Prof. Shefkije Islamaj/

FJALORI LATINISHT – SHQIP I FRANG BARDHIT

Fjalor i madh apo fjalor i vogël?

(Shkrim i botuar në veprën “Frang Bardhi – 400 vjetori i lindjes”, përmbledhje punimesh nga Sesioni shkencor i mbajtur në Institutin Albanologjik më 23 nëntor 2006, botuar më 2007 dhe në veprën: Shefkije Islamaj “Gjuha dhe identiteti”, Toena, Tiranë 2008, f.155.)

Për historinë e kulturës shqiptare, për historinë e shqipes së shkruar, për historinë e leksikografisë shqipe, vepra gjuhësore e fetare e zadrimorit, Frang Bardhi, përbën një ndihmesë me rëndësi të madhe për gjuhësinë shqiptare, që i ka siguruar autorit pavdekësinë. Leximi dhe rileximi i veprës së tij provon se çdo gur që hidhet në ndërtesën e kulturës shqiptare mbetet aty, i palëkundshëm, për të vërtetuar më shumë se vetëm vijimësinë e kësaj kulture nëpër kohë.

Frang Bardhi është autori i fjalorit të parë në historinë e

leksikografisë shqipe, i Fjalorit latinisht-shqip (1635), vepër e rëndësishme e gjuhësisë shqiptare, autori i “Apologjisë” për Skënderbeun (1636), polemikë kjo në mbrojtje të prejardhjes së Skënderbeut, vepër e rëndësishme për letërsinë shqiptare dhe autori i disa relacioneve dërguar autoriteteve fetare në Vatikan – të gjitha këto dokumente me rëndësi të konsiderueshme historike.

Vepra kryesore e tij konsiderohet Fjalori.

Fjalori latinisht-shqip i Frang Bardhit, siç dihet, u botua më 1635 në Romë nga Propaganda Fide. Fjalori doli si fryt i klimës së krijuar nga Reforma Protestante në Evropë, e cila, kishte nxitur e kishte gjallëruar zhvillimin e shumë gjuhëve e traditave letrare vendase të shumë popujve të Evropës, rrjedhimisht kishte nxitur

edhe shfaqjen e librave fetarë shqip. E gjithë veprimtaria e shekujve XVI, XVII duhet të shihet si rrjedhojë e kësaj reforme.

Studimet e bëra për veprën e Frang Bardhit kanë hedhur dritë në shumë anë të saj, megjithatë gjithmonë mbetet diçka e pathënë. Në këtë shkrim të shkurtër do të vështrohet edhe njëherë Fjalori i Frang Bardhit – fjalor i vogël me vëllimin, por i madh me kuptimin, i madh në nismën e leksikografisë shqipe, deri atëherë me vetëm një listë fjalësh të udhëtarit Arnold Von Harfi (1496) dhe një listë fjalësh shqip-italisht të Pjetër Mazrekut (1633), dy

vjet para se të botohej Fjalori i Bardhit. Vështrimi ka për qëllim të shtrojë çështjen nëse fjalori mund të konsiderohet i madh apo i vogël gjithnjë në raport me kohën e rrethanat kur u hartua ai.

Fjalori ka 240 faqe, përmban afro 5000 njësi në gjuhën latine dhe 2500, më saktësisht 2492 fjalë shqipe, prej të cilave, sipas studiuesve të gjuhës së tij, 1300 janë fjalë autoktone, dhe është fjalori i parë në gjuhësinë e në leksikografinë shqipe. Leksiku i fjalorit është kryesisht leksiku i gjuhës kishtare, ndërsa përkatësia dialektore është gegërishtja me afri të konsiderueshme me shkodranishten. Fjalori ka këtë strukturë: Kushtesa në gjuhënlatine, Parathënia shqip, Vlerësimi i Markus Skurës në latinisht, Leja për botim në latinisht, Alfabeti i gjuhës shqipe, Katër poezi kushtuese të klerikëve bashkëkohës, në latinishte, Fjalori dhe Shtojca. Fjalori ka përcaktuesin latinisht-shqip, por shpjegimet brenda tij jepen edhe në italisht e turqisht, ndonjëherë edhe në sllavisht. Kjo dëshmon se autori kishte përgatitje të formuar gjuhësore e profesionale të nevojshme për hartimin e fjalorit.

Fjalori nuk ka karakter shpjegues, megjithëse jo rrallë hetohet një përpjekje për shpjegime, kryesisht, të shkurtra. Kështu krahas leksemave jepen edhe përdorimi i tyre me togfjalësha. Fjalori përmban edhe një shtojcë me lëndë gjuhësore: emra të të dy gjinive, emra farefisnie, emërvende qytetesh e kështjellash kryesore të Shqipërisë, parafjalë, pasthirrma, mënyra

përshëndetjeje, proverba dhe tekste të tjera gjuhësore.

Fjalori është shkruar me alfabet latin.

Në vija të trasha ky është fjalori që mban përcaktorin e të parit fjalor në gjuhësinë shqiptare dhe e gjejmë pothuajse në çdo tekst shkollor tonin.

Numri i studiuesve që do të shkruajnë për Fjalorin latinisht-shqip të Frang Bardhit nuk është i vogël. Studimi i fjalorit nis me parathënien e hollë paraqitëse të Mario Rokut, për të vazhduar me studimin e Gaetano Petrotës në gjuhën italiane, pason me

studimet e Injaz Zamputit, Aleksandër Xhuvanit, Eqrem Çabejt, Kolë Kamsit, Kolë Ashtës, Pashko Gecit, Justin Rrotës, Xhevat Lloshit, për t’u plotësuar edhe me shkrimet shkencore e shkollore të Dhimitër Shuteriqit, me studimet e Mahir Domit, Shaban Demirajt, Idriz Ajetit, Besim Bokshit, Rexhep Ismajlit, Seit

Mansakut, Anila Omarit, Bardhyl Demirajt, Ragip Mulakut, e të autorëve të tjerë. Edhe autorë të huaj si rumuni Demetre Macrea, pastaj Ksilanderi, Franc Bopi, Gustav Majeri, Robert Elsie do të shprehin mendime e qëndrime të vlefshme për fjalorin. Në këtë vazhdë vlen të përmendet edhe studiuesi i palodhshëm Kolë Ashta për botimin e leksikut historik të shkrimtarëve të vjetër në disa vëllime, përshirë këtu edhe leksikun e Bardhit të botuar në vëllimin III. (1)

Punë të vlefshme në studimin e veprës së Frang Bardhit e konsideroj së fundi veprën Frang Bardhi dhe relacionet e tij të Tonin Çobanit (2) dhe përkthimin në anglishte të relacionit të tretë të Frang Bardhit nga Robert Elsie “Mbi Zadrimën dhe zadrimorët”

(“A description of Zadrima, 1641”). (3)

Studimet e bëra jo vetëm për Frang Bardhin, po në përgjithësi studimet për shkrimtarët e vjetër, duke pasur parasysh në radhë të parë studimet e Eqrem Çabejt, por gjithsesi edhe studimet e tjera të studiuesve shqiptarë e të huaj, kanë krijuar një bazë

mbështetëse të qëndrueshme që studimet për autorë e vepra të veçanta të traditës së hershme shkrimore të shqipes të thellohen edhe më tej. Për studimin e Fjalorit të Frang Bardhit një ndihmesë të çmueshme na sjell Leksiku i Frang Bardhit i Kolë Ashtës, sepse me të shtohen mundësitë që këtij fjalori t’i bëhen edhe studime të tjera kritike çfarë i ofron e i meriton ai. Vepra e Frang Bardhit edhe më tej pret syrin e mprehtë të studiuesit gjuhëtar dhe jo vetëm të atij, sepse vazhdojmë të mos kemi një studim të plotë të

gjuhës së tij me kritere të rrepta tekstologjike shkencore ndonëse janë për t’u vlerësuar shumë edhe studimet e bëra deri sot për të.

Fjalori i Frang Bardhit duhet të vazhdojë të studiohet nga ana historiko-kulturore, sepse vepra e tij nuk kreu vetëm misionin e tij pragmatik, duhet të vazhdojë të studiohet edhe nga ana gjuhësore, sepse ofron këndvështrime më të gjera se ç’na paraqiten deri sot në studimet tona bardhiane. Leximi historiko-kulturor i Fjalorit të Bardhit nuk duhet të ketë përqendrime vetëm në planin gjuhësor-historik, por duhet të shihet edhe në ballafaqimet, konfrontimet dhe krahasimet me lëvizjet e mëdha historike evropiane, duke mos u konsideruar i shkëputur prej tyre, as edhe vetëm si pikë referimi historik për studimet filologjike të autorëve të tjerë të mëvonshëm, ndërsa studimet gjuhësore duhet

të drejtohen kah analiza më të holla intertekstuale. Vetëm kështu mund të nxirren përfundime të plota, të drejta dhe me vlerë për autorin dhe veprën e tij dhe për historinë e gjuhës dhe historinë e letërsisë shqipe.

Me gjithë studimet e bëra vazhdon të mbetet dilema nëse Fjalori i Frang Bardhit është i madh apo i vogël, natyrisht i vështruar në raport me kohën. Studiuesit e Fjalorit të Frang Bardhit, historianë të gjuhës e leksikografë, vazhdojnë të shprehin mendime të

ndryshme. Disa e quajnë fjalor të madh e të pasur për kohën, megjithatë të shumtët mendojnë se fjalori është modest.

Lejohem të them se Fjalori i Frang Bardhit është më modest se ç’e lejonin kushtet brenda e jashtëgjuhësore të shqipes së shekullit XVI. Është i tillë sidomos nëse vështrohet i ballafaquar

me zhvillimet leksiko-grafike të kohës, nëse kihet parasysh përgatitja e mirë e supozuar intelektuale e autorit dhe mundësitë që do të mund t’ia ofronte shqipja e kohës së tij.

Tumir mendimin e atyre studiuesve që mendojnë se Fjalori i Frang Bardhit është një fjalor i vogël dhe modest edhe në raport me kohën e rrethanat kur u botua, edhe në raport me tregues të tjerë që na shpërfaqen duke e parë më gjerë çështjen. Por, është e vërtetë, po kështu, se Fjalori i Frang Bardhit del më i mirë se thuaja të gjithë fjalorët e leksikografisë shqipe të botuar përkëtej deri në gjysmën e shekullit XIX, duke filluar prej “Fjalorit shqip-italisht” të Nilo Katalanos të vitit 1694, që ruhet në bibliotekën Det Konligen të Kopenhagës, Fjalorit, po kështu, italisht-shqip, të Da Leçes të vitit 1702, që ruhet në Arkivin e Propagandës Fide, Fjalorit të Nikollë Ketës të vitit 1763, Fjalorit greqisht-arumanisht-shqip të Teodor Kavaliotit e deri te Fjalori shqip-gjermanisht dhe gjermanisht-shqip i Hanit i vitit 1854 (4), por larg nga fjalorët dy e më shumë gjuhësh të hartuar e të botuar asokohe në gjuhë të tjera.

Pse e them kështu?

Them kështu në radhë të parë për arsyen se në shek. XVI e XVII, nën ndikimin e reformave të Martin Luterit, janë botuar një numër i madh fjalorësh në gjuhë të ndryshme, t’i quajmë kushtimisht gjuhë të mëdha e të vogla, ose fjalorë të gjuhës latine përballë gjuhëve të tjera, për arsyet e motivet që janë botuar edhe

në shqipen veprat e Gjon Buzukut, të Lekë Matrangës, të Pjetër Budit, të Frang Bardhit e të Pjetër Bogdanit. Shumica e fjalorëve të botuar asokohe janë dukshëm më të pasur në përmbajtje, në makrostrukturën e në mikro-strukturën e tyre. Duke ndjekur më shumë kureshtjen për ilustrim po përmendim se sipas

Enciklopedisë së gjuhës të Dejvid Kristëll në vitin 1499 është botuar Fjalori latinisht-anglisht i Riçard Pinsonit, në vitin 1539 i Robert Etjenit frëngjisht-latinisht, që të dy këta fjalorë dukshëm më të mëdhenj se fjalori që po e shfletojmë, ndërkaq në vitin 1606 francezët tashmë kishin fjalorin e parë sistematik të gjuhës të Zhan

Niko-s me titullin “Thresor de la langue francoyse” e holandezët fjalorin e madh të gjuhës të autorëve Kovarubijas dhe Orostos që më 1511.(5) Mund të mendohet se kjo është fare e natyrshme, sepse këto gjuhë edhe asokohe ishin gjuhë të kulturave të zhvilluara.

Prandaj po sjell një fjalor tjetër të një gjuhe me shumë më pak folës dhe të një kulture me një zhvillim më modest në raport me gjuhët në fjalë – Fjalorin latinisht-sllavisht të kroatit Jakov Mikal, të quajtur “Blago jezika slovinskog”, botuar më 1651, 16 vjet pas botimit të fjalorit të Frang Bardhit. (6) Fjalori ka 864 faqe e 25.000 zëra, d.m.th. katër herë më shumë zëra se Fjalori i Frang Bardhit.

Por, natyrisht mund të gjenden edhe fjalorë të tjerë dygjuhësh me vëllim sa ose përafërsisht sa fjalori i Bardhit, siç është fjala vjen Fjalori gjermanisht-latinisht i Wörter Büchlein-it, i shtypur në vitin 1722 me 6000 zëra.

Argumentet që jepen në të shumtën e herës si këto në vijim se – fjalori ka karakter thjesht praktik, se fjalori i destinohet një përdorimi të veçantë të gjuhës dhe një shtrese të caktuar përdoruesish, se harresa eventuale e gjuhës shqipe nga ana e Frang Bardhit për shtatë vjet mungese nga vendi, se mosnjohja e shkrimeve të tjera të kohës nga ana e Bardhit, më në fund edhe mungesa e fjalorëve të tjerë në shqipen, mund të kenë luajtur rol në numrin përgjysmë më të vogël të zërave shqip nga ata të gjuhës latine – duhet të merren me rezervë.

E para, nuk duhet të harrojmë se fjalorët në fillimet e tyre kanë pasur kryekëput qëllim praktik. Jo rastësisht të gjithë fjalorët e parë ose kanë qenë lista fjalësh të dy a më shumë gjuhëve, fjalorë dy a më shumë gjuhësh, ose fjalorë shpjegues të fjalëve të

panjohura siç ka qenë, fjala vjen, fjalori i Protagorës, i shekullit V p. e. së re me fjalë të panjohura nga poemat e Homerit. Fjalori i parë i shtypur dygjuhësh mban datën 1499 dhe është fjalor italisht-latinisht i botuar në Venecia. Karakter të tillë praktik dhe destinim për përdorues të kufizuar kanë shumica e fjalorëve të

botuar në kohën e Frang Bardhit.

Studimet e Eqrem Çabejt e të tjerëve pranë tij, dëshmojnë se shqipja e viteve të Frang Bardhit, ashtu si edhe e gjithë shekujve dëshmues të shkrimit të shqipes duhet të ketë qenë shumë më e

pasur se ç’na del në Fjalorin e Frang Bardhit e në veprat e tjera të para e të pasrendësve të tij. Kolë Ashta na sjell pasqyrën e fjalorit të autorëve tanë prijatarë dhe në këtë pasqyrë na del se “Meshari” i Gjon Buzukut përmban 2127 fjalë, vepra e Lekë Matrangës 532 fjalë, veprat e Pjetër Budit – 2216, Fjalori i Bardhit – 2492 fjalë, ndërkaq “Çeta e profetëve” 2720 fjalë. (7) Siç vërehet, rritja e leksikut

prej autorit në autor është tepër e papërfillshme, ndërkaq largesa kohore prej vitit 1555 deri te fundi i shekullit XVII, kur botohen veprat e Bogdanit është relativisht e madhe – afro 150 vjet, kohë e mjaftueshme që të shënonte megjithatë një zhvillim e pasurim të leksikut të shqipes. Diferenca prej vetëm 200 fjalëve qëndron midis Frang Bardhit e Pjetër Bogdanit në të mirë të këtij të fundit.

Duke e ditur faktin se Frang Bardhi ka njohur katër gjuhë që dalin në fjalor, duke i parë relacionet e tij që ka dërguar në drejtim të Vatikanit dhe, sidomos, duke e parë erudicionin e zhdërvjelltësinë e tij gjuhësore e shprehëse në Apologjinë për Skënderbeun, s’ka si të mos na shkojë mendja se fjalori është

hartuar me ngut e me pretendime të ngushta. Edhe vetë autori me keqardhje thekson në parathënien se “duke pasur ditë e përditë, e duke sjellë ndërmend të dashurit e mi, mbasi hyra në

kolegj, se me çfarë libri do të ndihmoja, në njërën anë gjuhë tonë, që po humbet e që po bastardhohet sa më tepër që po kalon koha,

por edhe më fort për t’iu ndihmuar gjithë atyre që janë nën urdhrin e Zotit e të shenjtes kishë katolike, e s’dinë gjuhën latine, … m’u duk fort mirë të marr e të përkthej nga gjuha latine në gjuhën shqipe një fjalor, i cili s’është gjë tjetër, veçse një libër që ka në vete disa fjalë e emra që gjinden në këtë pjesë të botës..”. Frang Bardhi e thotë qartë se me këtë fjalor nuk ka pasur pretendime të përfshijë, natyrisht me mundësitë që ka pasur, pasurinë leksikore të shqipes së asaj kohe,

se hartimi i tij ka pasur për qëllim vetëm “të ndihmoja, në njërën anë gjuhën tonë” dhe “gjithë atyre që janë nën urdhrin e Zotit e të shenjtës kishë katolike, e s’dinë gjuhën latine”.

“Kur e përktheva m’u duk i vogël” e thotë Frang Bardhi, ashtu siç ishte në të vërtetë, dhe siç e dinte edhe vetë ai mirë. Edhe vetë mosribotimi i tij në të gjallë të tij, me gjithë kërkesat që dëshmohen, e provon këtë, ashtu siç mund ta dëshmojë të kundërtën, ndoshta jeta e shkurtër e Frang Bardhit tonë të madh

për ta pasuruar e për ta përsosur atë. Ai kishte mundësi e përgatitje intelektuale, sigurisht edhe gjuhësore, për një ndërmarrje më serioze leksikografike, por historia njerëzore shpesh shkon në vijën që nuk dëshirohet duke sjellë dëme edhe jashtë saj – në jetën shoqërore të kombit.

Vazhdon të mbetet pyetja – nëse, vërtet, të ketë qenë shqipja aq modeste sa duket në fjalorin e Frang Bardhit e në veprat e prijatarëve tanë?

Mund të nxirret një përfundim hipotetik, nëse nuk merren parasysh faktorë të tjerë jashtëgjuhësorë – se varfëria në sasi e leksikut në fjalorin e Frang Bardhit, ashtu si përgjithësisht në shkrimet tona të shekujve XVI, e XVII, është paracaktuar nga karakteri dhe qëllimi i shkrimeve.

Edhe latinishtja në fjalor na del e rrudhur. Fjalori i tij latinisht-shqip dhe Apologjia për Skënderbeun provojnë se Bardhi ka njohur mirë gjuhën italiane dhe sigurisht edhe latinishten. Mund të lidhet edhe ky fakt me qëllimin a destinimin e fjalorit?

A ka pasur Frang Bardhi gjedhe leksikografike për fjalorin e tij? Sigurisht se ai ka njohur shumë të tillë, por sipas asaj që dimë dhe që na ofron Dhimitër Shuteriqi, autori ynë ka pasur një pikëmbështetje. Sipas tij, te Bartolome Zaneti, në Romë më 1622, u shtyp një “Fjalor italisht-greqishte e re”, vepër e Gjirolamo Germanosit, për nevojat e misionarëve të Vatikanit në ishujt e Greqisë. Autori është italian. Shuteriqi në “Shkrimet e vjetra shqipe në vitet 1332-1850” nuk sjell numrin e fjalëve që ka ky fjalor dhe as shënime të tjera për të parë se cilat janë ngjashmëritë midis këtyre fjalorëve. Ndërkaq, Engjëll Sedaj në parathënien e Fjalorit të Frang Bardhit, lë mundësinë që Frang Bardhi së pari duhet ta ketë pasur si pikëmbështetje Fjalorin pesëgjuhësh (latinisht-italisht-gjermanisht-dalmatish-hungarisht (“Dictionarium quinque nobilissimarum Europae linguarum, Latinae, Italicae, Germanicae, Dalmaticae et Ungaricae” Veneci 1595), të prijësit të leksikografisë kroate, Faust Vrançiq (1551-1617), për faktin se tri nga gjuhët e këtij fjalori i ka njohur edhe Frang Bardhi. (

Kjo nuk do të thotë se Bardhi nuk ka njohur edhe fjalorë të tjerë të ngjashëm, botime të kohës. Duke jetuar në Romë, kjo ka qenë shumë e mundshme. Të kujtojmë se “Historia e Skënderbeut” e Marin Barletit vetëm gjatë shekullit XVI njeh përkthime në shumë gjuhë. Rrethanat shoqërore e ekonomike nuk dalin pengesë për përhapjen e librit aq sa e kujtojmë ne. Rrethanat në tokat shqiptare sigurisht kanë qenë krejtësisht të tjera, ndryshe nuk mund të arsyetohej gjendja që na del në shumë fusha të jetës, rrjedhimisht edhe në hartimin dhe botimin e librit shqip.

Edhe fakti i sjellë në studimet tona se Frang Bardhi me gjasë nuk i ka njohur shkrimet e parakohës së tij dhe të kohës së tij, ose, më në fund, edhe ekzistencën e ndonjë vepre tjetër që mund të zbulohet ndërkohë, mund të jenë argument i qëndrueshëm arsyetues, por në ç’masë – kjo është një çështje që vetëm mund të paragjykohet.

Vështirësitë për t’u njohur puna e tjetrit në trojet shqiptare të asaj kohe shpjegohen edhe me faktin se Fjalorin e Frang Bardhin nuk e përmend Pjetër Bogdani, nuk dihet nëse e ka njohur, ndonëse gjithnjë sipas Shuteriqit, fjalorin e Frang Bardhit e kanë njohur P.M. Parrino (“Sciambra, Lettere di De Rada” (12) dhe

Evstrat Vithkuqari, por nuk e dimë nëse edhe jashtë Shqipërisë, hiq Ballkanin, të ketë qenë një situatë e këtillë. (9)

Siç e thashë më lart, përkthimi i “Historisë së Skënderbeut” të Marin Barletit në shumë gjuhë përgjatë shekullit të tij na çon në përfundime të

tjera.

Numri i vogël i autorëve, shkrimet e të cilëve mbajnë vulën e shekullit XVII, mungesa e shkrimeve të tjera të kësaj kohe, të përmasave të këtilla ose të ngjashme, më në fund edhe mungesa e fjalorëve të tjerë të kësaj kohe, japin një përcaktim tjetër për këtë vepër, si rrjedhojë e kësaj edhe mundësia fare e vogël e

identifikimit të një norme gjuhësore të atëhershme, për çka vështirësohet shumë përcaktimi i saktë i gjuhës së Fjalorit – nëse dhe sa i shmanget ajo ligjërimit gjuhësor të kohës, në të vërtetë normës gjuhësore. Kjo vështirësi nuk i lë pa të meta studimet për gjuhën e Frang Bardhit, ashtu si edhe për shkrimtarët e tjerë të

traditës sonë të hershme shkrimore.

Mund të nxjerrim përfundimin se fjalori si çdo fjalor tjetër me karakter thjesht praktik dygjuhësh është një fjalor pa pretendime të mëdha. Kjo nuk përjashton mundësinë që ai të ketë edhe karakterin e një fjalori normativ për kohën. Në fjalor ana krijuese e autorit është privuar shumë, madje mund të thuhet se del mjaft e thjeshtëzuar, por ky konstatim nuk na lejon të sjellim gjykimin @për përgatitjen kulturore, gjuhësore të autorit, sepse ‘Apologjia” e tij për Skënderbeun do të sjellë para nesh një autor shumë elokuent, një autor erudit dhe një autor me ndjenjë e shije të hollë gjuhësore e estetike – e kanë çmuar të tillë studiuesit e veprës së tij, njohës të mirë të latinishtes.

Pavarësisht nga sa u tha, Fjalori i Frang Bardhit, me gjithë përcaktorin fjalor i vogël, me gjithë leksikun e kufizuar që përmban, për kuptimin që ka për leksikografinë shqipe mund të quhet fjalor i madh ose fillim i madh. Pavarësisht se fjalori del modest nga ana gjuhësore, fjalori provon se shqipja e shekulli 17-të

kishte arritur një shkallë zhvillimi, siç e paragjykojnë edhe studimet tona historike-gjuhësore, që ia mundësonte asaj edhe përdorimin jashtë atij përdorimit privat, përdorimin e saj si gjuhë kulture, si gjuhë libri – provë kjo e dëshmuar edhe te Gjon Buzuku e te Pjetër Budi, e dukshëm më shumë te Pjetër Bogdani.

Fjalori provon se këto 2492 fjalët që na sjell Frang Bardhi me këtë fjalor kanë rëndësi të madhe sot për historinë e gjuhës shqipe, për ndërtimin e shqipes historike; kanë rëndësi sepse dëshmojnë

dukuri fonetike të përgjithshme e të veçanta, dukuri morfologjike konservatore dhe risi në përvijimin e leksikut prej autorit në autor, veçori të fjalëformimit të shqipes dhe në këtë rrafsh janë bërë dhe mund të bëhen edhe më tej studime që do të ndriçonin probleme të shumta nga historia e shqipes me refleksione edhe për shqipen e sotme. Hetimi dhe zbulimi i strukturave konservatore gjuhësore të fjalorit, që nuk i janë përshtatur mekanizmave natyrorë dhe zhvillimit gjuhësor të shqipes, mbeten tash për tash kërkimet më frytdhënëse në këtë drejtim, ashtu siç mbeten të rëndësishme edhe hetimi i strukturave të lëvizshme tekstuale që janë zhvilluar në raport me vetë zhvillimin e gjuhës, edhe krahasimi me tekstet e botuara, rrjedhimisht edhe me fjalorët e botuar në gjuhën latine dhe në gjuhë të tjera, jo vetëm në atë kohë, por edhe më vonë.

Fjalori i Frang Bardhit, prandaj, duhet të shihet edhe më tej si dokument historik-gjuhësor, por edhe si monument. Fjalori është hartuar e botuar jo për të mbetur dokument, por për të kryer një funksion, ashtu siç kryen funksion çdo vepër e botuar.

Në këtë vështrim mbetet pa u thënë se Fjalori i Frang Bardhit, ashtu si përgjithësisht veprat e shkrimtarëve tanë të traditës, janë shkruar të nxitura nga dashuria për vlerat kombëtare–identitetin e gjuhën; nga vetëdija për rrezikun që i kanosej gjuhës në rrethanat e krijuara pas pushtimit osman; nga përgjegjësia intelektuale dhe, natyrisht, nga nxitja për të ruajtur identitetin fetar.

Fusnotat:

1. Kolë Ashta, “Leksiku historik i gjuhës shqipe”, III, Shkodër 2002.

2. Tonin Çobani, “Frang Bardhi dhe relacionet e tij”, Shkodër 2006.

3. Robert Elsie, “Mbi Zadrimën dhe zadrimorët” (“A description of Zadrima,

1641”), shih në internet: www.albanianhistory.net/texts/AH1641.html – 64k.

4. Të dhënat për këta fjalorë janë nxjerrë nga “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850” të Dhimitër Shuteriqit, Prishtinë 1978.

5. Dejvid Kristal, “Kembrička enciklopedija jezika”, Nolit, Beograd 1997, f. 108.

6. Jakov Mikal, “Blago jezika slovinskog”, 1651, sipas “Zbornik”, Matica

Hrvatska, Zagreb 2002.

7. Tomor Osmani, “Leksiku i autorëve të vjetër – mbështetje për fjalorin

historik të gjuhës shqipe”, në “Leksikografia shqipe, trashëgimi dhe perspektivë”,

Tiranë 2005, f. 282.

8. Fjalori i Frang Bardhit, Prishtinë 1983.

9. Dhimitër Shuteriqi, “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850” Prishtinë 1978, f. 69.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 9 Shkurt 2025

Revista finlandeze “EEVA” ka botuar, me 1 dhjetor 1935, në faqet n°10 – 11, shkrimin e gazetares Irja Spira për Ikbal Çikën dhe rolin e gruas shqiptare, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Motrat tona në Shqipëri

Për Evën, Irja Spira

Para disa vitesh ishte një telegram i shkurtër që më tërhoqi vëmendjen për ekzistencën e femrave shqiptare. Ky tregonte se si këto motrat tona të largëta kishin ngritur një kundërshtim kaq të fortë ndaj zyrtarëve shqiptarë dhe zotërinjve të “shoqërisë” në përgjithësi që kërkonin të martoheshin me gra të huaja, sa që parlamenti kishte ndërhyrë dhe kishte miratuar një ligj që ndalonte këtë stratagjem për çdo zyrtar, ligj që mbreti, i cili përndryshe ishte i angazhuar kronikisht në planet e martesës, dhe që për këtë arsye nuk hyri kurrë në fuqi.

Zot i shenjtë, mendova me vete, atje ka vetëm gra ! Dhe verën e kaluar, kur më duhej të shkelja nëpër fshatrat shqiptare, detyra ime e parë ishte t’i fusja në dylbi.

Por nëse meshkujt shqiptarë, e kam fjalën sigurisht për njerëzit e zakonshëm, që janë shumicë në çdo vend, nuk jetojnë jashtë, ose të paktën nuk e kalojnë pjesën më të madhe të kohës në udhëtim dhe rrugëve, atëherë seksi i bukur i këtij vendi ka një aftësi të mrekullueshme për të mbetur i padukshëm. Makina me të cilën unë dhe diplomati i ri shkuam me shpejtësi nga porti për në kryeqytet kalonte herë pas here pranë një krijese të mjerë me vello (ferexhe), por shoqëruesi im i ri kishte aq shumë gjëra interesante për të folur në atë moment sa as që vura re se krijesa që po kalonim ishte gruaja shqiptare që kërkoja.

Vetëm kur ishim në Tiranën e kuqërremtë, një diplomat më kapi për dore, duke më treguar me gisht një kafene parku që ndodhej në mes të qytetit, pranë bashkisë, ku një kamariere e re, e veshur me rroba të lehta lëvizte nga tavolina në tavolinë.

— Shiko, aty mund të shohësh një shqiptare. Gruaja ishte e mrekullueshme dhe qëndrimi i saj ishte princëror.

Lëvizjet e saj ishin fluide dhe të qeta. Fustani, i cili mbante shenjat e një gërshëre të mirë rrobaqepësi, i mbërrinte deri te kyçet e këmbës. Gjithashtu nuk kam parë kurrë një kamariere të mbante një tabaka kaq lart : në lartësinë e shpatullave, në pëllëmbën e dorës së djathtë, si një vazo.

Po atë mbrëmje u ula në atë kafene dhe së shpejti bisedova me këtë kamariere të bukur, e cila, sinqerisht, ishte si një devijim i kohës në mes të Tiranës mesjetare me xhamitë, pazaret, plisat dhe ferexhet e saj.

— Ah, zonja e hirshme flet gjermanisht !

Pasthirrma erdhi nga thellësia e zemrës sa nuk do të kisha nevojë për ndonjë shpjegim tjetër për të kuptuar se kamarierja e bukur e tipit grek në Tiranë ishte gjermane.

Ishte vetëm një hap i shkurtër për të arritur në përfundimin se në Shqipëri nuk kishte femra “fallxhore”. Edhe pse të gjithë me të cilët kontaktova gjatë gjithë ditës bënë çmos për të më shpjeguar se shqiptaret nuk kanë asnjë arsye për t’i pasur zili motrat e tjera evropiane në asnjë mënyrë : kur janë të pamartuara, asgjë nuk i detyron të bëjnë jetën morale, të vyshkur të një shërbëtoreje të vjetër; kur janë të martuara, kanë të drejtë t’u buzëqeshin pak të tjerëve sesa të dashurit të tyre dhe si një shenjë shumë e veçantë kulture, përmendej se në Shqipëri është një vajzë e re që është vërtet vajzë, në prag të zhdukjes.

Por pavarësisht gjithë këtyre historive, askush nuk dukej i gatshëm të më prezantonte me gruan, vajzat, motrat apo të afërmit e tjerë femra, për të cilat thuhej se të gjitha kishin udhëtuar në një vend të largët në atë kohë.

Nëse nuk do të kisha pasur mundësi të njihja Ikbal Çikën, gruaja shqiptare do të kishte mbetur një mister i përjetshëm për mua. Ikbal Çika është gazetarja e parë dhe e vetme në Shqipëri dhe gjithashtu gruaja e parë myslimane në vend që refuzon të mbajë ferexhenë. Ajo është një vajzë e vogël brune, plot energji, e cila në shikim të parë shihet se është shumë më e aftë me stilolaps sesa, le të themi, me gjilpërën.

S’kaloi shumë kohë, Ikbal Çika më shpjegoi se të gjitha gjërat që nuk më kishin thënë për gratë shqiptare ishin marrëzira. Megjithëse ligjet moderne shqiptare hapin dyert e pothuajse të gjithë sektorëve për gratë, ato nuk kanë të drejta politike – vendi po përjeton një regres të ngjashëm me atë të Turqisë dekada më parë, gjë që e bën të pamundur emancipimin e grave. Përveç mësueses dhe infermieres, në Shqipëri janë edhe disa nëpunëse civile, një mjeke, e cila noton në flori, sepse një mysliman paragjykues nuk lejon që gruaja apo vajza e tij të kontrollohen nga një mjek mashkull dhe më pas, Ikbal Çika. Këto femra shqiptare zakonisht janë rritur jashtë vendit, prandaj nuk janë “objekte” si femrat shqiptare në përgjithësi. Por ato nuk janë të mjaftueshme dhe as të pavarura sa për të krijuar një lëvizje të grave shqiptare. Disa burra, si Nebil Çika, vëllai i gazetares së vetme femër në Shqipëri, janë përpjekur t’i ndihmojnë për këtë, por edhe kështu lëvizja e grave shqiptare u mbyt që në fillimet e saj.

Nga i njëjti burim kam dëgjuar – e dija edhe më parë – se shqiptari është mendjemadh dhe nga mëndjemadhësia është i lumtur të martohet me një grua që ka studiuar. Por pas martesës, ai dëshiron që gruaja e tij të bëhet një “objekt” që nuk tregon shumë pavarësi në rrugëtimin e jetës së tyre së bashku.

Çfarë bën atëherë një shqiptare në shtëpi, pasi nuk shihet kurrë jashtë ? Jo të gjithë kanë fëmijë të vegjël për t’u kujdesur ose punë bujqësore – ju siguroj se një shqiptar mund t’i bëjë ato gjëra me duart e veta, pavarësisht nga vjetërsia e tij e devotshme. Në përrallat popullore shqiptare thuhet se dredhin cigare. Duhani shqiptar është i këndshëm për t’u pirë dhe i lirë për t’u blerë. Për tre marka finlandeze ju merrni njëzet cigare të ambalazhuara bukur dhe me aromë. Gratë e familjes kalojnë ditë dhe mbrëmje të gjata duke përgatitur këto cigare, plotësisht të pavetëdijshme se sa faktor i rëndësishëm janë ato në industrinë shqiptare të duhanit. Ndërkohë, kryefamiljari i së njëjtës familje ulet në pragun e derës, duke nxjerrë shtëllunga tymi nga llulla e tij besnike. Dhe, sigurisht, duke bekuar faktin që ai ka Kuranin për ta mbështetur, në emër të të cilit mund të endesh me dembelizëm në 1935 dhe të kalosh ditë vërtet parajsore…

Jeta e përulur e një gruaje shqiptare mund të mos jetë aq e patëmetë sa i duket një nordiku, por po, të dashur miq, gjëra të mrekullueshme duhet të ndodhin në tokë përpara se ëndrra jonë më e madhe të jetë të jemi shpëtimtarja e një burri shqiptar.

Nga Frank Shkreli/

Para disa ditësh në mjediset e Fondacionit të Përkujtimit të Viktimave të Komunizmit në Washington u zhvillua një dsikutim shumë i nevojshëm për martirët e komunizmit dhe për lirinë e fesë në përgjithësi, përfshir edhe viktimat fetare të komunizmit sllavo-aziatik në Shqipëri. Në të vërtetë, konferenca u hap me historinë e Kardinalit shqiptar Ernest Troshani- simbolit të gjallë të rezistencës etare kundër komunizmit – i cili mbijetoi mundimet dhe persekutimet e regjimit komunist të Enver Hoxhës. Frank Shkreli: Ndërsa në Washington kujtohen martirët e komunizmit, politikani britanik Andrew Rosindell jep mesazhin e tij në “vendin e dëshmisë dhe kujtesës” në Shkodër | Gazeta Telegraf

Përfaqësuesit e komunitetit shqiptar në Virxhinia kontribuan në këtë takim të rëndësishëm të pëkujtimit edhe të viktimave të komunizmit në Shqipëri duke informuar të pranishmit mbi fatin e keq të martirëve shqiptarë të tre feve nën komunizëm. Nuk jam i sigurt nëse ky diskutim në Washington u organizua në kuadër të përvjetorit famëkeq të 6 shkurtit të vitit 1967 kur Enver Hoxha mbajti fjalimin:”Revolucionarizimi i mëtejshëm i partisë dhe pushtetit” — fjalim ky me të cilin ai kishte njoftuar shqiptarët dhe botën se Shqipëria komuniste i shpallte luftë Zotit, ”ideologjisë fetare” dhe ”zakoneve prapanike”, duke e shpallur Shqipërinë, me ligj, kundër Zotit, vendi i parë dhe i vetëm ateist, në historinë botërore. Ky lajm i regjimit komunist të Enver Hoxhës u trajtua në atë kohë në median botërore të kohës gati si tragjikomik. Megjithse bota i kuptonte mirë pasojat e një vendimi të tillë, Tirana zyrtare as sot e kësaj dite nuk është e vetdijshme për pasojat e rënda që ky vendim i regjimit komunist shqiptar — pothuaj 60-vjet më parë — pati mbi shoqërinë shqiptare atëherë e as për pasojat që shihen edhe sot në fusha të ndryshme të jetës dhe veprimtarisë shqiptare, megjithse kanë kaluar 35 vjet nga shembja “zyrtare” e komunizmit.

Megjithëse shtypjet kundër fesë kishin filluar ç’prej vitit 1945, sidomos kalvari i Kishës Katolike dhe udhëheqësve të saj kishte qenë tepër i egër gjatë dy dekadave pas ardhjes së komunistëve në pushtet. Shumë prej klerikëve katolikë shqiptarë, por edhe të feve të tjera, myslimanë, bektashi dhe ortodoksë, u vranë ose vdiqën nën tortura të paimagjinueshme nëpër burgjet dhe kampet komuniste të regjimit hoxhist, nga viti 1945-1960. Numri i klerikëve të vrarë ose të vdekur nëpër burgje e kampe përqendrimi – bektashi, myslimanë, katolikë, dhe ortodoksë, nën torturat më çnjerëzore gjatë asaj periudhe — ndoshta nuk do të dihet kurrë. Deri më 1950-komunitetet fetare në Shqipëri ishin dobësuar aq shumë nga përndjekjet dhe vrasjet e klerikëve sa që nuk mund të flitej më për ndonjë veprimtari normale të atyre komuniteteve. Lidhjet me Vatikanin për udhëheqësit e Kishës katolike ishin shpallur kundër ligjit. E gjithë kjo ndërsa, në të njëjtën kohë, Kushtetuta e Shqipërisë garantonte lirinë e fesë dhe të ndërgjegjes. Kështu që në Shkurt të vitit 1967, kur diktatori Hoxha mbajti fjalimin kundër “influencave fetare” dhe “zakoneve prapanike”, influenca e feve në shoqërinë shqiptare pothuajse ishte zhdukur.

Si rrejdhim, pas fjalimit të diktatorit Enver Hoxha më 6 Shkurt, në Maj të vitit 1967, të gjitha kishat, xhamitë e teqetë që ishin ende të hapura, u mbyllën ose u shembën, ndërkohë që në Nëntor të të njëjtit vit, revista ”Nëntori”, kishte njoftuar se, gjithsej në Shqipëri u mbyllën 2,169 objekte fetare dhe bëri njoftimin absurd se Shqipëria tani ishte, zyrtarisht, “shteti i parë ateist në botë.” Gjatë kësaj kohe, shumica e këtyre objekteve fetare, siç dihet, u shëndrruan në qendra sportive dhe kulturore për edukimin ideologjik të rinisë. Revista “Nëntori” mburrej në atë kohë duke shkruar për këtë fushatë anti-fetare se partia dhe shoku Enver ia kanë caktuar “rinisë revolucionare” detyrën e zbatimit të këtij “misioni të madh e historic” dhe se nën udhëheqjen e ndritur të partisë dhe shokut Enver, Shqipëria është shteti i parë ateist në botë, shkruante në atë kohë, revista “Nëntori”. Fjalimi i diktatorit Hoxha me 6 Shkurt 1967 ishte vaj në zjarrin e fushatës së dhunshme anti-fetare që regjimi enverist po zhvillonte ç’prej arddhjes në fuqi në Shqipëri.

Se si dikush, sot, në nivele zyrtare, politike e akademike, të shoqërisë shqiptare ende tregohen nostalgjikë për regjimin e Enver Hoxhës dhe të deklarohen krenarë për këtë histori të tmershme, ose që, zyrtarisht, të anashkalohen në heshtje këto krime të regjimit komunist të Enver Hoxhës — unë e kam të pamundur ta kuptoj. Nuk kuptoj se si klasa politike shqiptare e 30-viteve tranzicion deri më sot nuk ka gjetur ende forcën morale dhe politike për tu përballur me historinë komuniste dhe për të dënuar krimet e komunizmit, përfshir ato kundër tri feve kryesore të shqiptarëve dhe klerikëve të tyre dhe shkatërrimin fizik të shumë xhamive, teqeve dhe kishave, në të gjithë Shqipërinë. E që nostalgjikët e komunizmit të kujtojnë data të tilla, si 6 Shkurti 1967, jo se jo!

Më posht mund të lexoni deklaratën e “Vendit të Dëshmisë dhe Kujtesës” në Shkodër — “i pari vend kujtese i ngritur në Shqipëri, i cili trajton periudhën e së kaluarës komuniste të vendit tonë”. Ja postimi i plotë i deklaratës në fjalë nga “Vendi I Dëshmisë dhe Kujtesës” në Shkodër, me rastin e fjalimit të Enver Hoxhës me 6 Shkurt 1967, kur premtoi shkatërrimin e faltoreve dhe zhdukjen e klerikëve fetarë të Shqipërisë: të, “djegim në zjarr dhe t’i zhdukim ato nga faqja e dheut”.

————————————————————

Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory

[…] pse, ligjet tona do të na ndalojnë neve që të djegim në zjarr dhe t’i zhdukim ato nga faqja e dheut?» Enver Hoxha, 6 shkurt 1967.

Shembja dhe shkatërrimi i “gurëve të besimit”.

Në fillimet e veta, diktatura komuniste edhe pse sekuestroi shumë pasuri të luajtshme dhe të paluajtshme nga komunitetet fetare, një pjesë të objekteve të kultit ua la në përdorim, për të kryer të gjitha shërbesat fetare. Deri në vitin 1967 shumë kisha, xhami dhe teqe vazhdonin funksionin e tyre rregullisht edhe pse presioni diktatorial ishte i lartë dhe frika për t’i frekuentuar ata nga ana e popullsisë ishte e madhe. Fjalimi “programatik” i mbajtur nga Enver Hoxha me 6 Shkurt 1967 “Revolucionarizimi i mëtejshëm i partisë dhe pushtetit”, vuri në lëvizje “masat e gjera popullore, nxënës, punëtorë e kooperativistë” që të finalizonin luftën kundër klerit me aksionin e mbylljes dhe shkatërrimit të objekteve të kultit. Me 15 shkurt nisi vendosja e fletë rrufeve në dyert e institucioneve fetare. Me 27 shkurt një urdhër sekret, i cili mbante firmën e diktatorit i dha hovin shkatërrimit në masë të objekteve të kultit. Objekti i parë i cili u shkatërrua ishte Manastiri i Shën Vlashit në Durrës. Me rradhë filluan të shkatërroheshin shumë xhami, teqe dhe kisha në të gjithë Shqipërinë. Shumë objekte të tjera u kthyen në stalla, klube rinie, reparte ushtarake, depo ose magazina. Në bazë të raportit informativ “Mbi Rezultatet e para të luftës kundër fesë dhe disa masa për thellimin e mëtejshëm të saj”, të datës 30 gusht 1967, në Shqipëri ishin shkatërruar apo tjetërsuar gjithsej 2169 objekte kulti, prej të cilave 740 xhami, 609 kisha orthodhokse, 158 kisha katolike e 530 teqe. Bashkë me institucionet fetare u mor në dorëzim pasuria e tyre. Me dekret të Presidiumit të Kuvendit Popullor Nr. 4263 të vitit 1967 pasuritë e paluajtshme të komuniteteve fetare i kaluan në pronë shtetit, ose iu dorëzuan kooperativave. Kishat, xhamitë, teqetë etj., të cilat ndodheshin në qytete i kaluan komiteteve ekzekutive, kurse ato në fshatra i kaluan kooperativave bujqësore. Gjendja e arkave dhe llogarive rrjedhëse të të gjitha institucioneve fetare deri në fund të muajit mars të atij viti ishte 19.593.070 lekë. Të gjitha këto të dhëna paraqiteshin si një sukses i arritur nga shteti komunist, në një kohë fare të shkurtër.

Më poshtë po shfaqim disa postera propagandues kundër fesë, të cilët ishin të ekspozuar në Muzeun Ateist të Shkodrës”, përfundon deklarata e “Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory”, në kujtim të 6 Shkurtit – Ditës së zezë të vitit 1967 – kur Shqipëria komuniste e Enver Hoxhës i shpalli luftë Perendisë – duke u bërë zyrtarisht shteti i parë ateist në botë!

Nga Ramazan Çeka/

NJË JETË DEDIKUAR KOMBIT DHE KULTURËS SHQIPTARE

Malësia e Madhe – një krahinë madhështore që përcjell histori, krenari dhe qëndresë. Në këtë vend, që ngjan si një kështjellë e rrethuar me male dhe histori të lavdishme, lindi dhe u formua një figurë unike që ruan të gjitha vlerat e Malësisë: Peti Camaj, shembulli i njeriut që kurrë nuk harron rrënjët e tij.

Malësia është vendi ku rrënjet e identitetit shqiptar janë shumë të forta, sepse në ata troje historia shkruan të kaluarën e lavdishme dhe takon të ardhmen e ndritur, duke trashëguar brez pas brezi atë që quhet patriotizëm, dashurinë për vendlindjen dhe Atdheun.

Ky është tregimi për Peti Camajn, djalin e shquar të trojeve të Malësisë.

Peti Camaj, i biri i Gjeto Kolës nga vllazëría Vuksanlekaj, u rrit në një familje që mishëronte të gjitha karakteristikat e traditës malësore, vlerat e punës, atdhetarizmit dhe besës.

Kulla Vuksanlekaj, një simbol i historisë së tyre, qëndron si kujtesë e heroizmit dhe krenarisë malësore, duke luajtur një rol kyç në formimin e identitetit të familjes Camaj, po edhe të pinjollëve të saj. Kjo kullë mbetet një monument që lidh të kaluarën me të ardhmen edhe në shtigjet e lavdishme të historisë kombëtare

Prindërit e Petit, ashtu si të parët e tij, prehen në Malësi, por vlerat e tyre jetojnë e trashëgohen përmes veprave dhe kujtimeve të Petit.

I tillë është edhe vetë Peti, një baba i përkushtuar dhe një model për pasardhësit e tij.

Si shumë shqiptarë të tjerë, në vitin 2001, Peti Camaj emigroi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, por asnjëherë nuk i harroi rrënjët e tij, pasi vazhdoi të mbante gjallë frymën dhe amanetet e Atdheut. Edhe pse larg vendlindjes, Peti u bë një zë i fuqishëm për ruajtjen e identitetit kombëtar dhe kulturor. Ai ka qenë dhe është pjesëmarrës aktiv në organizimin e aktiviteteve kulturore dhe artistike, duke u bërë një urë lidhëse mes brezave të rinj dhe traditave të Malësisë.

Në këtë shkrim do të përpiqemi të përshkruajmë disa nga kontributet e tij në shërbim të kulturës dhe traditës malësore në veçanti dhe asaj kombëtare në përgjithësi.

Si anëtar i Shoqatës “Jehona e Malësisë” në Michigan, Peti ka dhënë ndihmesë të vyer për ruajtjen e kulturës dhe traditave shqiptare. Në edicionin e 33-të të Festivalit Shqiptar në Kishen e Shën Palit në Michigan, Peti Camaj ka qenë sponsor dhe producent mediatik, cili bëri të mundur që tre netët e këtij Festivali të transmetohen në Televizionin Shqiptar dhe në Televizionin “Kultura Shqiptare” në Nju Jork.

Peti Camaj nuk është vetëm një biznesmen i suksesshëm, por edhe një njeri i përkushtuar për promovimin e kulturës shqiptare. Ai ka mbështetur organizatat lokale dhe ka qenë një figurë e shquar në promovimin e vlerave të Malësisë në Diasporë.

Peti është një shembull i gjallë i asaj që do të thotë të jesh patriot. Ai është gjithmonë aty, duke ndihmuar komunitetin shqiptar .

Me kontributin dhe përkushtimin e tij, ai ka qenë një shtyllë mbështetëse për vëllanë e tij të ndjerë, Lindon Camaj, i cili me muzikën dhe këngën e tij mbajti gjallë shpirtin shqiptar në Diasporë. Peti e kujtoi dhe e përjetësoi trashëgiminë e tij si pasqyrë e shpirtit të Malësisë me një Dokumentar Televiziv në bashkëpunim me Televizionin Shqiptar, duke e promovuar atë edhe në vendlindjen e tyre.

Siç thotë një fjalë e urtë, dardha bie nën dardhë. Fëmijët e Peti Camajt: Iliriani dhe Shpresa, janë shembuj të një trashëgimie të pasur që vazhdon të lulëzojë si lulet e pranverës dhe që me frymën e tyre valëvisin flamurin. Përmes tyre, kujtimet dhe vlerat e familjes Camaj do të mbijetojnë dhe nuk do të shuhen kurrë për brezat e ardhshëm.

Sot Iliriani, djali i Petit, po e përcjellë dhe përjetëson këtë trashëgimi me talentin e tij të shkëlqyer. Iliriani është krenar për familjen e tij dhe gjithçka që ata kanë bërë për kombin tonë, si dhe ata që janë krenar për birin e tyre.

Iliriani pati një start të suksesshëm që në fillimet e tij si një këngëtar i vogël, por me një talent të madh. Ai ka realizuar me shumë sukses dy këngë të fuqishme patriotike: “K’tu si nip më pret Malsia” dhe “Kam ardh sot si pllumb i bardhë”, që farkëtojnë dashurinë për Atdheun dhe tregojnë se kjo dashuri e ka çerdhen në zemrat e këtyre djemve e vajzave malësore.

Para pak kohësh u bë inagurimi i rikonstruksionit të Kullës Historike të Bajraktarëve të Hotit, e cila është një dëshmi e gjallë e qendresës së malësorëve ndaj pushtuesëve turq dhe synimeve serbo-malazeze ndaj trojeve shqiptare, ku bën pjesë edhe një nga të parët e Petit, Dëshmori i Atdheut, Dedë Gjon Ujka.

Sot kjo Kullë e përtërirë jo vetëm si godinë, por dhe si një Muzeum Historik dhe etno-kulturor, do të shërbejë si dëshmi e historisë qindra e mijëra vjeçare për gjithë brezat të lindur e rritur në trojet shqiptare, si dhe në Diasporë.

Përurimi i Kullës së Bajraktarit, Çun Mulës e Mul Delisë mblodhi shqiptarët nga ana e anës, sepse Kulla e Bajraktarit në momentet e vështira historike u bë Kulla e Flamurtarit, duke u kthyer në një Kala të pamposhtur.

Në këtë datë të shënuar, shkallët e Kullës i ngjitën me qindra vizitorë, por këto shkallë i ktheu në një tribunë përshëndetjeje me zërin e tij këngëtari i vogël i ardhur nga Amerika, malësori Ilirjan Camaj, duke bërë që muret e Kullës ta përcillnin këngën e tij në të gjithë Malësinë.

Zëri i Ilirianit ishte më i veçanti, sepse ai përfaqësonte brezat që do të kujdesen për Kullën e Bajraktarëve të Hotit dhe të gjitha Kullave Historike të Shqipërisë.

Iliriani, si përfaqësues i denjë i emrit që mban, nipi i këngëtarit të paharruar Lindon Camaj, ishte i pari këngëtar që e përshëndeti me një këngë të re pas ringritjen dhe ringjalljen e Kullës së Bajraktarit, gjithmonë si një trashëgimtar i denjë i Malësisë së Madhe dhe gjithë Shqiptarisë.

Por Iliriani nuk ndalet me talentin, pasionin e performancat e tij. Ai përsëri bëhet pjesë e ngjarjes historike për të nderuar Prijësin Kombëtar të Shqiptarëve, Gjergj Kastriotin – Skenderbeun në sheshin e Tuzit, duke përshëndetur nga Amerika, për të përshëndetur treven e Malësisë së Madhe pertej kufirit shtetëror, për pritjen madhështore që i rezervuan Heroit Tonë Kombëtar, Gjergj Kastriotit, në praninë e qytetarëve të Malësisë, nga hapësira mbarëshqiptare dhe të mërgimtarëve nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Kjo këngë u performua në prani të njëmijë fëmijëve dhe prindërve të tyre në koncertin Festiv të Fëmijëve, organizuar në Kishën e Shën Palit në Michigan nga Shoqata “Jehona e Malësisë.

Në koncertin festiv mori pjesë në korin e fëmijëve “Lulet e Diasporës” edhe vajza e Petit, e cila dëshmon se tradita muzikore në familjen e Petit vazhdon me shumë përkushtim dhe sukses.

Peti Camaj na mëson se dashuria për kombin dhe rrënjët është një detyrim moral dhe një privilegj për të punuar për komunitetin dhe për të mbajtur gjallë shpirtin e kombit shqiptar kudo që ndodhemi. Ai është shembulli i atdhedashurisë dhe i frymëzimit, duke lënë një trashëgimi të gjallë për komunitetin dhe familjen e tij, jo vetëm me fjalë e këshilla, por edhe me veprimtari konkrete, të cilat ne herë pas here i kemi publikuar në shkrimet dhe dokumentarët tanë.

Historia e Peti Camaj nuk është vetëm një rrëfim për suksesin, por një thirrje që na fton të kujtojmë rrënjët tona, të punojmë për komunitetin dhe të mbajmë gjallë shpirtin e kombit shqiptar kudo që ndodhemi.

Historia e Peti Camaj është pasqyra e vlerave që na lidhin me të kaluarën dhe na udhëheqin drejt së ardhmes. Një histori që ruhet, të vlerësohet se ajo frymëzon brezat që vijnë vetëm nëpërmjet përkushtimit të patriotëve si Peti Camaj.

Peti Camaj është shembull frymëzues i këtij përkushtimi, i motivimit se çdo të thotë të jesh patriot në kohë moderne. Me veprat e tij ai ka treguar që, pavarësisht se ku ndodhemi, zemra jonë rreh gjithmonë për Atdheun.

Michigan, Shkurt 2025

𝐍𝐠𝐚 𝐃𝐫. 𝐁𝐥𝐞𝐝𝐚𝐫 𝐊𝐮𝐫𝐭𝐢/

Më 3 shkurt 1924 u nda nga jeta Woodrow Wilson, Presidenti i 28-të i SHBA.

Gjatë Konferencës së Paqes në Paris, 1919 – 1920, Presidenti Wilson pati ndikim të jashtëzakonshëm e vendimtar në ruajtjen e sovranitetit të Shqipërisë.

Më 9 dhjetor 1919, Franca dhe Anglia, pa praninë e Shteteve të Bashkuara, arritën një marrëveshje që i jepte Italisë mandatin ta shkëpuste Vlorën dhe që Greqia të merrte territorin përreth Gjirokastrës. Edhe veriu i Shqipërisë do copëtohej. Kjo do të sillte zhdukjen e Shqipërisë. Por Wilson qëndroi i vendosur se çështja e Shqipërisë nuk ishte e hapur për diskutim. Dhe se integriteti territorial i vendit tonë ishte i padiskutueshëm.

Ndaj ai do kujtohet gjithmonë si miku i madh i Shqipërisë, të cilin Fan Noli e vlerësoi si “një emër që ka fituar mirënjohjen e gjithë zemrave shqiptare,” ndërsa Faik Konica cilësoi se “Gjithë shqiptarët duhet t’i ngrenë Presidentit Wilson një monument të pavdekshëm në zemrat e tyre.”

Lidershipi dhe shtetaria e tij gjatë Luftës së Parë Botërore, Platforma e tij prej 14 pikash, të cilat i hapën rrugën krijimit të Ligës së Kombeve e më pas Organizatës së Kombeve të Bashkuara, ndikuan në paqen botërore e shërbejnë edhe sot në ruajtjen e paqes në botë dhe marrëdhëniet më të mira e më transparente midis shteteve.

�“Më thuaj çfarë është e drejtë dhe unë do të luftoj për të,” tha Wilson. Dhe kjo mbetet një thirrje për çdo shtetar, drejtues apo edhe individ të thjeshtë në çdo kohë e në çdo vend.