mjaft interesim nga albanologët kroat dhe të tjerë, sepse, profesori kishte edhe kolegë e bashkëligjërues profesorët e nderuar kroat: Katiçiqin e Kovaqecin. Profesor Dodaj siç kishte dëshirë ta thërrasim, fliste dhe shkruante rrjedhshëm gjuhën shqipe. Ka lënë në dorëshkrim një numër të konsiderueshëm veprash, të cilat janë me intres për albanologjinë dhe historinë e popullit shqiptar. Shpresojmë se një ditë, familjarët e tij, të cilët ruajnë këto dorëshkrime do i botojnë ato ose do ju ofrojnë institucioneve përkatëse shqiptare për botim këto dorëshkrime të vlershme.

Në vijim sjellim një biografi-bibliografi përmbledhëse të jetës dhe veprave të botuara të profesor Dodiqir (Dodaj), kurse për dorëshkrimet, edhepse i kemi titujt, ne nuk kemi një autorizim për botimin e tyre.

Prof. Dr. Lazar Dodić (Lazër Dodaj)ka lindur në Janjevë të Kosovës më 30 shtator të vitit 1931 dhe vdiq më 6 qershor 2008, në moshën 77 vjeçare në St. Goar në Gjermani. Shkollimin fillor dhe dy vitet e para të shkollimit të mesëm i mbaroi në Shkodër, te jezuitët, për të vazhduar pastaj në gjimnazin klasik kroat, të Seminarit Ipeshkvnor në Pazin, për të vazhduar në gjimnazin Shtetëror të Osijekut e Vukovar, për vitin e fundit. Në Universitetin e Zagrebit, Fakulteti Filozofik, në vitet 1953–1955 studioi Filologji Romane. Nga Zagrebi u largua për në Romë ku vazhdon studimin e Filologjisë Romane, Sllave dhe Albanologjisë, në Universitetin e Romës në 1955-1959. Në vitet 1959-60 ka studiuar për dy semestra, në Institutin Evropian (Collège d’Europe) në Bruges, Belgjikë, për Studime të Larta Evropiane (Hautes Études Européennes). Ndërsa në vitet 1960/61 studion Historinë e Evropës Juglindore në Universitetin e Mynihut. Gjatë viteve 1962-1964 punon në Radio Evropa e Lirë, (Radio Free Europe ) në Mynih dhe nga viti 1964 deri në 1966 në radiot gjermane Deutsche Welle dhe Deutschlandfunk në Këln, në redaksinë kroate.

Në vitin 1966 doktoroi në Institutin e Studimeve Shqiptare në Romë, me tezën L’Albania nell’opera di Milan Šufflay, ku për mentor kishte Ernest Koliqin. Nga viti 1966 deri në vitin 1996, ka dhënë mësim si profesor për albanologji e ballkanologji, në Institutin e Gjuhësisë (Sprachwissenschaftliches Institut) të Universitetit të Bochum-it, ku kishte thirrjen Lektor në Lektoratin e Albanologjisë në Institutin për gjuhë të Europës Juglindore. Nga viti 1996 deri në vitin 1998 ka punuar në Fakultetin Filozofik në Zagreb, në cilësinë e profesorit të ftuar si mësimdhënës i gjuhës shqipe, së bashku me profesor Ratosllav Katiçiqin dhe Augustin Kovaçecin.

Gjatë punës së tij tridhjetëvjeçare në Universitet, përveç temave gjuhësore, të cilat ishin fusha kryesore e punës mësimore dhe shkencore, ai trajtoi edhe shumë tema historike dhe politike të vendeve të Evropës Juglindore në formë seminaresh, leksionesh dhe punimesh shkencore. Shkroi artikuj të shumtë në gazetat dhe revistat gjemane si dhe për radiostacionet Deutschlandfunk, Deutsche Welle dhe Hessischer Rundfunk dhe për gazetën Frankfurten Allgemeine Zeitung, kryesisht duke trajtuar temat nga “Evropa Juglindore”.

Për punën e tij shkencore dhe publike, ai mori mirënjohje me nga institucionet gjermane si ekspert, studiues dhe publicist për Evropën Juglindore. Gjatë luftës në Kroaci dhe Bosnje e Hercegovinë, ai u përfshi në prezantimin e çështjeve kroate përmes ligjëratave, intervistave dhe pjesëmarrjes në programet televizive që trajtonin luftën në Kroaci. Në vitet 1991-1997 drejtoi degën e Matica Hrvatska për rajonin e Ruhrit. Ishte anëtar i Kongresit Botëror Kroat në Gjermani dhe një nga themeluesit e tij.

Pos për kontributin e Millan Šufflayt në historiografinë shqiptare (Studia Albanica Monacensia. In memoriam Georgii Scanderbegi, Mynih 1969) shkruar studime edhe për korrespondencën e rilindësve shqiptarë me albanologun G. Meyer (Gjurmine albanologije, Prishtinë, 1972), për poetin shqiptar Gjergja Fishta (Marulić, Split, 1975), mbi trashëgiminë e albanologut Norbert Jokl (Akten des internationalen albanologischen Kolloquiums — zum Gedächtnis an Norbert Jokl, Innsbruck, 1977). Është autor i një studimi mjaft cilësor me titull: “Rückblick auf die Stellung Albaniens im Weltkommunismus (1941–1968), Këln 1970”; “Albanische Grammatik mit Übungen,” Bochum, 1980”; si dhe i “Der Beitrag Milan Šufflay zur Albanischen Geschichtsforschung“, në: Beiträge zur Kenntnis Südosteuropas und des Nahen Orients 8 (1969): 47-67.”etj.

Përkthimin që sjellim në vijim është nxjerrë nga studimi: i “Der Beitrag Milan Šufflay zur Albanischen Geschichtsforschung“, në: Beiträge zur Kenntnis Südosteuropas und des Nahen Orients 8 (1969): 47-67 dhe do jetë në dy vazhdime. Në pjesën e dytë është do të jetë edhe komenti dhe qëndrimi ynë për këtë studim dhe trajtimin profesional të autorit.

*************

KONTRIBUTI I MILAN SHUFLAJT NË HULUMTIMIN E HISTORISË SHQIPTARE

Lazar Dodiq – Bochum

(Përktheu në gjuhën shqipe, plotësoi me referanca

dhe përgatiti për botim

Dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies

Budapest)

Pa dyshim që gjuhësia është pjesa më interesante e studimeve shqiptare. Që kur Laibnici iu referua shqipes si “lingua singularis”, vëmendja e shkencëtarëve i është drejtuar kryesisht kësaj fushe. Indogermanistë me emër u morën me shqipen dhe disa prej tyre si p. sh. Petersen, nxorrën nga ajo konkluzione të rëndësishme për të gjithë gjuhën indo-germane. Gjuha shipe ishte dhe është edhe sot pikëqendra e studimeve shqiptare.

Historia shqiptare nuk është më pak interesante. Që prej themelimit të kolonisë së parë greke, Buthroton, në shek. VII p.e.s deri në dëpërtimin e turqve në shek. XIV dhe XV, Shqipëria ishte arenë e ngjarjeve të rëndësishme kulturore dhe politike. Në antikitet këtu lulëzuan qendra kulturore dhe tregëtie të rangut të parë. E famshmja Via Egnatia, e cila lidhte Romën me Konstantinopolin, kalonte përmes Shqipërisë. Prej këtu degëzoheshin edhe rrugë të tjera për në brendësi të Ballkanit. Në Shqipëri përplaseshin interesat më kontradiktore të Lindjes dhe të Perëndimit. Kisha romake dhe bizantine i zhvillonin këtu kontraditat e tyre. Simbiozat e shumta kulturore dhe etnike gjendeshin në Shqipëri, më shumë se kudo tjetër në Ballkan. Shkëlqimi i antikitetit çoi në atë që historianët të merreshin kryesisht me historinë e vjetër shqiptare dhe madje me epikën greke, romake, dhe bizantinizmin e hershëm. Historianë klasikë dhe bizantinë kanë lënë një material mjaft të pasur për këtë epokë. Megjithatë shekujt e mesjetës dhe veçanërisht periudha kohore midis shek. VII deri në shek. XIV kanë mbetur një periudhë mjaft e vështirë për t’u ndriçuar për shkak të trashëgimisë së paktë burimologjike. I vetmi që e bëri këtë periudhë të historisë shqiptare qëllim të studimeve të tij, dhe e ndriçoi atë mjaftueshëm në pikat më thelbësore ishte historiani kroat Milan Shuflaj[1], i cili megjithatë u angazhua për gjithë historinë shqiptare.[2] Për shkak të punëve të tij, Shuflaj e tregoi veten si një njohës i pashoq i Shqipërisë.

Milan Shuflaj lindi më 8. 11. 1879 në Lepoglava (Kroaci). Arsimimin ekuivalent me atë tetëvjeçar ai e mori në vendlindje dhe gjimnazin e kreu në Zagreb. Që në gjimnaz ai u tregua mjaft i talentuar: ai ishte gjithmonë nxënësi më i mirë i klasës së tij. Pas maturës u regjistrua tek Fakulteti i Filozofisë në Universitetin e Zagrebit dhe studioi histori me Smiçiklasin.

Smiçiklasi e trajtonte Shuflajn si studentin e tij më të mirë. Ai e mori atë në rrethin e tij të punës, i besoi atij detyra shkencore për përgatitjet e botimit të ri të vëllimit të dytë të “Codex diplomaticus regni Croatiae, Slavoniae et Dalmatiae” nga Kukuljeviq dhe e mori me vete në udhëtimet e tij hulumtuese nëpër arkivat e Dalmacisë.[3] Nëpërmjet kësaj pune, Shuflaj u njoh me problemet e e historisë mesjetare të Ballkanit, sidomos të Ballkanit perëndimor. Që prej asaj kohe ai u ndesh me problemin e provincës antike romake të Diolkesë, e cila më vonë u quajt “Kroacia e kuqe” (Croatia rubea),[4] sot Mali i Zi. Ky problem e çoi atë drejpërdrejt tek studimi i historisë shqiptare, meqë fati i Shqipërisë së Veriut kishte qenë gjithmonë i lidhur ngushtë me fatin e Provincës së Dioklesë, respektivisht me atë të shtetit të mëvonshëm sllav, Duklja. Nëpërmjet përvojës që ai mblodhi në udhëtimet hulumtuese në Dalmaci, ai vendosi një bazë të sigurt për studimet e veta të mëvonshme në arkivat e pasura me lëndë burimologjike të Dubrovnikut, Venedikut, Milanos, Barcelonës, dhe Vienës.

Në vitin 1902 ai doktoron me dekorim me temën “Kroatien und die letzten Ansprüche des östlichen Imperiums unter dem Zepter der drei Komnenen 1075-1180” (Kroacia dhe pretendimet e fundit të Perandorisë së Lindjes, nën skeptrin e tre Komnenëve). Puna e tij u botua[5] dhe u bë shumë e njohur. Pak pas doktorimit, ai mori një vend provizor në Institutin Austriak për Studimin e Historisë në Vienë. Më 20. 5. 1903 i dorëzoi Akademisë së Shkencave në Vienë punimin e tij “Die dalmatinische Privaturkunde”. Ai u pranua dhe u botua. Në këtë kohë Shuflaj ishte 24 vjeç. Për një djalosh kaq të ri, botimi i kësaj pune ishte një sukses që binte në sy. Edhe sot e kësaj dite, ky punim ka mbetur një vepër standarte në çështjet e historisë së Notariatit mesjetar dalmatin. Në të njejtën kohë ai botoi në “Starine” e Akademisë së Sllavëve të Jugut dokumenta nga Makushevi për lidhjet e Raguzës me Venedikun.[6] Më 1904 ai u bë asistent në Muzeun Nacional në Budapest, ku qendroi deri në vitin 1908.

Kur në vitin 1907, Taloci bashkë me Jikeçekun filloi që të mblidhte dokumenta për Shqipërinë, për të nxjerrë “Acta Albaniae”, që nga fillimi ia besoi Shuflajt redaktimin e Acta-ve. Jireçeku dorëzoi materjalin që e kishte mbledhur nga arkivi i Dubrovnikut, Shuflaj e përmblodhi sipas kritereve të tij shkencore dhe e plotësoi aq sa ishte e nevojshme.

Më 1913 u botua vëllimi i parë i “Acta Albaniae” dhe më 1918 i dyti.[7] Në vitin 1908, Shuflaj u emërua profesor i jashtëzakonshëm për shkencat ndihmëse të historisë dhe në vitin 1912 u emërua profesor i rregullt në Universitetin e Zagrebit. Megjithatë, për shkaqe politike, ai nuk mundi që ta ushtronte profesionin e tij si profesor. Në vitin e 39-të të jetës së tij (1918) e nxorrën në pension. Në vitet e luftës 1915-1916 botoi tre nga punimet e tij më të rëndësishme për historinë e Shqipërisë: 1. Gjendja kishtare e Shqipërisë paraturke, 2. Fate politike të temës së Durrahut, dhe 3. Biologjia e rracës shqiptare[8] si dhe disa ese në shtypin vjenez për mesjetën shqiptare.[9] Në vitin 1918-19 ai punoi në romanin historik “Konstantin Balshaj”, të cilin e botoi nën një pseudonim.[10] Tema e romanit është marrë nga historia e Shqipërisë së epokës venedikase, fundi i shek. XIV dhe fillimi i shek. XV. Për shkaqe politike, në vitin 1921 ai u dënua me burg për tre vjet e gjysëm, gjysmën e të cilëve e kaloi në burgun e Mitrovicës. Pas lirimit të tij nga burgu, ai jetoi në një gjendje të rëndë ekonomike dhe me probleme të theksuara shëndetësore. Gjatë kësaj kohe ai punoi si publicist i lirë në Zagreb. Në vitet 1924-1930 ai botoi në shtypin Zagrebas artikuj të shumtë për tema të ndryshme ndër të cilat shumë për historinë e Shqipërisë.[11] Në vitin 1924, Akademia e Vjenës botoi në serinë e saj të shkrimeve memoriale “Qytete dhe kështjella të Shqipërisë”[12]. Këtë punë fondamentala Shuflaj e kishte përfunduar që në vitin 1918, megjithatë ajo doli në dritë si botimit i veçantë, gjashtë vjet më vonë, si pasojë e gjendjes së vështirë financiare të kohës së pasluftës në Austri. Në të njëjtin vit, Shuflaj botoi në arkivin e Bariqit trajtesën “Povijest sjevernih Arbanasa”[13] (Historia e Shqiptarëve të Veriut) dhe një vit më vonë librin “Srbi i Arbanasi”[14]. Ky libër, i cili u botua edhe në shqip[15] paraqet një sintezë të punëve të Shuflajt të botuara deri atëher për historinë shqiptare. Ky ishte botimi i fundit shkencor i madh i Shuflajt. Pas kësaj ai iu kushtua në mënyrë intensive mbledhjes së materjalit për vazhdimin e “Acta Albaniae”. Përpjekjet e tij në këtë territor bëhen të qarta në një shkrim[16], të cilin e boton në arkivin e Bariqit.

Në pranverën e vitit 1928 Shuflaj mori një thirrje nga universiteti i Budapestit për në profesoratin e historisë së Evropës Juglindore. Pas emërimit të tij si Ordinarius, ai aplikoi për një vizë udhëtimi për në Hungari. Megjithatë nuk iu dha leje kalimi. Kur në gjysmën e dytë të vitit 1929 Shuflaj u ngarkua nga Akademia e Vjenës me parapërgatitjen e vëllimit ttë tretë të “Acta Albaniae”, dhe për këtë shkak donte të vizitonte disa arkiva në Itali dhe disa qendra kulturore në Shqipëri, iu mohua viza përsëri. Vetëm pas shumë ndërhyrjeve nga qeveria shqiptare tek qeveria në Beograd, ai mori një vizë udhëtimi dhe vizitoi Shqipërinë për një javë. Gjatë kthimit ai u ndal në Kotor dhe në Dubrovnik. Në mes të shkurtit u kthye në Zagreb”.

Më 18. 2. 1931 u bë viktimë e një atentati politik. Ai u sulmua në banesën e tij në Zagreb dhe u godit rëndë me një shkop hekuri në kokë. Ai u çua pa ndjenja në spital, ku vdiq pak orë më vonë. Nëpërmjet raporteve të ndryshme, sidomos nëpërmjet dështimit në procesin gjyqësor kundër atentatorit në vitin 1940 u konstatua që organizatorët e atentatit ishin qeveritarët në Beograd. Në prapaskenë duket se kishte qenë vetë shtëpia mbretërore.[17] Atentati mbi Shuflajn çoi në indinjim dhe protesta brenda dhe jashtë vendit. Personalitete të shumtë të jetës kulturore dhe publike, ndër ta edhe shumë profesorë universiteti, dënuan krimin mbi Shuflajn. Ndër personalitetet gjermane janë veçanërisht dy për t’u përmendur: Heinrich Mann dhe Albert Einstein. Ata protestuan kundër krimit në një apel të përbashkët tek “Ligue internationale des droits de l’homme”.[18] Shtypi internacional shkroi gjerë e gjatë për Shuflajn dhe për kontributin e tij shkencor në fushën e Albanologjisë. Sipas mendimit të përgjithshëm, shkaku i atentatit ishte veprimtaria shkencore e Shuflajt mbi Shqipërinë, e cila nuk përkonte me politikën e qeverisë së atëhershme jugosllave.[19] Qeveria mbretërore nuk kishte hequr dorë nga pretendimet territorjale mbi Shqipërinë. Provë që ky ishte shkaku, është fakt që menjëherë pas atentatit policia shpërtheu banesën e Shuflajt dhe sekuestroi manuskriptet shkencore, ndër të cilat edhe vëllimin e tretë të “Acta Albaniae”[20]. Ky dorëshkrim me vlerë ka humbur.

Nëpërmjet atentatit mbi Shuflajn shkenca kroate humbi një burrë me cilësi jashtëzakonisht të larta intelektuale. Studimeve historike shqiptare iu shkaktua një dëm i pazëvendësueshëm. Shuflaj zotëronte një dije historike dhe të përgjithshme jashtëzakonisht të gjerë dhe të thellë. Krahas njohurive specialistike ai zotëronte njohuri të shkëlqyeshme në një sëri gjuhësh: përveç gjuhës së tij amtare, kroatishtes, ai fliste dhe shkruante rrjedhshëm gjermanisht dhe hungarisht. Në këto gjuhë ai ka botuar punime shkencore. Përveç kësaj, ai zotëronte shumë mirë edhe të dy gjuhët klasike: latinisht e greqisht. Në latinisht ai ka shkruar parathënien e detajuar të “Acta Albaniae” dhe komentarin për dokumentet e veçanta të veprës dyvëllimëshe . Nga gjuhët moderne, ai dinte mirë italishten, frengjishten, anglishten, greqishten e re, dhe shqipen.

Ai konsultonte pa vështirësi literaturën profesionale në të gjitha gjuhët sllave. Në aktivitetin e tij shkencor ai praktikisht i përdorte të gjitha veprat në gjuhën origjinale. Kjo shprehet qartë në punët e tij. Mund të pranohet me siguri që Shuflaj do të kishte kontribuar shumë më tepër në fushën e tij nëse nuk do të ishte vrarë kaq papritur dhe tragjikisht. Ai u shkëput në mes të punës së tij. Ndër të tjera, plani i tij për të botuar një histori të Shqipërisë mbeti i parealizuar. Megjithatë edhe aq sa ka lënë pas, paraqet një kontribut të rëndësishëm shkencor në historinë shqiptare dhe meriton një vëmendje të veçantë.

Aktiviteti i parë serioz i Shuflajt me historinë shqiptare ishte bashkëpunimi i tij në botimin e “Acta Albaniae”. Ai ka dhënë kontributin më të rëndësishëm në këtë vepër monumentale: ai i ka renditur dokumentet në mënyrë kronologjike, ka shkruar një parathënie të hollësishme për Shqipërinë mesjetare, ka përpiluar një hartë gjeografike të Shqipërisë mesjetare dhe ka komentuar dokumente. Nga këto kontribute, ai i definicionit gjeografik dhe etnik të Shqipërisë në mesjetë, i paraqitur nëpërmjet hartës së tij, është një kontribut shumë i rëndësishëm. Edhe komentet e tij të hollësishme për dokumentat janë me vlerë të madhe shkencore. Këtu del në dritë edhe njohuria profesionale e madhe e Shuflajt. Ai ka përdorur të gjitha burimet historike dhe të gjithë literaturën shkencore përkatëse.

Koncepti shkencor gjeografik i Shqipërisë mesjetare përmbledh Malësinë në katërkëndëshin Antivari-Prizren-Ochrid-Valona.[21] Kufijtë e saj të saktë[22] zgjateshin mbi Antibaris (Tivar) mbi qafën Sutorman diagonalisht mbi liqenin e Shkodrës deri në lumin Moraça. Pastaj merr lumin Cem (Cerna) përpjetë, deri tek burimet e tij, mbi Alpet Shqiptare – Bjeshkët e Nemuna , Malin Kainjo (nyja shqiptare) dhe pastaj për tek burimet e Valbonës mbi lumin Erenik. Nën Gjakovë pas Drinit të Bardhë, mbi Prizren, Ljumë Drinin e Zi, respektivisht mbi vargmalin lindor që shkon paralelisht me luginën e Drinit deri në Liqenin e Ohrit, pastaj mbi pjesën perëndimore të liqenit deri në Lumin Devoll, përpjetë Tomorricës drejt lumit Osum, nën Berat, përpjetë lumit Osum, mbi rrjedhjen e përronit të Selcës deri tek kthesa kryesore e Vjosës dhe mbi rrjedhën e Shushicës nën Vlorë për tek bregdeti i Adriatikut. E parë nga pikëpamja historike, në këtë zonë arrin të mbijetojë shtresa e parë etnike e ilirëve dhe trakasve, pasardhësit e të cilëve janë shqiptarët e sotëm, përballë shtresës sekondare (greke dhe romake) dhe përballë shtresës tertiere (sllave).

Shqiptarët përmenden për herë të parë në shek. II pas Krishtit nga Ptolemeu dhe pastaj zhduken nga historia. Në shek. XI ata përmenden përsëri në burimet bizantine dhe për më tepër si banorë të Malësisë midis Skutari, Durazzo, Ochrid dhe Prizren (Shkodrës, Durrësit, Ohrit, dhe Prizrenit) me kështjellën e Krujës në qendër.[23]Që këtu, ata u shpërndanë në rrjedhën e shekujve të mëvonshëm në të gjitha drejtimet.

Rabъnъ i serbët në shek. XII ishte më i madh se “Aλβανον”, “Αρβανον” i bizantinëve në shek. XI dhe Arbanoni i bizantinëve të shek. XIII (1255) ishte më i madh se Rabъnъ i serbëve në shek. XII. Në shek. XIV, princi Karl Thopia sundon zonën nga lumi Mat deri në lumin Devol (Seman) si “Zot i gjithë Shqipërisë” (1381). Në dokumentat raguzane të shek. XV, Antibari (Tivari), manastiri Rtac, Podgorica, dhe Lustica në Kotorr shënohen si territore që gjenden në Shqipëri. Përshkrimet venedikase të shek. XVI e quajnë Shqipërinë vendi nga Dulcigno (Ulqini) deri në Valona (Vlorë).[24] Vendabnimet e shqiptarëve mund ti vësh re edhe në shekujt e mëvonshëm deri në ditet tona, dhe pikërisht në drejtim të Kosovës dhe të Maqedonisë.[25]

Shuflaj mundi ta përcaktonte këtë Shqipëri të kohës paraturke, të skicuar me sukses në këtë mënyrë në bazë të dokumentave që përmban “Acta Albaniae”. Bëhet fjalë për një formacion mesjetar të periudhës nga shek. XI deri në shek. XV. Aspektet e veçanta të këtij formacioni ai i elaboroi në një trajtesë më vonë të hollësishme “Gjendja kishtare e Shqipërisë paraturke”; “Fatet politike të temës së Dyrrahut”; “Qytete dhe kështjella të Shqipërisë”. Konstruksioni i Shqipërisë mesjetare paraturke nuk ishte vetëm një kontribut i rëndësishëm shkencor në një fushë, në të cilën sundonte errësirë e plotë, por edhe një kontribut i rëndësishëm për forcimin e një shteti të ri shqiptar (1913). Puna e Shuflajt provoi se: qe në mesjetë kishte ekzistuar një Shqipëri e përcaktuar gjeografike dhe etnike, një Shqipëri që edhe në ditët tona përbën thelbin e një Shteti autonom. Në vitet pas çlirimit nga sundimi turk, në vitin 1912, ky fakt ishte shumë i rëndësishëm dhe fatal për Shqipërinë.

Vepra “Acta Albaniae” fillimisht ishte planifikuar në katër vëllime. Nga këto e panë dritën e botimit vetëm dy.Vëllimi i parë përmban 834 dokumenta dhe përmbledh kohën nga viti 344 deri në vitin 1344; vëllimi i dytë 812 dokumente që shtrihen nga viti 1344 deri në vitin 1406. Vëllimi i tretë dhe i katërt duhet të përmbanin dokumente nga koha e luftërave kundër turqve deri në vitin 1479, kur Skutari (Shkodra), Kroja (Kruja) dhe pjesë të tjera të Shqipërisë ranë përfundimisht nën sundimin e turqve.[26] Siç e thamë më parë, pak para vdekjes së tij tragjike, ai po përgatiste vëllimin e tretë që ka humbur.

Në lidhjen me aktivitetin e Shuflajt në dokumentet historike është interesat edhe edhe pohimi që bën Jovan Radoniq në veprën e tij “Djuradj Kastriot Skenderbeg i Arbanija u XV veku”. Radoniq përmend që Shuflaj i ka vënë në dispozicion atij materjal nga arkivat e Barcelonës dhe Milanos, për veprën e tij.[27] Është për të ardhur keq që 11 vjet pas vdekjes së Shuflajt, ai nuk dha informacione të tjera se cilat dokumenta nga ato të botuarat ai i ka falë Shuflaj. Unë besoj se kjo do të kishte qenë korrekte për bujarinë së Shuflajt. Përveç kësaj është interesant që të përmendet që Bariq[28] thotë për veprën e Radoniqit që ajo është krijuar kryesisht nga materjali i Shuflajt. Mund të pranohet me siguri të plotë që Bariq ishte i mirëinformuar, sepse ai vetë merrej me albanologji, dhe Shuflaj ishte bashkëpunëtor i Arkivit të tij. Pasi Shuflaj kishte botuar në Arkivin dhe në Bibliotekën e Bariqit “Povijest sjevernih Arbanasa” dhe “Srbi i Arbanasi”, ai bëri të njohur edhe dokumentet aragoneze për historinë shqiptare. Këto dokumente (Aragonski dokumenti za arbanasku povijest, Arhiv za arban. star., knj. II, f. 420) nuk janë botuar.

Një kontribut tjetër të Shuflajt për botimin e teksteve, ishin edhe përpjekjet e tij për të botuar Statutet e qytetit mesjetar shqiptar të Drivastit (Drisht).[29] Për botimin e këtyre statuteve Shuflaj u aktivizua në mënyrë të veçantë[30], por fati i këtij botimi është i paqartë deri tani, ngaqë nuk gjendet asnje ekzemplar gjëkundi.[31]

Trajtesa “Biologji e rracës shqiptare” është një kontribut për etnogjenezën e shqiptarëve. Këtu paraqiten dhe prezantohen madje në plotësi mendimet e disa gjuhëtarëve dhe historianëve për origjinën e shqiptarëve; elaborimet e Shuflajt janë megjithatë një kontribut i mirëfilltë në këtë çështje të komplikuar: Kush janë shqiptarët, nga vjen rraca e tyre? Shuflaj përsërit mendimin e Tunmanit, Hanit, Kreçmerit dhe Majerit që shqiptarët janë pasardhës të ilirëve dhe për këtë mbështetet para së gjithash në Gustav Meyer. Nga ana e tij ai ndërmerr një analizë të simbiozës iliro-trake, dhe albano-rumune, mbi bazën e së cilës përpiqet që t’i kundërshtojë ithtarët e origjinës trakase të shqiptareve.

Që shqiptarët janë pasardhës të ilirëve, për Shuflajn del nga fakti i thjeshtë që ata jetojnë atje ku në antikitet ishin ngulitur ilirët. Një kundërprove historike direkte nuk mund të paraqitet, sepse në histori nuk ka të rregjistruara shpërngulje të reja të shqiptarëve. Gjuha shqipe përmban disa elemente që janë të ngjashme me dalmatishten e vjetjer, d.m.th. me latinishten e bregdetit, dhe nuk janë të ngjashme me rumanishten, që ishte latinishtja e hinterlandit. Ky fakt vërteton që shqiptarët nuk kanë jetuar larg nga bregdeti. Edhe përputhja gjuhësore me italishten e jugut (dialekti i Abruzzia-s, dhe Puglia-s), që gjithashtu bazohet mbi një substrat ilir (mesap), vërteton origjinën ilire të shqiptarëve. Në mbishkrimet mesape, ekziston një përputhje gjuhësore me shqipen dhe mesapët ishin një fis iliro-ballkanik. Mbi bazë të këtyre përshkrimeve, mund të mbështetet sipas Shuflajt teoria e G. Meyer, sipas së cilës shqipja prezanton fazën më të re të një dialekti të lashtë ilir, në një dije shkencore. Megjithatë kjo teori u refuzua ndërkohë nga shumë studiues (Hirt, Weigand, Petersen Georgiev, Barić, Popović) dhe u zëvendësua me një teori të pasardhjes nga trakasit.[32] Për disa studiues (Budimir, Pisani, Çabej)[33] vërtetimi i tezës, që shqiptarët janë pasardhës të ilirëve, me gjithë marrjen parasysh të elementeve trake në shqipe, vlen në të shumtën e rasteve akoma. Jokli[34] sqaronte që në gjuhën shqipe ka po kaq shumë elemente gjuhësore të ilirishtes sa ç’ka edhe të trakishtes. Në diskutimin për shqiptarët e vjeter, mori pjese edhe Shtatmyleri me një kontribut themelor.[35]

Përputhjet e shqipes me rumanishten, e cila është një gjuhë romane mbi substrat trak (dak), Shuflaj është përpjekur që t’i shpjegojë me anë të simbiozave iliro-trake, zhvendosjes së banesave të rumunëve në rrjedhën e historisë dhe nëpërmjet simbiozave të shqiptarëve me Rumunët në mesjetë. Kufijtë e ilirëve nuk ishin të fiksuar nga asnjë anë. Në periferi të bërthamës ilire kishte që herët përzjerje me popujt fqinjë, ndër të tjerë edhe me trakët. Përveç kësaj fluksi i elementeve trake drejt perëndimit në zonën e Ilirisë, të Shqipërisë së mëvonshme, ka qenë mjaft intensiv. Kështu gjurmët e ndikimit trak mbi elementin ilir në Shqipëri mund të gjenden edhe në mesjetë në disa emra vendesh si Dibra, Debra (Δίρβη, Δερβη), Benda (βενδίς), Ergessi (’Εργισσα), Sappa (Σαπαίοι, Σάπαι). Sidoqoftë kur kolonizimi romak u vendos, elementi trak ishte me siguri një zonë e përzier, që zgjerohej gjithmonë e më shumë në jug. Shtresat e para etnike ishin shtyrë. Më vonë erdhi edhe ndikimi i pushtetit politik romak, i cili nën perandorin Trajan e zhvendosi me dhunë p.sh. fisin ilir të Pirustëve në zonat me ar të Dacies. Zhvendosja e popullsisë mund tëvërehet edhe në faktin që gjatë kryengritjes së Ilirëve kunder Romës nën Augustin, u desh që ta linin brendesinë e vendit një masë e madhe e poullsisë vendase, ndërkohë që gjatë periudhës së migrimeve të popujve, atje mbizotëronte mungesë në njerëz. Bredësia e vendit duket se ka qenë më pak e populluar sesa zona bregdetare. Nën këtë aspekt duhet parë edhe procesi i romanizimit. Në thellësi të vendit, në limesin e Danubit, ku popullsia ishte e paktë, kolonizimi romak e kishte më të lehtë, aq me tepër që ky kolonizim kishte karakter militar. Ushtarët e shumtë që e kishin kryer shërbimin ushtarak, u ngulitën me familjet e tyre. Gjuha latine mundi që të përhapej shpejt dhe në mënyrë të plotë. Në bregdet, ku ishte masa kryesore e ilirëve, mundi që të ruhej gjuha shqipe, sidomos pas imigrimit të sllavëve.

(Përktheu në gjuhën shqipe, plotësoi me referanca

dhe përgatiti për botim

Dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies

Budapest)

Referencat:

[1] Bibliografi për Shuflajn: Slavko Cihlar, “Milan Šufflay”, në: Berliner Tageblatt, 26. 2. 1931; Oskar Randi, “Milan Šufflay”, në: Europa Orientale, nr. 12, 1932; The Croatian University Association, Appeal of the Croatian academians to the world of civilization, how the Croatian savant, Professor of University Dr. Milan Šufflay, was murdered by the Serbian royal dictatorship, Zagreb 1931, Franjo Perše, “Milan Šufflay in memoriam-prilikom 25. godišnjice smrti – 18.2.1931”, në: Hrvatska Revija, nr. 4, 1956; Ivan Meštrović, Uspomene na političke ljude i dogadjaje, Buenos Aires 1961, f. 197-219; Josip Horvat, Hrvatski panoptikum, Zagreb 1965, f. 171-230 (Milan Šufflay); Enciclopedia Italiana di Treccani, … etj.

[2] Në botimin e trajtesave “Biologie des albanischen Volksstammes” (Biologjia e rracës shqiptare), “Die Kischenzustände des vortürkischen Albaniens” (Gjendja kishtare e Shqipërisë paraturke), dhe “Schicksale des Themas Dyrrachion” (Fatet e temës së Dyrrahut) Shuflaj përmend që këto janë kapituj të veçantë të një historie të Shqipërisë, në të cilën ai po punonte.

[3] Në trajtesën e tij “Die dalmatinische Privaturkunde” (Dokumenta private dalmate) Sitzungsberichte der Phil.-Histor. Kl. d. kais. Akadem. d. Wiss., Wien, 1904, vëll. 147, Abh.VI, f. 1-166, në faqen 3-5 Shuflaj shkruan që Tade Smiçiklas kishte marrë përsipër redaktimin e vazhdimit të “Codex diplomaticus regni Croatiae, Dalmatiae et Slavoniae,” nga Kukuljeviq pas vdekjes së Raçkit. Së pari doli e nevojshme më vëllimin e dytë të përpunuar ta botojnë përsëri (për një botim të vëllimit të parë ishte kujdesur tashmë Raçki. Si nxënës i Smiçiklasit Shuflaj kishte rastin që të merrte pjesë në parapërgatitjet për botimin e ri të vëllimit të dytë, veçanërisht në mbledhjen e materjaleve dokumentarre deri në vitin 1409. “Kështu m’u ofrua rasti që si shoqërues i tij ose nën udhëheqjen e tij, në shërbim të Akademisë, të hulumtoja pothuajse të gjitha arkivat apo koleksionet e dokumentave në mbretërinë trinitri” – shkruan Shuflaj. Në të dhënat mbi secilin prej arkivave që kishte vizituar, ai përmend arkivin në Zarë: Arkivi i guvernatorit mbreto-perandorak (das Archiv der k.k Statthalterei), Arkivi i murgeshave të Shën Marisë (das Archiv des Frauenklosters S. Maria), dhe koleksionin e dokumentave të bibliotekës publike të Paravisë; në Shibenik koleksioni i dokumentave të françiskanëve, në Split, Trogir dhe Hvar arkivi i kapitullit të katedrales (Domkapitulararchive), në Posedarje pranë Zarës koleksioni i dokumentave të Dukës Bagna. Më tej ai shkruan që për “Die dalmatinische Privaturkunde” ka punuar në Arkivin e Akademisë së Sllavëve të Jugut (Südslavischen Akademie), në Arkivin e Vendit (Landesarchiv) në Zagreb, dhe në atë shtetëror të perandorisë Austro-Hungareze (K.u.K. Staatsarchiv) në Vienë.

[4] Me këtë problem Shuflaj u mor tek “Srbi i Arbanasi”, f. 107-113 dhe në artikullin “U prodornoj zoni pravoslavlja na Jadranu”, në Obzor të datës 7. 4. 1928. Të njejtin artikull ai e botoi në përmbledhjen e tij të eseve “Hrvatska u svijetlu svjetske historije i politike”, Zagreb 1928, f. 52-60. Ekzistenca e “Croatia rubea” vërtetohet nga Thomas Archidiaconus (Kryeipeshkvi Thoma): “Deinde Maritima in duas divisit provintias a loco Dalmatiae, ubi rex tunc manebat et synodus runc facta est usque ad Valerino vocavit Croatiam Albam, quae et inferior Dalmatia dicitur. Item ab eodem loco Dalmatiae usque Bambolanum civitatem quae nunc dicitur Dyrrachium, “Croatiam rubeam” vocavit, quae et superios Dalmatia dicitur.” Shih. V. Mošin, Ljetopis popa Duklanina, Zagreb 1950, f. 54. Punë të tjera mbi këtë temë: Sava Štedimilija, Crvena Hrvatska, Zagreb 1937; D. Mandić, Crvena Hrvatska u svijetlu povjesnih izvora, Chicago 1957, D. Mandić, Rasprave i prilozi iz stare hrvatske povijesti, Roma: 1963, f. 368-375.

[5] Milan Šufflay, Hrvatska i zadnja pregnuća istočne imerije pod žezlom triju Komnena (1075-1180). Zagreb 1902.

[6] Vikentije Makušev, (za tisak priredio Milan Šufflay/ për botim i përgatiti M. Shuflaj), Isprave za odnošaj Dubrovnika prema Veneciji, në: Starine Jugoslavenske Akademije Znanosti i Umjetnosti u Zagrebu, knj. XXX. Zagreb, 1902, f. 335-352, knj. XXXI, (1905) f. 1-275.

[7] Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia, collegerunt et degesserunt Dr. Ludevicus de Thálloczy, Dr. Constantinus Jireček et Drr. Emilianus de Šufflay,, vol. I Vindobonae MCMXIII, vol. II, Vindobonae MCMXVIII.

[8] Milan Šufflay, Die Kirchenzustände im vortürkischen Albanien, në: Vjesnik hrvatskog zemaljskog arhiva, 1915, f. 275-300; po ai: Biologie des albanischen Volksstammes, në: Ungarische Rundschau, 1916, f. 1-26.

[9] Milan Šufflay, Das mittelalterliche Albanien, në: Neue Freie Presse, 28 nëntor 1912; po ai: Die Grenzen Albaniens im Mittelalter, në: Pester Lloyd, 13 prill 1913.

[10] Alba Limi, Konstantin Balšić (1392 – 1402), Zagreb, 1920, f. 1-200. (Shih edhe përkthimin tonë nga kroatishja në gjuhën shqipe: Alba Limi (Milan Shuflaj), Konstantin Balshaj. (Roman historik). Prishtinë: Rozafa, 2010. (Po ai, po aty: “Milan Shuflaj jo vetëm studiues historie – por edhe romansier i zoti”, f. 5-20 dhe po ai, po aty: “Jeta dhe vepra e Milan Shuflajt (Emilianus de Sufflay” 268-275).

[11] Milan Šufflay, “Kulturno stanje na sredovječnom Balkanu”, në: Obzor, nr. 349, 1924; po ai: “Etnički cikloni na Balkanu”, Obzor nr. 16, 1924; po ai: “Nacionalne maglice (sredovječna plemena Albanije i Crne Gore”, në: Obzor, nr. 49, 50, 53, 54, 1924; po ai: “Kulturno stanje na Jadranu”, në: Obzor 24.12.1924; po ai: “Državne jezgrice (sredovječne dinastije Albanije i Crne Gore)”, në: Obzor nr. 105, 106, 107, 108 (1924); po ai: “O važnosti Skadarskog katastika iz god. 1416,” në: Glasnik geografskog društva, Beograd 1926; po ai: “Prasjedioci na Balkanu”, në: Obzor, 1. 5. 1926; po ai: “Vjerske prilike u Albaniji kroz vjekove (katolički sjever i pravoslavni jug u muslimanskoj državi)”, në: Obzor 11. 6. 1926; po ai: “Hrvati u sredovječnom svjetskom viru”, në: Sveslavenski Zornik, Zagreb 1930, f. 214-241; po ai: “Albanija u prošlosti”, në: Hrvatska Revija, nr. 5, 1930.

[12] Milan Šufflay, “Städte und Burgen Albaniens hauptsächtlich während des Mittelalters”, në: Akad. d. Wiss. In Wien, Phil.-hist. Kl., Denkschriften. Bd. 63, trajtim i parë, Vjenë, 1924.

[13] Milan Šufflay, “Povijest sjevernih Arbanasa”, në: Arhiv za arbanasku starinu, jezik i etnologiju. Knj. II. (Beograd) 1924, f. 192-239.

[14] Milan Šufflay, “Srbi i Arbanasi”, në: Bibliotekae za arbanasku starinu, jezik i etnologiju.knj. I. Beograd: Izdanje Seminara za arbanasku filologiju i Biblioteke za arbanasku starinu, jezik i etnologiju, knj. I, 1925: 1-142.

[15] Milan Šufflay, Serbët dhe Shqipëtarët. Përkthyer prej: Zef Fekecit e Karl Gurakuqit, Tiranë 1926.

[16] Milan Šufflay, “Acta Albaniae. Kako da se nastavi njihovo izdanje?” Në: Arhiv za arb. Star., jez. I etnolog., knj. III, 1926: 209-212.

[17] Skulptori i famshëm kroat Ivan Meštrović, i cili kishte njohuri të bollshme për rastin në fjalë, shkruan në librin e tij “Uspomene na političke ljude i dogadjaje”, Buenos Aires 1961, f. 220: “Kada je usred Zagreba ubijen profesor Dr. Milan Šufflay, 18. veljače 1931, nastalo je u gradu veliko uzbudjenje i to ne samo zbog Šufflayeve osobe, nego i radi metoda, kojima se režim služi, da se riješi nepoželjenih ljudi. Saznalo se, da su ga ubili policijski agenti, a naskoro se saznalo i za njihova imena. Ima i drugih indicija, da je Šufflayevo umorstvo uslijedilo na službeni nalog državnih vlasti. Sam kralj je, na primjer, rekao Dru. Svetozaru Rittigu, kad mu je Rittig došao, da se žali na takove metode: – Pa moralo ga se ubiti, jer je on bio talijanski špijun!” Krahaso gjithashtu Josip Horvat, Hrvatski panoptikum, (Milan Šufflay), Zagreb 1965, f. 227; Svetozar Pribitscevitsch, La dictature du roi Alexandre, Paris 1933, f. 84.

[18] Krahaso, Appeal.

[19] Krahaso, Appeal.

[20] Krahaso, Horvat, vepër e cituar: 225.

[21] Krahaso, Šufflay, “Acta Albaniae I, Prolegomena”, f. III: “Namque haec est regio montuosa iacens in quadrangulo Antibaris-Prizren-Achris-Avlona, cuius in puncto illo, ubi diagonales decussantur, Albaniae nomen iam inde ab antiquissimis temporibus florebat.” Shih edhe: Šufflay, Das mittelalterliche Albanien (Shqipëria mesjetare) në: Illyrisch-Albanische Forschungen I., f. 283; po ai: “Die Grenzen Albaniens im Mittelalter (Kufijtë e Shqipërisë në Mesjetë),” në: Illyr.–alb. Forsch. I, f. 292.

[22] “Die Grenzen Albaniens im Mittelalter (Kufijtë e Shqipërisë në Mesjetë),” në: Illyr. –alb. Forsch. I, f. 292-293.

[23] Šufflay, “Acta Albaniae I, Prolegomena,” f. IV: “Nostra sententia nullum est dubium, quin Alanensium natio medio aevo, condensa ceterva itaque aboriginum instar, circa centrum Croense in illa seltem viveret dimensione, in qua nomen albanense circa centrum hocce paullatim potuerit dilatari.”

[24] Šufflay, “Acta Albaniae I. Prolegomena”, f. 3-4: “In fontibus saeculi XI byzantinis “Aλβανον”, “Αρβανον” regiones montuosas inter Scodram-Dyrrachium-Achriden-Prizrenum positas significat”. Rabъnъ Serborum utrumque Polatum, regionem scilicet a lacu Scutarensi ad Drin barz viae Scodra-Prizren se applicantem comprehendens saeculo XII. iam aliquanto maius est Arbano Byzantinorum. At eodem ipso tempore aut paulo post (1225) Arbanum Byzantinorum conceptum eximiae efficit capacitatis versus ortum brumalem (v. AA, no 239). Sed ad regiones etiam meridionales mature iam transit nomen Albaniae, nam Carolus Topia, qui se dominum totius Albaniae (αύθεντης πασης χώρας ’Αλβανου nominat (1381), re vera provintias inter flumina Mat et Dievali in suis manibus tenet, Andreas Musachi autem anno 1319 regni Albaniae marescallus dicitur a pontifice. Regnum Albaniae Andegavernsum saeculi XIII. regiones circa Dyrrachium interdum una cum oppido Croia complectebatur. In actis Ragusinis saeculi XIV. exeuntis Sanctus Sergius in ostio fluminae Bojanae, saeculo XV. Antibaris, Lustica prope Catharum, Podgorica in Albania sitae esse dicuntur. Descriptio quaedam saeculi XVI. Albaniam dicit terram ab Ulcinio usque Aulonem et montem Chimarae se extendum.”

[25] Krahaso: Šufflay, Srbi i Arbanasi, f. 51-68; po ai, “Povijest sjevernih Arbanasa”, në: Arhiv za arbanasku starinu, jezik i etnologiju, knj. II, (1924), Beograd 1925, f. 236-239; Atanasije Urošević, Kosovo, Beograd 1965, f. 68-112 (VI Stanovništvo). Izdanje Srpske Akademije nauka i umetnosti, Srpski Etnografski Zbornik, knj. LXXVIII.

[26] Ky ishte plani origjinal. Në artikullin: Acta Albaniae. Kako da se nastavi nijhovo izdanje? Shuflaj i vuri vetes si qëllim një botim të Acta deri në vitin 1571, d.m.th. deri në vitin kur Venedikasit duhet t’ia linin turqve Tivarin dhe Ulqinin.

[27] Jovan Radonić, Djuradj Kastriot Skenderbeg i Arbanija u XV veku, Srp. Kralj. Akad., Spomenik XCV, Beograd 1942, f. X: “Kada sam mu jednom prilikom rekao da pribiram arhivalnu gradju za istoriju Skenderbega, Šufflay mi je bez daljega ustopio gradju koju je imao, osobito onu iz arhiva u Barceloni i Milanu. Pišući ove retke sa zahvalnošću sećam se ove širokogrudosti prof. M. Šufflaya.”

[28] Henrik Barić, Enciklopedija Jugoslavije, I, f. 164.

[29] Milan Šufflay et Victor Novak, “Statuta et orinationes capituli ecclesiae cathedralis Drivastensis”, në: Biblioteka Arhiva za arbanasku starinu, jezik i etnologiju, knj. IV. Beograd, 1927.

[30] Në “Srbi i Arbanasi” Shuflaj thotë që ky “Unicum” gjendet në pronësi të antikuaristit Laipcigas Hirzeman (Hiersemann). Hirzemani i ka përshkruar statutet e Drishtit në katalogun e tij 438 (qershor 1915), nr. 250 në faqen 43 dhe në katalogun 447 (1920), nr. 33, f. 7. Shuflaj i sugjeron qeverisë së atëhershme jugosllave që ta blinte këtë manuskript dhe ta linte atë të botohej nga akademia e Zagrebit ose e Beogradit. Shih edhe botimin komplet të statuteve të shoqëruar me: fkasimile të origjinalit; transkriptim në latinisht dhe përkthim në gjuhën shqipe: Musa Ahmeti & Etleva Lala. Statutet dhe Urdhëresat e Kapitullit të Kishës Katedrale të Drishtit. (Statuta et ordinationes capituli Ecclesiae cathedralis Drivastensis). Tiranë: Shtëpia e Librit OMBRA GVG, 2009.

[31] Sipas hetimeve tona, këto statuta nuk gjenden në asnjë bibliotekë jugosllave apo evropiano-perëndimore. Edhe vetë bashkë-botuesi, prof. Novak, i është përgjigjur pyetjes sime që nuk e ka. Megjithëate, në vitin 2006, ne kemi pasur fatin që dorëshrkimin origjinal të Statutit të Drishtit, ta gjejmë në Kopenhagë të Danimarkës, e në vitin 209 ta botojmë në tërsi. Shih ref. 30, këtu.

[32] Krahaso: Stadtmüller, Forschungen zur albanischen Frühgeschichte, (Studime në historinë e hershme shqiptare), botim i dytë, Wiesbaden 1966, f. 13-15; M. Camaj, Albanische Wortbildung, Wiesbaden 1966, f. 10-25.

[33] E. Çabej, Hyrje në historinë e gjuhës shqipe, Tiranë 1960, f. 19-37; Pisani, Origjina e gjuhes shqipe, në: Konferenca e parë Albanologjike, Tiranë 1965, f. 109-116

[34] N. Jokl, Reallexikon für Vorgeschichte I, Berlin 1924, shih edhe: Albaner…

[35] Georg Stadtmüller, “Forschungen zur albanischen Frühgeschichte”, në: Archivum Europae Centro Orientalis, VII, (1941), f. 1-196, Budapest; botim i dytë Wiesbaden 1966 (Harrassowitz).

Sot, përkujtojmë 76-vjetorin e ndarjes nga jeta të Asdrenit

by

Muzeu Historik Kombëtar/

Më 11 dhjetor të vitit 1947 u nda nga jeta në Bukuresht, Aleks Stavre Drenova, Asdreni. Emri artistik Asdreni përdorej nga vetë ai për të firmosur poezitë të cilat publikoheshin në gazetat më të njohura si “Kalendari Kombëtar”, “Albania” dhe “Drita”. Asdreni lindi më 11 prill të vitit 1872 në Drenovë të Korçës. Shkollimin e mesëm e nisi në gjimnazin e qytetit. I mbetur jetim mërgoi në Rumani në 1885, por u rikthye në atdhe në vitet 1889, 1914, 1937. Kreu Akademinë Tregtare të Bukureshtit dhe më pas u regjistrua në Fakultetin e Shkencave Politike të Universitetit të atjeshëm, të cilin nuk arriti ta përfundonte. Asdreni ka qenë veprimtar i shquar i kolonisë shqiptare të Rumanisë dhe sekretar i saj për një periudhë mes viteve 1913-1925, ndërsa në periudhën 1922-1934 shërbeu, me disa ndërprerje, si sekretar i Konsullatës Shqiptare të Bukureshtit. Asdreni mori pjesë në mbledhjen e Bukureshtit të 5 nëntorit 1912, në të cilën u vendos të shpallet pavarësia e Shqipërisë. “Betimi mbi flamur” e vjersha të tjera me frymëzim atdhetar luajtën një rol të shënuar në forcimin e ndërgjegjes kombëtare në prag e pas Shpalljes së Pavarësisë dhe në periudhën e konsolidimit të shtetit shqiptar.

Shtypi amerikan për “KOSOVËN”

by

“Midwest Book Review” : “KOSOVA – VAZHDIMËSI E MBRETËRISË SË VJETËR TË DARDANISË”

Në vazhdën e interesimit gjithnjë e më të shtuar për “Kosovën” I, II,III (botimi në anglisht) në SHBA, Midwest Book Review (Organizatë për kritikë letrare në rajonin Midwest), në kuadër të bibliotekës “The World Hostory” (Biblioteka: Histori botërore), sjell një vështrim të gjerë për veprën dhe rëndësinë e saj për opinionin amerikan.

Po sjellim një përmbledhje të shkurtër të shkrimit që boton “Midwest Book Review”:

“Seria trivëllimshme “Kosova” nga autori shqiptar Jusuf Buxhovi është vepër gjithpërfshirëse historie e vendit të vogël të Evropës, Kosovës. Duke dhënë një analizë të së kaluarës, nga antika deri në kohët moderne, Buxhovi e shquan Kosovën si vazhdimësi të mbretërisë së vjetër të Dardanisë – tokë e banuar nga shqiptarët gjatë gjithë historisë. Buxhovi është dukshëm i pandikuar nga animet e akademikëve të brumosur nga regjimi komunist. Si historian, ai përshkruan dhe zbërthen të kaluarën me korrektësi dhe baraspeshë, duke shqyrtuar këndvështrime të ndryshme dhe duke i pranuar argumentet e mirëndërtuara të dijetarëve vendas dhe të huaj. Përfundimisht, me këtë vështrim, Buxhovi e sheh Kosovën ose Dardaninë si pjesë të pandashme të territorit etnik shqiptar, si djep të zhvillimit përparimtar, dhe si vendlindje të individëve të shquar që dhanë ndihmesë për kombin e tyre dhe për qytetërimin perëndimor në tërësi.

Kritika: Vepër mbresëlënëse dhe themelore e mbështetur në punë hulumtuese të përpiktë, dhe me një përkthim të aftë anglisht nga skuadra e Getoar Mjekut, Avni Spahiut dhe Faton Bislimit, tri vëllimet që përbëjnë librin “Kosova” janë të shkruara, organizuara dhe paraqitura jashtëzakonisht mirë. Një ndërmarrje monumentale e shkallës më të lartë, me bashkëredaktorë Diane Tafilajn dhe Jason Frazer-in, “Kosova” e Jusuf Buxhovit është kontribut i rëndësisë kritike për historinë e rajonit dhe një botim thelbësor që bibliotekat akademike ta përfshijnë koleksionin mbi historinë evropiane në përgjithësi dhe në listat e studimeve shtesë mbi historinë shqiptare në veçanti.

Imzot Lazër Mjeda, Veprimtar i dalluar fetar dhe kombëtar në kohën e rreziqeve (1909 – 1921)

by

Pa e njohur mirë rrethin, ambientin apo kontekstin jetësor, familjar, shoqëror, kombëtar dhe fetar, moral, s’mund ta njohim as njeriun apo personin. Imzot Lazër Mjeda lindi në Mjedë të Shqipërisë më 6 mars 1869, si biri i Jak Kryeziut dhe Luçie lind. Thaçi – Mjeda, i rritur si jetim së bashku me të vëllain Ndre Mjedën, me mësime dhe studime në kolegjin saverian.

Shugurohet meshtar me 6 gusht 1891 në kapelën e Seminarit në Shkodër. Ka shërbyer në këto famulli: Plan, Pog e Mëgullë në ipeshkvinë e Pultit. Ishte përpilues i disa këngëve – uratave me karakter shpirtëror dhe popullor.

Me 20 janar 1901 shugurohet ipeshkëv i Sapës në moshë shumë të re. Përpos Pultit, ishte ipeshkëv ndihmës i Shkodrës, kryeipeshkëv i Shkupit (1909 – 1921), pastaj kryeipeshkëv i Shkodrës deri në vdekje (1935).

Unë do të përqendrohem në shërbimin e tij arqipeshkvor në Shkup, si fetar zelltar, si në anën fetare, ashtu edhe atë kombëtare dhe kulturore, me shkolla dhe institucione shoqërore.

Ja edhe cilësimi i dr. Don Gaspër Gjinit, historianit tonë të shquar mbi Imzot Lazër Mjedën: “Në dioqezë zhvilloi një veprimtari të madhe baritore: ndërtoi disa kisha dhe themeloi disa famulli të reja. Kujdesej gjithashtu që dioqeza të ketë numër të mjaftueshëm të meshtarëve . Në qarkoret e tij baritore tregon dashuri të madhe për njerëzit që i janë besuar.”

Për rrethanat politike dhe shoqërore ai ka vuajtur shumë së bashku me klerin dhe Popullin e Zotit: rrënimi Perandorisë turke – otomane, Luftërat Ballkanike, formimi i Mbretërisë Serbe, Kroate dhe Sllovene, largimi apo transferimi nga Shkupi në Shkodër…

Në vitin 1914 ishte nënshkruar konkordati mes Selisë së Shenjte dhe Mbretërisë së Serbisë, ku “dioqeza e Shkupit u desh të bëhet sufragane e arqipeshkvisë së Beogradit.“

Pasojat ishin rrënuese: heqja e titullit të arqipeshkvisë në ipeshkvi, ndërtimi i seminarit në Prizren për nxënësit sllavë, përndjekjet e klerit dhe intelektualëve, mbyllja e shkollave shqipe, trysnitë e ndryshme, robëria serbo-sllave…

“Në fushën politike dhe kulturore, Imzot Lazri, punoi fort në ndërtimin e shtetit të ri shqiptar, u kujdes në ruajtjen e gjuhës shqipe dhe hapjen e shkollave të reja brenda kryedioqezës së Shkupit.”

Mbi rrethanat e transferimit të tij prej Shkupit në Shkodër ka pasur mjaft interpretime edhe qëllimkeqe dhe jo të sakta. Disa kanë shkuar aq larg sa që kanë shkruar se “arqipeshkvi Mjeda ka shkuar pa kurrfarë përshendetje të posaçme, duke e lëshuar arqipeshkvinë për të shkuar në Shqipëri”

“Aq më tepër e njëjta gazetë shkruan se si në gusht të vitit 1923., p. Buković-i „si përfaqësues i klerit të dioqezës së Shkupit në Kongresin Eukaristik, priftërinjët e kanë porositur të ndërmerrte diç që dr. Janez Gnidoveci të vinte për ipeshkëv.”

“Pastaj shkruan I njëjti Buković … “duhet të jetë Slloven dhe misionar dhe shpjegon se Slloveni do ta ketë më lehtë nga aspekti politik, ndërsa misionar për rrethana të veçanta.”

1. LETRA BARITORE PER LAMTUMIRE ARKIQIEÇEZIT T’ SHKUPIT:

Meshtarve t’ndershem e Popullit të dashtun t’Arkidiçezit t’ Shkupit, shrndet e bekim prej Zotit.

Dymdhet vjet janë mushë n’ket muej t’nandorit qi Na për me e çue n’vend fjalën e madhnueshme t’ Shejtit Atë Papë duelme prej Shkodret e erdhëm nder ju. Nuk kje punë e letë për Ne n’at koh me lanë vendin e t’lemit e Selinë e parë t@shypniës për me ardhë në këto vise, ku Feja shejte gjindej nder ngushtime e travaje. Por besimi i ngulët qi prej Zotit drejtohen t’tana të tana punët e rozzolimit, e qi shka t’ma mdllin për t’mirën tonë e premton i Lumi, ky besim Na forcoj zemren me qitë poshtë t’tana arsyenat e shekullit e me ju shtrue krah pa far pritjet asnji barrë qi dora e Zotit na ngarkon. E kjo e shtrume e unjishme vullnesës së Tenzot kjo cok njajo qi Na xuer prej Zotit hirin e fuqishëm me muejt per pak koh e me nji mëmdyerë fort t’letë me me i qirues zemrat e popullit e me hjek[ ç’fare do ndryshku ndërmjet t’ Ti e t’Meshtareve/ E jo veç kaq, por edhe me gjith kohna t’veshtira qi Na u desht me kalue Na ndihmoj Zoti ,e perparue e me ndërtesa t’reja, si me përmirësime t’vjetrave. Lavdi i kjoftë të Lumit! Por shka e kuer kjeme tuj ende giatë e ma mgiatë per me i dhanë shkëlqim shejtes Fe, e me e xe popullin ma fort kah shpirti, pa pritë e pa kujtue Na u këputen t’tana fijet. Ajo fjal e madhnueshme qi prej Shkodret Na prunë ktu, Na udrhnoj persri me kthye m’at gjytet. E asht e ditun, se t’betuem me nigiue, Na do të kryejmë pa kundërshtim urdhnin t’Parit. Por me gjith kte nuk mujtme me e ndalë qi zemra e jonë mos t’ndalë dhimtë, e dhimtë t’fort. E jo per vedi, pse sikurse e dini, nuk jena tuj shkue m’një ma te poshtër as nuk jena tuj dalë per ndonji punë t’pamirë, veç dhimten e ndieme per jue, qi mbas sa vjetëve po Na duhet me ju lanë. Jena ken msue me kja me jue e me jue me gzue; e dashtnija qi kishim me shoqishoj Na nepte fuqi me i ba balle sa t’ vshtirave qi na ranë nder këto vjet. Patme edhe kujtue se ky do të ishte caku ma i mbrami i joni se ktu do ta sosshë jetën; por Zotyn premtoj ndryshej, e kjoftë ba vullndesa et’Lumit. E mbasi ket punë Ne as nuk e lypme, as nuk e dishrueme kurr, duhet me thane se prej Zotit ka rriedhë, e prandej do t’jetë per t’mirë t’dyë palna. Ky mendim do t’ma nep zemer me ju shtrue perankim vullndeses s ‘Zotit. E tesh, ndoshta per t’mbramen herë, po m’hjek zemra me ja uthanun dojë fjalë. O ju Meshtarë qi ju ka vue Zoti me i prie popullit t’Krishten kah rruga e shelbimit, peshonie detyren t’uaj, e kujdesni me e krye. Dunie popullin, si Krishti don shpirtnat t’onë, e kjo dashtni ka me ju msue se si me i ardhë rreth popullit per me e shelbue. E ti popull i kti Arkidieçezit, nderoje e nigioje Meshtariën t’ande, ne daç me pasë bekimin e Zotit. Mos u dajë kurr prej ti, n’daçmos me dalë jashta rruges t’shelbimit. Dunie edhe shoqishojnë jo veçme fjalë, por edhe me vepra, qi t’shofë gjithkush se jeni besimtartë e vertetë t’Lumit J. Krisht. I lum Arkidieçezi ne ecshi mbas ktyne fjalve. – Ne e mbram tuj ju thanë lamtumirë po ju lypim t’falun per gjithshka qi dashtë pa dashtë kena muejt me folë e me ba kundra kuej; por ç’far do sendet qi ka muejt kuej me i ra n’syë e me i dhane shkandull; tuj ju sigurue se kundra kerkuj s kena pasë qellim t’keq por n’pasim reshqitë prej pa dies. Edhe Na juve ç’far do idhnim o fjalet po jau falim unjië, si miqve si anmiqve e kurrfarë ndryshkut kundra kuej s’ka me metë ne zerner t’Onë. T’gjith sa jeni kjoshi lirë e bekue, e Zoti i shpraztë hiret e veta permbi jue.Lutnie Zotin per Ne si Na jena lutë e kena per t’a lutë per jue, e sidomos lutnie Zotin pa da qi t’a çojnë nji Bari t’mirë, si e lypë nevoja e fesë shejte, dobija e shpirtnave t’uej, e lulzimi i atdheut t`onë.Bekimi i t’ Naltit kjofte gjithmonë me jue, e ju forcoftë me mbrie n’lumni t’pasosme.

Ne Perzerend me 27 nanduer 1921. Lazri, Argjipeshvi”

Nga përmbajtja e saj ne mund të nxjerrim një vlerësim tjetër përkitazi me arsyen e largimit të tij nga argjipeshkvia e Shkupit. Largimi i tij, del nga përmbajta e letrës, kishte qenë e përcjell me një dhimbje tejet të madhe, pasi ai e dinte saktësisht se ishte detyruar në gjendje nevoje të madhe ta linte grigjën e vet, dhe sa dashuri të madhe kishte ai ndaj popullit të argjipeshkvisë së Shkupit. Megjithatë këtë ai kishte mbet me shpresë të madhe në meshtarët, ku i porosit ta duan popullin e vet. Detyrimi që ta lëshoj Shkupin ishte e planifikuar e kurdisur mirë, sa “ikja” e tij në heshtje kishte qenë alternativa e vetme dhe më e arsyeshmja. Bile, fillimisht ai ishte i vendosur të rrinte me grigjën e tij në Shkup. Mirëpo kjo do të krijonte një situatë e papërballueshme kundruall zullumit të kurdisur nga pushteti i atëhershëm dhe në kundërshtim me vullnetin e eprorëve të tij.

Për gjendjen në fjalë edhe Vatikani ishte i informuar në detaje, për çka atij jepet detyra e re në argjipeshkvinë metropolitane të Shkodrës. Selia Shenjte ishe në dijeni për rastin e Lazër Mjedës se qeveria serbe nuk e donte aspak, dhe siç duket, Vatikani ishte i obliguar “ta largonte” Lazër Mjedën prej argjipeshkvisë Shkup-Prizren që t`i ikë konflikteve diplomatike në rajon. Atë e emëron argjipeshkëv metropolitan të Shkodrës me dekretin e datës 05.11.1921, kurse zyrtarisht më 3.12.1922 lajmërohet edhe qeveria në Beograd se është e pajtimit me largimin e Mjedës.

Lazër Mjeda kishte pasur shumë besim në Dom Tomë Glasnoviqin – Shala. Kardinal Gaspari kishte lajmëruar qeverinë serbe me 02..04.1922 se Dom Toma dhe Ferdinandi do të administrojnë ipeshkvinë deri në emërimin e ipeshkvit të ri, pra, të imzot Janez Gnidovec nga Sllovenia, që do të jetë ipeshkëv i parë i Shkupit, pasi që i merret titulli argjipeshkvi.

Përpos kësaj letre lamtumirëse arqipeshkvi Mjedja u kujdesua edhe për zëvendësin e vet të përkohshëm dhe si delegat e emëroi Don Tomë Glasnoviçin. Me këtë rast ai u shkruan kështu meshtarëve: “… Mbasi Zotyn neper gojë t’Shejtit Atë Papë Na urdhnoj me i lanë kto vende. Na për mosme metë Arkidioçezi pa prisë, e me prandim t’Selisë Shejte, kena sjellë fort t’ndertin Zotni D. Tomë Glasnoviçin për me ken sundues i Arkidioçezit, deri qi Rroma t’na ndreqin punen ndryshe…”

Shkëlqesia e Tij, Lazër MJEDA, së pari me uratë, shembull dhe fjalë filloi të punojë për mirëqenje dhe ngrohtësi të grigjës së besuar. Pas një kohe të shkurtër mund t`u shihte përparimi shpirtëror, fetar dhe kombëtar i popullit të krishterë.

2. Veprat kryesore të Imzot Lazër Mjedës si arqipeshkëv i Shkupit:

1. I pruri Jezuitët në kryeipeshvki.

2. Themeloi disa famulli të reja në Kosovë ;

3. I dërgoi nxënësit për priftërinj në Shkodër, ndërsa studentet e teologjisë në Innsbruck.

4. Në këtë mënyrë e siguroi ardhmërinë e kryeipeshkvisë së vet sa i përket priftërinjve; ndërsa për të mbajtur brezin e ri priftëror.

5. Ndërtoi një godinë të madhe në Shkup kundruall qelës.

6. La një fond prej 1.000.000 (milion) dinarësh për ndërtimin e seminarit të vogël.

7. Ai kishte raportuar dhe denuncuar krimet serbe, nëpërmjet Vatikanit dhe botës perëndimore, që i kishte shfrytëzuar publicisi prej Vjenës, Leo Freundlich për librin e tij “Golgota e Shqipërisë”.

Deri sa ishte ai kryeipeshkëv nuk i mungonte numri i priftërinjëve, sepse famullitë ishin plotësuar me famullitarët e vet, ndërsa aty-këtu ishin edhe dy dhe tre priftërinjë. Atëherë nuk ishte aspak nevoja për kolekte të hollash, as që ishin më parë taksat e tanishme. Krejt kjo zgjati pas shkuarjës së Shkelqësisë së Tij, argjipeshkvit Lazër MJEDËS. Ai në pastoral kishte angazhuar jezuitët, në Shkup dhe në rrethinë, kështu që arqipeshjvia e Shkupit lulëzonte në anën shpirtërore dhe kulturore. Ishte përkrahës i flakët i shkollave shqipe, pra, njeri me shumë virtyte dhe veti njerëzore, të krishtera dhe kombëtare.

Imzot Lazër Mjeda ka thënë në mënyrën përmbledhëse dhe profetike kështu:

Unë nuk di politikë tjetër, por me ba detyrën tims si shqitpar e si ipeshkëv. Krishti nuk ka bërë kurrë politikë. Ai ka folë qartë.

3. Arqipeshkvi Lazër Mjeda dhe familja Bojaxhiu në Shkup

Arqipeshkvi Imzot Lazër Mjeda kishte një miqësi dhe bashkëpunim të thellë dhe vëllazëror me familjen e Gonxhe Bojaxhiut, më vonë shën Nënës Tereze.

Ja edhe dëshmia konkrete: “Ndikimi i madh në jetën e saj ishte arqipeshkvi i Shkupit, Imzot Lazër Mjeda, që ishte mik i familjes Bojaxhiu, të cilën ai e vizitonte shpesh. Kolë Bojaxhiu, njeri i pasur dhe i mirë, e ndihmote me vetëdëshirë arqipeshkvin, Arqipeshkvi ishte shumë mirënjohës dhe e shprehte këtë mirënjohje duke u lutur për familjen dhe me ndonjë dhuratë të vogël, shpesh në formë të ndonjë libri të mirë, pasi që vëllai i tij, Don Ndre Mjeda ishte një shkrimtar i ri shqiptar (1866 – 1927), të cilin ai e ndihmonte dhe e mbante materialisht dhe shpirtërisht në punën e tij të rëndë krijuese si shkrimtar. Ai (arqipeshkvi vr. ime) shpesh thoshte: “Kolë, Zoti ta shpërbleftë ty dhe familjes tënde, në këtë dhe në atë jetë, për Kishën dhe popullin shqiptar.”

“Gonxhja lexonte shumë, i pëlqenon më së shumti vjershat e Don Ndre Mjedës si dhe të poetëve tjerë shqiptarë. “

Imzot Lazër Mjeda e kishte krezmuar apo përforcuar Gonxhe Bojaxhiun, më vonë Shën Nënën Tereze, me 28 nëntor 1916, ndërsa nun apo kumbar ishte Tade Simon Shiroka.

Shkup – Prishtinë, 5 dhe 6 dhjetor 2023 “Ditët e Imzot Pjetër Bogdanit”

Don Lush Gjergji

Foto: wikipedia.org