Histori – Page 144 – Dielli

GJENOCIDI NË SREBRENICË

July 14, 2023 by s p

Poto?ari, Bosnia and Herzegovina – October 11, 2013: Some of the more than 6000 graves at the Srebrenica-Poto?ari Genocide Memorial and Cemetery, where the remains of Bosnian Muslims killed by Bosnian Serbs have been laid to rest.

Xhelal Zejneli/

“Masakra e madhe ndaj boshnjakëve ka ndodhur pasi që forcat serbe e kanë pushtuar zonën e mbrojtur të KB-ve dhe se vëzhguesit e KB-ve s’kanë bërë asgjë për ta parandaluar një gjë të tillë” – mediumet botërore

* * *

“Kombet e Bashkuara lejuan që në Bosnjë të vriten 8.000 boshnjakë” – gazeta angleze Indipendent

* * *

“Është turp për bashkësinë ndërkombëtare që një e keqe e këtillë ka ndodhur para hundës sonë, kurse ne s’kemi bërë asgjë për ta ndaluar atë” – Jack Straw (1946- ), ministër i Punëve të Jashtme i Mbretërisë së Bashkaur

* * *

Gjenocidi në Srebrenicë ka ndodhur më 11-19 korrik 1995. Janë ekzekutuar 8372 boshnjakë. Ekzekutuese ka qenë Ushtria e Republikës Serbe dhe njësiti “Shkorpionët”.

* * *

Gjenocidi në Srebrenicë është krim lufte i kryer në korrik të vitit 1995, gjatë luftës në Bosnjë dhe Hercegovinë. Gjenocidi përbëhej prej vrasjeve masive, të kryera në mënyrë të planifikuar të meshkujve dhe të fëmijëve boshnjakë të zënë rob, të moshës 12 deri 77 vjeç. Ndodhi në rajonin e Srebrenicës. U krye nga Ushtria e Republikës Serbe nën komandën e gjeneralit Ratko Mlladiq (Ratko Mladić / Ратко Младић, 1942- ) dhe nga formacioni paraushtarak “Shkorpionët”, bashkë me disa qindra vullnetarësh grekë dhe rusë. Kjo ngjarje konsiderohet si një prej masakrave më të mëdha në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore. U vranë mbi 8.000 njerëz.

Ndërkohë, Ratko Mlladiqi dhe një grup oficerësh të Ushtrisë së Republikës Serbe, nga Gjykata Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë, u fajësuan për krime lufte dhe për gjenocid. Masakrën në Srebrenicë kjo gjykatë e cilësoi si akt gjenocidi.

Në vitin 2004, Kolegji ankimor i Gjykatës Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë nxori aktgjykim sipas të cilit krimi i kryer ndaj banorëve meshkuj të enklavës së Srebrenicës paraqet gjenocid, krim ndaj të drejtës ndërkombëtare. Në vitin 2007, aktgjykimin e mbështeti edhe Gjykate Ndërkombëtare e Drejtësisë (ICJ). Gjykata erdhi në përfundim se zhvendosja e dhunshme dhe keqtrajtimi i 25.000 deri 30.000 grave, fëmijëve dhe personave të moshuar, si dhe veçimi i meshkujve me qëllim vrasjeje të tyre – paraqet gjenocid.

Në vitet 2013, 2014 dhe 2019, Holanda u shpall përgjegjëse nga Gjykata Supreme e Holandës dhe nga Gjykata E Qarkut e Hagës, për arsye se nuk ka bërë sa duhet për të parandaluar mbi 300 vrasje boshnjakësh në Srebrenicë.

* * *

Bosnja dhe Hercegovina rrugën e vet drejt pavarësisë e filloi më 15 tetor të vitit 1991, me Deklaratën për Sovranitet – të Kuvendit. Më 6 prill 1992 Bashkimi Evropian e njohu pavarësinë e BH-së. Pas një dite, këtë e bëri edhe ShBA-ja. Në këtë kohë, filloi ofensiva e forcave serbe për pushtimin e territorit dhe për pastrimin e etnik.

* * *

Në mars të vitit 1993 Srebrenicën e vizitoi komandanti i Forcave mbrojtëse të OKB-së (UNPROFOR), gjenerali francez Filip Morion (Philippe Morillon, 1935- ). Qyteti ishte i rrethuar prej forcave serbe. Këto forca e ndërprenë furnizimin e qytetit me ujë të pijshëm. Njerëzit furnizoheshin me rrymë elektrike prej gjeneratorëve të improvizuar. Kishte mungesë të madhe ushqimi, barnash dhe gjërash të tjera të përdorimit të përgjithshëm. Para se të shkonte, gjenerali Filip Morion (Philippe Morillon) në tubimin publik u tha banorëve të frikësuar se qyteti ndodhet nën mbrojtjen e OKB-së dhe se ai kurrë s’ka për t’i braktisur.

Midis muajve mars dhe prill të viti 1993, nën mbikëqyrjen e Komisariatit të Lartë të KB-ve për Refugjatët (UNHCR), u evakuuan nga Srebrenica rreth 8.000 deri 9.000 boshnjakë. Sipas disa të dhënave, autoritetet boshnjake në Sarajevë nuk janë pajtuar me këto evakuime, duke thënë se kjo shkakton “pastrimin etnik” të territorit.

Më 13 prill 1993, pjesëtarët e Ushtrisë së Republikës Serbe u thonë përfaqësuesve të UNHCR-it: “Po qe se brenda dy ditëve boshnjakët nuk dorëzohen dhe nuk pajtohen të evakuohen, ne do ta sulmojmë qytetin”.

Më 16 prill 1993 reagoi Këshilli i Sigurimit i OKB-së dhe nxori Rezolutën 819 me të cilën shpalli se “të gjitha palët dhe të tjerët, Srebrenicën dhe rrethin e saj duhet ta konsiderojnë zonë të mbrojtur e cila nuk duhet të sulmohet me armë, as t’i nënshtrohet ndonjë akti tjetër armiqësor”. Në të njëjtën kohë, edhe enklava, Zhepa dhe Gorazhde, u vunë nën mbrojtjen e Kombeve të Bashkuara. Më 18 prill 1993 mbërrin në Srebrenicë grupi i parë i ushtarëve të UNPROFOR-it.

Forcat serbe kanë qenë të armatosura me tanke, me mjete të blinduara, me armë artilerie dhe me minahedhës. Njësiti i Armatës së BH-së që qëndroi në enklavë, përkatësisht Divizioni i 28-të, nuk ka qenë sa duhet i armatosur. Por, Kolegji hetues i Tribunalit të Hagës, bazuar në dëshmitë e ndonjë dëshmitari, thotë se divizioni i sipërthënë nuk ka qenë aq e dobët siç e kanë përshkruar dëshmitarë të caktuar. Sipas të dhënave të caktuara, të dyja palët në konflikt, që nga fillimi e kanë shkelur marrëveshjen e “zonës së mbrojtur”. Autokolonave ndërkombëtare të ndihmës, serbët ia kanë kufizuar hyrjen në enklavë. Komandanti i batalionit holandez, nënkoloneli Tomas Karemans (Thomas Jakob Peter Karremans, 1948- ) dëshmon: “… Forcat serbe i kanë penguar njerëzit e tij të kthehen në enklavë. E kanë penguar edhe sjelljen e pajisjes dhe të municionit. Ushqimet, barnat dhe karburantet kanë qenë gjithnjë më të pakta”.

Në fillim të vitit 1995, numri i autokolonave që mund të mbërrinin në enklavë me stoqe ushqimesh dhe barnash ishte gjithnjë më i vogël. Ushtarët e batalionit holandez që kishin mbërritur në janar të vitit 1995, kishin konstatuar se disa muaj pas ardhjes së tyre situata ishte rënduar në mënyrë rapide. Burimet edhe ashtu të pakta të furnizimit të popullatës civile ishin shterur akoma më shumë. Madje edhe rezervat e ushqimit, të barnave, të karburantit dhe të municionit – të forcave të Kombeve të Bashkuara – ishin pakësuar dukshëm. Forcat paqeruajtëse kanë pasur aq pak karburant saqë janë detyruar të patrullojnë nëpër enklavë në këmbë.

Në mars të vitit 1995, kryetari i Republikës Serbe, Radovan Karaxhiq (Radovan Karadžić / Радован Караџић, 1945- ), duke reaguar ndaj trysnisë së bashkësisë ndërkombëtare që t’i jepet fund luftës dhe të bëhen përpjekje që marrëveshja e paqes të arrihet nëpërmjet bisedimeve, i jep direktivë Ushtrisë së republikës Serbe:”… Me veprime luftarake të përditshme të planifikuara dhe të paramenduara, të krijohen kushte të pasigurisë së plotë, rrethana që e bëjnë të papërballueshme jetesën dhe që tregojnë mungesë perspektive për qëndrimin e mëtejmë të popullatës vendase në Srebrenicë”. Ky urdhër i tij njihet si “Direktiva 7”.

Kah mesi i viti 1995, gjendja humanitare për qytetarët boshnjakë dhe për personelin ushtarak në enklavë është rënduar tej mase. Nga raportet e Divizionit të 28-të, vërehet se në fillim të korrikut të vitit 1995, forcat e Armatës së BH-së në enklavë, kanë kërkuar zhbllokimin e ngutshëm të korridorit për ndihmë humanitare. Zhbllokimi nuk bërë. Si pasojë, ka ndodhur tragjedia e civilëve boshnjakë të cilët kanë vdekur nga uria.

Ofensiva e Ushtrisë së Republikës Serbe në Srebrenicë ka filluar më 6 korrik 1995. Në ditët në vijim, si pasojë e përparimit të forcave të Ushtrisë së Republikës Serbe, pesë pikë vrojtimi të UNPROFOR-it në pjesën jugore të enklavës, bien njëra pas tjetrës. Disa prej ushtarëve holandezë, pas sulmit ndaj pozicioneve të tyre, janë tërhequr në enklavë, ndërsa ekipet e pikëve të tjerë të vrojtimit i janë dorëzuar Ushtrisë së Republikës Serbe. Forcat mbrojtëse të Armatës së BH-së janë gjendur nën zjarrin e fuqishëm të forcave serbe.

Në mëngjesin e 10 korrikut të vitit 1995, për ta mbrojtur Srebrenicën, nënkoloneli Tomas Karemans (Thomas Jakob Peter Karremans, 1948- ) ka kërkuar dërgimin e ngutshëm të mbështetjes ajrore të NATO-s. Nuk ka ardhur kurrfarë ndihme. Ndihma mbërrin një ditë më vonë, më 11 korrik 1995, diku rreth orës 14 e 30 minuta, kur NATO-ja i bombardon tanket e Ushtrisë së Republikës Serbe që i afroheshin qytetit (Srebrenicës). Sipas të dhënave të caktuara, aeroplanët e NATO-s qenkan përpjekur t’i bombardojë edhe pozicionet e artilerisë të Ushtrisë së Republikës Serbe, por këtë operacion qenkan detyruar ta ndërpresin “për shkak të dukshmërisë së vogël”. Sipas disa të dhënave, NATO-ja paka hequr dorë nga vazhdimi i sulmeve ajrore, pas kanosjes së Ushtrisë së Republikës Serbe se do t’i vrasë ushtarët holandezë të cilët ishin zënë rob nga forcat serbe dhe se do ta granatojë bazën e Kombeve të Bashkuara në Potoçar jashtë qytetit, si dhe zonat përreth ku janë larguar 20.000 deri 30.000 civilë boshnjakë.

Me të rënë Srebrenica nën kontrollin e forcave serbe, mijëra banorë boshnjakë të Srebrenicës ikën në Potoçar. Aty kërkuan mbrojtje në bazën e Kombeve të Bashkuara. Deri në mbrëmjen e 11 korrikut të viti 1995, në Potoçar u grumbulluan rreth 20.000 deri 30.000 refugjatë boshnjakë. Disa mijëra sish hyrën në bazën e Kombeve të Bashkuara, ndërsa të tjerët u vendosën në fabrikat përreth dhe nëpër ara. Në bazën e Kombeve të Bashkuara kanë gjetur strehim gratë, fëmijët, të moshuarit dhe persona me invaliditet. Sipas të dhënave të caktuara, në bazën e KB-ve janë vendosur të paktën edhe 300 meshkuj, ndërsa jashtë baze – diku rreth 600 e 900 meshkuj. Në Potoçar ka pasur sasi të vogël ushqimi dhe uji, ndërsa vapa e korrikut ka qenë e padurueshme. Gjendje kaotike.

Më 12 korrik 1995 – Ushtarët serbë djegin shtëpi dhe mullarë. I shajnë boshnjakët, u thonë të shkojnë, se do t’i therin, se kjo është tokë serbe. Ndodhin vrasje. Është parë ushtari serb duke vrarë me thikë fëmijën boshnjak, në mes turmës së të dëbuarve. Kanë parë sesi ushtarët serbë, pas fabrikës së zinkut, kufomat e boshnjakëve të vrarë i kanë ngarkuar nëpër kamionë. Me të zënë muzgu, terrori është intensifikuar. Gjatë tërë natës janë dëgjuar klithma, krisma armësh dhe britma të tjera të frikshme. Ka pasur edhe përdhunime.

* * *

Ndarja e meshkujve – Një dëshmitar i batalionit holandez thotë: “Meshkujt i çonin në një lokacion para fabrikës së zinkut. Po atë natë i transportonin me kamionë. Kur refugjatët boshnjakë hipnin nëpër autobusë, ushtarët serbë i ndanin meshkujt e aftë për luftë, të cilët po ashtu tentonin të ngjiteshin në to. Kishte raste kur s’bënin dot dallim në ishin të rinj apo të moshuar. Meshkujt i vendosnin në një ndërtesë në Potoçar, të njohur si “shtëpi e bardhë”.

Meshkujt boshnjakë të ndaluar vriteshin nga Ushtria e Republikës Serbe. Për vrasjet më 12 e 13 korrik 1995 dëshmojnë oficerët dhe ushtarët e batalionit holandez. Për vrasjet e meshkujve pas “shtëpisë së bardhë”, ushtarët holandezë e kanë njoftuar vëzhguesin ushtarak të Kombeve të Bashkaura (UNMO) në zonën e Srebrenicës, kolonelin kenias Xhozef Kingori (Joseph Kingori), por ky qenkësh penguar prej serbëve që të shkojë te vendi i kasaphanës.

Më 11 korrik 1995, komanda e Divizionit të 28-të të Armatës së BH-së merr vendim që meshkujt e aftë për luftë, të largohen nga Potoçari dhe nëpër pyje të mbërrijnë në Tuzëll. Sipas të dhënave të caktuara, në kolonë kanë qenë 10.000 deri 15.000 njerëz. Rreth një e treta kanë qenë ushtarë të Divizionit 28 të Armatës së BH-së. Midis ushtarëve ka pasur edhe të tillë të cilët nuk kanë qenë të armatosur. Më 12 korrik 1995, forcat serbe kanë ndërmarrë sulm artilerie ndaj kolonës. Ajo është ndarë në dy pjesë. Gjithë ditën dhe gjithë natën, kolona i është ekspozuar zjarrit të armëve dhe granatimit. Kjo i ka ngjarë një gjuetie njerëzish.

Mijëra boshnjakë të zënë rob pas marrjes së Srebrenicës prej serbëve, janë ekzekutuar pothuajse për një. Shumica prej tyre janë vrarë nëpërmjet ekzekutimeve masive, të planifikuara me kujdes, duke filluar prej 13 korrikut, mu në veri të Srebrenicës. Nëpër arat ku janë kryer ekzekutimet nuk ka pasur njerëz. Të zënët rob kanë qenë të paarmatosur. Sytë ua kanë lidhur me shami, me duar të lidhura pas shpine dhe të zbathur. Me të mbërritur në vendet e ekzekutimit, njerëzit në grupe të vogla i kanë zbritur prej kamioni, i kanë rreshtuar dhe i kanë pushkatuar. Atyre që u kanë mbijetuar rafalëve të para, u kanë krisur nga disa plumba në kokë.

Edhe pse pjesëtarët e Ushtrisë së Republikës Serbe një kohë të gjatë janë fajësuar për masakër, autoritetet e Serbisë, deri në qershor të vitit 2004, nuk e kanë pranuar një gjë të tillë. Më në fund, autoritetet e Serbisë e kanë pranuar se forcat e tyre të sigurisë kanë kryer masakër. Komisioni për Srebrenicën i Republikës Serbe në raportin e vet përfundimtar e ka pranuar se vrasja e 7.800 meshkujve dhe fëmijëve boshnjakë, ka qenë e planifikuar. Komisioni ka konstatuar se mbi 7.800 vetë janë vrarë, pasi janë grumbulluar 34 lista me emra të viktimave.

Mëngjesin e 13 korrikut të vitit 1995 një grup meshkujsh janë ekzekutuar në bregun e lumit Jadar. Pasditen e po asaj dite është kryer ekzekutimi në luginën e Cerit. Atë ditë ka ndodhur ekzekutimi i parë i madh. Ndërmjet 1.000 dhe 1.500 meshkuj boshnjakë të zënë rob në kolonën e cila nëpër male, nga Potoçari synonte të arrijë në Tuzëll, i kanë sjellë në një depo në Kravicë. Rreth orës 18, ushtarët serbë kanë filluar të hedhin bomba dore dhe të qëllojnë drejtpërsëdrejti ndaj boshnjakëve që i kishin futur në depo.

Mëngjesin e 14 korrikut të viti 1995, boshnjakët që i kanë mbajtur në Bratunc, më 30 autobusë i çojnë në shkollën e Gërbavicës pranë Orahovcit. Sipas dëshmive, aty ka pasur 2.000 deri 2.500 vetë. Por ka edhe të dhëna që tregojnë se aty nuk ka pasur më shumë se 1.000 të zënë rob. Midis tyre ka pasur djem të rinj por edhe të moshuar. Aty paska ardhur edhe gjenerali Ratko Mlladiq. Prej aty, të burgosurit me kamionë i dërguar në vendet e ekzekutimit. Çdonjërit prej tyre i kanë dhënë nga një shami për t’i lidhur sytë. Pasi i kanë rreshtuar, i kanë qëlluar pas shpine. Ka dëshmi që thonë se disa ekzekutime i ka vëzhguar edhe gjenerali Ratko Mlladiq.

Dëshmitë e të mbijetuarve përputhen me provat forenzike dhe me fotografitë e xhiruara nga ajri. Në zhvarrimin e kufomave, midis tjerëve kanë marrë pjesë edhe Prokuroria e Tribunalit të Hagës dhe organizata Mjekët e të Drejtave të Njeriut.

* * *

Më 14-16 korrik 1995 boshnjakët janë mbajtur të mbyllur në shkollën e fshatit Pilicë, në veri të Zvornikut. S’ka pasur as ushqim, as ujë. Shumë meshkuj kanë vdekur nga vapa dhe nga dehidrimi në sallën e gjimnastikës të shkollës. Duarlidhur pas shpine, i çojnë me autobusë në Ekonominë Ushtarake në Branjevë. Të rreshtuar në grupe nga dhjetë, i pushkatojnë.

* * *

Krimineli serb i luftës, Drazhen Erdemoviq, para Tribunalit të Hagës e ka pranuar krimin. Ka qenë pjesëtar i Njësitit të 10-të të diversantëve të Ushtrisë së Republikës Serbe. Ka marrë pjesë në ekzekutimet masive. Si dëshmitar në procesin kundër gjeneralit të Ushtrisë së Republikës Serbe Radisllav Kërstiq (Radislav Krstić / Радислав Крстић, 1948- ), deklaron: “Njerëzve para nesh u urdhërohej të ktheheshin me shpinë nga ne. Pas kësaj, ne krisnim në ta. Na jepej urdhër që të qëllojmë”. Dëshmia e tij vazhdon: “Ka pasur raste kur ekzekutuesit kanë qenë tejet brutal. Ndonjërin, para se ta vrisnin, e rrihnin dhe e përbuznin. Kisha kërkuar prej kolegëve të mi ushtarë që të pushojnë t’i përdorin mitralozat për pushkatim ngase vdekja nuk vjen menjëherë kështu që vuajtjet e të pushkatuarve zgjateshin”. Ai vazhdon dhe midis tjerash thotë: “Më 16 korrik 1995, në Ekonominë Ushtarake të Branjevës janë vrarë ose janë pushkatuar 1.000 deri 1.200 boshnjakë”.

Komandanti i forcave serbe në Srebrenicë, gjenerali Radisllav Kërstiq kishte shkelur në minë dhe e kishte humbur këmbën. Pasi i ishte vënë protezë, ishte kthyer në fushbetejë. Gjykata e Hagës e akuzoi për gjenocid ndaj boshnjakëve. U arrestua në vitin 1998 nga SFOR-i. Në vitin 2001 u dënua me 46 vjet heqje lirie. Më 15 gusht 2001, paraqiti ankesë. Dënimi iu zvogëlua në 35 vjet. Është i pari evropian i dënuar për gjenocid nga një gjykatë ndërkombëtare, pas Procesit të Nyrnbergut (nëntor 1945 – 01.10.1946). U dërgua në Britani për ta vuajtur dënimin.

Për gjenocidin në Srebrenicë janë dënuar 46 vetë, si nga Gjykata e Hagës, ashtu edhe nga gjykatat e BH-së dhe të Serbisë.

* * *

Më 17 korrik 1995 zona e lartpërmendur është xhiruar nga ajri. Në fotografi shihen një numër i madh kufomash.

Deri në vitin 2002 ishin eks-humuar (zhvarrosur) 5.000 trupa, ndërsa ishin identifikuar jo më shumë se 200 sish. Sipas të dhënave të viti 2005, numri i trupave të nxjerrë u rrit në 6.000, ndërsa i të identifikuarve në rreth 2.000.

Provat forenzike dëshmojnë se në fillim të vjeshtës së vitit 1995 forcat serbe janë përpjekur t’i fshehin ekzekutime masive, duke i zhvendosur varrezat parësore në varreza dytësore më të largëta.

Gazeta angleze Indipendent, në faqen e ballinës shkruan: “Kombet e Bashkuara lejuan që në Bosnjë të vriten 8.000 boshnjakë”.

* * *

Lajmet për masakrën në Srebrenicë, në mediumet botërore u paraqitën për herë të parë në gusht të vitit 1995. Më 10 gusht 1995, ShBA-ja i publikoi fotografitë satelitore të cilat tregonin varreza masive të mundshme pranë fshatit Nova Kasaba. Për ta hulumtuar rastin në vendin e ngjarjes, gazetari hulumtues amerikan David Rohde (David Stephenson Rohde, 1967- ) e viziton Bosnjën verilindore. Më 18 gusht 1995, në Christian Science Monitor publikoi lajme dhe prova të rëndësishme që tregonin se në zonën e Srebrenicës ka ndodhur masakër përmasash të mëdha.

Mediumet botërore kanë njoftuar: “Masakra e madhe ndaj boshnjakëve ka ndodhur pasi që forcat serbe e kanë pushtuar zonën e mbrojtur të KB-ve dhe se vëzhguesit e KB-ve s’kanë bërë asgjë për ta parandaluar një gjë të tillë”.

The Enclave është një seri trepjesëshe e bazuar në ngjarjet në Srebrenicë. Është transmetuar në vitin 1995 në stacionin Dutch Public Broadcasting. Pas kësaj është bërë edhe film ku përfshiheshin pjesët e cekura të serisë.

* * *

Më 24.07.1995, Gjykata Ndërkombëtare për Krime Lufte të kryera në ish-Jugosllavi (ICTY), liderin ushtarak të serbëve të Bosnjës, gjeneralin Ratko Mlladiq e fajësoi për kryerje gjenocidi, për krim kundër njerëzimit dhe për shkelje të ligjeve të luftës. U arrestua në Serbi më 26.05.2011, ndërsa më 2017 u dënua me burgim të përjetshëm.

Në vitin 1995, Gjykata e Hagës ngriti aktakuzë ndaj liderit politik të serbëve të Bosnjës, Radovan Karaxhiq. U arrestua në Serbi në vitin 2008. Në vitin 2019 u dënua me burgim të përjetshëm.

* * *

Pas një diskutimi afatgjatë për gjenocidin në Srebrenicë, në prill të vitit 2002, qeveria holandeze (kabineti i dytë i Wim Kok, 1938-2018), pas hetimit zyrtar dhe raportit të hartuar nga Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie – dha dorëheqje.

* * *

Në mars të vitit 2003 u ndërtua Qendra Përkujtimore Srebrenicë – Potoçar, të cilën e hapi tanimë ish-presidenti i ShBA-së Bill Klinton (William Jefferson Clinton, 1946- ). Viktimat e para të identifikuara, 600 sish, u varrosën më 31 mars 2003. Më 11 korrik të po atij viti, në 8-vjetorin e gjenocidit u varrosën për t’u prehur në qetësi, edhe 118 mbetje mortore. Më 11 korrik të vitit 2004, në 9-vjetorin e gjenocidit, u varrosën edhe 338 viktima të identifikuara.

* * *

Në vitin 2004, Përfaqësuesi i Lartë i bashkësisë ndërkombëtare, politikani dhe diplomati britanik Pedi Eshdaun (Paddy Ashdown, 1945-2018) e detyroi Qeverinë e Republikës Serbe të formojë Komision për hetimin e ngjarjeve në Srebrenicë. Komisioni e publikoi raportin në tetor të viti 2004 në të cilën konfirmoi se në rajonin e Srebrenicës janë zhdukur dhe kanë humbur jetën 8.731 vetë (7.793 persona të vrarë midis 10 dhe 19 korrikut të vitit 1995 dhe 938 persona, pas kësaj periudhe).

Nacionalistët serbë i mohuan konstatimet e Komisionit, duke thënë se ai ka punuar nën trysninë e Përfaqësuesit të Lartë. Por, kryetari i Republikës Serbe, Dragan Çaviq, tha në televizion se forcat serbe kanë vrarë në Srebrenicë mijëra civilë, duke shkelur të drejtën ndërkombëtare. Ai shtoi se Srebrenica është kapitull i zi i historisë serbe. Në këtë paraqitje televizive, në vend të fjalës “gjenocid” e përdori fjalën “masakër”.

Më 10 nëntor 2004, pasi e shqyrtoi raportin e Komisionit, Qeveria e Republikës Serbe kërkoi falje zyrtare. Ajo pohoi: “Raporti flet qartas se në korrik të vitit 1995, në rajonin e Srebrenicës janë kryer krime të mëdha”.

Më 18 janar 2005, për pjesëmarrje në gjenocidin e Srebrenicës, koloneli i Ushtrisë së Republikës Serbe, Vidoje Blagojeviq, u dënua me 18 heqje lirie, ndërsa majori Dragan Jokiq, me 9 vjet heqje lirie.

* * *

Më 11 korrik 2005, në 10-vjetorin e gjenocidit në Srebrenicë, u mbajt në Potoçar ceremonia përkujtimore. Morën pjesë rreth 50.000 vetë dhe mbi 40 delegacione shtetërore. Atë ditë u varrosën edhe 610 viktima të identifikuara. Në komemoracion mori pjesë edhe kryetari i Serbisë Boris Tadiq (1958- ). Bëri homazh dhe u përkul para arkivoleve të viktimave. Prania e Tadiqit shkaktoi zemërimin e ultranacionalistëve serbë, por u përshëndet nga bashkësia ndërkombëtare. Të pranishëm ishin edhe ministrat – i Francës, i Holandës dhe i Britanisë së Madhe si dhe ish-përfaqësuesi amerikan për Ballkanin, diplomati Riçërd Hollbruk (Richard Charles Albert Holbrooke, 1941-2010).

Ministri britanik i Punëve të Jashtme, Jack Straw (1946- ), kërkoi falje në emër të bashkësisë ndërkombëtare, duke thënë:

“Është turp për bashkësinë ndërkombëtare të ketë ndodhur një e keqe e këtillë para hundës sonë, e ne nuk paskemi bërë asgjë për ta ndaluar”.

* * *

Rezoluta e Shteteve të Bashkuara të Amerikës Nr. 199, 27 qershor 2005. Dhoma e Përfaqësuesve e ShBA-së miratoi rezolutë (H. Res 199 të sponsoruar nga kongresistët Kristofer Smit (Christopher Smith) dhe Benjanin Kardin (Benjanin Cardin). Me këtë Dhoma e sipërthënë e shënoi 10-vjetorin e gjenocidit në Srebrenicë. Për Rezolutën votuan 370 kongresistë, 1 ishte kundër kurse 62 abstenuan.

Në Rezolutë, midis tjerash thuhet:

“Në gjenocidin e kryer në Srebrenicë, 8.000 burra dhe fëmijë … u ndanë prej bijave, nënave, motrave dhe bashkëshorteve të veta, për t’u vrarë më pas prej forcave serbe, për t’u groposur në varre masive, që pastaj, për ta fshehur krimin, të rigroposen në varre dytësore. Srebrenica ra pas sulmit të forcave serbe më 11 korrik 1995, edhe pse në atë kohë ka qenë zonë e mbrojtur e KB-ve dhe nën mbrojtjen e bashkësisë ndërkombëtare. Masakra në Srebrenicë ka qenë krimi më i tmerrshëm i gjenocidit në Evropë pas Luftës së Dytë Botërore.

… Politika e agresionit dhe e pastrimit etnik që e kanë zbatuar forcat serbe në Bosnjë dhe Hercegovinë prej viti 1992 deri në vitin 1995, me ndihmën e drejtpërdrejtë të regjimit serb të Sllobodan Millosheviqit dhe të aleatëve të tij, e që ka shkaktuar shpërnguljen e mbi 2,000,000 banorëve dhe 200,000 viktima, dhjetëra mijë femra të përdhunuara … – përkufizohen si akt kriminal i gjenocidit sipas nenit 2 të Konventës për parandalim dhe dënim të gjenocidit, të nënshkruar në Paris më 9 dhjetor 1948, e që ka hyrë në fuqi më 12 janar 1951”.

* * *

Roli i Serbisë – Që në krye të herës, Serbia ka marrë pjesë në luftën në Bosnjë dhe Hercegovinë, në fillim me rezervistët, me regrutët dhe me oficerët serbë të cilët kanë qenë në shërbim në Armatën Popullore të Jugosllavisë (APJ), pastaj nëpërmjet formacioneve të ndryshme vullnetare dhe paraushtarake, përkatësisht mbështetjes ushtarake, logjistike, informative dhe teknike që u janë dhënë formacioneve të armatosura të serbëve të Bosnjës. Sipas dokumenteve të Prokurorisë, Armata Popullore e Jugosllavisë (APJ), me rastin e tërheqjes së rrejshme nga Bosnja në vitin 1992, ka lënë rreth 70.000 copë armë si dhe municion me shenja të RS të Jugosllavisë, gëzhojat e të cilave janë gjetur në Srebrenicë.

Ish-shefi i Shtatmadhorisë së Ushtrisë së Jugosllavisë (UJ), Momçillo Perishiq (Momčilo Perišić / Момчило Перишић, 1944- ), u akuzua nga Prokuroria e Hagës se ka qenë përgjegjës për t’i dhënë ndihmë materiale dhe logjistike Ushtrisë së Republikës Serbe. Ushtria e Jugosllavisë e ka siguruar dhe i ka dhënë rroga kuadrit të oficerëve të Ushtrisë së Republikës Serbe. Nga ky burim është paguar edhe komandanti i Ushtrisë së Republikës Serbe, gjenerali Ratko Mlladiq. Në vitin 2005, Gjykata e Hagës ndaj gjeneral Momçillo Perishiqit ngriti akuzë. U dorëzua vetë. Gjykimi filloi në vitin 2008. Në vitin 2011 u dënua me 27 vjet heqje lirie. U lirua në vitin 2013. Organet serbe e akuzuan si bashkëpunëtor të CIA-s.

* * *

Përpos mbështetjes së përgjithshme logjistike dhe financiare, në gjenocid ka marrë pjesë të drejtpërdrejtë edhe formacioni paraushtarak “Škorpioni“ (Skorpionidët; Akrepat), nën kontrollin e Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë. Të gjithë autobusët dhe kamionët që janë përdorur për depërtimin e banorëve të Srebrenicës, kanë qenë prej Serbie.

* * *

Më 30 mars 2010, Kuvendi i Republikës së Serbisë miratoi Rezolutë për Srebrenicën në të cilën thuhet“…u shprehim ngushëllime dhe u kërkojmë ndjesë familjeve të viktimave ngase nuk është bërë krejt që është dashur për t’u parandaluar kjo tragjedi”. Fjala “gjenocid” s’përmendet dot kund.

* * *

Aktgjykimi i Gjykatës Holandeze në vitin 2014 – Me aktgjykimin e Gjykatës së Apelit të Holandës të datës 16 korrik 2014, Holanda është akuzuar për depërtimin dhe për vrasjen e 300 meshkujve boshnjakë, të cilët, pas marrjes së Srebrenicës më 13 korrik 1995 nga Ushtria e Republikës Serbe, janë dërguar diku dhe janë vrarë. Aktakuza është paraqitur nga shoqata “Nënat e Srebrenicës”. Aty thuhet se ushtarët holandezë në Potoçar nuk kanë ndërmarrë asgjë për ta parandaluar deportimin dhe vrasjen e meshkujve boshnjakë. Aktgjykimin e nxori gjyqtarja Larisa Eluin (Larissa Elwin.

* * *

Revizionizmi dhe mohimi gjenocidit – Kryetarja e Komitetit të Helsinkit për të Drejta të Njeriut në Serbi, Sonja Biserko dhe Edina Beçireviq nga Universiteti i Sarajevës vënë në dukje kulturën e mohimit të gjenocidit në Sebrenicë, që është e pranishme në diskursin politik, në mediume, në sistemin e drejtësisë dhe në atë të arsimit në Serbi. Mohimi bie në sy në rishqyrtimin e aktgjykimeve të Tribunalit të Hagës, në zvogëlimin e numrit të të vdekurve ose në mënyrën se si janë vrarë, si dhe në faktin se shumica e grave dhe e fëmijëve kanë mbijetuar, gjë që merret si arsye që masakra të mos cilësohet si gjenocid.

* * *

Për të eliminuar grupin e boshnjakëve, forcat e serbëve të Bosnjës kanë kryer gjenocid. Kolegji ankimor thekson qartas se ligji e dënon dëmin e madh dhe të përhershëm që është shkaktuar, kështu që masakrën në Srebrenicë e quan me emër të vërtetë “gjenocid”. (MKSJ, paragrafi 37).

Xhelal Zejneli

Nga kujtimet e Mid’hat Frashërit për Murat Toptanin

July 13, 2023 by s p

Instituti i Studimeve Historike “Lumo Skendo”/

“Murat Toptani është një portret i përkryer i tipit analitiko-psikologjik. Gjithçka, edhe tiparet e fytyrës së Murat Toptanit, edhe virtytet e tij si patriot, orator, njeri me humor, edhe aftësitë e tij si piktor, poet, këngëtar, etj jepen nëpërmjet brendësisë së shpirtit të tij, psikologjisë së tij të veçantë. “I hollë, i ligur, fytyrë të kuqe ku qeshin sytë e tij të kaltër… Më të rrallë më ka takuar ta shoh Muratin të zemëruar, të vrenjtur ose serioz. Atëherë mërzia i mirrte një dukje tragjike, ngrinte zërin dhe pandehte njeriu se këta të skuqur dhe të egërsuar s’do t’i kthjellohej më. Po qe shtrëngatë e shkuarshme përnjëherë dhe me një shpejtësi të çuditshme nga mërzia në qeshje e fytyra i zbutesh nën shkëlqimin e syve të kaltër”.

Murat Toptani ka lindur më 13 korrik 1867 në Aka, (Kaukaz) në kohën e internimit të babait-Said Toptanit. Ai ka qenë patriot, atdhetar, ushtarak, poet, publicist, piktor, skulptor si dhe mësues, që punoi shumë për futjen e gjuhës shqipe nëpër shkollat turke. Gjithashtu zotëronte disa gjuhë të huaja si, turqisht, frëngjisht, arabisht, persisht, gjermanisht dhe italisht. Mësimet i filloi në shkollën “Madam Fyrer”, ndërsa studimet e larta i vazhdoi në “Gallata Saraj” të Stambollit. Gjatë vijimit të mësimeve në “Madam Fyres”, pati rastin të njihet me Asijen, vajzën e poetit komëtar Naim Frashërit. Kjo njohje motivoi lindjen e një dashurie të sinqertë në mes Muratit dhe Asijes, ndërsa më vonë me pëlqimin e vëllezërve Frashëri këta dy të rinj u martuan. Lidhjet mes familjes Toptani dhe Frashëri u forcuan edhe më shumë kur Vesimeja, motra e Murat Toptanit, u martua me më të voglin e vëllezërve Frashëri, me Mehmet Frashërin. Më 1912 Murat Toptani ka qenë përfaqësues i Tiranës në Kuvendin e Vlorës, ku firmosi Aktin e Pavarësisë. Murat Toptani njihet si dhe një nga pionerët e skulptures shqiptare, me realizmin e bustit të Skënderbeut. Ai vdiq në Tiranë në vitin 1918.

Vlora me famë Shekspiriane

July 12, 2023 by s p

Vildan Sharra/

Eshte e veshtire te shkruash, te hartosh, apo te flasesh per historine e Shqiperise pa permendur Vloren. Por eshte shume e gabuar kur le ne harrese bijte e nderuar Vlonjate,

patriotizmin e tyre te pashoq, perpjekjet e tyre shume vjecare, atdhedashurine e tyre te pashembullt, sakrificat e medha per formimin e Shtetit Shqiptar. Historianet nuk e “njohin”, apo e harrojne kontributin e madh te bijve vlonjate per ndertimin e Shqiperise pas 1912-s.

Shteti Shqiptar formalisht u njoh nga Fuqite e Medha. Por synimet grabitqare te fqinjeve nuk do te ndaleshin. Atdheu duhej mbrojtur, duhej ndertuar nga themelet. Babai i Madh (quhej Hasan Sharra nga Vlonjatet dhe familjaret) me te ardhur nga Konferenca e Ambasadoreve ne Londer, ne 1913, me perkrahjen e gjithe parise se qytetit vendosen t’i dergojne djemte e tyre ne shkolla te pergatiteshin per ndertimin e Shqiperise.

Per afro pese shekuj trojet shqiptare kishin kaluar nje kataklizem te padegjuar ne histori. Otomanet e shkateruan dhe e pluhurosen krejtesisht vendin e shqiponjave. Nga minarete e larta, gijotinat vdekjeprurese te shqiptarizmit, degjoheshin klithmat histerike te ideollogjise islamike. Te krishteret u zbythen dhe ua mbyllen dyert shpetimtareve te tyre. Tingujt agonistike te kembanave arberore lajmeruan fundin… erresire dhe harrese shume shekullore …

Historia shkruhet e ri-shkruhet. E verteta shpesh here nuk perfshihet ne histori. Ajo kamuflohet… por nuk harrohet. Shekspiri, dramaturgu i famshem, gjeniu i pershkrimit te forces se dashurise njerezore, shpesh here i bashkon ngjarjet me te vertetat historike.

Xhaxhai i im, student ne Universitetin e Kembrixhit, Londer , me tregonte per nje veper te Shekspirit te vendosur ne brigjet e Adriatikut, ne trojet e Ilireve te famshem , pikerisht ne Vlore !

Shume vite me vone…nje pasdite te kendshme… luaja tenis me nje grup shokesh. Gjate nje pushimi, degjova nje ze jashte fushes. U afrova prane tij dhe e pershendeta.

-Mund te me pranoni edhe mua te luaj tennis ne grupin tuaj,- me pyeti ?

-Jeni i mirepritur, kur te doni, – i thashe me mire-sjellje.

Pasi shkembyem numrat e telefonit, mori orarin kur fillonim dhe u largua me shpejtesi?!

Te nesermen e prezantova me shoket e grupit , caktuam fushat dhe filluam lojen. Luante shume mire tenis,kryesisht ne mbrojtje . Kur mbaruam , i kenaqur mu drejtua…

-Ku keni mesuar te luani tenis… sulmues?- Pergjithesisht luajne ne mbrotje (baseline)?!

-Vlore , Albania- ju pergjigja shkurt. Shtangu per nje moment… nje ze i larte, recitues, befasoi te gjithe shoket e mij ! Vlora… Vlora me fame Shekspiriane ! (1)

Ishte aktor, kish ardhur me nje trupe teatrale nga Kalifornia . Do te performin per nje muaj ne “Teatrin Shekspirian”, qe ndodhej 300 metra me poshte fushave te tenisit,

“Drew University” ne Madison , New Jersey.(2) Ne mbremje me prezantoi me trupen teatrale dhe me kenaqesi ndoqa shfaqjen “Twelfth Night” , Nata e Dymbedhjete, e Shekspirit. Ai luante Orsino, Duken e Ilirise. Gjithshka ndodhi rastesisht, sikur te ishte porositur…!

Femijet shqiptare (Inxhinierat e ardhshem) ne Shkollen Teknike, Tirane,Korrik 1921

Ne gazeten e perjavshme Amerikane“Yuniatieta” (tungjatjeta) dhjetor 1921, Ambrose Bradley Kelley ne artikullin per “Christmas” e pershkruan Vloren… Valona of Shakespearian fame ! (3) E kam ndeshur edhe ne studime te tjera kete thenie per Vloren.

Shekspiri nuk kishte dale jashte kufijve te Britanise, por e njihte mire historine e lashte. Historia filloi te tjetersohet pas formimit te Shtetit Grek ne shekullin e 19-te. Do te ndalem nje here tjeter per Shekspirin dhe Vloren.

Shteti Shqiptar u formua ne 28 Nentor 1912, ne Vlore. Por Pavaresine Shteti Shqiptar e fitoi ne 3 Shtator 1920. Lufta e Vlores i tregoi botes patriotizmin , atdhedashurine dhe optimizmin per te ardhmen e Shqiperise nuk ka force qe mund ta ndale. Veshtiresite ishin te shumta, por mundesite ishin me te medha. Trojet shqiptare jane shquar per luftetare trima , si edhe per intelektuale te medhenj gjate gjithe historise se njerezimit.

Paria e Vlores u kerkoi Qeverise se S. Delvines dhe Lidhjes se Kombeve hapjen e nje shkolle teknike ne Shqiperi. Shume femije shqiptare shkonin per studime ne Robert Kollexhin ne Stamboll. Sulltani dhe Porta e Larte kishin lejuar te hapej nje shkolle Amerikane ne Turqi, 1862 ?! Kurse shqiptareve nuk u lejohej te mesonin gjuhen amtare. Studentet shqiptare ne Robert Kollexh hodhen idene per nje shkolle te tille ne Shqiperi.(4)

Ymer Sharra

Ymer Sharra dhe Ali Cungu, te diplomuar ne Robert Kollexh, ishin ideatoret dhe nga kater mesuesit e pare te shkolles teknike ne Tirane. Pa kontributin e tyre, shkruante z. Fultz, Shkolla Teknike nuk do te egzistonte.(5) Edhe pse nuk arriti te behej nje Robert Kollexh, ajo hodhi themelet per ndertimin dhe zhvillimin e Shqiperise me inxhiniere vendas. Cilesohej si shkolla me e mire teknike ne Ballkan.

Ymer Sharra lindi dhe u rrit ne nje ambient te rralle patriotik dhe intelektual, i edukuar nga prinder nga familje e shquar ne mbare Shqiperine per rolin e rendesishem ne krijimin e Shtetit Shqiptar. I ati, Musa Sharra ishte pjesetar i Komitetit Pergatitor te Shpalljes se Pavaresise, me detyren per sigurine ekonomike te Qeverise se Perkohshme. Ymeri , 12-vjecar, qendronte ne maje te karrocave qe shperndanin ushqime per muhaxhiret e shumte rrugeve dhe kodrave te Vlores.

Pasi mbaroi shkollen fillore ne Vlore, e derguan ne shkollen amerikane (Robert College)

ne Stamboll, Turqi. Kur Caleb F. Gates u be president(1903), shkolla u zgjerua dhe u rigjallerua. Krahas shkolles 8-vjecare dhe te mesme, u hap dhe universiteti me programe te larta mesimore, te njejta me shkollat prestigjose ne Amerike. Ymeri ishte nje djale fenomenal ne mesime dhe nje kampion ne atletike.

Studimet i mbaroi ne nje kohe te shkurter, u diplomua ne “Bachelor of Science in Physics”. Ne kete dege te rralle sa edhe te veshtire studjohej…mekanika klasike, elektromagnetizem, mekanika kuantike, mekanika termike, statistikat e mekanikes, matematika moderne, kimi, etj. Ishte pjesetar i keshilit studentor(student council) dhe disa here president.

Nuk e pranoi kerkesen e qeverise turke per te punuar ne Turqi. Me rekomandimin e Presidentit te shkolles, Caleb F. Gates i vazhdoi studimet pasuniversitare ne MIT, Kembrixh , Massachusset. Me pare studentet serioze amerikane shkonin per studime shkencore ne universitet e Berlinit , Gottingenit e gjetke ne Europe. Gjate kesaj periudhe,shekulli i 19-te, te quajtur “Industrial Revolution” kerkohej “ mechanical skill” aftesi mekanike dhe zgjuarsi.

Por, ne epoken e re te industrializimit, fillimi i viteve 1900, kerkohej njohuri dhe formin shkencor per zhvillimin modern te shoqerise njerezore. MIT, CalTech, John Hopkins, University of Chicago,etj., i intensifikuan programet e tyre studimore , arriten te nxjerin inxhiniere te talentuar ne shkence dhe teknologji. Studentet e ketyre shkollave ishin te afte te masnin me saktesi energjine e nje elektroni, base per arritjet shkencore dhe teknologjike te mevonshme.

Ymer Sharra shume shpejt u be i njohur per pergatitjen e tij shkencore si edhe ne sport. Lufta disa muajshme kunder pushtuesve italiane e beri Vloren shume te njohur ne Europe dhe Amerike. Por Vlonjatet nuk ishin vetem te luftes. Imeri shkelqeu ne studime dhe ne sport. Ishte i vetmi shqiptar student ne shkollen prestigjoze MIT. Shok klase kishte djalin e vogel te Thomas Edisonit, Theodore Miller Edison (l.1898-v.1992) , shkencetar i degjuar ne shekullin e 20-te.

Liste e studenteve te huaj ne MIT, nje shqiptar, mbizoterojne studentet kineze

Ne aktivitetet sportive ne v.1922 ne Boston mori 5 medalje, ne hedhje disku,gjyle,shtize dhe vrapime ne distanca te ndryshme.(6) Por talenti i tij do te shfaqej me dukshem ne aspektin tekniko-shkencor. Zhvillimi industrial i shoqerise njerezore kerkonte talente shkencore. Th.Edison, A.Bell, N.Tesla e shume te tjere e kishin filluar revolucionin industrial. Por duhej pershpejtuar. Individe or grupe te vogla shkencetaresh nuk i perballonin kerkesat e nguteshme te nje teknologjie super moderne. Nikolla Tesla ishte shkencetari me i madh i kohes. Por koha kerkonte shpejtesi. Nje individ , sado i afte, nuk mund ta pershpejtonte ate.

Duheshin perpjekjet e dhjetra mijerave, shkencetare dhe inxhiniere. Do te duheshin ¾ e shekullit te 20-te per te arritur aty ku jemi sot. Ishin shoket dhe moshataret e Imerit te shkollave me prestigjoze qe u vune ne balle te zhvillimit shkencor dhe teknologjik. Mervin Kelley, Jim Fisk, William Shockley, Claude Shannon, John Pierce, William Baker etj, ishin iniciatoret e epokes se arte te shkences dhe teknologjise.(7)

Y. Sharra Fitues i 5 medaljeve ne Boston,USA

Ne Boston dhe ne diasporen shqiptare ne Massachuset kishte shume intelektuale shqiptare qe e njihnin Ymerin dhe familjen e tij gjate periudhes se pavaresise dhe me pas. Medaljet e marra ne aktivitetet sportive e rriten prestigjin e tij dhe te shqiptareve ne shtypin e kohes. Pregatitja e larte ne fushen shkencore dhe teknologji i befasoi shqiptaret dhe amerikanet. Vlora dhe vlonjatet,ne vitet 1912-1924, ishin bere te njohura ne arenen nderkombetare. Duhej te ringjallej Shekspiri ta pershkruente famen e saj.

Ymerit i afruan pune shume kompani ne Amerike. Vendosi te punonte per Western Electric, ne Manhatan, NYC. Ne departamentin e inxhinierise punonin rreth 1500 Phd inxhiniere . Nje inxhinier ishte shkencetar dhe nje shkencetar ishte inxhinier. Aty shpikej, projektohej dhe prodhoheshin pajisjet e reja (new equipment and devices) . Idete, shpikjet (inventions) ishin nje pjese e vleshme (valuable part),me kryesore, por nuk ishin te planifikuara dhe te detyruara si ne Gjermanine naziste, me tregonin disa inxhiniere/shkencetare gjermane te asaj periudhe.

Babai i Madh, H.SH. para se t’i dergonin djemte ne shkollat e huaja , Italy, Turqi, Angli apo Amerike i porosiste … atdheut i duhen inxhiniere, per ta ndertuar vendin …dhe jo vjershetore per ta kenduar ate. Gjate informacioneve qe mora nga MIT, Ymeri ka studiuar, edhe per Inxhinieri Civile(double major) (Civil engineering) viti i trete, 1921-1922. Menjehere e kuptova detyrimin e tij per familjen dhe atdheun. Shqiperia duhej ndertuar, kishte nevoje per inxhiniere ndertues.

Atdhedashuria e mposhti pasionin dhe karrieren e suksesshme qe filloi ne Amerike. Ymeri vendosi te kthehej ne Shqiperi. Industrializimi i shoqerise njerezore kishte hyre ne rrugen e pershpejtimit. Ishin te shumte, inxhiniere dhe shkencetare, qe po e drejtonin ate. Amerika po perparonte.Shqiperia nuk egzistonte, per pese shekuj nen sundimin otoman… vetem xhami me minare… Lahuta e malsise me tingujt e saj nostalgjike depertonte ne trojet arberore. Shqiptaret sa malet rrojne … Shqiperine do t’a ndertojne…

Pas perpjekjesh te shumta , ne fund te veres ne 1921 u hap Shkolla Teknike ne Tirane. John Captain Crawley ishte themeluesi i saj, me largimin e tij ne Shtator 1921, Kryqi i Kuq i te Rinjve dergoi Ambrose Bradley Kelly. Ali Cungu dhe Ymer Sharra ishin dy profesoret qe erdhen me deshiren e tyre, dhe dy te tjeret i caktoi Ministria e Arsimit. Ne librin e saj,Joan Fultz Kontos, nuk eshte e sakte, Ymeri vazhdonte studimet per master ne MIT, Massachuset, e vertetuar nga rregjistri i shkolles , sipas kerkeses time. Nuk mori pjese ne dy vitet e para te shkolles.

Ne Janar 1922, revista “ Junior Red Cross News” do te botonte nje tregim, prej te cilit kam perkthyer nje pjese, ku shprehet deshira e prinderve shqiptare per edukimin e femijve te tyre per ndertimin e Shqiperise, me titull …Djaloshi dhe Arma…

“Cfare deshironi,djalosh?” E pyeti nje punonjes i Kryqit te Kuq.

“Kurgje per tani,” pershperiti Ismaili,” Ate, per te cilen e kam kerkuar per jave te tera, e gjeta.”

“Si ta kuptoj? E pyeti me kuriozitet Amerikani.

“Amaneti i fundit i babajt tim ishte,’ Kerko pa pushim derisa ta gjesh armen qe do te shpetoje Shqiperine.’

Nuk po e shikoni , zoteri? Une e gjeta ate.” Dhe i tregoi Shkollen Teknike.

“ Arma ?” tha Amerikani , akoma pa e kuptuar.

“ Po zoteri ! Arma eshte ‘Njohuria’ qe vjen prej librave.” (8)

“ Ymer Sharra, te cilin ne e quanim ‘Gjeniu’ ishte nje person i admirueshem, i komunikueshem dhe ne te njejten kohe serioz,frymezues, atletik,” kujton Zihniu( Buzo).

Ai iu bashkua stafit (te shkolles) ne 1923.I diplomuar ne ‘Robert College’ ne Stamboll, Mr Sharra studjoi per nje vit ne MIT, dhe nje vit tjeter punoi ne Western Electric.(?!) Ai dha mesim ne elektricitetin praktik, kujdesej per centralin elektrik te shkolles, dhe punonte me Ali Cungun per nxitjen e aktiviteteve jashteshkollore,atletike ne vecanti. Me vone , kur dy vite u shtuan per ta rritur Shkollen Teknike ne nivelin e Universiteteve, ai dha mesin te Matematikes te avancuar dhe shkence.(9)

Me sa kam lexuar, apo degjuar prej nxenesve te tij, Ymeri nuk fliste shume per jeten e tij, pasionin e tij per shkencen dhe teknologjine, karrieren e shkelqyer qe filloi ne Amerike. Arkivat e shkolles, MTI, tregojne se ai mbaroi vitin e trete per Inxhnieri Civile ne 1922.

Pak dihet per dy vitet e para te shkolles(deri tani), te cilat i perkasin pasionit te tij,po ashtu punen ne Western Electric , kompanise se famshme teknologjike. Sipas dokumentit lart, vetem nje shqiptar figuron ne arkiven e shkolles MIT ne ato vite.

Shkollen Teknike e financonin dhe drejtonin Kryqi i Kuq i te Rinjve, dega Kanada-SH.B.A, jo shteti Amerikan.Eshte e gabuar qe e quajne Shkolla Amerikane e Fultz-it. Kryqi i Kuq i te rinjve ishte nje organizate e femijve qe i ka fillimet e saj ne vitin ~1862 ne Hollande. Ne 1922 kishte mbi 5 milion femije qe dhuronin e mblidhnin ndihma per femijet ne vendet e varfera. Qeverite Shqiptare dhe me vone mbreti Zog benin investime te vogla. Pedagoget shqiptare mernin nje rroge qesharake nga Ministria e Arsimit ne monarki. Kruqi i Kuq ua plotesonte rrogen.

Deri ne v.1930 mesimet ishin te perqendruara, ne agrikulture, ndertim dhe shume pak ne fushen teknike. Ne te kaluaren,femijet shqiptare shkonin ne shkollat jashte vendit per mjekesi, drejtesi apo filosofi dhe jo per shkence dhe teknologji. Ymeri mundohej dhe i orientonte nxenesit ne drejtimin shkencor dhe teknik, te rendesishme per zhvillimin e Shqiperise se prapambetur. Kishte shume doktore, avokate, filozofe,poete, shkrimtare, por nuk kishte teknike dhe inxhiniere te ndertonin vendin.

Stafi i Shkolles Teknike, 1926, z.Fultz ne qender lart,Y.Sharra i treti djathtas, poshte

Arritjet ne 8 vitet e para ishin te shkelqyera. Revistes se shkolles ‘Laboremus’ ju dha vendi i pare ne konkursin nderkombetar te organizuar nga “Columbia University” ne Amerike, ne 1929.(10) Ahmet Celo, Frederik Nosi, Zihni Buzo ishin nga me te miret. Ata shkuan ne shkollat amerikane, ne Turqi dhe Amerike per pergatitje me te larte.Gjate vitit 1930, nxenesit e shkolles shprehen pakenaqesine e tyre te drejtuesit e shkolles dhe te mekembesit e mbretit. Mjaft me mesimet teorike, duhej pergatitje praktike.Duhet t’i japim prioritet shkences dhe teknologjise kohore ne shkolle, kembengulte Ymeri.

Programi shkollor u ndryshua, nga 5 vjet shkolle, kaloi ne 8 vjet. Ymeri si ideator i programit te ri , nuk u kursye, nxenesit filluan studimet e thella ne deget e elektricitetit, mekanike, inxhinieri civile, matematike dhe shkence. Numri i nxenesve rritej vazhdimisht. Pergatitjet e tyre ne shkence dhe teknologji ishin te nivelit te larte te shkollave me te mira ne Europe dhe Amerike. Shume studente shqiptare shkelqyen ne universitetet e huaja. Me mbarimin e shkolles, shumica, u kthyen ne atdhe dhe ju perveshen punes per ndertimin e atdheut. Zihni Buso, nga Berati, ishte nje inxhinier me fame ne Australi,e kane perjetesuar ne nje film.

Prezenca fashiste italiane po shtohej si edhe presioni dhe kritikat ndaj mbretit. Italianet nuk e pelqenin Shkollen Teknike, punen e palodhur te pedagogeve shqiptare, arritjet e shkelqyera te nxenesve dhe e provokuan mbylljen e saj. Fshehurazi , agjentet e mbretit, futen literature komuniste ne xhepat e nxenesve dhe te mesuesve. Ali Cungu,Ymer Sharra dhe Skender Luarasi u arrestuan. Ymerin e liruan mbas nje dite. Dy te tjeret i mbajten me gjate.(11) Italianet hapen ‘Shkolla Profesionale’ , instruktoret italiane kontrollonin gjithshka.

Abedin Hoxha, kryesekretar i zyres sekrete te mbreterise (1928-1932), dhender ne familjen Sharra, e kujtonte reagimin e mbretit Zog kur i thane per arrestimin e Ymerit.

Dha urdher qe t’a lironin menjehere…nuk duam asnje provokim te situates me vlonjatet…

Ne 5 Shkurt 1933, Mehmet Konica, keshilltar i mbretit, i dha ultimatum ambasadorit amerikan, z. Bernstein, pushimin e menjehershem te drejtorit te shkolles teknike,z.Fultz. Brenda dy muajve Shkolla Teknike u shtetzua. Drejtori dhe gjithe stafi i huaj u larguan nga Shqiperia. Shume mesues i pushuan , ose i transferuan . Shkolla u hap perseri ne vjeshten e v. 1933, me emer ‘Instituti Teknik’. Italishtja u be gjuha e dyte. 80 % e bursave qe jepte shteti per studentet… duhej te shkonin ne shkollat italiane. Fashistet italiane e kishin nen kontroll te plote monarkine shqiptare.

Ymer Sharra dhe Gaspar Beltoja ishin nga te paktet qe vazhduan te punonin ne shkolle.

Edhe me pas , Ymeri do te vazhdonte punen e tij, edukimin dhe pregatitjen e brezit te ri

Shqiptar me teknologjine moderne bashkekohore. Abdyl Sharra, vellai me i vogel i Ymerit, do te mbaronte Shkollen Teknike ne Tirane, Robert Kollexhin ne Stamboll, Universitetin

e Romes, me rezultate te shkelqyera, ne vazhden e te vellait me te madh.

Edhe Abdylit, i ofruan pune jashte vendit, por u kthye ne atdhe, per rindertimin e vendit te shkateruar nga lufta. Shqiperine e kishin zaptuar sllavo-komunistet, ne krye te se ciles ishte edhe nje ish-student i Shkolles Teknike, Mehmet Shehu. Ai( M.SH.) do te punonte per ndertimin e nderteses se Legates Amerikane ne Tirane,(12) nuk kishte aftesi as per brigadier ndertimi, por ne “Shqiperine e Re” u be udheheqes i shquar. Abdyli do te egzekutohej si tradhtar, sabatator i ‘Kenetes se Maliqit’ ?!

Ja si e kujton Harry Fultz, kur u informua per egzekutimin e tij si agjent i Amerikaneve:

“ Une , kurre nuk isha afer projektit (Maliq) , ne Berat e pashe Abdyl Sharren dhe Kujtim Beqirin , vetem nje here, kur shkova atje ne Maj , 1945, erdhen se bashku me ish studentet e Shkolles Teknike, per te me respektuar ne grupe 3, 4 dhe 5. Une nuk e dija qe ata punonin ne Projektin e Maliqit…(13)

Pas shtetezimit, shkolla u vendos ne nje ndertese tjeter. U bene ndryshime renjesore ne pregatitjen e nxenesve. U perqendruan teresisht ne mesimet teorike dhe e shkeputen plotesisht pergatitjen praktike, e mbyllen revisten e shkolles, etj. Ymeri u largua nga shkolla ne 1935. Ne Vlore hapi shkollen e pare shqipe te vajzave vlonjate, ne lagjen Muradie. Drejtoi shoqerine sportive “Vlora”. Punoi mesues matematike ne shkollen tregtare ne Vlore. Emigroi jashte shtetit , ne Itali, France dhe SHBA. Punoi profesor ne universitete te ndryshme.

Pas mbarimit te L2B nuk u kthye ne atdhe. Regjimi sllavo-komunist filloi spastrimin e inteligjencen shqiptare. Inxhnieret e talentuar qe mbaruan Shkollen Teknike u denuan si tradhtare, me perjashtim te atyre qe u rradhiten me regjimin diktatorial.Me vone edhe ata do te denoheshin sipas tekave te diktatorit. Sharrajt do te goditeshin pa meshire, tre vellezerit me te vegjel te Ymerit, Abdyli, Shyqyriu dhe Lekmiu do te egzekutoheshin dhe vdiqen nga torturat.

Ymer Sharra ishte ‘Elektroni’ i pare ne historine e shkences dhe teknologjise shqiptare. I ngarkuar me energji shume te larte atdhedashurie, ai u shkeput nga pasioni i sukseshem personal, u kthye ne pozicionin baze ‘Shqiperi’, dhe leshoi gjithe energjine e fituar ne shkolla dhe pune per pregatitjen tekniko – shkencore te brezit te ri, per ndertimin e atdheut, me te njejten frekuenci patriotizmi qe i karakterizonte Sharrajt dhe banoret autoktone Vlonjate.

Qershor 2023

Studiues te ndryshem kane mendimet e tyre, mendojne se Raguza(Dubrovniku) eshte qyteti ne vepren e Shekspirit.Mos ekzistenca e Raguzes ne historine e lashte e hedh poshte mendimin e tyre. Vlora eshte qyteti qe i permbush arsyetimet me sakte. Ngushtica (kanali i Otrantos) njihet si e favorshme per piraterine ne te gjitha koherat.
Teatri Shekspirian te ‘Drew University’ eshte nga paktet qe ekzistojne ne USA. Trupa te shumta teatrale shkojne gjate gjithe vitit.
Yuniatieta, gazeta e pare Amerikane ne Shqiperi, Dhjetor 1921, Christmas Issue.

Pres. W. Wilson e pershendeti A.B.Kelly-in, Ai u tregua i gatshem t’a ndihmonte Shqiperine perseri… po te ishte nevoja…

Joan Fultz Kontos, Albanian Vocational School, p.20
Joan Fultz Kontos, Albanian Vocational School, p.92
Prof K. Mocka, ‘Fillimet e Sportit ne Vlore’, 4-7 Shtator 1930, f.116 Ymer Sharra, kampion ne atletike, vendos record kombetar ne hedhjen e gjyles, 10.42 m…. Hedhje disku kampion, 30.54 m, kampion ne hedhje shtize etj…
Brezi i arte i shkences dhe i teknologjise moderne, Krijuesit e Radarit, Tranzistorit, Satelitit, Telefonit celular,video telefonit, informatikes etj, etj,…

Bell Laboratories- atje ku shpikjet dhe idete fillonin…

Western Electric- mbi (above) Bell Labs, atje ku shpikjet/idete realizoheshin dhe prodhoheshin

Mervin Kelley- president i Bell Laboratories,drejtues ne shkence dhe enxhinierin ne MIT, Harvard etj, keshilltar ne Washington gjate L2B, keshilltar special ne NASSA etj,

Bill William Shockley-projektuesi i pare i tranzistorit, pa te cilin nuk behet nje hap ne teknologjine moderne, themeluesi i ‘Silicon Valley’ ne Kaliforni….

John Bardeen dhe Walter Brattain- koleget e B.Shockley ne shpikjen dhe krijimin e tranzistorit, 24 Dhjetor 1947, ne Bell Labs, Murray Hills, New Jersey …

Claude Shanon- matematikan i madh, krijuesi i informatikes, etj, etj, etj,

Infomacione te shumta kam mbledhur nga bashkepuntoret e tyre qe kam arritur te takoj

Junior Red Cross News, Janar 1922, The Boy and The Weapon, nga Louise Franklin Bashe
Joan Fultz Kontos, Albanian Vocational School, p. 137-138

10.Joan Fultz Kontos, Albanian Vocational School,p. 125, Laboremus mori dhe medaljen e arte nga ‘Columbia University’ ne v. 1932.

11. Joan Fultz Kontos, Albanian Vocational School, p.141

12.Joan Fultz Kontos, Albanian Vocational School, p.200

13. Joan Fultz Kontos, Albanian Vocational School, p.182-183

*** MIT-Massachusetts Institute of Technolgy, ndodhet ne Cambridge,ne very-perendim, ngjitur, te Boston-it. Fokusohet kryesisht ne Shkence, Matematike dhe Teknologji.

Ka fituar # 1 , university me i mire, ne 12 dege ne 2022, per 11 vjet rresht, sipas QS World University Ranking :

Architecture/Built Environment; Chemistry; Computer Science and Information Systems;

Chemical Engineering; Civil and Structural Engineering; Materials Science, Electrical and Electronic Engineering; Mechanical, Aeronautical, and Manufacturing Engineering; Linguistics; Mathematics; Physics and Astronomy; and Statistics and Operational Research.

THE LIVING AGE (1938) / UDHËTIMI I SHKRIMTARIT BRITANIK BERNARD NEWMAN NË SHQIPËRI : “VETËM NJË TRIM SI AHMET ZOGU MUND TË JETË MBRET I NJË TOKE PRIMITIVE SI SHQIPËRIA. KUVENDET E MATIT SI WITENAGEMOT-I YNË…”

July 11, 2023 by s p

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 11 Korrik 2023

“The Living Age” ka botuar, në gusht të 1938, në faqet n°516-518, shkrimin e shkrimtarit dhe dramaturgut britanik Berndard Newman për Mbretin Zog I, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Zogu I

Nga Bernard Newman

Nga Daily Telegraph dhe Morning Post, London Conservative Daily

Burimi : The Living Age, gusht 1938, faqe n°516-518

Me përjashtim të një fushe të ngushtë bregdetare, Shqipëria është tërësisht malore dhe luginat e saj të larta janë të një bukurie të rrallë. U mundova një ditë deri te qafa mbi Krujë, shtëpia e heroit mesjetar shqiptar, Skënderbeut. Rruga ishte e skicuar mirë, por me katran aq të trashë sa një makinë që pashë duke u afruar, hyri në të me vështirësi. Një nga pasagjerët e saj doli dhe qëndroi pranë meje ndërsa shikoja luginën e Matit.

“Merri dylbitë e mia,” sugjeroi ai me një ton miqësor. “Pamja ia vlen të shqyrtohet.”

I shtriva dylbitë mbi shpatet e largëta; Po kërkoja vendlindjen e mbretit Zog.

“E shihni atë fshatin e vogël atje?” tha pronari i dylbive; “Ky është Burgajeti. Pak përtej është një kështjellë e rrënuar e vendosur mbi një shkëmb. Aty kam lindur.”

U tremba, sepse nuk e kisha kuptuar që ky udhëtar i rastësishëm ishte Mbreti i Shqipërisë. Pranë meje ishte një burrë i gjatë dhe i hollë, me sy të kaltër dhe të bukur.

Zogu nuk ka lindur mbret. Babai i tij ishte prijësi trashëgues i luginës së Matit. Turqit, në pushtimin pesëqindvjeçar të Shqipërisë, ruajtën organizimin fisnor ekzistues; pasi shumica e shqiptarëve pranuan fenë myslimane, krerët e fiseve ruajtën pushtetin e tyre.

Ahmet Zogu lindi më 8 tetor 1895. U shkollua në Kostandinopojë, fillimisht në lice dhe më pas në Akademinë Ushtarake. Në moshën njëzet vjeç, ai ishte përzier në ndërlikimet e politikës ballkanike. Të parët e tij kishin luftuar më shumë se një herë për çlirimin e Shqipërisë dhe Luftërat Ballkanike ofruan një mundësi unike për veprim.

Në 1912 u arrit në mënyrë efektive pavarësia dhe vitin e ardhshëm Princ Vidi u zgjodh nga Fuqitë e Mëdha si Mbreti i parë i shtetit të ri. Ahmet Zogu i shërbeu besnikërisht Princ Vidit dhe është ende miku i tij.

Princi ishte fatkeq në shpresat e tij për zhvillimin e vendit, sepse pothuajse menjëherë Shqipëria u shkatërrua nga Lufta Botërore. Situata ishte e ngatërruar, me austriakët që pushtuan veriun e vendit dhe italianët dhe francezët jugun. Gjatë kësaj periudhe Zogu hyri në negociata me Austrinë, duke u përpjekur ende për pavarësinë e Shqipërisë.

Aleatët fillimisht e kishin parashikuar Shqipërinë si një protektorat italian, por fryma e pavarësisë nuk mund të mohohej. Në moshën njëzet e tre vjeçare Zogu u bë Ministër i Brendshëm (Home Secretary) në republikën e re. Në vitin 1925, pas peripecive dhe mërgimit, ai u bë President dhe në vitin 1928 u shpall mbret.

Ai nuk e ndryshoi emrin e tij, siç supozohet shpesh. Në gjuhën shqipe “Ahmet Zogu” do të thotë fjalë për fjalë “Ahmet Zogu”, pra “Ahmeti i familjes së Zogut.” Kur u bë mbret, ai përdori mbiemrin e tij – i cili, i pandikuar nga një emër i mëparshëm personal, është Zog.

Megjithatë, mospërfshirja e u-së përfundimtare shkaktoi një ndryshim piktoresk. “Zog” do të thotë “zog” dhe emri vendas i Shqipërisë është “Vendi i Shqiponjës”. Titulli Zog I, Mbret i Shqiptarëve lexohet kështu fjalë për fjalë “Zogu i Parë, Mbreti i Bijve të Shqiponjës”.

Titulli i tij ka shkaktuar shumë zemërim në vendet fqinje. Zogu nuk është Mbreti i Shqipërisë, por Mbreti i Shqiptarëve – dhe ka gati gjysmë milioni shqiptarë në Jugosllavi dhe një çerek milioni në Greqi.

Si shumica e burrave që arrijnë famë, Zogu kishte një nënë të jashtëzakonshme. Në vitin 1920 jugosllavët pushtuan Shqipërinë dhe arritën në luginën e Matit, duke shkatërruar shtëpinë stërgjyshore të Zogut. Zogu ishte larguar në jug me burrat e fisit të tij, duke luftuar me italianët, por nëna e tij Sadije mblodhi pleqtë dhe djemtë e luginës dhe i mbajti pushtuesit në distancë derisa Zogu të kthehej.

Gjatë jetës së saj – ajo vdiq në 1935 (më saktësisht me 25 nëntor 1934) – dëshira e saj më e madhe ishte që djali i saj të martohej. Vështirësia ishte fetare: pak princesha evropiane ishin të përgatitura të martoheshin me një mysliman.

Në Shqipëri nuk kishte vështirësi, sepse toleranca është e jashtëzakonshme. Kur Papa dekretoi që çdo çështje e martesës së Zogut dhe konteshës Geraldinë Apponyi duhet të ishte katolike, kundërshtimi në Shqipëri ishte thjesht një çështje përmasash. Shqiptarët do të mirëpresin një mbretëreshë katolike – deputetët e Parlamentit qëndruan në stolat e tyre dhe brohoritën kur u bë njoftimi – por 70 % e njerëzve janë myslimanë, 20 % katolikë ortodoksë dhe vetëm 10 % katolikë romakë. Prandaj, është e natyrshme që një trashëgimtar mysliman të favorizohet.

Mbreti Zog është, për mendimin tim, një nga punëtorët më të zellshëm në Evropë. Ai ka një personazh të përfaqësuar si një figurë të vetmuar në pallatin e tij, i cili telefonon në hotelet e Tiranës për të parë nëse ka vizitorë britanikë apo amerikanë dhe i shtyn ata që të humbin kohën me të duke luajtur letra. Por, siç u ankua sekretari i tij privat, Mbreti Zog nuk ka kohë të luajë letra.

Sido që të jetë, legjenda shpërthen menjëherë sepse Zogu nuk flet anglisht, megjithëse është një gjuhëtar i mirë, dhe përveç shqipes flet edhe gjermanisht, frëngjisht, turqisht dhe serbo-kroatisht. Por ai ka një mendim të lartë për Anglinë dhe gjithçka angleze, dhe ka dërguar dy mbesat e tij në një shkollë afër Ascot.

Në orët e tij të kufizuara të kohës së lirë ai është një lexues i shkëlqyer, historia është tema e tij e preferuar. Ai është i etur për fitnesin fizik, ka një gjimnaz të vogël në pallatin e tij modest dhe luan tenis energjikisht. Ai është një kalorës i shkëlqyer dhe shpesh shihet duke galopuar në kodrat pas Tiranës.

E gjeta të qetë, por plot vitalitet dhe energji, serioz në mendje, por me një shkëndijë humori të mirëpritur. Nuk e pashë kurrë përveçse të veshur mirë — ai punëson një rrobaqepës të famshëm vjenez. Ai preferon rrobat e thjeshta sesa uniformën, por i mban të dyja mirë. Ai jeton shumë thjesht dhe jeta e tij oborrtare ka një minimum sfilitjeje, siç i ka hije mbretit të një toke malësorësh.

Në Europë flitet lirshëm se Zogu e ka shitur veten në Itali, se ai nuk është më shumë se kukulla e Musolinit. Kjo nuk është e vërtetë. Vendi i tij ishte i prapambetur dhe primitiv dhe Zogut i duheshin para për zhvillimin e tij. Britania dhe Franca nuk ishin të interesuara, pasi kishin njohur “interesat e veçanta” të Italisë në Shqipëri. Kandidati tjetër i vetëm i mundshëm ishte Jugosllavia, e cila nuk kishte para dhe ishte armiku i trashëguar i Shqipërisë.

Që nga viti 1929, Shqipëria ka marrë hua 150.000.000 franga ari nga Italia, një shumë kolosale për një vend kaq të vogël ku shpenzimet dhe të ardhurat totale buxhetore arrijnë vetëm në 18.000.000 franga ari në vit.

Fitimet ekonomike të Italisë kanë qenë të parëndësishme; Bilanci i saj tregtar është i pafavorshëm dhe përbën vetëm 25 % të tregtisë së Shqipërisë. Rastësisht, Shqipëria është një nga vendet e pakta me të cilat bilanci tregtar i Britanisë është i favorshëm, eksportet britanike janë në vlerën 1.400.000 franga ari dhe importet vetëm 58.000.

Italia, është e vërtetë, ka monopolin e furnizimeve të Shqipërisë me naftë, gjë që një ditë mund të jetë e rëndësishme. Megjithatë, përparësia e saj kryesore është strategjike. Ndikimi në Shqipëri siguron kontrollin e Adriatikut dhe përbën një kërcënim ushtarak për Jugosllavinë.

Sipas meje Zogu është një patriot i zellshëm, i gatshëm të përdorë ndihmën e huaj për të zhvilluar vendin e tij, por shumë xheloz për pavarësinë e tij. Një brez më parë, Shqipëria ishte një mburojë (relike) e kohërave mesjetare. I vetmi ligj në vend ishte ai i Lekës (Lekë Dukagjinit), Moisiut shqiptar i pesë shekujve më parë. Ligji i tij pretendohej se ishte themeluar mbi nderin, por përfshinte tiparet më të këqija të gjakmarrjes, që rrënuan Shqipërinë për breza të tërë. Shpejtësia me të cilën ligji i Zogut ka zëvendësuar ligjin e Lekës është e jashtëzakonshme.

Në luginat e egra të veriut, zakonet e vjetra shqiptare vazhdojnë. Çdo pjesëtar i fisit mban pushkën e tij dhe Zogu siguron shoqërim të armatosur falas për udhëtarët e huaj. Nuk pashë nevojë për një masë të tillë paraprake në të gjitha shëtitjet e mia, sepse fisi shqiptar është miqësor dhe mikpritës. Më tej, një xhandarmëri efikase i ka hequr domosdoshmërinë hakmarrjes personale.

Italianët projektuan rrugët dhe stërvitën ushtrinë e tij, por për xhandarmërinë e tij Mbreti Zog rekrutoi një forcë britanike nën drejtimin e Sir Jocelyn Percy – një koleksion i shkëlqyer oficerësh që kishin luftuar piratët kinezë dhe grabitqarët Pathan-ë.

Korrupsioni turk është fshirë dhe tani ka drejtësi në vend. Jo se fisi shqiptar i shkon drejt ligjit. Zogu nuk e ka nxituar historinë dhe kryefamiljari apo kryetari i klanit (fisit) është ende një njeri me pushtet. Në luginën e Matit pashë mbledhjen e këshillit vendor. Ajo u mbajt në ajër të hapur, nën një pemë, në modën e Witenagemot-it tonë. Aty burrat sollën ankesat e tyre dhe pranuan gjykimin e pleqve të luginës.

Reformat materiale të Zogut kanë qenë të gjera. Ai e gjeti vendin e tij pothuajse analfabet dhe ka ndërtuar tashmë 622 shkolla. Inxhinierët italianë planifikuan 1600 milje rrugë tashmë të përfunduara, por forca punëtore u furnizua në vend – shumë shqiptarë duhet t’i japin shtetit dhjetë ditë punë çdo vit, ose të paguajnë dikë tjetër që ta bëjë atë për të. Nuk ka hekurudha në vend, por shërbimi ajror është jashtëzakonisht efikas për një tokë sa madhësia e Uellsit.

Vetëm një trim mund të jetë mbret i një toke primitive si Shqipëria. Zogut I i janë bërë dy atentate për ta vrarë – një herë shambelani i tij iu vra në krah. Ka pasur rebelime periodike kundër sundimit të tij, zakonisht të udhëhequra nga udhëheqës xhelozë.

Një festë kombëtare u mbajt më 27 prill për nder të dasmës së tij me “Trëndafilin e Bardhë”, konteshën e bukur Geraldinë Apponyi të Hungarisë, nëna e së cilës ishte një amerikane. Edhe palët hakmarrëse të gjakmarrjes ekzistuese i harruan urrejtjet e tyre në periudhën e gëzimeve.

THE CHRISTIAN SCIENCE MONITOR (1927) / DIALOGU I VEÇANTË I AUTORIT TË LIBRIT “TWO VAGABONDS IN ALBANIA” ME DJALOSHIN SHQIPTAR NIKO PAPAJANI

July 6, 2023 by s p

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 6 Korrik 2023

“The Christian Science Monitor” ka botuar, të premten e 17 qershorit 1927, në faqen n°11, dialogun e veçantë të autorit të librit “Two Vagabonds in Albania — Dy vagabondë në Shqipëri” asokohe me djaloshin shqiptar Niko Papajani, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Në Shqipëri — një dialog

Burimi : The Christian Science Monitor, e premte, 17 qershor 1927, faqe n°11

Po skicoja (vizatoja) poshtë mureve të kalasë, duke bërë një kompozim paraprak të qytetit poshtë meje me çatitë e kuqe dhe minaret e tij. Lugina matanë ishte në arabeskë me lumin dhe shpina e madhe e Tomorit shtrihej larg. Shkollari u afrua, ai ishte një djalë shtatëmbëdhjetë vjeç i shkolluar në Kolegjin Misionar Amerikan të Selanikut.

Djaloshi: “Mirëmbrëma, zotëri, a mund të prezantohem? — Niko Papajani; babai im është kryetar komune. Çfarë jeni duke bërë?”

Unë: “Unë jam duke bërë një vizatim, siç mund ta shohësh.”

Djaloshi: “E shoh. A është për hartën, supozoj?”

Unë: “Jo, nuk është për një hartë. Është një vizatim (imazh).”

Djaloshi: “E kuptoj. Ju do të përfaqësoni qytetin. Edhe unë kam bërë një vit vizatim inxhinierik në Kolegjin e Selanikut.”

Unë: “E shkëlqyeshme!”

Djaloshi: “Dhe ky vizatim — për çfarë është?”

Unë: “Është për ta vënë në një libër. Do të shkruajmë një libër për Shqipërinë dhe vizatimi (imazhi) do të vendoset për të treguar se si duket Berati.”

Djaloshi: “Faleminderit, zotëri. Shqipëria ka kohë që ka nevojë për mbrojtës fisnikë.”

Unë: “Libri nuk është një libër propagande; do të jetë thjesht një libër udhëtimi.”

Djaloshi: “Oh, zotëri, bëjeni poetik.”

Unë: “Ne nuk shkruajmë poezi. Ne shkruajmë atë që është e vërteta ashtu siç mund ta shohim.”

Djaloshi: “Oh, zotëri, ju lutem, bëjeni atë poetik. Çfarë jemi ne pa shkëlqimin e poezisë? Të dëbuarit e përbuzur.”

Unë (nën zë): “Bunkum.”

Djaloshi (pas një pauze në të cilën hodha disa rreshta): “A mund të ju pyes, zotëri, nëse librat tuaj janë të vulosur nga Ministri i Arsimit?”

Unë: “Nuk mund të them se ministri i Arsimit, me sa di unë, ka shprehur një miratim të tillë publik për punët tona. Pse pyet?”

Djaloshi: “O zotëri, mendoj se një shqiptar do të lexonte çdo libër që nuk ishte i certifikuar nga Ministri i Arsimit.”

Unë (për fat të keq): “Ne nuk mund ta pretendojmë këtë nder.” (Shkëlqyeshëm): “Por kopjet janë paraqitur në Muzeun Britanik.”

Djaloshi: “Ah, kjo do të jetë alternativa juaj. Do të më pëlqente, pra, të lexoja librat tuaj.”

Unë: “Tani, kam menduar për një çështje të vogël. Më duket se ajo që i duhet Shqipërisë është një prodhim i mirë i leximit të përgjithshëm të lirë: trillime, gjëra të përditshme, të përkthyera dhe të botuara me çmim të ulët, tregime dhe të gjitha ato lloj gjërash, të nxjerra pothuajse si një gazetë për t’i dhënë masës së njerëzve një ide të shpejtë, të lehtë dhe të përgjithshme të zakoneve të Evropës. Tani, më bëri përshtypje se një qëllim i tillë do të ishte i mirë që një ose dy nga ju djem të rinj të arsimuar ta merrnin: shumë më i dobishëm, në realitet, sesa politika”.

Djaloshi: Zotëri, jam dakord me ju. Unë vetë kam bërë tashmë një përkthim të ‘Hamletit’. Megjithatë, ai ende nuk është botuar. Por në një gjë e keni gabim: ne kemi tashmë shumë përkthime të librave të shkëlqyer; ekziston, për shembull, një version i shkëlqyer i ‘Othello’-s, i bërë nga peshkopi i mirë, imzot Fan Noli.

Unë: “Zot na ruaj! Nuk e kisha fjalën për Shekspirin apo ndonjë gjë të tillë.”

Djaloshi (i vërenjtur): “Megjithatë, zotëri, mund të ju them se ne shqiptarët e konsiderojmë zotin Shekspir si një autor shumë të mirë.” — Jan dhe Cora J. Gordon, në “Two Vagabonds in Albania — Dy vagabondë në Shqipëri.”