Zdritje… Eh seh dasunit seh botesse saneh… –

Visar Zhiti

Të marrësh Mesharin tonë ndër duar:

Zdritje… Eh seh dasunit seh botesse saneh… Janë fjalë në gjuhën e vjetër shqipe, në atë që fliste dhe Skënderbeu dhe arbërit në trojet e tyre gjithandej. Siç e dimë. Është libri ynë i parë, u botua në vitin 1555, në 5 janar, si sot, pra 470 vjet më parë dhe e vetmja kopje që i ka shpëtuar rrebesheve të shekujve, nga errësira e gjatë e pushtimit dhe e zjarreve të tyre, për fat është dhe ruhet në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit.

LIBËR NË ERRËSIRË

Autori Gjon Buzuku, prifti arbëror katolik nga Veriu i Shqipërisë, mbase nga fshatrat e bregut perëndimor të liqenit të Shkodrës, famullitar i një kishe jo larg vendit të botimit të librit, nëse u shtyp në trevat e Ulqinit a të Tivarit, mbase dhe gjetiu në Bregun Dalmat, por ka shumë mundësi dhe në Venedik, sipas një mendimi më të përgjithshëm, se nuk është përcaktuar se ku, se i mungojnë faqet e para, 16 bashkë me ballinën, që i shtojnë misterin dhe dhembshurinë. Libër i plagosur.

Vendi po bënte shekullin e pushtimit nga perandoria otomane dhe do të rrinte dhe shekuj të tjerë në robëri.

Buzuku ynë, është kështu dhe autori i parë i letërsisë shqipe, që dimë.

“Meshari” i tij nuk është thjeshtë një libër kishtar, që përmban lëndë të ndryshme biblike të përkthyer, liturgji, të shoqëruar me copëza proze tregimtare. Rëndësia e tij është e jashtëzakonshme, jo vetëm për historinë e gjuhës tonë, por për gjithë kulturën e kombit, identitetin e tij.

Vepra është parë dhe si sintezë e botës së një populli, gjuhë dhe shpirt dhe mendësi, kahu i ecjes së Arbërisë dhe çelësi i shumë enigmave. Aty është e foluar e shqiptarëve në Mesjetën e tyre, pa evoluimin e dukshëm të dy dialekteve tona dhe na bën të besohet se do të ketë patur dhe ka patur dhe vepra të tjera pararendëse.

Të zhdukura (!?!).

Buzuku duket se ndjek kështu një traditë të formësuar të shkrimit të shqipes, që do të vijojë dhe me autorë të tjerë. Gjuha shqipe aty është e kultivuar, kurse në pasthënie shprehet qartazi dashuria për arbërit dhe dheun e tyre, – Eh seh dasunit seh botesse saneh, – si frymëzuese e kësaj bëme për të ndritur mendjet e bashkatdhetarëve, zdritje – shkruan Buzuku, Më drithëron kjo fjalë, mos vjen nga “zë + dritë”

“Meshari” është shkruar me alfabetin latin me shkronja të tipit gjysmëgotike, i zakonshëm në atë kohë në Italinë e Veriut. Dhe për tingujt e shqipes që nuk i ka latinishtja, janë përdorur dhe pesë shkronja të posaçme, të ngjashme me ato të alfabetit cirilik. Gjithsesi libri ndihmon dhe linguistët indo-europianistë në rrafsh të gjerë. Mbi të gjitha është dëshmi dhe kurajo për ne, shqiptarët. Nxorëm libra në errësirë..

ZBULIMET E LIBRIT TONË TË PARË

Është mbuluar dhe zbuluar herë pas here…

Mesharin tonë së pari e gjeti në Vatikan gjakovari Gjon Nikolë Kazazi më 1740. Deri atëhere dihej i humbur. Pastaj sikur u harrua prapë dhe më 1909, një vit pas Kongresit të Manastirit, kur si alfabet i shqipes u konfirmuan sërish shkronjat latine, ato të Mesharit, e rigjeti Pal Skiroi nga Palermo dhe përsëri më 1930 At Justin Rrota nga Shkodra, që e fotografoi në tre kopje dhe i shpërndau.

Më 1968 “Mesharit” iu bë një (ri)botim shkencor në Tiranë me faksimile dhe trasnskribim, pajisur me një studim të gjerë nga profesor Çabej. Ndërsa origjinali dergjej atje, në Vatikanin e ndaluar. Duke u harruar. Studiuesit nuk kishin mundësi të dilnin nga Shqipëria diktatoriale sa herë t’u duhej, por kur nisnin ndonjë, misioni ishte ndryshe…Vendoseni në një shtrat topi si heronjtë Librin e Parë, mbështilleni me Flamurin Kombëtar dhe çojeni drejt qendrës së Kryeqytetit, aty ku pret në bronz Heroi ynë kombëtar, Gjergj Kastrioti – Skënderbeu. Dhe të vihemi presin në radhë shqiptarët, me mijëra, të ardhur nga të gjitha trevat e të shohin Librin e tyre të Parë, ta prekin. Kemi udhëtuar me shekuj drejt tij… Në kërkim të mesharit:

RRËFIME DIPLOMATIKE ME MESHARIN:

1. Edhe unë e kam kërkuar Mesharin tonë, kam ëndërruar të jem përballë tij…Kisha hyrë në portat e shtetit të Vatikanit, të rrethuar me mure të larta dhe me roja zviceriane me shtiza të gjata ndër duar. Më ishte dukur sikur isha futur në një katedrale qiellore, jo në një tjetër kohë, por në vetë përjetësinë. U ktheva andej nga Biblioteka e famshme. Plotësova ç’duhej me rigorozitet dhe kërkova Librin e Parë Shqip. Doja ta shihja, ta merrja ndër duar, ta ledhatoja…

Vetë Prefekti i atëhershëm i Bibliotekës, një kanadez hollak, i veshur me te zeza, me koletën e bardhë të priftit katolik, se nga shkoi nëpër ca labirinthe, në Mesjetë me siguri dhe u kthye me një sasi fletash ndër duar, pergamena apo fotokopje të tyre?

– Ky është libri që kërkon? – më pyeti në italishten e tij të bukur, me akcent. – Shikoje…

E mora librin me duart që më dridheshin.

– Jo, jo! – thashë me pikëllim të thellë, – s’është ky, – megjithëse nuk e kisha parë kurrë “Mesharin”.

– Do ta gjejmë, – shtoi gjithë siguri. – Këtu asgjë nuk humbet. Do të jetë në rikonstruktim.

Ndjeva dhëmbje, dyshim dhe frikë. Të jetë zhdukur vërtet? I vetmi ble që kishte mbetur në të gjithë botën, që për çudi nuk ndodhej në atdheun e vet.

Rreziku i grabitjes, i zhdukjes së tij, me qëllim, pa qëllim, ishte, është… unë s’besoj se bleu tjetër i “Mesharit” tonë humbi rastësisht në Raguzë, para do kohe. Ç’duhet bërë?…

Dhe kundërlajmi mbërriti. Gjithë ngazëllim u ula mbi makinën e shkrimit, poshtë në zyrën time të nëndheshme, kantinë a bodrum, ç’kishte qenë dikur, në vilën e Ambasadën dhe shkruajta fjalinë e parë, rraha tastat me po ato shkronja si të “Mesharit”.

U gjet… – dhe thashë me vete: Shekulli nuk mund të mbyllej pa ‘Mesharin’ tonë… të rikonstruktuar. Po çoja informacionin në Tiranë, ku qe përhapur lajmi në media se në Vatikan nuk gjendej më Meshari ynë. Po mua më lajmëroi vetë Prefekti i Bibliotekës, se “atje asgjë nuk humbiste”, kush i përhapte këto lajme të pavërteta? Libri është gati për përdorim, – përfundoi ai me një zë paksa solemn.

Po gati për në atdhe kur do të jetë?

2. Dhe në një ditë romane plot me diell, në fundin e dhjetëvjeçarit të parë të shekullit XXI, u nisëm nga ngrehina apokaliptike e ambasadës tonë.

Megjithatë më dukej si ditë shelbuese.

Takim drithërues, i ëndërruar gjithë jetën. Vetura e sorrtë e ambasadorit na futi në shtetin e vogël, por të madh në atë shpirtëror, të Vatikanit.

Ja portat e Bibliotekës. Kolegu ynë, Zef Bushati, kishte folur me miqtë e tij për një takim me… Mesharin. Po dridhesha. Sikur ndizeshin vetvetiu qirinj. Mezi po prisja në sallë.S’po kuptoja ç’po flisnim. Dhe ja, një nga punonjësit e Bibliotekës së famshme erdhi, e solli. I ngazëllyer dhe ai prej ngazëllimit të syve tanë. M.E.SH.A.R.I. Ja, i vërteti, i gjallë.

E prekëm me radhë. Sipas hierarkisë. Me kujdes, jo ashtu, gati thirri punonjësi i Bibliotekës. E kishte me ambasadorin.

Unë i fundit. Doja të qaja. Kur m’u duke se nuk po më shikonte kush, e putha. Fletët ishin të mbrojtura.

Duhet ta sjellim në Shqipëri, gjëmoi një zë brenda meje. Patjetër, patjetër. Unë kam parë “Mesharin”, doja t’i tregoja kujtdo që takoja, kam prekur Librin tonë të Parë dhe ditët e mia sikur u ndanë para dhe pas Mesharit.

Sa i madh do të ishte gëzimi i përbashkët, kur shqiptarët të gjitha ta shihnin librin e tyre të parë në vendin e tyre!

Natyrisht që duhet festuar…

3. Dhe sërish shkova në Bibliotekën Apostolike si drejtues i Ambasadës së vendit tim në Selinë e Shenjtë. Doja librin tim, “Mesharin”, më kishte marrë malli… ai Libër-At’, të përulesha para Tij dhe të lutesha në heshtje. Rivjen ai emocion, kur më priti Prefekti i Bibliotekës, Mons. Cesare Pasini, dhe së bashku mbajtëm “Mesharin” tonë të shenjtë. Duart e mia u mbushën me mornica si me shkronjat tona. Se me këtë libër kishim zbuluar një fillim…

REALIZIMI I ENDRRËS

Por dhe mund të kërkohej të vinte këtu për pak kohë ky libër i mërguar, të ekspozohej, të vizitohej nga të gjithë, të prekej me sy, me duar, të shikonte ai libër shqiptarët e vet. Po, na thoshin, mund të bëni një kërkesë zyrtare. Por… ngrinin supet. S’ka ndodhur ndonjëherë. Si me Mona-Lizën, edhe ajo ka dalë nga Luvri. Buzëqeshnin.

Shteti mund të bëjë, ja, ne jemi shteti, ka ambasadorë, avionë, reciprocitet, agjentë, të ketë dhe pakëz fantazi dhe dashuri më shumë… për të kaluarën. Ne i dhamë kohë më parë Vatikanit Kodikët tanë për një ekspozitë atje, u befasua Roma e madhe, çuam dhe të famshmin, të Purpurtin, që me të drejtë u vu mbi një shtrat topi, kur e nisëm. Dhe Vatikani mund të na i kthejë nderin duke na dërguar “Mesharin” mysafir në dheun amë, kështu bisedonim me njëri-tjetrin në tryeza diplomatike. Dhe harrohej “Meshari”… duart e diplomacisë tonë merreshin më shumë me librin e trashë të menysë së restoranteve.

Ndërroheshin ambasadorët, ministrat e Kulturës, por jo dëshira e thukët për të pasur Mesharin mes nesh.

Dhe një ditë, kur isha kthyer në atdhe, ia thashë ministrit të kulturës, z. Aldo Bumçi, e dëgjoi, heshti, u entuziazmua kujdesshëm, u prek… Po, po, u përgjigj, do ta sjellë Qeveria jonë në këtë 100 vjetor të themelimit të shtetit modern shqiptar.

Dhe nisi çështja “Meshari”. U hartuan shkresa, marrëveshje, me po ato shkronja me të cilat është shkruar dhe “Meshari”, i firmosi Ministri, pastaj Biblioteka jonë Kombëtare me Biblioteka e Vatikanit… erdhën përgjigjet nga jashtë me po ato shkronja me të cilat është shkruar dhe “Meshari”. U bënë verifikimet e sigurisë, u kontrolluan kushtet. Meshari do të vijë do të ekspozohet në Tiranë. Mbas 457 vjetësh. 5 shekuj…

Nderimet më të mëdha meriton dhe Meshari ynë, – rindiznim bisedën. Një tempull, një piedestal. Pranë armëve të Gjergj Kastriotit – Skënderbeut. Dhe ato do të vinin…

Të derdhim në bronz fjalët e shqipes së vjetër, me shkronjat latine, ato zgjodhëm, edhe pse ishim të rrethuar nga alfabete cirilikë. Ishte prirja jonë natyrale me Perëndimin Evropian, ën së dashunit së botës s’anë.

…U Doni Gjoni, i biri i Bdek Buzukut, tue u kujtuom shumë herë se gluha jonë nukë kish gjã të ëndigluom ën së shkruomit shenjtë… desha me u…për sã mujta me ditunë, me zhdritunë pak mendetë e…

Të ndriçojmë mendjet e njerëzve, ja si thotë, përsëritnim fjali të shenjta të Mesharit, pra ky ka qenë edhe njëri nga qëllimet për të cilin e bë Meshari ynë. Dhe është dhe një lutje që nuk e ka asnjë meshar në botës, e shtoi Buzuku ynë: Gjithë popullsinë… ndër Arbanit ata n’mortajet largo, ty të lusmë. O Zot. Te Arbëria, pra aty i rreh zemra Buzukut.

RADHA SHEKULLORE

PËR TË PARË LIBRIN

Dhe do të shkruaja: Pritje e grumbulluar në breza, ëndërr e përbashkët dhe e atyre që s’janë! Përzierë me ca mister dhe me gëzim! Një libër!… i pari fare. Aty nisi… Do t’i afrohemi më shumë se kurrë, do të mund ta shohim si dorën tonë, që shkruan… Meshari i shqiptarëve, i gati 5 shekujve më parë, që ka mbetur i vetmuar në një Bibliotekë të huaj, ndër më të mëdhatë në botë e më të rëndësishmet, vjen në tokën e gjuhës së vet për herë të parë. Sikur kthehet nga një mërgim i gjatë si harrimet. Dhe shpërthejnë emocioni dhe malli, përsiatjet dhe kujtimet. Rimëkëmbja e një kombi vjen nga e kaluara, nëse e dashuron atë, thotë një i mençur i madh. Do të vijë nga qielli Meshari, se libër qiellor është.

Me avion nga Roma do të zbresë në aeroportin “Nënë Tereza” dhe mes pritësve, sigurisht do të dalin dhe hijet e Budit, Bardhit e Bogdanit, e poetëve themeltarë, Naimi e Fishta, do të dalë hija e romancierit të parë shqiptar, Ndoc Nikaj, e atyre që nisën prozën moderne shqipe, Koliqi e Kuteli, gruaja e parë shkrimtare, Musine Kokalari, do të vijnë nga Kosova Mekuli, Shkreli, Podrimja, do të dalin fëmijët me tufa me lule.

Meshari mbi një shtrat topi, Libri i Parë i Shqiptarëve, i një nga gjuhët më lashta të botës, asaj që shpjegon emrat e perëndive, siç thoshin rilindasit tanë. Tallazitet Flamuri Kombëtar që e mbështjell Veprën. Nga të dy anët e bulevardit njerëzit duartrokasin. Makina që tërheq topin me Librin përsipër, sipas protokollit, i afrohet qendrës së kryeqytetit. Ndal aty tek shtatorja e Gjergj Kastriotit- Skënderbeut, Heroit Kombëtar, po aq dhe europian. Libri gati është moshatar me armët e Skënderbeut, po është më i ri Libri se armët në përgjithësi dhe bota duhet të kthehet tek arma e librit për t’u harruar gjithë armët e tjera, përsërisja me vete.

Dhe njerëzit në rradhë për të parë Librin e tyre të Parë. Qëndrojnë para tij, përkulen me nderim.

Nga fletët e tij gumëzhijnë zëra, pyje, lumenj, vringëllima shpatash, orteqe eposesh, digjen qirinj, dridhen gishtrinj, mijëra – të një populli, shkëlqejnë sy, si yjet, që edhe kur shuhen, drita e tyre vjen e pavdekur, diellore, gjithë dashuri e amëshueme, del frymë nga ato fletë, por edhe gjak, del vetë ëndrra, fjalë, fjalë, fjalë të librave pafund të një populli, shkresa, memorandume, ultimatume, përgjigje, kujtesa kolektive, e folura jonë që përmbledh jetë, atë që shkoi e atë që do të vijë, vetë përjetësinë.

U kthye Meshari, Mesh- ari, meshë e artë është kjo ditë. Dhe më shumë…

DHURATA E PAPA FRNÇESKUT DHE LUTJA PRESIDENTIT

Papa Françesko zgjodhi Shqipërinë për të bërë vizitën e parë apostolike në Europë, sepse, siç e tha dhe vetë, është një vend emblematik përsa i përket harmonisë ndërfetare, që ka vuajtur në shekuj dhe ka një kishë të hershme, qëndrestare dhe martire, e cila është persekutuar, është vrarë dhe ringjallur përsëri.

Dhe në një ditë shtatori të 2014 Papa Françesku zbriti në aeroportin e vetëm të Tiranës që mban emrin “Nënë Tereza”. Dukej sikur vetë Nënë Terezës, si bijë e këtij vendi, sipas zakoneve shqiptare e ballkanike kishte dalë, ashtu shpirt prej ere, në pragun e shtëpisë për të pritur atin, Atin e Shenjtë Papa Françeskun siç kishe bërë e gjallë për të pritur në prill të vitit 1993 Papa Gjon Palin II.

Ati i Shenjtë në takimet e mëdha theksoi, se kishte dëgjuar që emri i vendit tonë rridhte nga emri “shqiponjë”, prandaj, na porositi, që të fluturonim lart si shqiponjat, por të mos harronin folenë dhe plagët.

. Dhe Presidentit të atëhershëm të Republikës i dhuroi librin e parë të gjuhës shqipe, “Mesharin” të dixhitalizuar… por presidenti nuk e kuptoi dhuratën, e ka vendin në Bibliotekën Kombëtare, tha, dhe e çoi atje, ku dhe e kishin.

Kumti i asaj dhurate, sipas meje, ishte që edhe Presidenti duhet të dijë, ja, libri i parë, lexojeni, që Presidenca të ketë bibliotekën e vet patjetër, jo vetëm garden…Do t’i lutesha sinqerisht Presidentit të tanishëm që ta rikthente dhuratën e shenjtë “Mesharin” në vend, në Presidencë, ta vinte në një vend të lartësuar si monument në një nga sallonet para derës së bibliotekës. Nëse s’ka, ta krijojë.

“Mesharin” e ka, të parin…

Ilir Ikonomi/

Hapja e parlamentit të parë shqiptar në Tiranë më 21 prill 1921, tërhoqi vemendjen e korrespondentit të gazetës Chicago Daily News, i cili na jep një përshkrim të rrallë në numrin e datës 26 prill, si dëshmitar i ngjarjes. Kuvendi u mblodh në shtëpinë e Zija Toptanit, ku sot ndodhet Akademia e Shkencave. Dritaret e sipërme të ndërtesës në foto, që shohin nga Rruga e Elbasanit, janë të sallës ku u mblodhën deputetët, e cila sipas korrespondentit i ngjante një klase shkolle.

Ja përkthimi i plotë:

SHQIPËRIA E RE PO LIND THUAJSE SI AMERIKA

“Asnjanësia e rreptë dhe e sinqertë me fqinjët”, shpallet si synim i vendit.

Nga EDGAR ANSELM MOWRER

Tiranë, Shqipëri, 22 prill – Për herë të parë në jetën time jam i pranishëm në lindjen e një shteti. Në prani të përfaqësuesve të Italisë dhe Britanisë së Madhe dhe anëtarëve të Kryqit të Kuq Amerikan u zhvillua sot seanca e dytë e Kuvendit të Shqipërisë. Ndërsa shikoja punimet, mu kujtuan rrëfimet historike për seancat e gjata që mbaheshin dikur në Filadelfia, nga të cilat dalëngadalë lindi kushtetuta amerikane. Të huajt që janë të prirur të qeshin me shqiptarët – me varfërinë e tyre, mungesën e përvojës, mentalitetin turk dhe grindjet personale apo fetare, duhet të kujtojnë se si u formuan Shtetet e Bashkuara.

Organet qeverisëse, të dala prej kuvendit të patriotëve, përbëhen nga një lloj regjence prej katër anëtarësh, me një kabinet dhe një dhomë deputetësh, por vetëm tani përfaqësuesit e parlamentit, i pari i zgjedhur ligjërisht dhe me votën e popullit, mblidhen si individë të lirë. Duke përshëndetur anëtarët e organit ligjvënës, Dr. (Mihal) Turtulli i regjencës tha se politika shqiptare bazohet në “asnjanësinë e rreptë dhe të sinqertë me fqinjët” dhe se shpresonte që negociatat e pritshme për zbrazjen e trojeve shqiptare të mbajtura në mënyrë të paligjshme nga vendet e tjera do të përfundonin me sukses.

“Që Shqipëria është në gjendje të shkëlqyer, – tha ai, – këtë e tregon legjitimiteti i zgjedhjeve dhe qetësia që mbretëron në të gjithë vendin”.

VENDI NDESHET ME VËSHTIRËSI.

Megjithatë, Shqipëria po përjeton disa vështirësi. Rivaliteti fetar ka penguar zgjedhjet në Shkodër; zgjedhjet e Dibrës po kontestohen, ndërsa qarku i Himarës, ku grekët janë të fortë, ndodhet në një lloj revolte. Në Gjirokastër dhe Korçë elementi shqiptar ka mbizotëruar plotësisht.

Anëtarët e parlamentit të ri janë jashtëzakonisht demokratikë. Sot në mëngjes, me miratim të njëzëshëm, u hoqën titujt “bej” dhe “pasha” me origjinë turke dhe një nga aktet e para të asamblesë së re do të jetë miratimi i ligjit për heqjen e të gjithë titujve. Tani e tutje të gjithë njerëzit do të quhen “zoti” ose “z.”. Parlamenti i ri ndoshta do të jetë republikan edhe në frymë dhe, ndonëse mendohet se një formë monarkike e qeverisjes ka disa avantazhe, vendi mund të shpallet Republika e Shqipërisë.

Disa nga dallimet fetare u zgjidhën pjesërisht sot në mëngjes, kur Imzot Fan Noli dhe kleriku mysliman Hoxha Kadri, bashkëpunuan si pjesë e një komisioni. Asambleja e re është shumë nacionaliste. Procedurat janë solemne dhe seancat po zhvillohen në një sallë që duket si klasë shkolle në shtëpinë e dikurshme të familjes së Esat Pashës. Gjithçka është tepër e thjeshtë. Anëtarët e asamblesë janë të tipeve nga më të ndryshmit, nga evropiani kozmopolit e deri te kryeplaku i fshatit. Anëtari më i vjetër, që është kryetari i përkohshëm, ka moshën nën 60 vjeç dhe Asambleja është ndoshta më e reja në botë si moshë. Shumë prej deputetëve mbajnë feste shqiptare të zeza ose të bardha, ndërsa të tjerë nuk kanë asgjë në kokë. Hoxha Kadri mban një çallmë të bardhë mbi fesin e kuq.

NJË KUVEND PIKTORESK DHE SOLEMN.

Asambleja është sa piktoreske aq edhe solemne. Përbërja e saj duhet t’i bindë pesimistët se e kanë gabim kur deklarojnë se luftërat fetare do ta përçajnë Shqipërinë dhe kur flasin me përbuzje, duke e quajtur këtë vend një “Turqi të vogël”. Sigurisht që vështirësitë janë të mëdha, por vullneti për t’i tejkaluar ato dhe patriotizmi i madh i anëtarëve, për mendimin tim, janë në nivelin e vështirësive.

Vendi ka nevojë për ndihmën e huaj. Dështimi i fuqive për ta njohur Shqipërinë mund ta vonojë, por nuk mund të pengojë përgjithmonë formimin e këtij shteti të ri, ideali i të cilit janë Shtetet e Bashkuara. Sot shqiptarët po kryejnë me vetëbesim punën për shndërrimin e fshatit të Tiranës në kryeqytetin e një shteti të vogël, por aktiv dhe modern.

NGA  NDUE  BACAJ

Në Bajzë të Kastratit gjindet toponimi (apo më sakt hidronimi) “SHPELLA   E  FRASHNIT “. Sot  me ketë toponim identifikohet  një “pus” i  zakonshem në të cilin ende mbushet ujë”.  Nëse historia do të mbyllej me kaq  nuk do të kishte ndonjë gjë të vaçantë , por historia e këtij “pusi” me emrin “Shpella e Frashnit”  është  jo vetem rreth  DY shekullore , por mbi të gjitha  ky toponim  mban mbi vehte një histori civilizimi dhe zhvillimi jo vetem shqiptare,  por  edhe Europerendimore. Por ne në fillim  të një historie të shkurter të ketij toponimi apo hidronimi e njohur si Shpella Frashnit, po kujtoj se  trojet ku është e shtrirë Bajza  e sotme kanë qënë  per shumë shekuj me perpara  toka të mbuluara me pyje të dendura të cilat shfrytëzoheshin zakonisht per   dimrimin e blegtorisë të banorve të Kastratit të Moçem që shtrihej në lartësitë e Katundit të Kastratit. Bajza si vendbanim  në dekumentet zyrtare  të kohëve  është relativisht i vonë. Një gjë të tillë e  “thonë” edhe shumë studiues dhe Albanolog të shquar ,si dhe vet gojdhenat e trashiguara të banoreve Bajzjanë e Kastratas .  Albanologu dhe studiuesi Giuseppe Valentini, perveçse tregon disa hollsi të ketij vendbanimi, tregon se Bajza konsiderohet si fshat në vehte, vetem në vitin 1881…(Giuseppe Valentini Il Diritto delle Comunita nella tradizione giuridica Albanese, fq.236-237, Universita di Palermo, Facolta di Lettere, printed in Italy, Firence 1956). Gjithsesi unë mendova që në ketë histori të shkurter  ti referohem  studiuesit e famulltarit  At Lovro  Mihaçeviq, i cili ndër të tjera për Bajzen shkruan : “ BAJZA , është famulli që nga viti 1825, prej të cilit vit datojnë  edhe librat e amzës se famullisë. Kisha është e bukur, e ndertuar në vitin 1808 me ndihmen e  manorkisë sonë…”.  (NËPËR SHQIPËRI, 1883-1907, mbresa , udhëtime & etnografi,fq.78  Enti botues “Gjergj Fishta, 2006). (Duke ditur se Perandoria Aostrohungareze ka qenë mbrojtesja më e mirë e trevave katolike të veriut  ,nga raprezaljet Otomane , mendoj se monarkia që  permend ky studiues është pikrisht ajo Austrohungareze…shenim i imi N.Bacaj). Famullia e tëra shtrihet në rrafshinen krejt  pranë  liqenit të Shkodres dhe numron 10 fshatra me 1240 banore “. Gjithsesi “Shpella e Frashnit” si toponim ka një histori të trashiguar nga njeri brez në tjetrin, ku mendova të  shkruaj atë më të besueshmen.:  Shpella e cila per-rreth kishte si dru pyjore mjaft Frashna (pasi ishte pylle edhe vete Bajza)  . Gjatë dimrave nga banoret e Kastratit që  dimronin në ketë zonë fushore (Shekulli XVII)) , nuk kishte problem ujit , as per blegtorin apo per njerzit ,pasi e merrnin ketë në breg të liqenit , si dhe në hurdhanat që krijoheshin nga rreshjet . Mirpo dalngadal  freskia që sillnin pyjet, si dhe mbarësia e disa tokave që filluan të kultivohen bënë që disa familje të ardhura , apo autoktone  nga Kastrati të qendrojnë per të banuar më gjatë se në dimer në  trojet e Bajzes. Verërat e thata krijuan probleme me ujin e veçanarisht me atë të pishem per njerzit . Filloi kerkimi i ndonjë burimi uji nëpër pyje, por kërkimet ishin të vështira dhe pa rezultat, derisa një ditë u mendua të ndiqej një kalë (kali është edhe simbol i dashamirsisë me njerzit ..), i cili largohej largë në pyll dhe vinte i fryrë në bark , ndoshta nga uji që pinte. Rezultati i ndjekjes së kalit  kishte qënë  i shkelqyer, pasi kali shkonte pikrisht aty ku është pusi sot, dhe ateherë ishte një shpellë e cila në një thellsi të vogel pakë metërshe nxirrtë uje. Duke qënë se shpella kishte një farë hapsire dhe me “ shkallë “ natyrale kali ulej ngadal dhe pinte ujë…  Kastatasit që e zbuluan ketë vendosen të  bejnë një farë konstruksioni  në ketë shpellë , si dhe e emertuan  “Shpella e Frashnit” pasi   kjo Shpelle ishte pikrisht pranë një frashnit të madhe që dallohej nga zhvillimi dhe ngjyra jeshile me të tjeret per-rreth, ku me sa duket kjo vinte pasi rrënjët e këtij Frashni  ushqeheshin me ujë pikrisht në burimin  e ujit të kesaj shpelle.   Vitet e shekujt kaluan dhe  Shpella  i shfaqte burimet e ujit gjithnjë e më thellë, gjë që beri që të thahej edhe vetë Frashri simbol, deri sa  banoret per-rreth u detyruan të mbushnin uje më mjete ( Qypa, Vlak  apo Kova )  që lëshoheshin me litar apo diçka tjeter.  Mbasi Bajza u bë famulli ne vitin 1825, Shpella e Frashnit  filloi te njihej në mbarë Malesinë e Madhe si burim i një uji të mrekullueshem per të pirë, aq sa shpesh thuhej  se je bërë i hijeshëm si me pa pi ujë te Shpella e Frashnit… Ndertimet dhe meremetimet e Shpelles së Frashnit nuk kanë rreshtur asnjeherë derisa Vojvoda i Aliajve, i njohura Zenel Shabani në vitin 1905 i punoi me mjeshtri dhe me shpenzimet e veta  Gryken e mrekullueshme  Shpellës së Frashnit në të cilen mbushnin ujë banorët e Bajzes e më gjërë… Edhe sot kjo grykë me vijat e shumta të skalitura prej vitit 1905 nga konopët apo lagjet e enëve që merrnin ujë në shpellë, na bëjnë të imagjinojnë ato kohë kur këtu vinin gra e vajza me buliera për t’i mbushur me ujë , e nga kjo “histori” uji shpesh janë krijua edhe histori  shikimi, pelqimi, lakmimi e deri dashurie në djemëve e vajza…pikrisht “kësaj i këndon” edhe i madhi i letrave shqipe Martin Camaj me vargjet: 

“Zade moj Zade, si nuk pëlcas, 

Sa uji bjen në bulier, 

Çoje ruben e nepëm ujë me tas, 

Zade moj vashë 

Buza mua shqim ma terë…”. 

Por kjo është njera anë, pasi Shpella e Frashnit  për rreth DY shekuj u bë edhe  vendi ku mblidheshin Malsoret dhe Malsoret e Bajzes , Kastratit  Malesisë  së Madhe e më gjërë.  Shpella e Frashnit me vendin per-rreth u bë simboli  i kuvendeve  ku mblidheshin burrat e  urtë e trima , per të marrë vendime të rëndësishme për të mbrojtur trojet e Kastratit, Malesisë e Shqiptarisë nga pushtues e sundues të ndryshem… Tek kjo Shpellë u muaren vendime edhe per të lehtesuar e ndihmuar  jeten e Kastratasve e Malsoreve , duke sfiduar shpesh nyje (nene) të  Kanunit, dhe duke lehtesuar plagen e Gjakmarrjes apo hakmarrjes …  Shpellën e Frashnit  si vend  kuvendesh  e  cilëson  edhe studiuesi dhe ish konsulli  i Austro-Hungarisë , ndonse e “ndryshon”  emrin e vendit kur shkruan : “Kastrati  mblidhet te “Burimi  i  Frashnit  të Keq”  në mes të Bajzës”. (Franc  Nopça, Fiset e Malësisë  së Shqiperisë dhe e drejta zakonore e tyre , fq.263 , Tiranë 2013). Por SHPELLA E FRASHNIT në histori njihet mbi të gjitha si Vendi apo Logu  ku në dite festash e gezimesh mblidheshin  banorë e banore të Kastratit , Malesisë  Madhe  e shpesh edhe më gjërë per të festuar dhe zgjedhur  FEMREN APO MASHKULLIN MË TË BUKUR  e të hijeshëm të këtij Logu , që  thirrej “LOGU TE SHPELLA E FRASHNIT “, Bajzë.  Bukuria e cilësuar  nga një “juri” malësorësh “çertifikohej’  me fjalet  KA DA APO DALLUA  MBI TË GJITHË TE  SHPELLA E FRASHNIT .  Femrat  apo edhe mashkujt që dalloheshin këtu për bukurinë e hijeshinë atëherë nuk quheshin si sot , Miss  Bukuria , por vlersimi ishte i “njejtë” me Mis  Bukurin e sotme , por me një dallim tjetër të madh , sepse në ato kohë  Femrat dhe Mashkujt visheshin me  kostumet kombetare , që iu a shtonin hijeshinë e jo si sot “alla franga” , njellojë si në Malesi , Shqiperi apo diku nepër Botë. Te Shpella e Frashnit  në ditë Logjesh edhe Këndohej e kërcehej , si dhe zhvilloheshin gara të ndryshme , deri edhe gjuajtje shenji me armë e tjere, por të gjitha nën një rregull e disiplinë të admirueshme … Të gjitha çfarë thamë  erdhen vrullshem deri në fundin e nendorit të vitit 1944 , kur në pushtet erdhen komunistet, të cilët me metoda të reduktuara e rafinuara  lejuan  ndonjë  “log”  deri në vitin 1967… Shpella e Frashnit tashma i ngjan një pusi te rregulluar disi në menyrë më moderne së bashku me qëndren e Bajzës , por pa humbur emrin dhe historinë e mrekullushme edhe sot në shekullin e  XXI . Ky Log (vend)  nuk duhet të harrohet , pasi keshtu harrojmë atë pjesë të historisë , të Civilizimit e zhvillimit , që  na ka mbajtur të “lidhur” e do të na mbajnë  pazgjedhesisht të “lidhur” me Europen perendimore , të ciles  i perkasim me rrenjë , trung e degë , që kanë “pirë“ ujë ndër mote në Shpellen e Frashnit … Ndërsa  SHPELLA E FRASHNIT  prej kohës e meriton të shpallet MONUMENT  KULTURE… 

V00: Foto 1, gryka e shpellës së Frashnit Bajzë me vizimet orgjinale të konopëve (litarëve) me të cilët leshoheshin enët që mbushej uje.

Foto 2, gryka e shpellës së Frashnit mbas rikonstruksionit të para pak viteve.

Presidentja e Republikës së Kosovës, Vjosa Osmani ka thënë se Dita e Veteranëve të UÇK-së është kujtesë dhe lavdi për heroizmin e pashuar.

Presidentja Osmani ka shkruar:

Dita e Veteranëve të UÇK-së është kujtesë dhe lavdi për heroizmin e pashuar.

Sot nderojmë dhe përulemi me respekt të thellë përpara veprës heroike të veteranëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës – burrave dhe grave që flijuan gjithçka për lirinë e atdheut.

30 dhjetori është një datë që mishëron heroizmin e pavdekshëm të komandantit legjendar, Adem Jashari, dhe të familjes së tij, të cilët më 30 dhjetor 1991 zhvilluan betejën e parë kundër regjimit serb. Kjo betejë nuk ishte thjesht një përballje e armatosur, por një akt guximi që shënoi fillimin e një epoke të re në përpjekjet për liri dhe shtet. Atyre ju bashkuan me mijëra burra e gra, të cilët i dolën zot atdheut në kohët më të rënda, duke u shndërruar kështu në emblemë të shtetit tonë.

Lavdi e përjetshme dëshmorëve të kombit dhe respekt i përhershëm për çdo veteran të UÇK-së!

Studim nga Rafael Floqi 

Flamur i Stradiotëve 

Stradiotët, ishin trupa ushtarake me origjinë arbërore, arvanitase dhe greke që hynë fillimisht në shërbimin ushtarak venedikas gjatë luftërave të Republikës me Perandorinë Osmane në shekullit të pesëmbëdhjetë, dhe ishin ndër pionierët e taktikave të kalorësisë së lehtë në ushtritë evropiane në epokat e hershme moderne. 

Këta luftëtarë, u kishin shërbyer më parë bizantinëve dhe feudalëve shqiptarë. Fillimisht ata gjetën strehim dhe punësim në fortesat veneciane të Napoli di Romagna, Corone, Modone dhe Malvasia në Peloponez. Më vonë ishin edhe mes forcave të vendosura në pronat veneciane në Trau, Shebenik, Castellonuovo dhe Zara në Dalmaci dhe ishujt e Korfuzit, Zantes, Qefalonisë, Kretës dhe Qipros. Ata u futën gjithashtu në Itali nga venedikasit në vitet 1470 dhe morën pjesë në luftërat në Itali në pjesën më të madhe të shekullit të 16-të, jo vetëm pro Venedikun, por edhe për Napolin por edhe për punëdhënësit e tjerë. 

Ishin pikërisht në sajë të këtyre luftërave, që stratiotët patën ndikim në Itali dhe në perëndim, kryesisht nga stili i luftimit dhe taktikat e tyre. Stradiotët ishin të armatosur dhe luftonin si një kalorësi e lehtë në të njejtën mënyrë si zhvilloheshin luftërat mes bizantinëve, sllavëve, shqiptarëve dhe forcavet osmane. Ata mbanin shtiza, dhe një pallë të gjatë, topuza dhe kama dhe ishin të veshur me një përzierje të veshjesh ushtarake orientale, bizantine dhe perëndimore. Stradiotët vazhduan traditat ballkanike të luftës së kalorësisë, e cila përdorte sulme goditëse, pritat, tërheqjet e shtirura, kundërsulmet dhe taktika të tjera pak të njohura  në ushtritë e kohës në Perëndim.

Gravurë e shek të XVI

Një numër shkrimtarësh bashkëkohorë dhe historianësh të mëvonshëm, kanë rrëfyer veprimtaritë aktivitetet e stradiotëve në Itali dhe në perëndim. Disa prej këtyre autoriteteve madje pretenduan se stradiotët ishin të rëndësishëm në rikthimin e taktikave të kalorësisë së lehtë në ushtritë perëndimore. Në shekullin e gjashtëmbëdhjetë, trupat e stradiotëve e zgjeruan shërbimin e tyre në ushtritë e qyteve evropiane si Milano, Genova, si edhe të atyre të shteteve Spanja, Franca, Perandoria e Shenjtë Romake dhe Anglia.

Paraqitja e stradiotëve

Në fund të shekullit të pesëmbëdhjetë, kompanitë e stradiotëve u sollën në Itali dhe shërbyen në konfliktet e armatosura të Venecias në tokë. Ata hynë në shërbim në Itali në momentin vendimtar në periudhat në të cilën sistemi ushtarak i shteteve italiane, si dhe kur pavarësia e tyre, po kërcënohej nga ushtritë transalpine në fund të shekullit të 15-të. Një vëzhgues, i Marino Sanutos i përshkroi kështu stradiotët dhe ardhjen e tyre në Venecia: 

 “Më 22 Prill [1482] mbërriti anija e parë e kalorësve e cila mbante shtatë stradiotë nga Corone, të cilët, kur zbritën në Lido, parakaluan sipas mënyrës së tyre të mësuar para turmës së pamësuar e cila mrekullohej me shpejtësinë e kuajve të tyre dhe të shkathtësinë e kalorësve… Stradiotët janë nga Greqia dhe mbajnë pelerina të gjera dhe të gjatë kapele, disa veshin korse; ata mbajnë një heshtë në dorë dhe një topuz dhe i varin një shpatë ana e tyre? Lëvizin si zogj dhe rrinë pandërprerë mbi kuajt e tyre..Janë mësuar me plaçkitjen dhe grabitjen e shpeshtë të Peloponezit. Ata janë kundërshtarë të shkëlqyer të turqve. Ata i organizojnë bastisjet e tyre shumë mirë, duke goditur armikun papritur? Ata janë besnikë ndaj zotërinjve të tyre. Ata nuk marrin të burgosur, por përkundrazi u presin kokat kundërshtarëve të tyre, duke marrë një dukat sipas zakonit të tyre për kokë”.

Memorialisti francez, Philip de Commines, i përshkruan stradiotët që luftuan francezët në Betejën e Fornovos. Marchal de Gie i dërgoi fjalë mbretit se kishte kaluar malet dhe se pasi dërguan një grup kuajsh për të zbuluar armikun, ata ishin kapur nga estradiotët, njëri prej tyre i quajtur i Lebeuf u vra. Stradiotët i prenë kokën, dhe e vendosën mbi një shtizë, dhe e çuan tek drejtuesi i tyre dhe kërkuan një dukat. Këta stradiotët janë të së njëjtës natyrë si Genetaires [kalorësia e lehtë spanjolle] ata janë të veshur si turq edhe në kalë edhe në këmbë, veçse nuk mbajnë çallma mbi krye. Ata janë një popull i kalitur, ushqeheshin gjatë gjithë vitit mbi kuajt e tyre. Ata kishin ardhur të gjithë nga Greqia, nga vende të zotëruara nga venecianët, disa nga Nauplion, të tjerë nga Shqipëria nga Durrësi, dhe kuajt e tyre janë të mirë dhe janë të gjithë nga Turqia…I pashë të gjithë gjatë mbërritjes së tyre të parë në Venecia, dhe ata u grumbulluanr në një ishull.

Sipas shumicës së burimeve, stradiotët mbanin pak ose aspak armaturë. Nëse e bënë, ishte zakonisht tunika prej liri të mbushura ose këmisha me zinxhir. Autorët bashkëkohorë tregojnë se ata ishin të veshur dhe të blinduar si turqit, përveç se nuk mbanin çallmë.

Origjina e emrit “stradiot”

Ka dy versione të emrit stradioti janë cituar nga burimet, ndërsa studiuesit kanë debatuar se cili nga këta versione është i saktë. Sipas disa autoriteteve, emërtimi stradiotto dhe stradioti (shumës) janë variante italiane të stratiotes ose stratiotai janë greke që në përgjithësi do të thotë “ushtar”, por në kohën e mëvonshme bizantine nënkuptonte kalorësin që zotëronte një feud ushtarak (pronoia). Autorë të tjerë pohojnë se emri stradioti erdhi nga rrënja italiane strada (rrugë) dhe se termi stradiotto nënkuptonte një endacak ose udhëtar, duke treguar kështu një kalorës ose luftëtar i gabuar. 

Shumica e autorëve modernë, si dhe një numër i mirë i autorëve të hershëm kanë treguar se stradiotë ishin shqiptarë. Kjo është e vërtetë në një masë të caktuar, por duhet kualifikuar. Një autor grek bëri një studim për emrat e stradiotëve që gjenden në dokumentin më të gjerë të materialeve që kanë të bëjnë me stradiotët dhe zbuloi se rreth 80% e emrave ishin me origjinë shqiptare, ndërsa pjesa tjetër me origjinë greke. Ky hulumtim zbuloi se me të vërtetë shumë nga emrat ishin shqiptarë, por një numër i mirë i emrave veçanërisht të oficerëve, ishin me origjinë greke, si Palaiologos, Spandounios, Laskaris, Rhalles, Comnenos.

Pse shqiptarët u bënë stradiotë 

Historia e shqiptarëve meriton një studim më vete. Tërhequr nga shpata, ari, stolitë dhe nderimet, ata lanë malet e tyre kryesisht për t’u bërë ushtarë. Në shekullin e gjashtëmbëdhjetë ata gjendeshin në Qipro, në Venecia, në Mantova, në Romë, në Napoli dhe Siçili, dhe deri në Madrid, ku shkuan të paraqesin projektet dhe ankesat e tyre, kur kërkonin barut apo pension për vitet e shërbimit, gjithmonë të gatshëm për luftë. Në fund edhe kur Italia gradualisht i mbylli dyert e saj për ta, ata u zhvendosën në Vendet e ulëta, Angli dhe Francë gjatë Luftërave ndërfetare si ushtarë-aventurierë që ndiqeshin kudo nga gratë, fëmijët dhe priftërinjtë e tyre.

Ky përshkrim dhe të tjerat nuk marrin parasysh se shumica e stradiotëve nuk vijnë nga vetë Shqipëria, por nga pronat veneciane në jug dhe në qendër të Greqisë, që është Monemvasia, Modone (Methone), Corone, Napoli di Romagna (Nauplion), Mani dhe Lepanto (Naupaktos). Shumica e stradiotëve që hynë në Itali në fund të shekullit të 15-të dhe në fillim të shekullit të 16-të, së bashku me familjet e tyre, kishin lindur në Peloponez, paraardhësit e tyre kishin emigruar atje në fund të shekullit të 14-të dhe fillimi i shekullit të 15-të. Ata ishin vendosur në Greqinë Jugore të ftuar nga despotët bizantinë të Moresë, Theodore I Palaiologos (1384-1407) dhe Theodore II Palaiologos (1407-1443). Venecianët filluan të vendosin shqiptarë në Napoli di Romagna (Nauplion) në rajonin e Argos. Me rënien e shtetit bizantin më 1453 dhe shpërbërjes së Despotatit të Moresë nga lufta civile në vitet 1450 dhe 1460, gjithnjë e më shumë stradiotë shqiptarë dhe grekë gjetën strehim dhe punësim tek venecianët. Venedikasit i përdorën gjithnjë e më shumë ata si trupa në konfliktet e tyre me osmanët në Greqi dhe Levant në gjysmën e dytë të 15 dhe gjatë gjithë shekullit të 16-të.

Me kalimin e kohës, venedikasit futën disa prej këtyre stradiotëve në forcat e tyre në Itali. Një shkrimtar grek ka vlerësuar se numri i stradiotëve shqiptarë dhe grekë që u vendosën në territoret veneciane dhe në Itali arrinte në 4500 burra, së bashku me familjet e tyre ishin rreth 15.500. Nëse njëri përfshin ata që u vendosën në Italinë Jugore dhe Sicili, numri arrin në rreth 25.000.

Një faktor i dytë në punësimin e gjerë të stradiotëve nga Republika e Venedikut ishte ekonomia. Paga e stradiotëve ishte më e ulët, të paktën deri në vitin 1519, se ajo e mercenarëve perëndimorë, qofshin ata italianë, zviceranë, gjermanë apo të tjerë.

Stradiotët nuk ishin mercenarë në kuptimin e saktë të fjalës

Stradiotët nuk ishin mercenarë në kuptimin e saktë të fjalës, ata ishin refugjatë që ruanin veten dhe familjet e tyre në mërgim me a aftësitë e tyre luftarake. Kudo që ishin në garnizon ose të dislokuar, i sillnin familjet e tyre dhe i vendosën në vend ose afër vendit të tyre të detyrës. Në të vërtetë, stradiotët dukej se vlerësonin nderimet dhe privilegjet mbi pagën. Stradioti në fakt  kërkonte favore në formën e paradave dhe titujve dhe qeveria e kursyer veneciane ishte shumë i lumtur t’ua jepte atyre. Këtë e dëshmojnë titujt e drejtuesve të tyre të grumbulluar dhe ndjenjat e shprehura në poezitë që merrej me bëmat e tyre. si në greqisht ashtu edhe në italisht, Ata vlerësonin gjithashtu të drejtën për të praktikuar besimin e tyre të ritit grek, qoftë ortodoks apo uniat.

Faktori i tretë në preferencën veneciane në përdorimin e stradiotëve ishin trupat e taktikat dhe metodat e tyre jo të zakonshme të luftimit, të cilat mund të përdoreshin në mënyra të ndryshme. Taktikat e kalorësisë së lehtë të stradiotit përputheshin me ato të spahiut (feudalit) osman dhe akinxhinjve, kalorësisë (së parregullt), e cila i bëri ata që të ishin një pasuri për Venedikun në garnizonet e tij të Ballkanit dhe zotërimet e tij levantine, që u ruajtën mirë pas shekullit të 16-të. Në Itali dhe gjetkë në Evropën Perëndimore ata u treguan të dobishëm në skautizëm në zbulim dhe në sulmin e forcave në çrregullta ose në tërheqje, siç shihet në përshkrimet e mësipërme. Sipas studimit më të rëndësishëm të ushtrisë veneciane, “Ata vlerësoheshin, veçanërisht, për bastisjen e thellë në vendin e pushtuar nga armiku ku mundësitë për plaçkë ishin më të mëdha…” 

Merkur Bua

 Edhe shtete të tjera i zbuluan këto mjete taktike dhe filluan t’i tërheqin stradiotët nga shërbimi venecian me pagesë ose kushte më të mira shërbimi. Sipas Comines dhe të tjerëve, Franca nën Louis XII rekrutoi rreth 2000 stradiotë në 1497; rreth dy vjet pasi forcat franceze në Itali u ndeshën në Fornovo. Në mesin e francezëve ata ishin  të njohura si estradiotë dhe arguletë. Napoli nën sundimin spanjoll, i rekrutoi gjithashtu stradiotët në fund të 15-të dhe në fillim të shekullit të 16-të. Hyrja e parë e stradiotit në shërbimin napolitan ose spanjoll ka ndodhur në shek  1470 në vazhdën e një revolte në Mani nën Korkodil Kladën. Një anije napolitane i mori rebelët dhe i solli në territorin napolitan, ku së bashku me refugjatët shqiptarë nën djalin e Skënderbeut, Gjon Kastriotin, morën pjesë duke nxitur një revoltë në rajonin e Himarës. Pas dështimit të kësaj kryengritje, shumica e njerëzve të Kladasit dhe Kastriotit, së bashku me refugjatët e tjerë nga  Himara, iu shërbeu spanjollëve në Itali. Spanja vazhdoi të punësojë stradiotë në shekujt 16 dhe 17, kryesisht në Napoli dhe gjetkë në Itali. Zona më e rëndësishme e rekrutimit për këto trupa ishte Himara.  Meqenëse Spanja dhe Napoli ishin të lidhura me Perandorinë e Shenjtë Romake përmes  personit të Karlit V në gjysmën e parë të shekullit të 16-të, stradiotë u gjetën shpejt  duke u shërbyer Habsburgëve jo vetëm në Itali, por edhe në Gjermani dhe Holandë.  Ndër ata që u dalluan në shërbimin e Habsburgëve dhe u bënë kalorës të  Perandoria e Shenjtë Romake ishin kapitenët Jakov Diassorinos, Gjergj Basta, vëllezërit Vasilikos dhe i padyshimti Merkur Bua. Buas iu dhanë tituj si nga venecianët dhe francezët. 

Mercur Bua ishte një kapiten stratiotësh shqiptar aktiv në Itali. Babai i tij ishte Pjetër Bua, prijës i shqiptarëve të Moresë në shekullin XV. I lindur në Nauplia në 1478, Merkur Bua u zhvendos në Venecia në 1489 pas vdekjes së babait të tij dhe mori pjesë në fazat e rëndësishme të Luftërave Italiane në shërbim të Republikës së Venedikut, Dukës së Milanos Ludovico Sforza, e mbretërisë së Francës, Perandorit Romak të Shenjtë Maximilian dhe pastaj përsëri Venecias. Për veprat e tij Mbreti i Francës Louis XII e shpërbleu me titullin e nderit Kont i Aquino dhe Roccasecca. 

Henriku VIII punësoi edhe stradiotë në Francë dhe  Angli, veçanërisht nën kapitenët Thoma Bua të Argos, Theodore Lukisi dhe  Antoni Stesinos. Në fund të shekullit të 16-të, megjithatë, numri i kompanive stradiote të punësuara në ushtritë italiane dhe të tjera perëndimore u pakësuan. 

Regjimenti himariot

Në shekullin e tetëmbëdhjetë u ngritën institucione të reja ushtarake që zgjatën traditën e legjioneve ballkanike në Venecia dhe Napoli. Dy formacionet kryesore të përbëra nga trupat ballkanike ishin Reggimento Cimarrioto veneciane dhe Reggimento Real Macedone napolitane. Reggimento himariot u organizua gjatë luftërave Kandiane dhe Moreane nga venecianët, ndërsa Reggimento Real Macedone u formua menjëherë pas themelimit të Mbretërisë së pavarur të Napolit në 1734. Këto trupa të reja ishin të armatosur në atë mënyrë që njihej si “alla shqiptare”. Arma e tyre kryesore e zjarrit ishte një musket i gjatë i njohur si dyfeku ose karafili. Një komplet pistoletash plotësonte pushkën dhe mbante një këllëf me fishekë për të gjitha armët e zjarrit. Armët e dorës përfshinin një shpatë, ose një jatagan ose një shpatë tradicionale ballkanike palla, e cila kishte një formë të ngjashme me një thikë. Këto plotësoheshin nga të paktën një kamë. Kostumi dallues i këtyre trupave përbëhej nga një fustan i bardhë- fustanella ose një tunikë e gjatë me ngjyrë të errët (ferrmele), çorape të gjata (kaltsa), mokasina (opinga) dhe një mantel bariu (kapa/ guna). Kjo veshje bazohej në veshjen fshatare dhe ishte e zbukuruar me qëndisje dhe krahë të argjendtë, simbole të luftëtarit. 

Krijimi i formacioneve të kalorësisë së lehtë, i huazuar nga traditat e stradiotëve, si dhe ato të genitourëve spanjollë  (genitaires) dhe husarëvet hungarezë, zëvendësuan stradiotët në shumë ushtëri evropiane dhe më vonë përdorimi i armëve të zjarrit i dha fund rëndësisë së tyre.