MOIKOM ZEQO/

(Evlija Çelebiu për katragjyshin ” arab” te shqiptarëve )

Udhëtari i njohur turk Evlija Çelebiu (1611-1684) – pseudonimi Mehmet Zili Ibl Dervishit, -ishte biri i një argjendari në oborrin e Sulltanit në Stamboll në shekullin XVII. Në harkun kohor 1640-1676 udhëtoi nëpër territoret e Perandorisë Osmane, në shërbim të Portës së Lartë. Mbresat e udhëtimeve të tij krijuan një vepre prej dhjetë vëllimesh që në turqisht quhet Sejahadname (Libri i Udhëtimeve), në këtë vepër Çelebiu e mbaroi në Kajro (Egjipt ) kur ishte i moshuar.

Në veprën e udhëtarit turk flitet edhe për të dhënat që ai shënon për viset shqiptare të cilat ai i vizitoi tre herë, në vitin 1660 (Shqipërinë Veriore), 1662 (Shqipërinë Jugore) dhe përsëri në vitin 1670 (po në Shqipërinë Jugore). Këto të dhëna janë përfshirë në vëllimet V dhe VIII të veprës së tij të botuar. Evlija Çelebiu i ka parë viset me sytë e tij i ka takuar njerëzit dhe shkruan për hollësira për peizazhin, qytetet dhe vendbanimet, me një fjalë na jep një tablo të veçantë të viseve shqiptare në shekullin e XVII, pra një përshkrim që përmban edhe deri diku një historicitet të kohës.

Duhet se Elvijai përmend, se në Betejën e Fushë-Kosovës ,ku u vra Sulltan Murati thuhet , se u vra nga një “i pafe ogurzi me emrin Koplaki, i cili u ngrit nga pirgjet me kufoma të ushtarëve të pafe dhe e vrau sulltanin në breg te lumit Llap”.

Çelebiu i jep dhe një version tjetër “Vrasja e sulltanit ndodhi pas betejës kur ai i pafe që përmendëm duke udhëhequr si lajmëtar iu afrua sulltanit për ti futur dorën, por pastaj nxori kamën dhe e vrau.

Dhe më pas i hipi kalit dhe ia mbathi me të katërta.

Një numur tepër i madh trupash osmane vrik u vunë në ndjekje duke rendur sa andej këndej me armë në dorë, por asnjëri nuk mundi ta qëlloj dhe ta rrezoj nga kali.

Një grua e moshuar u thirri trupave “O luftëtarw, qëllojeni kalin në thundër, sepse ai kali dhe ai vet kanë vene parzmore.”

Sapo ajo e lëshoi këtë fjalë nga goja, një harkëtar krahëfortë qëlloi thundrën e kalit dhe atëbotë të dy, kali dhe kalorësi u plandosën përdhe, luftëtaret u grumbulluan përreth, ia shqyen qaforen e parzmores dhe ia kaluan kamën ne grykw.

Që prej asaj kohe, sa herë qe ndonjë lajmëtar i vete afër ndonjërit nga Dinastia Osmani, Sulltani rri ulur në fron dhe lajmëtari puth një mëngë të gjatë, qepur rrobës mbretërore, duke qenë i ruajtur mirë në të dyja anët.

Në fillim lajmëtari duhet të puth tokën dhe më pas mëngën e cila është tetë pash e gjatë dhe nuk lejohet ti afrohet më shumë.”

Ai që e vrau Sulltan Muratin ishte Milosh Kopiliq.

Evlija Çelebiu e quan si Milosh Koplaki.

***

Në shënimet e tij, udhwtari turk përpiqet të arsyetojw dhe të japw ide dhe mendime për origjinën dhe prejardhjen e shqiptarëve.

Imagjinoni që jemi në shekullin e XVII dhe mund të thuhet se mbas dy shekujsh pushtimi ishin krijuar dhe disa “opinione dhe teori” klienteliste dhe mercenariste dhe gjoja origjina e shqiptarëve nuk ishte as më shumë e as më pak se sa”një origjinë arabe”.

Çelebia shënon se shqiptarët kanë qenë njeri nga fiset Arabe të Kureshëve në Mekws.

Këto fise kur erdhën në territoret e tanishëm, -shton Evlijai -në malet e Shkodrës dhe të Vlorës u përzien me frangët italianw, dhe kështu krijuan gjuhën e tyre që ishte “një gjuhë ndërmjet arabishtes dhe frankishtes”- gjuha e arnautëve quhet kështu nga persishtja “Ar- na-bud” (Mos qoftë turp).

Kuptohet, që Evlija trillon nga fantazija dhe jep etimologji persishte për prejardhjen e emrit arnaut, e cili është në turqisht për fjalën “shqiptar”.

Por aventura e trillimeve dhe fantazi nuk mbaron me kaq për ta bërë më të besueshëm dhe më të konsoliduar opinionin e tij Evlija Çelebiu përshkruan edhe monumentin e gjoja Katragjyshi te Arnautëve në qytetin e Elbasanit.

Dhe ja çfarë thotë konkretisht Çelebiu për një Tyrbe të Xhabal Elhemës të thirrur si Katragjyshi i Arnautëve.

Ai është varrosur jashtë qyteti të Elbasanit, “të gjithë arnautët vijnë për ta parë varrin e tij, duke e menduar si Katragjyshin e tyre.

Për një periudhë të gjatë atij u kanë vënë gurë të mëdhenj mbi varr… Xhebal Elhama ishte nga fisi i Kureshve dhe shok i Profetit të Shenjtë.

Ai mori pjesë në shumë beteja dhe ishte luftëtar dhe prijës arab dhe guximtar i cili i paraqiti profetit të shenjtë kokat dhe gjuhët e prera të shumë të burgosurve.

Më pas, në kohën e Kalifatit të Omarit, të bekuar, ai a me dashje a padashje i nxorri syrin një sheiku arab.

Sheiku arab me syrin e nxjerrë në dorë vajti të Omari dhe i tha: “O Omar, është e drejta ime, sipas ligjit të profetit të kërkoj syrin e Xhabal Elhemës për syrin tim”.

E thirrën Xhabalin, i cili kur e pyetën si ishte puna, u përgjigj: “Po, Omar, ai është syri i një arabi të fisit tim. Unë ja nxora.”

Pohimi i tij u shënua në Regjistrin e Sheriatit dhe u dha urdhri që Xhabali t’i nxirrej syri në pajtim me atë qe thuhet në Syren vendimtare të Kuranit (5,45) “Dhe ne vendosëm për ta: jeta e njeriut me jetë njeriu, dhe syri i njeriut me sy njeriu”. Duke mos dashur të pajtohet me këtë, me arsyetimin se “Mos qoftë turp” (Ar-na-but), Xhabal Elhema mori arratinë me gjithë fisin e tij dhe shkoi tek Perandori i Bizantit, Herakliu.

U ngul me banim në malet Xhabalia dhe ja përse këto male mbajnë emrin e tyre.

Kur i bekuari Omar pushtoi Jerzualemin, Xhabali nuk mund të rrinte më në atë vend, prandaj ata i hipën anijeve dhe gjetën strehë tek mbreti i Spanjës.

Xhabal Elhemës iu dhanë për të banuar malet e Dukatit, Progonatit ne Krahinat arnautëve të Vlorës dhe Delvinës, të cilat në atë kohë gjendeshin në sundimin spanjoll.

Këto toka më parë kishin qenë të pabanuara, kështu që brenda një kohe të shkurtër ai u ngul aty dhe duke u përzier me Frangët ata krijuan gjuhën e shqipe nga një përzierje frankishtes me arabishten.

Vendi që zunë në fillim e ku ende banojnë sot pas shumë brezash , sot quhet vendi i Kurjeleshit (Kurveleshit), meqë ata e kanë prejardhjen nga fisi i Kureshëve arabë.

Për këtë arsye Arnautët mburren , që e kanë prejardhjen e Kureshët dhe shokët e Profetit”.

***

Kjo historie e sajuar , deri në kufijtë e pabesueshmes ka të bëj me manipulimin e gjenaologjive, kuptohet të shumë vendasve të lidhur me pushtetin Osman dhe përbën një subjekt servilizmi dhe përshtatje ideologjike me frymën e pushtuesve, për të krijuar mburrje dhe fiksione, të gjoja prejardhjes së njëjtë të popujve që ndryshojnë nga prejardhjet jo të njëjta.

***

Asnjëherë nuk është regjistruar një fakt i tillë, që jo vetëm i konsideron shqiptarët në mënyrë ftillëzuese dhe origjinë ” arabe “ në një kohë kur shqiptarët janë një popull i mirëfilltë indoevropiane,- kurse arabët janë një popull i familjes semitike,- kuptohet, qw arabwt janw nw histori njw populli i madh dhe me kulturw dhe qytetwrim tw madh,-por e vwrteta shkwncore kundershton cdo ide qw i klasifikon shqiptarwt me origjinw arabe- gjithashtu pwr hir tw sw vwrtetws-, nuk ka vlerw as sajimi ,se shqiptarwt kanë edhe një gjuhë hibride, ose të përzier në gjuhën arabe dhe atë franke.

Me termin “frankët” nënkuptohej në atë kohë popujt e Europës, në një formë simbolike më të përgjithësuar.

Por për t’i dhënë një pamje konkrete kësaj historie të vandaksur Evlija Çelebija flet për një Tyrbe kushtuar Xhabal Elhema.

Celebiu shton, se” Xhabal Elhema vdiq si mysliman dhe u varros në këtë vend ashtu siç kishte qenë dëshira e fundit dhe amaneti i tij, por pasardhësit u përzien me martesa me frankët e pabesë, dhe vet u bënw frankw dhe të pafe.

Arnautët e Kelmendit të Malit të Zi dhe të maleve te Kurveleshit dhe Progonatit u bën të pafe, ata përleshen ditë e natë me arnautët myslimanë që i kanë kushërinj dhe zënë rob njeri tjetrin.”

Ky arsyetim është tip për të treguar sesi në një përfaqësues i Perandorisë Osmane krijon opinionin e tij gati në mënyre zyrtare, për një popull të pushtuar, siç ishin shqiptarët, konkretisht në shekullin e XVII .

Përherë në histori ka një betejë midis fakteve dhe figurave te konceptuara në përballje dhe në kundërshtim.

Kështu ka një Histori të Gjergj Kastriot të Skënderbeut siç ka dhe një Anti-histori të tij, të shkruar nga kronikanët osmanë. Ka teori të ndryshme e shqiptarëve siç janë ato që e lidhin origjinën e shqiptarëve me popujt e Europës Perëndimore por që kundërshtohet nga” miti ideologjik i origjinës shqiptare nga arabët.”

Në këtë kacafytje dhe përleshje mitesh kemi dhe strukturimin e institucionit të propagandës, madje të propagandës perandorake osmane.

Miti, se gjoja shqiptarët janë me origjinë ” arabe” as nuk ka ekzistuar ndonjëherë as në shekullin e XVII kur shkruan mbresat e tij Elvija Çelebiu.

Përgjithësisht mitet stimulohen dhe reflektohen edhe ne folklorin dhe në krijimtarinë gojëdhënore të popullit.

Asnjë gjurmë, asnjë motiv fragmentar, ose dhe aksidental nuk ekziston në Memorien dhe botëkuptimin folklorik të popullit tonë.

Historitë fantaziste, por dhe fabrikimet e shpikjet e gjenealogjive të tilla nuk janë gjë tjetër veçse një dukuri e mirfillt ideologjike e natyralizimit dhe te funksionalizimit të pushtimit si një gjendje jo vetëm reale e sendeve, por pavarësisht përplasjeve dhe paradokseve të historisë është diçka e vijimësuar dhe e njehsuar në bërthamën e një ideje të një origjine të vetme.

***

Kështu miti i rremë kinse zëvendëson historinë.

Miti e sulmon Historinë dhe për të pohuar vetveten.

Miti kinse anulon Historinë.

Dy shekuj mbas vdekjes së Gjergj Kastriot Skënderbeut, figura e tij siç dëshmohet nga shumë autorë dhe udhëtar europian që kanë vizituar hapësirat dhe territoret tona, këndohej në këngët e popullit, për të bëheshin ceremoni përkujtimore dhe gjallonte një folklor me valle, me këngë madje kujtimin e Skënderbeut dhe zinë për vdekjen e tij e regjistronin edhe tek ngjyrat e kostumeve të tyre kombëtare.

Në shekullin e XVII një numër dijetarësh shqiptarë flasin me nderim të pafundëm për Gjergj Kastriot Skënderbeun. Kështu mund të them se si në asnjë shekull tjetër, pikërisht në shek e XVII dijetarw dhe shkrimtarw shqiptarë të përmasave europiane, siç është Pjetër Bogdani, Frang Bardhi, Pjetër Mazreku dhe të tjerë në librat e tyre të botuar në Itali dhe në Europë e përmendin Gjergj Kastriot Skënderbeun jo vetëm si Heroin kryesor Kombëtar por i japin dhe rolin “mesianik”, atë të një Prijsi , që ka misionin e “paracaktuar providencial “për ta udhëhequr popullin e tij, drejt një të Ardhme,- që parakuptohet si “Toka e Premtuar”, – që është çlirimi i atdheut të Skënderbeut nga pushtimi ogurzi osman.

Imagjinoni tani një tjetër betejë mendore, – imagjinoni një skenë debati, ose përballjeje midis Evlija Çelebiu,- i cili shpreh opinionin e alambikuar, të një formule gati të paqenë, të një alkimie absurde linguistike për origjinën e shqiptarëve (arnautëve) si dhe të Katragjyshit të tyre” arab”,- i cili, paska jetuar në shekullin e VII- dhe paska qenë dhe një mik i ngushtë dhe i afërt i Profetit, pastaj ka ardhur në brigjet Lindore të detit Adriatik, ku ka vdekur pranë Elbasanit,- ka një Tyrbe për të- ( po të bëjmë një llogaritje kohore,- ky Katragjysh nga shekulli i VII deri në shekullin e XV,- kur mbas tetë shekujsh turqit sulmuan dhe u përballën me Skënderbeun dhe popullin e tij,- pra nëse arnautët ishin arabw myslimanë paskan luftuar me turqit myslimanë!) – pra ,pwrballoni tw gjitha kwto, me ato qw thonw me dijetarët e shquar shqiptarë Pjetër Bogdani, Frang Bardhi dhe Pjetër Mazreku, të cilët e dinë në mënyrë të mirërfilltë ,që shqiptarët krejt tjetër janw një popull europian autokton, se Gjergj Kastriot Skënderbeu nuk mund të dilte në shekullin e XV nga një popull i emigruar” arab “në shekullin e VII, me një gjuhë hibride midis arabishtes dhe gjuhës frënge etj etj.

Pra vet Heroi Kombëtar i shqiptarëve nuk mund të ishte një hero i një populli të imagjinuar” arab”, ose i tjetwr populli..

Ja, ku të çon kjo fantazmagori e habitshme dhe e pabesueshme mendore, për të treguar sesa e ashpër e sofistikuar, sa konkrete dhe e abstraguar ishte dhe është lufta midis Historisë Reale dhe Antihistorisw Fantaziste.

Vini përballë, gjithashtu, të ashtuquajtur Katragjysh Xhebal Helhemën me figurën e Gjergj Kastriot Skënderbeut!

Midis tyre ka një raport absurd, që mund të mbiquhet si një Marrëzi Erazmike ,ose si “Muzeu Humoristik i Bëmave të Historisë”.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Në librin “Collision Course NATO, Russia, and Kosovo” të John Norris ofron një pasqyrë thelbësore në negociatat që u zhvilluan midis Shteteve të Bashkuara dhe Rusisë në një përpjekje për të vendosur kushtet për përfundimin e luftës së Kosovës. Ndërsa konfrontimi kryesor ishet rreth përpjekjeve ruse për të krijuar një sektor ushtarak rus në veri të Kosovës, i cili do të kontrollohej po ashtu nga forcat serbe.

Zëvendës Sekretari amerikan i Shtetit Strobe Talbott dhe ministri i Jashtëm i Rusisë, Ivan Ivanov, nga 10 qershori 1999 u takuan disa herë dhe biseduan për orë bisedimet për arritjen e një kompromis për vendosjen e trupave ruse në kuadër të forcave paqeruajtëse të KFOR-u në Kosovë. Talbott shpresonte që të dyja palët të mund të bënin përparim. Presidenti Bill Clinton dhe presidenti rus Boris N. Jelcin diskutuan gjithashtu me telefon për çështjen e paqeruajtës, por ranë dakord vetëm të bisedojnë përsëri për të evituar një konfrontim ushtarak. Ishte mjeshtëria e Bill Clinton dhe Boris Yeltsin që shpëtoi partneritetin e pas Luftës së Ftohtë SHBA-Rusi gjatë Luftës së Kosovës në vitin 1999. Diplomacia personale e Clintonit dhe Jelcinit e ndihmoi Rusinë të luante një rol konstruktiv në kërkimin e një zgjidhjeje paqeje dhe tërheqjen e plotë të trupave serbe nga Kosova. Pavarësisht protestave të brendshme në Moskë, Jelcin nuk iu bashkua Millosheviçit, por zgjodhi të punonte me Shtetet e Bashkuara dhe të shpëtonte marrëdhëniet e Rusisë me Perëndimin.

Nga ajo që pasqyrohet në librin e Jon Collins, del qartë se Moskës pasqyrojnë një luftë të ashpër diplomatike të lidershipit amerikanë për të parandaluar skenarin serb dhe rus për krijimin në mënyrë të njëanshme të një sektori rus, brenda të cilit të do të koncentroheshin jo vetëm shumica e popullatës serbe por edhe forcat policore dhe ushtarake serbe. Megjithatë, hyrja e hershme e trupave ruse në Kosovë befasoi dhe shqetësoi zyrtarët perëndimorë.

Ky studim na bëjnë të kuptojmë marrëdhëniet jo të lehta të SHBA-së dhe Rusisë në kohën kur akoma po vazhdonin bombardimet e NATO-s ndaj caqeve ushtarake serbe dhe po përgatitej teksti i Rezolutës 1244, diplomacia ruse nga Moska në bashkëpunim me regjimin e Milosheviqit kishte filluar përpjekjet dhe presionet për një sektor rus paqeruajtës në veri të Kosovës. Edhe Presidenti Martti Ahtisaari, i cili asokohe ishte i dërguar i BE-së për arritjen e një zgjidhje paqësore me Beogradin, ka pohuar se arsyeja e vetme përse Millosheviqi e pranoi marrëveshjen e paqes, të cilën ai dhe Viktor Chernomyrdin ia kishin dorëzuar Milosheviqi, ishte për shkak ekzistencës të një “plani rus për ndarjen e mundshme të veriut të Kosovës dhe vendosjen e veriut nën kontrollin rus dhe serb.”

Ahtisaari kishte deklaruar se nuk kishte mundur të gjente ndonjë arsye tjetër pse Millosheviçi e pranoi marrëveshjen e paqes të hartuar nga G8 në në Petersberg të Gjermanisë. “Unë vazhdimisht pyesja veten: “Pse ra dakord?” Dhe nuk gjeta asgjë tjetër përveç planit rus. Unë u përpoqa të shikoja njëfarë logjike në ngjarjet, sepse në negociata rusët ishin për ndarjen dhe për të pasur sektorin e tyre. Ata nuk mund të pajtoheshin për strukturën komanduese të KFOR-it në Petersberg, sepse kishin një plan që trupat e tyre të nxitonin menjëherë në Kosovë.”

Rreth 7 qershorit, komandanti i forcave paqeruajtëse ruse në Bosnje, gjeneralmajor Roman Yepifanov, u tha trupave të tij se duhej të përgatiteshin për të lëvizur brenda një njoftimi të shkurtër. Për shkak se operacioni ishte projektuar për të ndikuar në negociatat me NATO-n, Moska i kishte thënë gjeneralit Yepifanov se ai do të duhej të qëndronte shumë fleksibël – ishte e mundur që trupat e tij do të duhej të pushonin, të prisnin ose përshpejtonin operacionin e tyre në një moment. Ora ruse ishte vënë në lëvizje.

Stenkovac në Maqedoni duke festuar fitoren e NATO-s. Ajo i tha refugjatëve kosovarë se “Milosheviqi dhe serbët e kanë humbur kontrollin mbi Kosovën. Ju do të shkoni në shtëpi dhe do të jeni në gjendje të jetoni një jetë të mirë dhe normale.”

Synimet fillestare të KFOR-it në Kosovë ishin sigurimi i aeroportit të Sllatinës afër Prishtinës, i cili do të bëhej selia e KFOR-it – i njëjti qëllim që rusët kishin synuar. Forcat serbe që po largoheshin vazhduan të plaçkitnin shtëpi dhe biznese, dhe autokolona ushtarake dhe civile bllokuan rrugët. Civilët serbë të arratisur të kujtonin shqiptarët e Kosovës që ishin dëbuar nga shtëpitë e tyre javët dhe muajt e mëparshëm, por serbët gëzonin një dallim të rëndësishëm—ata patën fatin të largonin më shumë nga pasuritë e tyre. Moska vazhdoi të ecë përpara me mobilizimin e saj. Në mënyrë të pabesueshme, Hungaria u dha leje fluturimit gjashtë avionëve transportues ushtarakë rusë. Anëtari më i ri i NATO-s e kishte trajtuar kërkesën si një formalitet dhe nuk e ngriti çështjen në Bruksel apo nuk e shqyrtoi atë në nivelet e tyre të larta politike. Megjithatë, ukrainasit vazhduan të vonojnë dhënien e lejes.

Moska rriti presionin e saj diplomatik mbi Kievin. Karvani prej 186 trupash ruse nga Bosnja kaloi lumin Drina, duke hyrë në Serbi rreth orës 10:30 me orën lokale – pikërisht kur Talbott dhe partia e tij u nisën nga Moska. Zyrtarët policorë dhe ushtarakë jugosllavë bënë të gjitha përpjekjet për të lehtësojnë lëvizjen e trupave ruse.

Në bordin e avionit të Forcave Ajrore, delegacioni amerikan mori sinjalin e parë se disa gjëja kishin shkuar shumë keq, kur morën një mesazh urgjent se Gjenerali Clark duhej të fliste me Talbott. Së shpejti një telefonatë e sigurt konferencë u inicua nga avioni ku u përfshinë Talbott, zëvendës i Sigurisë Kombëtare Këshilltari Jim Steinberg dhe nënkryetari i Shefave të Përbashkët të Shtabit, Joe Ralston. Kjo telefonatë u pasua nga një diskutim i mëpasshëm midis Sandy Berger në Uashington, Albright në Maqedoni, Talbott në aeroplan dhe a numri i zyrtarëve të tjerë të lartë. Të gjithë ishin të tronditur dhe të zemëruar nga zhvillimet, duke pranuar se Rusët mund të prishin marrëveshjen e paqes dhe të çojnë në ndarjen e Kosovës.

Ivanov përsëriti se trupat nuk do të hyjnë në Kosovë dhe tha: “Madeleine, mund të ktheheni në vizitën e refugjatëve me qetësi”. Ai e mbylli bisedën duke theksuar se Rusia duhej t’i jepej një rol i barabartë në Kosovë. Pak kohë më vonë Albright u tha gazetarëve:

“Ministri i Jashtëm tha se ai e kupton që duhet të ketë një komandë të unifikuar; kjo ishte diçka për të cilën ishte rënë dakord dhe ishte pjesë e dokumentit Çernomyrdin-Ahtisaari dhe më pas pjesë e rezolutës së Këshillit të Sigurimit me anekset e saj. Ai tha gjithashtu se ky ishte një hap paraprak që nëse dhe kur të bëhen pjesë e forcës ndërkombëtare të jenë të gatshëm të vendosen. Ata nuk kishin ndërmend të vendoseshin në Kosovë përpara një marrëveshjeje se si do të përshtateshin me pjesën tjetër të forcës së paqes”, pohon John Norriss.

Delegacioni i Talbott-it u rikthye në Moskë vetëm pas orës 2 të pasdites me orën lokale dhe autokolona shkoi direkt në Ministrinë e Jashtme ruse. Por, nuk ishte e qartë në se Ivanov ishte ende në dispozicion për t’i pritur ata, sepse ai po takohej me ministrin e Jashtëm austriak. I irrituar nga vonesa përballë një krize, ekipi më pas nxitoi në ambasadën e SHBA-së, duke u mbledhur në zyrën e ambasadorit Collins.

Ndërsa ekipi u ul, ata u fiksuan nga transmetimi i drejtpërdrejtë i CNN i autokolonës ruse që po kalonte me shpejtësi në një autostradë jugosllave. Ushtarët rusë të ngazëllyer u dërguan turmave përshëndetjet e fitores serbe me tre gishta dhe shumë prej pesëdhjetë automjeteve në kolonë kishin shenjat e tyre “SFOR” nga Bosnja të lyera me “KFOR”.

Zyrtarët diplomatikë dhe ushtarakë të SHBA si në Uashington ashtu edhe në Selia e NATO-s u përpoq të ushtronte presion diplomatik për të parandaluar rusët të merrnin leje fluturimi nga vendet në kufi me Kosovën. Ndihmës Sekretari i Shtetit për Evropën, Mark Grossman, bëri një mori thirrjesh ambasadorëve amerikanë dhe ministrive të jashtme në rajon në përpjekje për të bllokuar kërkesat për fluturim, siç bëri ambasadori i SHBA në NATO. Sandy Vershbow. Në Hungari, ngarkuesi amerikan u takua shpejt me homologët e tij hungarezë dhe u tmerrua kur zbuloi se, jo vetëm që rusët kishin kërkuar leje mbi fluturimin, por hungarezët e kishin dhënë tashmë. Statusi i fluturimit të avionëve të transportit rusë ishte i paqartë.

Edhe brenda NATO-s u ndezën debatet se si t’i përgjigjen operacionit rus. Gjenerali Clark dhe gjenerali Jackson u ndanë ashpër rreth planit të Clark për të marrë bazën ajrore të Sllatinës. Zëvendësi i Clark, gjenerali Rupert Smith, tha se gjenerali Jackson kishte një sërë shqetësimesh rreth operacionit të mundshëm. Jackson mendonte se kapja e aeroportit mund të nxiste një përplasje të drejtpërdrejtë me rusët ose serbët dhe ta zhbënte marrëveshjen ushtarako-teknike. Ai gjithashtu kishte frikë se serbët mund të shkatërronin urat përgjatë rrugës nga Maqedonia dhe të izolonin trupat e NATO-s në Sllatinë.

Përderisa Jackson hezitonte të vepronte kundër rusëve, gjenerali Clark e shikoi kërcënimin si më thelbësor, nga frika se nëse Rusët do të pushtonin aeroportin e Sllatinës, pasta ata do të sillnin përforcime për batalionin nga Bosnja. Në këtë mënyrë, Moska mund të merrte kontrollin e një pjese të rëndësishme të Kosovës. Rusët mund të staciononin forcat e tyre në veri të Kosovës, të krijonin një ndarje de facto dhe të përdornin praninë e tyre ushtarake dhe të inteligjencës për të ndërprerë operacionet e NATO-s. Kishte gjithashtu spekulime se Milosheviqi ishte i etur që rusët të merrnin kontrollin e minierave në Mitrovicë dhe Trepçë, një burim i rëndësishëm të ardhurash për Beogradin.

Ishte pothuajse katër e mëngjesit. Shefi i shtabit të Talbott, Phil Goldberg, hyri në dhomë, duke folur në telefonin e tij celular me Zëvendës Këshilltarin e Sigurisë Kombëtare, Jim Steinberg, dhe Goldberg i kaloi Talbotit një shënim të shkarravitur me nxitim. Trupat ruse kishin mbërritur në Prishtinë dhe CNN po transmetonte lajmet anembanë globit. Kolona prej pesëdhjetë automjetesh ushtarake ruse u përshëndet nga mijëra serbë kosovarë brohorisnin duke hedhur lule dhe qëlluan me armë në ajër. Civilët serbë dhe ushtarët jugosllavë iu bashkuan me gëzim festimeve ndërsa turma brohoriste: “Ne dhe rusët jemi 300 milionë”, thekson Norris.

Rreth orës pesë të mëngjesit, ministri i Jashtëm Ivanov dukej i shtangur, hyri me hap në dhomë e bisedimeve, duke shprehur keqardhje e tij “se një kolonë ushtarësh rusë kaloi kufirin në Kosovë aksidentalish.” Ivanov më pas kërkoi një takim kokë më kokë me Talbott. Nga çfarë Talbott mund të shihte dhe të dëgjonte, dukej se koha e lëvizjes së trupave në Prishtinë i kishte zënë në befasi si Ivanovin ashtu edhe Sergejevin – dy nga figurat më të fuqishme në qeverinë ruse. Kjo ndoshta ka qenë edhe loja ruse, që bisedimet të zgjasin për aq koha sa të hyjnë trupat ruse në Kosovës. Ngase udhëheqja e lartë ushtarake ruse – Sergeyev, Kvashnin dhe Ivashov – nuk u kthyen më në tryezën e bisedimeve.

Clark kishte mendimin se NATO-ja ishte mashtruar nga të gjithë në qeverinë ruse – prandaj nuk mund t’u besohej premtimeve të tyre.

Në mbrëmje, gjenerali Jackson mbërriti në aeroport me helikopter, pasi iu desh të shtynte vazhdimisht një konferencë shtypi që ishte planifikuar për më herët gjatë ditës. Gjenerali mirëpriti kontigjentin rus dhe njoftoi se do të takohej me gjeneralin Zavarzin në një përpjekje për të zgjidhur situatën. Forcat ruse dhe trupat e NATO-s në aeroportin e Sllatinës mbetën në një përballje shqetësuese, me rusët duke përdorur transportues të blinduar të personelit për të bllokuar rrugën e afrimit drejt aeroportit. Gjatë pasdites, një gjeneral rus dhe një kapiten britanik, Edward Melott, u angazhuan në tre orë bisedimesh të pafrytshme në një përpjekje për të zgjidhur çështjen e kontrollit të aeroportit. Përfundimisht britanikët u tërhoqën në skajin e largët të aeroportit. Në të gjithë Kosovën, trupat e NATO-s hynë brenda, ushtarakët dhe civilët serbë u larguan.

Marrëveshja e Helsinkit

Sekretari i Mbrojtjes Cohen dhe ministri i mbrojtjes Sergeyev mbërritën në Helsinki më 16 qershor për të finalizuar marrëveshjet për pjesëmarrjen e Rusisë në KFOR, duke filluar bisedimet në atë që Presidenti Ahtisaari e quajti një “atmosferë të paqëndrueshme”.

Më 17 qershor, ministri Ivanov dhe sekretarja Albright iu bashkuan Sergejev dhe Cohen. Deri në gjysmën e fundit të bisedimeve, rusët vazhduan të insistonin se do të vendosnin një forcë prej 10,000 trupash në terren në Kosovë, sepse kjo do t’i vinte në të njëjtin nivel me fuqitë e mëdha, duke bërë që një negociator i SHBA-së të këmbëngulte privatisht se rusët ishin duke bërë blof.

Vonë në mbrëmjen e 18 qershorit, pas më shumë se tridhjetë orë negociatash kontestuese të zhvilluara gjatë tre ditëve, Sergeyev dhe Ivanov bënë një udhëtim në ambasadën ruse për të kërkuar miratimin përfundimtar nga Presidenti Jelcin në Moskë. Pasi morën dritën jeshile, Shtetet e Bashkuara dhe Rusia më në fund arritën marrëveshje për rolin e forcave ruse në KFOR.

“Kjo marrëveshje mbron interesat themelore të NATO-s. Ai parashikon si më poshtë: misionin dhe qëllimin e përbashkët të NATO-s dhe forcave ruse; uniteti në komandë nën komandantin e KFOR-it; një zinxhir komandues të NATO-s me përfaqësim rus në SHAPE, në AFSOUTH dhe selinë e KFOR-it; drejtimi politik nga Këshilli i Atlantikut të Veriut me konsultime për pjesëmarrjen ruse përmes Këshillit të Përhershëm të Përbashkët; pjesëmarrja në planin operativ të NATO-s me strukturë komanduese dhe rregullat e përbashkëta të angazhimit; sisteme të vetme të menaxhimit të hapësirës ajrore dhe kontrollit të lëvizjes tokësore; ndarjen e funksioneve në aeroportin e Prishtinës dhe garantimin e aksesit të përbashkët,” deklaroi sekretari amerikan i Mbrojtjes William Cohen.

Përfundimi: Rusisë nuk do t’i jepej sektori i vet.

Por, në fillim të gushtit 1999, Komandanti Suprem i NATO-s, Gjeneral Uesli Klark, u informua me telefon se ai do të lirohej nga posti i tij disa muaj më herët, në një lëvizje që e la atë “të shtangur”. Gjenerali Clark e kishte fituar luftën vetëm për të humbur punën. Ndërsa shumë veta theksuan stilin agresiv të Klarkut si shkakun kryesor të rënies së tij, ishin të njëjtat tipare që mund ta kenë lejuar NATO-n të mbizotërojë në Kosovë, thekson Collins.

Foto : Presidenti finlandez Martti Ahtisaari (majtas), Sekretari i Mbrojtjes William S. Cohen (i dyti nga e majta), Ministri rus i Mbrojtjes Marshall Igor Sergeyev (me uniformë), Sekretarja e Shtetit Madeleine Albright (djathtas) dhe Ministri i Punëve të Jashtme rus Igor Ivanov janë u bashkua me përkthyes në Vendin Presidencial në Helsinki, Finlandë, më 18 qershor 1999, ndërsa ata takohen për bisedime të mëtejshme mbi pjesëmarrjen e Rusisë në përpjekjet paqeruajtëse në Kosovë në Vendin Presidencial në Helsinki, Finlandë.

Rafaela Prifti/

Martesa e Gjergj Kastriotit u riprodhua në Kishën e Dejës, Zadrimë, në mesin e muajit korrik, me mbështetje të komunitetit shqiptar në Austri. A sjell kjo veprimtari dicka të re në rrafshin e të dhënave historike për këtë pikë që është shumë nevojtare për prova dhe dokumente të mirëfillta apo duhet ta vlerësojmë si manifestim të ndjenjave dhe krenarisë sonë kombëtare? Pa e nënvlerësuar vendndodhjen edhe si tezë të mundshme historike, është me vend të pyesim për vendndodhjen e dasmës meqë për vite me radhë shfaqjet festive përkujtimore kanë qenë në Kaninë dhe në Manastirin e Ardenicës, përkatësisht me referencat “Martesa simbolike” dhe “kurorëzimi”. Për ato, ekzistojnë referenca në disa botime e studime, ndonëse në nivele të ndryshme shkencore, ndërsa për martesën në Kishën e dikurshme të Shën Mërisë, në Zadrimë, iu takon historianëve dhe hulumtuesve shkencorë të qëmtojnë më tepër për plotësimin e kësaj faqeje a kapitulli të së kaluarës sonë. kështu që si shfaqjet, e mbështetura nga pushteti, ashtu edhe historia, përherë e më pak e favorizuar nga i njëjti pushtet, të kenë vendin e vet.

Dasma në Kaninë – Burimet historike dëshmojne se dasma e kryeprincit shqiptar zgjati tri ditë nga 21 në 23 prill 1451 në Kaninë, Vlorë, vendlindja e Donikës. Vajza e madhe e Gjergj Arianitit dhe Marie Murzakës ishte lindur dhe rritur në Kaninë, nga ku doli nuse e Gjergj Kastrioit. Sipas gojëdhënave, kalaja e Kaninës ishte zbukuruar për festë dhe vallet e këngët kumbonin rreth e rrotull saj. Pasi shkëmbyen unazat, cifti u drejtua per në Qishbardhë (Kishën e Bardhë) afër Kaninës ku iu dha bekimi ungjillor.

Ardenica – Sipas të dhënave gojore dhe dëshmive të transmetuara nga murgjit brezi në brez, pas dasmës në shtëpinë e nuses në Kaninë, ceremoniali i kurorëzimit u bë në mesditën e datës 26 Prill 1451, i drejtuar nga Peshkopi Feliks, nën kujdestarinë e të cilit ndodheshin dy manastiret më të mëdha të Myzeqesë, ai i Apolonisë dhe i Ardenicës. Shpura shoqëruese e cila udhëtoi përmes rrugës së “Muzakies” në itinerarin Vlorë-Ardenicë, kishte Princat shqiptarë, fisnikë të familjeve të mëdha, ambasadorë të Napolit, Vatikanit, Raguzës dhe Proveditori i përgjithshëm i Venedikut në Shqipëri.

Dasma si Shfaqje – Të shtunën e fundit të prillit të çdo viti, për vite me radhë, shoqatat vendore organizojnë festimin e kurorëzimit të Skënderbeut me princeshën Donika në manastirin e Ardenicës (26 prill, 1451), me mbështetje nga pushteti vendor dhe nga Ministria e Kulturës.

Viti 2018 – 550 vjetori i vdekjes së Skënderbeut, “dasmorët” nuk vijnë në Ardenicë. Pas ceremonisë së “dasmës” në Kaninë pritej që “krushqit” dhe “çifti” të niseshin ta kurorëzonin martesën e tyre në Manastir, që, sipas dëshimeve, përkujton aktin ceremonial të mes-shekullit të XV. Në atë vit jubilar, sipas mediave, bashkëdasmorë me vlonjatët ishin edhe mbi 50 “dasmorë” arbëreshë, të ardhur enkas për këto dy ngjarje. Pas festimit në Kaninë, ceremonia në Ardenicë nuk u realizua dhe, sipas shtypit, nuk u dha shpjegim përse mbeti pezull.

Dasma në Zadrimë 2024 – Në pasditen e nxehtë të 16 korrikut, dasma e heroit kombëtar riprodhohet në qiell të hapur nga aktorë vendas në kishën e Dejës, ngritur në trojet e Kishës së dikurshme të Shën Mërisë, në zonën e Zadrimës. Cilat janë burimet mbështetëse? Historiani gjerman Markus Petërs pohon se “Kisha gotike e Vaut të Dejës, e vetmja e këtij stili në Shqipëri,…ishte kisha në të cilën ishte martuar Heroi Kombëtar katolik Gjergj Kastriot Skënderbeu”. Në librin “Arbëria dhe Gjergj Kastrioti” autori Athanas Gega argumenton se mbiemri Kastriot i takon të jetë i lidhur me toponimin Kastri, duke pasur parasysh vendndodhjen e pronave dhe tokave të familjes: “Mbiemri Kastrioti… që ka mbijetuar në histori, lidhet më shumë me lokalitetin e Kastrit në Mirditë, që ndodhet midis fshatrave të Dibrit, Mnelës, Kashnjetit e Vigut, se sa me lokalitete të tjera, që kanë të njëjtin emër”. “Kastriotët zotëronin …. territorin e përfshirë në verilindje të Shkodrës dhe të Lezhës e deri në Prizren”. Historianë si Milan Shuflai dëshmojnë se “Gjergj Kastrioti ishte Protektor i Shtetit të Arbërit” dhe meqë “qendra e Shtetit të Arbërit ishte Mirdita” është e arsyeshme të thuhet se aty ka qenë edhe dasma e Gjergjit me Donikën. Për kohën e produksionit të dasmës – në mesin e korrikut – nuk mund të gjendet shpjegim tjetër vec se një datë që ka qenë e mundur për realizuesit e shfaqjes të jenë aty.

Duke kujtuar se edhe për vendlindjen e Gjergj Kastriotit ashtu si për dasmën e tij ekzistojnë të paktën tri teza kryesore të njohura dhe një më e vonshme, vlen të përsërisim fjalët e Nolit që sjell mendimin e historianit austriak Jakob F. Falmerajer, i cili thotë: “Të gjesh origjinën e një kreu fisi shqiptar, është një mundim sa i kotë, aq edhe i padobishëm” ndonëse në të gjitha variantet e veprës për Heroin Kombëtar Gjergj Kastriotin, ai iu referohet të dhënave të historianëve mbi origjinën e fisit të Kastriotëve.

Në përfundim, festimi i dasmës në Zadrimë është një veprimtari atdhetare shumë e lavdërueshme por duhet pasur kujdes nga komercializimi i historise ngaqë një ngjarje kaq e etur për kthjelltësi dhe pune hulumtuese shkencore shërbehet thatësisht nga produksione dasmash në këtë korrik të nxehtë.

Prof. As. Dr. Hasan Bello/

Një nga qindra veprat publike që mbajnë vulën e dinastisë shqiptare të Kyprylynjve është dhe biblioteka e parë publike në Perandorinë Osmanë, ndoshta dhe në të gjith Lindjen e Mesme e ndërtuar me kontributin personal nga veziri i madh Kypryly Mehmed Pasha.

E konceptuar si një kompleks funksional, përveç bibliotekës, Mehmed Pasha planifikoi që pranë saj të ndërtonte një medrese, një hamam dhe një tyrbe. Por për shkak se ai nuk arriti ta përfundonte, sepse vdiq në vitin 1661 ajo u realizua sipas testamentit (vakfijes) që la i biri Fazëll Ahmet Pasha në vitin 1678.

Përveç librave të Mehmed Pashës dhe të birit, Kypryly Fazëll Ahmet Pashës i cili ashtu si i ati njihej si merakli i tyre, biblioteka u pasurua ndër vite edhe nga pasardhës të tjerë të kësaj dinastie.

Kjo bibliotekë përveç literaturës së pasur në gjuhën arabe, perse dhe osmane kishte në organikën e saj edhe një personel prej katër vetash.

Ajo funksionoi si kompleks arsimor dhe kulturor për gati tre shekuj me radhë dhe vijon ende si bibliotekë. Për studiues të ndryshëm, biblioteka ka qenë objekt studimi në aspektin arkitekturor, historik, arsimor dhe bibliografik.

Kjo bibliotekë publike e themeluar me kontribut personal nga shqiptarët në shek.XVII do të bëhet model që edhe nënpunës apo individë të tjerë më pas të themelonin biblioteka të ngjashme.

Ajo që të çudit sot është fakti, pse nuk ka një pasanik/biznesmen shqiptar, i cili ashtu si Kyprylynjtë në shek.XVII të japë një kontribut publik për ndërtimin e një biblioteke?

Prof.Dr. Liman Varoshi “R.I.P.”

PhD candidate. Mustafa Kadzadej

Departamenti i historisë

Universiteti “Aleksandër Xhuvani” i Elbasanit

Koncepti filozofik për qytetërimin në tërësinë e tij parakupton të gjitha arritjet materiale, teknike, shoqërore dhe kulturore, që ka realizuar njeriu dhe me të cilat dallohet një shoqëri nga të tjerat. Ai përfshin në vetvete të gjithë ata tregues që dëshmojnë një nivel të caktuar përparimi dhe ngritjeje të një populli, të disa popujve apo të një epoke historike. Studiues të ndryshëm e shohin nga këndvështrime të ndryshme përmbajtjen e konceptit të qytetërimit. Konkretisht njëri prej tyre mendon se qytetërimi në përmbajtjen e tij përbëhet pikërisht nga lufta kundër pengesave të ngritura prej natyrës për të sprovuar gjeninë njerëzore (Aurel Plasari, Fenomeni Voskopojë, Tiranë: 2000, f. 14). Ndërsa një tjetër studiues i njohur në fushën e qytetërimit e koncepton atë si hapësirë territoriale, si shoqëri, ekonomi dhe mendësi kolektive. Pothuajse të njëjtën përmbajtje përfshin edhe koncepti i kulturës. Studiues të ndryshëm mendojnë se ndërmjet qytetërimit dhe kulturës nuk ka ndonjë dallim të madh. Në këtë kontekst, janë jo të pakët ata studiues që shquajnë një lidhje të ngushtë mes dy koncepteve të mësipërme. Madje ata pohojnë se marrëdhënia ndërmjet tyre karakterizohet nga kushtëzimi reciprok. Mendojmë se një realitet i tillë është produkt i frekuencës së njëjtë të treguesve që rezultojnë në përmbajtjen si të qytetërimit ashtu edhe të kulturës. Kështu, qytetërimi si tërësi e mjeteve dhe aftësive teknike i mundëson shoqërisë shfrytëzimin sa me efikas të natyrës, një organizim funksional të rendit ekonomiko-social, duke çuar në këtë mënyrë në përftimin e komoditetit dhe bollëkut të kërkuar (Ekrem Myrtezai, Fjalor i Filozofisë, Tiranë: 2007, f. 64). Kurse kultura, si shkallë e caktuar e zhvillimit historik të shoqërisë parakupton një fushë veprimi që ofron mundësi, por njëkohësisht vendos edhe kushtet për kryerjen e veprimeve. Si një fushë veprimi kultura jo vetëm përmbledh orienton e kontrollon veprimet, por gjithashtu ajo transformohet në vijimësi nga ato (Boesh, Ernst, Symbolic Action Theory and Cultural Psychology. Berlin-Heidelberg-New York:1991. f. 31). Përmes ballafaqimit të këtyre koncepteve, vërejmë se ngjashmëria në përmbajtje rezulton më se evidente.

Transplantimi i përkufizimeve të mësipërme në hapësirën shqiptare të shekullit XVIII dëshmon rezonancë të plotë me mjedisin e emancipuar të Voskopojës. Me atë çka krijoi dhe me atë çka arriti, Voskopoja e këtij shekulli përbën treguesin më autentik të konfirmimit të bashkëmarrëdhënies reciproke ndërmjet dy koncepteve të trajtuara më sipër. Përgjatë këtij punimi, në trajtë të argumentuar, do të përpiqemi që të evidentojmë të gjithë ata faktorë që kushtëzuan krijimin dhe përvijimin e një rendi të tillë ekonomiko-shoqëror, i cili i dha profilin e një qyteti europian Voskopojës së shekullit XVIII. Qytetërimi dhe kultura që ajo krijoi në këtë kohë e shndërruan atë në faktor ekonomik dhe politik jo vetëm në hapësirën shqiptare dhe ballkanike, por dhe më gjerë. Përmes një procesi hulumtues të kujdesshëm në dokumentacionin e kohës dhe në studimet e kryera enkas për Voskopojën e shekullit XVIII, informohemi se historia e saj rezulton e lidhur ngushtë me ekzistencën dhe funksionimin e një institucioni komunitar me ngjyrim të dukshëm karakteristik për këtë qytet, sikurse ishin korporatat. Në këtë kontekst, një studiues i njohur i qytetërimit dhe kulturës voskopojare, sjell në studimin e tij një përcaktim tepër domethënës të Victor Papacostea-s, se historia e Voskopojës është, në një masë të madhe, historia e korporatave të saj. Më tej, në të njëjtin studim, po i njëjti autor, afirmon përcaktimin tejet interesant të një çifti tjetër studiuesish të huaj se voskopojarët ishin grupuar në katërmbëdhjetë korporata, që përfaqësonin kategoritë e mëdha industriale, se ekziston në Turqi një qytet i pajisur me gjithë sa është pajisur një qytet europian (A. Plasari, vepër e cituar, f. 41).

Për të kuptuar më drejtpërdrejt peshën dhe rolin që ka luajtur ky institucion në zhvillimin dhe lulëzimin social-ekonomik dhe kulturor të Voskopojës së shekullit XVIII, do të ishte me interes trajtimi i shumanshëm i procesit të funksionimit të korporatave që ekzistonin dhe vepronin përgjatë kësaj hapësire kohore. Për këtë do të ndalemi kryesisht në trajtimin e atyre korporatave, të cilat rezultojnë më përfaqësuese dhe më vepruese në jetën ekonomike, sociale dhe kulturore të qytetit të Voskopojës. 

Si formë e organizimit të kategorive të ndryshme ekonomike dhe prodhuese, institucioni i esnafit (siç njihej ndryshe korporata) është i pranishëm pothuajse në krejt Perandorinë Osmane. Mirëpo në Voskopojë ky institucion reflektoi edhe ndikime të dukshme nga sistemi i vëllazërive me frymëzim përgjithësisht venecian(Pëllumb Xhufi, Shekulli i Voskopojës, Tiranë: 2010, f. 153). Duke iu referuar burimeve të kohës, mendohet se në qytetin e Voskopojës kanë ekzistuar dhe funksionuar rreth katërmbëdhjetë esnafe. Midis tyre përmendim ata qe rezultojnë më me ndikim në jetën ekonomike e sociale të qytetit sikurse ishin esnafët e arpunuesve, argjendarëve, bakërxhinjve, rrobaqepësve, ndërtuesve, bojaxhinjve, bakejve, qeleshepunuesve, këpucarëve dhe të kondakçinjve. Theksojmë se për mënyrën e funksionimit të tyre do t’i referohemi gjerësisht rregullores së rufetit të bakejve të Voskopojës, e cila është ruajtur deri sot. Një referencë e tillë buron edhe nga fakti se në gjysmën e dytë të shekullit XVII, Voskopoja njohu një stad të ri të zhvillimit të saj. Më së shumti kjo ngritje i detyrohet zhvillimit të veprimtarisë zejtare e veçanërisht të asaj tregtare. Madje, në qendër të këtij zhvillimi ishte pa dyshim tregtia, e cila ishte shndërruar në degën kryesore të veprimtarisë ekonomike të banorëve të Voskopojës. Si rrjedhojë, ajo arriti statusin e një faktori influent në tregtinë që zhvillohej aso kohe në Rumeli, Adriatik dhe Europën Qendrore. Duke qenë se objekti kryesor i veprimtarisë së esnafit të bakejve ishte tregtia, natyrshëm që rregullorja e tij do të shërbente si model reference edhe për esnafët e tjerë që ekzistonin dhe vepronin në Voskopojën e shekullit XVIII. 

Njohja jonë për këtë rregullore bazohet tek të dhënat përmbajtjesore që ofron studiuesi korçar Ilo Mitkë Qafëzezi në një studim të tijin të botuar në dy numra të revistës Leka, përkatësisht në nr. 12, dhjetor 1934 dhe nr. 1 janar 1935. Kjo rregullore është hartuar në 2 janar të vitit 1779, pas djegieve, plaçkitjeve dhe rrënimeve që pësoi Voskopoja në vitet 1768 dhe 1772. Fill pas këtyre viteve Voskopoja hyri sërish në një proces normaliteti, gjë që konfirmohet edhe nga gjallërimi ekonomik që sapo kishte nisur. Një realitet i tillë evidentohet edhe në parathënien e kësaj rregulloreje, në të cilën tekstualisht shkruhej: Tani që kishin pushuar rrëmujat e prishërisë dhe gjoja mbretëronte liria dhe qetësia e plotë po caktohen një tok kushte të cilët e doj puna ti mbante pik për pikë për hatër të drejtësisë (Ilo Mitkë Qafëzezi, Revista Leka, vjeti VI, num. XII, dhjetor 1934, f. 422). 

Përpara se të ndalemi gjerësisht në trajtimin e përmbajtjes së kësaj rregulloreje, theksojmë se Qafëzezi korporatën voskopojare nuk e quan esnaf, sikurse njihej në krejt perandorinë, por rufet. Sipas tij, një emërtim i tillë rezulton më i përshtatshëm, pasi kemi të bëjmë me një korporatë më të vogël tregtarësh apo zanatçinjsh. Ndaj këtë rregullore do ta ndeshim me emërtimin rregullorja e rufetit të bakejve të Voskopojës. Jemi të mendimit se hartimi dhe përvijimi i kësaj rregulloreje nuk është bërë në një mjedis vakum, por është mbështetur në elemente të ndonjë projekti të mëparshëm. Këtë e konfirmon edhe një nga studiuesit më të njohur të esnafit shqiptar, kur pohon se ndryshe nga shexherexheja e tabakëve të Elbasanit, rregullorja e rufetit të bakenjve të Voskopojës, si më e re, është e çveshur pothuajse krejtësisht nga elementi fetar (Zija Shkodra, Esnafet shqiptare, Tiranë 1973, f. 199). Parë nga kjo optikë, theksojmë se kjo rregullore reflekton risi, gjë që kushtëzoi jo vetëm funksionalitetin, por edhe shndërrimin në një model përfaqësues dhe reference për kohën kur veproi. Në këtë kontekst, do të ishte me interes trajtimi i argumentuar i treguesve themelorë që rezultojnë në përmbajtje të saj. Një vëzhgim i hollësishëm i kësaj përmbajtjeje, na njeh me dispozita nga më të ndryshmet sikurse janë ato të harmonisë që duhet të ekzistojë mes anëtarëve të esnafit, të pozitës dhe funksionit të ustabashit, të transparencës që duhet shfaqur gjatë blerjes dhe shitjes së mallit, të marrjes me qira të dyqaneve deri tek respekti, solidariteti dhe ndihma reciproke që duhet të karakterizojë anëtarët e esnafit. Për më tepër kjo rregullore u kërkonte anëtarëve të esnafit respektimin korrekt të dispozitave që përmbante. 

Do të ndalemi në ato dispozita që, në gjykimin tonë, rezultojnë parësore në funksionimin normal të kësaj rregulloreje. Në fillim sanksionohet parimi themelor mbi të cilin do të bazohej ekzistenca dhe funksionimi i kësaj rregulloreje. Ndaj për këtë shtrohej me forcë dashuria për njëri-tjetrin e anëtarëve të esnafit dhe për ata që nuk manifestonin një ndjenjë të tillë, si masë ndëshkimore parashikohej përjashtimi nga radhët e tij. Në lidhje me këtë fakt dispozita përkatëse e rregullores theksonte se themeli po ngrehimë dashurinë mbi njëri-jatrin … t’i shfarosim të gjithë kundërshtarët. 

Më tej në dispozitë sanksionohej autoriteti i ustabashit. Në rastet kur reflektohej mungesë respekti ndaj këtij të fundit, sërish ndëshkimi konsistonte në nxjerrjen jashtë rufetit të manifestuesit. Në funksion të ruajtjes së këtij autoriteti rregullorja parashikonte: edhe në daltë ndonjë i pabindur ndë porosi të ustabashëve, vet e pastë gjynahun, do të nxirret jashtë rufetit (Revista “Leka”, f. 424).

Rregullorja krijonte një komision, i cili do të kishte të gjitha atributet për zgjidhjen e çështjeve që kishin të bënin me ndarjen e mallit mes anëtarëve të rufetit. Në përbërje të tij do të ishin: Kostë Bushi, Thimjo Xhumitiko, Thanas Mosko, Dina Naço, Nasto Rrabojani dhe Ndoni Gjika. Në lidhje me këtë atribut, rregullorja theksonte: Kur vjen pak mall dhe bënet shtrëngatë … për të mos t’u bërë dëm asnjëjt … këta bëjnë pazarin dhe kështu ndajnë vllazërisht mallin që ndodhet. Gjithashtu kjo rregullore përmbante edhe rregullat që mundësonin transparencën në procesin e realizimit të tregtisë së ndershme, si dhe për kundravajtësit parashikonte masa ndëshkimore. Në dy dispozita të kësaj rregulloreje shprehimisht thuhej: Dyqanet e shokëvet … të bënen pazar përpara rufetit … po të dalë i pabindur qeraxhiu tek i zoti dyqanit, apo ndë i bëftë ndonjë rrëmuj ka për të dalë me gjynahun e vet. Ndërsa dispozita tjetër nënvizonte se ay që jep eksiq mallin do t’ia paguaj vetë ay kadiut të Korçës pagesën (Revista “Leka”, f. 425).

Në rregulloren e rufetit të bakejve të Voskopojës ndalohej ortakëria me një bakall i cili për nga përkatësia fetare rezultonte mysliman. Një ndalesë e tillë nuk konceptohej thjesht si një paragjykim fetar, por shihej si masë parandaluese për krijimin e rrethanave të pabarazisë në kuadrin e esnafit. Kjo sepse kur një anëtar i tij bëhej ortak me ekuivalentin e tij mysliman, i krijonte vetes pozitë favorizuese në raport me anëtarë të tjerë të esnafit. Ndaj për këtë pabarazi që krijohej rregullorja parashikonte: Ndë u gjendë ndonjë i cili të bëjnë ortakëri me turk qoft për peshq të krypurë, qoftë për fasule, qoftë për tjatër gjë, do të jetë i nxjerrë jasht rufetit (Revista “Leka”, f. 426).

Kjo rregullore përmes sanksionimit të parimit të hierarkisë në drejtimin, organizimin dhe funksionimin e rufetit, si dhe të respektimit të detyruar të harmonisë, solidaritetit dhe bashkëpunimit, kontribuoi ndjeshëm në krijimin e premisave të përshtatshme për zhvillimin në vijimësi të veprimtarisë ekonomiko-tregtare të qytetit të Voskopojës. Do të reflektonim mangësi nëse në punimin tonë kontributin e esnafëve të Voskopojës do ta reduktonim vetëm në rrafshin ekonomik. Kjo sepse kontributi i tyre rezulton i dukshëm edhe në rrafshin social e kulturor. Në këtë kontekst, një studiues i afirmuar i qytetërimit dhe kulturës voskopojare, në një studim të tijin evidenton qartësisht edhe kontributin e korporatave në rrafshet e sipërpërmendura. Kështu ai na bën me dije se këto korporata vepronin si sponsori më i fuqishëm në qytet, në drejtim të investimeve në vepra me natyrë social-kulturore dhe në objektet e kultit. Ato ndihmonin në mbajtjen e shkollave, të institucioneve publike etj. Për më tepër ato kanë meritë në mbledhjen e fondeve për ndërtimin e shtypshkronjës dhe të akademisë. Po kështu, ishin këto korporata që themeluan jetimore, që garantonin funksionimin e spitalit, të asistencës sociale në qytet etj. (A.Plasari, vepër e cituar, f. 42-43). I rëndësishëm konsiston kontributi i tyre në dërgimin e bursistëve për shkollim jo vetëm në hapësirën ballkanike, por edhe në atë europiane. Një ndër këta bursistë që u shkollua me fondet e korporatave ishte dhe mendjendrituri Protopapë Theodor Kavallioti. Për këtë studiuesi nga Korça Ilo Mitkë Qafëzezi na informon se korporatat e Voskopojës nuk kanë kontribuar vetëm për zhvillimin e qytetit nga pikëpamja industriale dhe tregtare, por edhe në lulëzimin e diturisë. Sipas tij çdo rufet i Voskopojës ka patur si detyrë kryesore që vit pas vit të dërgonte si bursistë në shkollat e qytetit apo jashtë tij një nxënës. Një nga këta djem, që është shkolluar më bursë të Rufetit të Bakërxhinjve në qytetin e Janinës, ka qenë pikërisht Th.Kavallioti. Si mirënjohje për këtë shkollim, Kavallioti nuk ka ngurruar që të shprehë urimin e përzemërt kur thotë: i përjetshëm qoftë kujtimi i tyre. Duke vijuar në të njëjtën linjë theksojmë se esnafët e Voskopojës investuan edhe në ndërtimin e veprave me interes publik. Kështu një studiues serioz na informon se kemi prova të shumta për esnafët dhe anëtarët e veçantë të tyre, brenda Voskopojës dhe në emigracion, se merrnin përsipër ndërtimin e veprave publike për përmbushjen e interesave të komunitetit. Në këtë kuadër, ai na bën me dije se në vitet 1730 esnafi i bakejve të Voskopojës ndërtoi çezmën e madhe të qytetit të mbuluar me kube, që i kushtoi 20 mijë aspra (P.Xhufi, vepër e cituar, f. 159).

Kontributi i esnafëve të qytetit të Voskopojës kishte çuar në krijimin dhe përvijimin e një rendi ekonomiko-shoqëror i cili shquhej për standardet që ofronte. Ishte pikërisht ky rend ekonomiko-shoqëror që kushtëzoi krijimin e një realiteti kulturor krejtësisht të prekshëm si dhe çoi në gjallërimin e jetës intelektuale të qytetit. Kështu pas ndërtimit të objekteve të kultit, të veprave me karakter social dhe interes publik, u kalua në ndërtimin e atij korpusi gjigant që e veçoi Voskopojën si një individualitet jo vetëm në mjedisin shqiptar, por edhe në atë ballkanik. Ky korpus përbënte investimin më të rëndësishëm intelektual për kohën dhe që konfirmohej në ekzistencën dhe funksionimin e trinomit shtypshkronje-bibliotekë-akademi. Tregues tjetër autentik i investimit të kryer në rrafshin intelektual ishte dhe dalja në skenë e një vargu figurash dhe personalitetesh, të cilët ndikuan fuqishëm në jetën intelektuale të qytetit dhe më gjerë. Bazuar në këta tregues, mendimi ynë shkon në favor të përcaktimit se Voskopoja e shekullit XVIII kishte marrë profilin e një qyteti europian. Sikurse e kemi përmendur në rreshtat e mësipërm, këto arritje më së shumti i detyrohen nivelit të lartë që njohu rendi ekonomiko-shoqëror i Voskopojës së atëhershme. Në këtë kontekst, krejt natyrshëm lind pyetja: cilët ishin ata faktorë që me veprimin e tyre ndikuan në përftimin e një rendi ekonomiko-shoqëror të profilit europian? 

Mbi bazën e vlerësimit të krejt studimeve të kryera për Voskopojën e asaj kohe, identifikojmë një kompleks faktorësh, por ne do të veçojmë pikërisht ato që me veprimin e tyre rezultojnë të rendit parësor. Si të tillë do të përmendnim:

Së pari: Administrimi i Voskopojës nga mjeshtrit zejtarë dhe tregtarët e pasur. Të gjashta lagjet e qytetit kishin kujdestarë të zgjedhur nga komuniteti, nga rrethi i të cilëve, në këshillim me sulltanin, caktohej kujdestari i krishterë i qytetit (naziri), që kishte nën komandë edhe një garnizon prej 300 ushtarësh. Ndërsa një nga qytetarët, që përfaqësonte pushtetin qendror kishte funksionin e mbledhjes së taksave dhe mbante lidhjet me sanxhakbeun e Manastirit. Një vetadministrim i tillë i qytetit rezultonte në interes të komunitetit, sepse mundësonte miradministrimin e të ardhurave në interes të zhvillimit. Krejt ndryshe ndodhte me qytetet e tjera, ku sundimi i ajanëve çonte në një shfrytëzim të dukshëm të popullsisë së tyre. 

Së dyti: Përfshirja dhe orientimi i tregtarëve voskopojarë me tregtinë eksportuese dhe transite. Në këtë drejtim ata ushtronin një veprimtari tregtare të shkallës së parë, që reflektohej me zhvillimin e saj jo vetëm brenda kufijve të ngushtë të vendit, por më gjerë. Aty nga fundi i shekullit XVII dhe fillimi i shekullit XVIII, voskopojarët zhvillonin tregti me një varg qytetesh të Thesalisë. Por jo vetëm kaq, aktiviteti tregtar i tyre përmes Beogradit kalonte në Hungari dhe prej saj në Europën Qendrore. Këtu manifakturat në zhvillim e sipër kërkonin si lëndë të parë sasi të mëdha leshi. Profesor Buda na informon se në vitin 1774 voskopojarët çuan rreth 50 mijë okë lesh në Lajpcig. Efikasitetin e veprimtarisë tregtare në këtë kohë e fuqizoi shumë dhe krijimi gjithandej i një vargu agjencish tregtare dhe dyqane voskopojarësh, para së gjithash në Hungari. Këto koloni voskopojarësh u bënë bartësit më autentikë dhe njëherësh rrezatuesit e kulturës perëndimore në qytetin e tyre. Ndaj në Voskopojë janë të pranishme jo vetëm pasuritë materiale, por edhe idetë e reja (Aleks Buda, Studime historike, Prishtinë 2006, f. 411-412).

Së treti: Marrëdhënia e ngushtë tregtare me Republikën e Venedikut. Sikurse dihet pas betejës së Lepantos, Mbretëresha e Lagunave u detyrua që të braktiste pjesërisht bregdetin dalmat dhe ta fokusonte më në jug aktivitetin e saj tregtar. Një zhvendosje e tillë përkonte me brigjet shqiptare dhe ato epirote e përmes tyre, Republika e San Markos depërtonte në brendësi të hapësirës ballkanike. Një studiues na bën të ditur se metropoli më i rëndësishëm tregtar në Ballkan, që i siguronte Venedikut përmbushjen e interesave të veta, ishte Voskopoja. Në këtë kuadër, ofrohen të dhëna të shumta mbi zhvillimin e rrjetit tregtar të voskopojarëve me Republikën. Pavarësisht se Voskopoja gjeografikisht ndodhej 120 kilometra larg Durrësit dhe 95 kilometra larg Vlorës, zhvillimin e veprimtarisë tregtare përmes Adriatikut ajo e kishte jetësore. Pikërisht këtë fakt konfirmon edhe një studiues kur pohonte se Adriatiku qenkësh mushkëria ekonomike e Voskopojës. Aq jetike rezultonte lidhja tregtare e Voskopojës më Republikën, saqë rënia e Venedikut krijoi të gjitha premisat për rënien në vijimësi dhe të Voskopojës(A. Plasari, vepër e cituar, f. 20-21). 

Së katërti: Homogjeniteti fetar i popullsisë që banonte Voskopojën e atëhershme kushtëzoi edhe njësimin e saj nga pikëpamja ideologjike-kulturore. Për më tepër ky homogjenitet ndikoi dukshëm edhe për arritjen e kohezionit të brendshëm social të qytetit. Pavarësisht se konfiguracioni etnik ofronte një përbërje të tillë ku, krahas shqiptarëve të krishterë, kishte edhe vlleh, në asnjë rast studiuesit nuk shquajnë mosmarrëveshje, e aq më pak përplasje mbi baza etnike. Madje kodiku i Shën Prodhromit pohon një studiues, nuk ofron edhe simptomën më të vogël për probleme eventuale ndëretnike ndërmjet dy elementeve përbërëse të komunitetit qytetar voskopojar (P.Xhufi, vepër e cituar, f. 147). Natyrisht që një kohezion i tillë pa kurrfarë tensioni do të krijonte një premisë tejet të përshtatshme për zhvillimin social-ekonomik dhe kulturor të Voskopojës.

Bashkëveprimi i harmonizuar i faktorëve të mësipërm kushtëzoi vendosjen në qytetin e Voskopojës të një rendi ekonomiko-shoqëror të standardeve të larta për kohën. Ishte pikërisht ky rend ai që e ngjiti Voskopojën në apogjeun e zhvillimit të saj. Sikurse e kemi përmendur përgjatë këtij punimi, veçanërisht në hapësirën kohore të viteve 1720-1770, Voskopoja shfaq imazhin e një qyteti europian, në formë dhe në përmbajtje. Për më tepër qytetërimi që ajo përvijoi në këtë kohë interferon me përmbajtjen e atij perëndimor. Në këtë kontekst, theksojmë se qytetërimi perëndimor afirmon prirjen progresive të afrimit mes njerëzve, të bashkëpunimit dhe të bashkëjetesës. Në të kundërt, ai primitiv afirmon prirjen për izolim dhe theksim deri në ekstrem të interesit vetjak. Përmes një vështrimi krahasues vërejmë se Voskopoja ngjason dukshëm me qytetërimin perëndimor.

Duke iu referuar arritjeve të saj si në planin ekonomik, social, kulturor, arsimor dhe intelektual, natyrshëm shtrohet pyetja: ç’përfaqëson në vetvete qytetërimi dhe kultura voskopojare e shekullit XVIII? Mendimi ynë për këtë përgjigje shkon në rezonancë të plotë me atë të profesor A. Budës, se kemi të bëjmë me një iluminizëm të hershëm dhe me fillimet e përgatitjes së Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Një ndër tiparet dalluese të lëvizjes iluministe europiane ishte shtrirja në kohë dhe në hapësira të ndryshme territoriale. Për më tepër shfaqja e kësaj lëvizjeje përcaktohej nga natyra e regjimit absolutist, nga vrazhdësia e tij, si dhe nga problematika e njëjtë social-politike. Pavarësisht se ndodhej në stadin fillestar të zhvillimit, mendojmë se iluminizmi i Voskopojës i reflekton treguesit e mësipërm. Sidoqoftë, në kontekstin e hapësirës shqiptare, Voskopoja me atë çka krijoi, përvijoi dhe rrezatoi, përfaqëson një individualitet. Këndvështrimi filozofik i konceptimit të individualiteteve, qartëson faktin se ato nuk shfaqen në të njëjtin vend dhe në të njëjtin stad zhvillimi. 

Por ato rezultojnë të lidhur reciprokisht me njëri-tjetrin, pasi tentojnë që përmes unifikimit të mendimit teorik dhe veprimit praktik, të kontribuojnë së bashku për arritjen e progresit. Mjedisi shqiptar e konfirmon një dukuri të tillë, sepse është pikërisht bashkëpunimi i individualiteteve të krijuara historikisht, ato që çuan në përgatitjen e një prej lëvizjeve më emancipuese, atë të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

Parashtrimi ynë evidenton qartësisht organizimin dhe zhvillimin funksional të rendit ekonomiko-shoqëror, që ishte vendosur në Voskopojën e shekullit XVIII. Në ecurinë normale të tij, roli i institucionit të korporatave ishte më se evident. Theksojmë se në të tilla kushte organizimi dhe në një nivel të tillë të zhvillimit ekonomik, lulëzimi kulturor i Voskopojës ishte më se i pritshëm. Ky nivel zhvillimi solli në një qendër të tillë, sikurse ishte Voskopoja e këtij shekulli, formimin e një sërë figurave, të cilët me kontributin e tyre do të ndikonin fuqishëm në jetën intelektuale të këtij qyteti. 

Ndërkaq, në fillim të këtij punimi u përpoqëm që të evidentonim disa pikëpamje të studiuesve të ndryshëm në lidhje me përmbajtjen e konceptit të qytetërimit. Por, në funksion të paraqitjes së një koncepti më tërësor të tij, do të ishte me interes edhe pasqyrimi i përkufizimit që ofron në këtë drejtim një studiues tjetër i njohur i kësaj dukurie. Në këtë kontekst, studiuesi Kenneth Clark, në përpjekjen e tij për të ofruar një përkufizim më konkret për qytetërimin, citon Ruskin-in kur thotë se kombet e mëdha i shkruajnë autobiografitë e tyre në tri dorëshkrime, në librin e veprave të tyre, në librin e fjalëve të tyre dhe në librin e artit të tyre. Asnjërin prej këtyre librave nuk mund ta kuptojmë po të mos lexojmë dy të tjerët (Kenneth Clark, Qytetërimi, Shtëpia e Librit, Tiranë, f. 24). Duke çmuar vlerat e vërteta, si dhe duke mënjanuar euforinë, mendojmë se Voskopoja e shekullit XVIII e ka lënë gjurmën e saj në të tre këta libra. Ndaj respekti për trashëgimin e saj në thelb përbën një hap të sigurt jo vetëm për ruajtjen e qytetërimit, por edhe për pasurimin dhe konsolidimin e tij në vijimësi. Përmbushja e një misioni të tillë, nuk mundëson rendjen pas antivlerave dhe idhujve të rremë, por e orienton shoqërinë të shohë përpara, për të mos u kthyer më në terrin e barbarisë.