Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

ISMET ASLLANI, HEROI QE NDEROI KOSOVEN

by

*Ismet Asllani hero burrë,trim dhe humanitar i madh që nderoj Gollakun dhe Kosovën/
*ISMET ASLLANI –PRAPAPSHTICA, ra heroikisht me 24 mars 1999, në një atentat të organizuar nga policia serbe./
Nga Asllan Dibrani/
Malësinë e Gollakut, për nga peizazhet, malet, thyerjet , lartësitë e pyjeve dhe regjioni hynë në rangun e bukurive të natyrës me pamje mahnitëse. Edhe përkundër rrethanave të pafavorshme për të jetuar atje, braktisja e banorëve e ka bërë të veten nga e cila shumë vendbanime janë shpopullzuar pas furtunave dhe përndjekjeve të vazhdueshme nga pushtuesit sllav në shekujt e fundit. Ajo anë , fatkeqësisht u harruar edhe nga pushtet e ma vonshme , po edhe të këtyre aktuale!
Malësia e Gollakut – krahinë kjo që shtrihet në pjesën verilindore të Republikës së Kosovës , shënon vijën kufitare me shtetin e Serbisë fqinje . Territori gjeografik i kësaj Malësie , administrohet nga këto komuna: Prishtina, Podujeva, Novobërda, Kamenica, Bujanoci, Vraja dhe Medvegja .
Që nga mbirjet e para të popullit autokton shqiptarë mbi këto troje etnike , kjo Malësi ka shërbyer nëpër shekuj si bidon i gjallë , në mbrojtje të kësaj popullate nga luftërat, sulmuesit dhe armiqtë e shumtë, që pareshtur iu vërsulen këtyre anëve me popull ma bujar , me një popullatë ma besnike e sinqertë dhe trime. Armiqtë përmes të cilave synonin grabitjen e tokave shqiptare , plaçkitjet dhe masakrat e përgjakshme mbi këtë popullatë të pafajshme dhe të pambrojtur gjithë herë kanë pësuar humbje! Malësorët e Gollakut , qëndruan dhe rezistuan me stoicizëm të pa parë në histori , por kurrë nuk ia kthyen shpinën kësaj Malësie legjendare dhe heroike. Ata jetuan dhe mbijetuan nën kushtet më të rënda për ekzistencë, por asnjëherë nuk u zhgënjyen dhe nuk u gjunjëzuan para okupatorëve , plaçkitësve, grabitqarëve dhe kasapëve të etur për thithje të gjakut shqiptarë!
Një emër qe s’do të harrohet kurrë në historinë e Kombit është edhe Ismet Asllani nga Prapashtica!
Në këtë krahinë kanë lindur , janë rritur dhe kanë vepruar shumë talent , krijues,interpretë , humoristë , instrumentistë popullor, por edhe trima dhe heronj që lanë gjurmët dhe vlerat e veta gjatë historisë. Këto figura historike do të jenë një thesar i çmuar për shumë breza që do të vijnë në vazhdimësi.
Një emër qe s’do të harrohet kurrë në historinë e Kombit është edhe Ismet Asllani nga Prapashtica, fshat që la gjurmë për rezistencë në te gjitha luftërat. Gjiri familjar që lindi Ismet Asllanin ishte një familje me tradita dhe me një histori të veçante . Një familje e njohur me shekuj në rezistence dhe heroizëm të pa shoqe .Në luftën 1999 po ashtu dha Ismetin dhe dy vëllezërit e tij . Kjo familje ishte përherë në krah liridashëse dhe në shërbimin e saj që nga përndjekjet e shqiptarëve nga Sanxhaku , Nishi dhe Toplica.
-Ky fshat dhe kjo familje priti një numër të madh të asaj kohe, shqiptarët që lëshuan trojet e veta me dhunë e zjarre nga qindra fshatra deri të Nishi , Novipazari Leskovci po thuajse, një krahinë me sipërfaqe sa Kosova qe është sot. Ismet Asllani lindi në vitin ma famëkeq të zullumit nga kryqetniku Aleksander Rankoviq në aksionin famëkeq të grumbullimit të armëve në popullatën shqiptare. Lindi në vitin 18.08.1955 nga babai Haziri dhe nëna Eminja. Dëshmori Ismeti gjatë luftës u njihte si Ismet Asllani -Prapashtica. -Familja Asllani ishte brez pas brezi autokton në tokat e veta në Prapashticë. Fshati Prapashticë , pas luftës u zvogëluar shumë me popullatë i cili deri vone pati mbi 160 shtëpi. Fshati ishte në shënjestrën e Serbisë gjithmonë. Si shkas ishte , se Prapashtica përkufizohet me Serbinë në kufirin aktual dhe shpesh janë zhvilluar luftëra të ashpra në këto rajone , po edhe në Prapashticë.
Në këtë fshat masakrat serbe në vitin 1921 , për 24 orë preu vrau dhe masakroj mbi 1020 burra gra e fëmijë , nga familja Asllani mbijetuan vetëm tre fëmijë dhe u kolonizuar fshati me serb!!!
Kjo familje dha 4 martirë nga viti 1910 deri në 1912. Familje Asllani bëri si bazë ushtarake shtëpinë e vet “komitë” në krye me Tahir Ukën. -Ky fshat mbahet mend me masakrën serbe, që beri në vitin 1921 nga e cila për 24 orë preu vrau dhe maskoj mbi 1020 burra gra e fëmije . Një numër të madh i lidhën dhe i ngujuan nëpër shtëpitë dhe stalla të bagëtive duk iu vënë zjarrin për së gjalli .
-Duke e pa se fshati u zhduk pothuajse i tëri për ta vrarë për së dyti herë, këtë fshat , Serbia solli mbi 60 familje serbo-malazeze në tokat e fshatit Prapashticë. Në tokat e atyre qe i masakruan. Fshati edhe se u vra i tëri prapë rezistoj me krenari dhe me 1952 u vra nga shqiptarët kryeplaku i serbëve në këtë fshat . Me këtë rast serbët filluan dhe ikën nga kishin ardhur.
Ismet Asllani- PRAPASHTICA për “Shkollë Arsim dhe Dije në Kosovë” , ndau bursa për qindra studentë shqiptarë për t’i shkolluar në universitetet perëndimore. me kuadro dhe profile që i mungonin Kosovës!Me rastin e uzurpimit të shkollave nga pushteti serbian shtëpina e tij në qendër të Pishinës u shndërrua në shërbimin e Universitet për studentët e Fak. të Mjekësisë!!!
-Ismet Asllani- PRAPASHTICA, radhitet ndër njerëzit e mëdhenj që lanë gjurmë në rrugën e Lirisë. Në vitet e ‘ 80 kur Kosova po përballej me robërinë e tmerrshme të regjimit totalitar serb, dhe pothuajse gjithë punëtorët shqiptar regjimi i kishte përzënë nga pune. Koha nxori në pah një personalitet të shquar të kombit. Koha me padrejtësitë që po vazhdojnë kundër Kosovës e zbuloj një figurë djaloshare shumëdimensionale .
Ismet Asllani si atdhetar afaristin, veprimtar, idealist, strateg dhe humanitar e nxori koha të rritur e edukuar në frymën atdhetare që t’i del zot atdheut. Ismeti ishte shqiptar që i përkushtoj rendësi punës shumë me gjithë familje. Me mund e djersë themeloi biznesin e tij ekonomik duke hapur mullirin Prapashtica , qe ishte një mulli ma me zë për ndihma dhe humanizëm për të varfrit por edhe per ushtrine dhe popullin tonë. Ai ishte ndër afaristet më të mëdhenj të Kosovës dhe si njëri me një inspirim për dije, shkollë dhe kulturë. Në rrethanat që po kalonte Kosova e uzurpuar nga aparatura serbe, shkollat dhe universitetet e saj u mbyllen. Në këtë kohë , ai mori përsipër “Misionin humanitar” “Shkollë Arsim dhe Dije për Kosovën” .Fillimisht si pronar i “Mullirit Prapashtica” me financat e tij ndau bursa për qindra studentë shqiptarë nga Kosova për t’i shkolluar në universitetet perëndimore. Synimi i tij ishte që të shkollohen kuadro me profile që mungonin në Kosovë. Uzurpimi i shkollave nga pushteti serbian shtëpinë e tij në qendër të Pishinës u shndërrua në shërbimin e Universitet për studentët e Fak. të Mjekësisë, në të cilën ligjëronin profesorët e asaj kohe. Si afarist dhe patriot i devotshëm, po ashtu me vite mbajti me financa shumë familje të minatorëve shqiptar të Trepçës dhe të Kishnicës për të mos ju nënshtruar ekonomikisht Serbisë. Kontribut të çmuar Ismeti dha edhe në stimulimin dhe financimin e shumë artisteve e sportistëve , dhe njerëzve të kulturës që të mbanin gjallë shpirtin dhe kulturën e Kombit tonë .

E tërë familja në frontin e luftës kundër Serbisë sakrifikoj kapitalin ,Ismeti kishte model Hasan Prishtinën për atdhe!

Me fillimin e luftës në Kosove mori doli në shesh humanizmi i tij si furnizues i miellit dhe të mirave materiale e financiare në të gjithë Kosovën pa përjashtim duke rrezikuar edhe jetën. Pas kontributit shumëvjeçar si humanist në vitin 1998, kur Kosova po digjej anembanë ai me djemtë Albanin e Valonin dhe vëllezërit Muharremin , Nazimin dhe Bekimin u rreshtuan në radhët e të shenjtës “Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës”. Si afarist dhe luftëtar i U.Ç.K – së Ismeti i vetëdijshëm për çlirimin e vendit , deklaroi publikisht në Radion e Deutsche Wel gjermane dhe në BBC përmes një interviste për çlirimin dhe historinë aktuale të Kosovës .Vlen të sjellim edhe citatin me fjalët ndër të tjera:.”VETEM PUSHKA E LARGON SHKAUN NGA KOSOVA, SE JETA PA LIRI ESHTE ME E RENDE SE VDEKJA , dhe se ÇDO GJE QE KEMI ESHTE E (USHTRISE CLIRIMTARE TE KOSOVES), DHE NE TE JEMI TE RRESHTUAR E GJITHE FAMILJA E FAREFISI, DHE MASE 30 ANETARE TE FAMILJES QE JEMI,DO JEMI TE GATSHEM TE BEHEMI 30 VARRE PER LIRINE E ATDHEUT”. Duke ditur vlerën e Lirisë Ismet Asllani dha tërë pasurinë e vet për “Lirinë e Kosovës”, po rikrijonte arkitekturën e “Pavarësisë së Kosovës”,.Ai si model kishte zgjedhur, atdhetarin dhe patriotin e Rilindjes Kombëtare Shqiptare Hasan Pishinën që sakrifikoj pasurinë e tij për kulturë arsim dhe vetëdije të popullit shqiptar.
-Ismet Asllani – PRAPASHTICA në vlugun e organizimit me një vullnet të madh për shporrjen e qizmes serbe nga Kosova , atë e gjeti në front kundër pushtuesit nga e cila ra heroikisht, pikërisht në natën e fillimit të bombardimeve të NATO-s kundër forcave terroriste më që kishin filluar kohe më parë ofensivën mbi ndjekjen dhe vrasjen e shqiptarëve me dhunë e deri të programi i tyre për përzierje dhe dëbim nga tokat tona.
Sot pas 15 vitesh e kujtojmë me mijëra studentë, minatorë, artiste, sportiste, punëtorë e intelektual të mirëfilltë e posaçërisht ish ushtarët e UÇK-së. Figura e tij do të ngelet përgjithmonë në zemrën e popullit shqiptar. Për fat të keq kësaj figure nuk ju ka dhënë vlera qe ka në mediat dhe pushtetarët aktual që ishin këto vite . Kjo lenë shumë përshtypje dhe fakte, por edhe bindje të forta që kjo familje do të mbetet ndër vlerat ma të fuqishme qe ranë heroikisht Ismet Asllani , bashke me vëllezërit Muharremin dhe Nazimin .Familja Asllani ka një histori në vete në Malësinë e Gollakut në fshatin Prapashticë .Është një familje qe oxhaku i tyre rriti burra brez pasa brezi .

Ismet Asllani komandant Brigade Logjistike Ushtarake 153 i UÇK-së në zonën e 5-të në regjionin të LLapit dhe Gollakut.

Ismeti ishte luftëtari qe pjekuria dhe vendosmëria e tij atdhetare dhe nevoja qe ishte ,ai kontributin e vet e dha ne Brigadën logjistike ushtarake 153 të UÇK-së në zonën e 5-të në regjionin e LLapit dhe Gollakut. Ismet Asllani nuk kurseu asgjë për lirinë që e gëzon Kosova. Ai kishte moralin e fort dhe idealin që Kosova mos të qëndroj ma nën robëri .Ai dha me qindra e mijëra kg miell në popull me vlera të mëdha , por furnizoj edhe institucionet e Kosovës, gjë që edhe ishte shprehur nga modestia qe mos ti përmendet emri i tij edhe se financon .Ai thoshte po financoi për popullin tim ,për lirinë e tij. Ismeti studioj fakultetin e Bujqësisë gjë qe profesionin e vet e gërshetoj me Mullirin e parë në fshatin Hallaq i vogël në K.K të Lipjanit,ma modern, që për atë kohë prodhonte edhe mbi 30.000 kg për 24 orë. Pamje e mullirit “Prapashtica” ma modern ish pronë e Ismet Asllanit që ndihmoj përmes tyre skamnoret , luftëtarë popullin gjatë dhe para luftës në Kosovë.

Ai financoj në këtë fushë me qellim të zhvillimit të ekonomisë dhe përpunimin e fushave qe mos te mbeten djerre se paku bukën ta prodhojmë vetë për nevojat e popullatës. Ai, pos këtij mulliri në vitet në vijim hapi edhe disa tjerë që paralel punës, ai as një çast nuk u shkëput nga ngjarjet në vend. Ngjarjet e vitit 1981 e gjeten në ballë të tyre,dhe në te gjithë protestat tjera kundër regjimit jugosllav .U burgos disa herë nga regjimi dhe kaloj shumë keq nëpër burgjet e atëhershme jugosllave.

Buka e parë për forcat tona të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në rajonin e Drenicës dhe Dukagjinit ishte përmes Mullirit Prapashtica në Kijevë!

Ai ishte financuesi ma i zëshëm me armë për Brigadën 153 të UÇK-së. Buka e parë për forcat tona të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në rajonin e Drenicës dhe Dukagjinit ishte përmes Mullirit të tij në Kijevë. Armiku përmes agjentëve të vet i ra në gjurmë dhe në fund të muajt Mars 1998 dërgoj policinë dhe ja dogjën deri në themel. Rezistenca e tij vazhdonte akoma dhe furnizimin e vazhdonte nga Mulliri Prapashtica në Hallaq, nga i cili edhe ky u gjet në flakët e zjarrit nga pushtuesit barbar serb disa muaj ma vonë.
-Kështu që pos Ismetit e gjithë familja ishte e angazhuar në frontin e luftës kush me armë kush me financë dhe djali i tij Albani rrëmbeu armët dhe u gjet në betejat për çlirimin e vendit ,nga e cila e kapi plumbi i armikut dhe u plagos në luftën e Jezercit. Ismet Asllanit në vendlindjen e tij, në fshatin Prapashticë, në Gollak organizoj Logjistikën e Brigadës 153 të UÇK-së .Në këtë Brigadë vullnetarët nga Shqipëria amë iu bashkuan Ismetit njëri ndër ta ishte ,komandant Adem Shehi dhe shumë tjerë i bashkuan armët me djemtë Albanin Valonin, vëllezërit dhe baballarët e Ismet Asllanit dhe luftuan deri në çlirimin e Kosovës.
E Permalluara – Babait-Hero I Kombit
Ju bashkangjes poezinë nga e bija Shqipe Ismet Asllani për babain e vet:

Ne altarin e lirisë
Bie Ismet ASLLANI.

Kam par me sytë e mi
Tek te qante mali
Gurët lisat të qanin
Edhe dheu lotonte..

Me fal s’e besova vdekjen
Ti me pate premtua
” DESHMORET NUK VDESIN”
Dhe vdekjen tënde se kam besua.

E vogël isha atëherë
Dija t’i këndoja lirisë
I këndoja UÇK-së
Dëshmove qe kishin rënë.

Kosovës iu prenë udhët
Nuk të kishim larg…
Nëna që të rriti
Në kupe të qiellit thërriti:

”O djali jem o djalë
Gjinin ta bëjë hallall
Vatani donë gjak
Eja të shoh pak…

Por ti kishe mbyllur sytë
Lartësive ishe nise
E trupin amanet ia kishe lënë
Te dashurës PRAPASHTICE.

Dëshmitarë jam:
Lotuan burra gra e të rinj
Lotoi i gjithë populli
Biri i tij ishe Ti.

Ç’të them më shumë për ty
Kur ishe i Madh -Lis
Mua- bijën tënde o baba
Për liri me ke braktisë.
Nuk mund të gënjej, baba
Çdo minutë më ke munguar
Sa shumë ëndrra me janë thar
Si një zog pa krah.

Mos u brengos o baba
Kaq shumë vite u bënë pa ty
E dashura nëna ime
Me ty në çdo hap frymoi
Frymoi dhe me jetën time.

Çdo mëngjes e thërras atdheun
-O ATDHE I LARE ME GJAK
-O ATDHE I LARE ME LOT
ATDHE-GJAKU DHE VARRI I BABES TIM.
Për ta informuar publikun ma tepër vlen të theksojmë se nga masakra serbe e vitit 1921 në familjen e Ismet Asllanit mbeten të gjallë vetëm tre persona. Shahin Asllani 6 vjeç,Hasan Asllani 12 vjeç dhe gjyshi i Ismetit Asllan Asllani vetëm 17 vjeçar. Edhe në Luftën e dytë botërore kjo familje u gjet përkrah Shaban Polluzhes dhe Mulla Idrizin në çlirimin e vendit po edhe anembanë Kosovës.
-Le të mbetet qe këtë figurë aq madhështore ta kujtojnë me respekt. Ky hero meriton që te shkruhet ma shume te vlerësohet ma shumë dhe të nderohet ma shumë. Gjaku i derdhur për liri duhet të na bashkojë përsëri në një Lëvizje kombëtare për bashkim brenda një shteti Shqiptar, unik e të vetëvendosur, i cili pastaj mund të mendojë për integrime në një Evropë të popujve të pavarur e të barabartë! Kështu e pat lënë amanet dhe i madhi Ismet Asllani -Prapashtica . Po që nuk do të përmendim edhe bashkëshorten e tij Makfire Asllanin që ishte krahu i djathtë i Ismet Asllanit do i mbesim borgj. Sot zonja Makfire përballet me betejën e jetës me djemtë Albanin Valonin dhe Shqipen dhe nipa e mbesa që janë shembull i mirë për brezin qe po e lëmë pas vetes. Edhe e bija e heroit Shqipe Asllani premton të jetë një poete e mirë në gjirin e poetëve të Kosovës. Le të mbetet kjo figurë si emblemë dhe mesazh si t’i dilet atdheut zot nga barbarizmi sllavo-serb.

SHTYPI SHQIPTAR NË AMERIKË

by

Nga Peter R. PRIFTI*/
Shqiptarët etnikë në Shtetet e Bashkuara janë duke mbushur njëqindvjeçarin e parë që kur patën arritur këtu në një numër të madh në fillim të këtij shekulli. Shtypi i tyre në këtë vend gjithashtu nuk është më pak i vjetër. Jetëgjatësia e tij shkon pothuajse parale me periudhën që ata ndodhen në këtë vend. Duke filluar nga viti 1906 e deri në ditët tona kjo periudhë mbulon saktësisht 86 vjet, me fjalë të tjera, shtypi shqiptar ka arritur një moshë të respektuar dhe madje fort të nderuar të një tetëdhjetëvjeçari: flokëbardhë dhe solemn, por akoma luftarak.

Natyra e shtypit shqiptar

Duke folur për shtypin shqiptar në Amerikë, ne kemi parasysh dy lloje botimesh: gazeta dhe revista dhe jo fletushka dhe botime të tjera të këtij lloji. Natyrisht, sdhtypi shqiptar ka qenë pjesë e një familjeje mjaft të gjerë të shtypit etnik në Shtetet e Bashkuara: gjerman, irlandez, italian, izraelit, rus e kështu me radhë. Një pjesë e qenësishme e këtij shtypi etnikhistorikisht ka qenë radikal dhe madje revolucionar. Në anën tjetër, një pjesë e mirë e shtypit etnik që identifikuar kaq ngushtë me shtypin amerikan sa që, përsa u përket të gjitha qëllimeve praktike, nuk mund të dallohet prej tij. Ai është joideologjik, jomisionar dhe i orientuar nga biznesi.
Sikundër shtypi i grupeve të tjera etnike, shtypi shqiptar në përgjithësi aspironte të përmirësonte kushtet sociale, ekonomike, edukative dhe politike të shqiptarëve. Por ndryshe nga një pjesë e madhe e shtypit të emigrantëve, ai i rezistoi asimilimit nga shoqëria amerikane dhe në anën tjetër qe i përmbajtur përsa i përket bashkimit me rrymat radikale dhe revolucionare të shtypit të emigrantëve. Shkurt, ai i mënjanoi të dyja këto ekstreme.
Nëse duhet përdorur një fjalë mbi të gjitha për të karakterizuar apo përkufizuar shtypin shqiptar në Amerikë, kjo është fjala NACIONALIZËM. Nacionalizmi, që nënkupton formimin dhe ruajtjen e shtetit shqiptar, ka qenë preokupimi qendror i shqiptarëve të Amerikës dhe si rrjedhojë tema dominante e aktivitetit të shtypit të tyre. motivi patriotik, i diktuar nga nevojat urgjente të kombit shqiptar, përgjithësisht ka dhënë tonin, ka përcaktuar programin dhe, ka plazmuar aktivitetin e shtypit.
Nuk është pa rëndësi fakti që gazeta e parë shqiptare e botuar në Amerikë u quajt Kombi. Kjo ndodhi në vitin 1906. Po ashtu, programi i shpallur në vitin 1909 nga pasardhësja e Kombit – Dielli, u përshkrua nga gazeta si “krejtësisht kombëtar”, domethënë me orientim nga Shqipëria. Programi me gjashtë pika diskutonte kombësinë shqiptare, gjuhën dhe shkollat, si dhe zhvillimin e ekonomisë së Shqipërisë, por nuk thoshte asnjë fjalë për gjendjen apo shqetësimet e shqiptarëve në Amerikë.
Pionierët e shtypit shqiptar në këtë vend kishin arsyet e tyre, natyrisht, për t’i kthyer sytë nga toka që ata kishin lënë prapa. Vala e parë e emigrantëve erdhi nga një vend i varfër, i prapambetur, që ishte akoma nën sundimin turk. Thellësisht koshientë për atdheun e shtypur dhe të varfëruar, ata organizuan jetën e komunitetit të tyre në Shtetet e Bashkuara, duke përfshirë shtypin e vet, duke patur Shqipërinë si fokus të vëmendjes së tyre.
Arritja e parë e shënuar në këtë pikëpamje ishte themelimi në vitin 1908 i Kishës Ortodokse Shqiptare, motivi i së cilës ishte më tepër kombëtar se sa fetar. Institucioni i dytë i rëndësishëm, gjithashtu i frymëzuar nga dashuria dhe qëllimet kombëtare, ishte Federata Pan-Shqiptare Vatra e Amerikës – Vatra, që u themelua në vitin 1912. Ideali kombëtar ishte më i rëndësishmi në mëndjen e themeluesve të këtyre dy institucioneve historike. Dhe ky ideal, sikurse e thamë më parë, ishte që Shqipëria të bëhej një vend i pavarur, si dhe të modelohej në stilin modern perëndimor të demokracisë, si Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Falë kushteve të veçanta që mbisundonin në Shqipëri në pjesën e parë të shekullit, sidomos në dy dekadat e para, shtypi shqiptar në Amerikë u angazhua thellë në politikë. Diskutimet e zjarrta politike që ndizeshin në kafenetë e shqiptarëve nga mëngjesi deri në mbrëmje u reflektuan në botimet e tyre dhe ajo që botohej në shtyp ishte ushqim për komente plot pasion, analiza dhe argumentime në klubet dhe kafenetë e tyre.
Në përgjithësi, gazetat dhe revistat shqiptare në këtë kohë, që e konsideronin si detyrë të luftonin nga njëra anë kundër strukturës sociale ekzistuese në Shqipëri, e cila ishte kryesisht një sistem i aristokracisë së tokës dhe i prijsave të fiseve, dhe në anën tjetër të shprehnin përkrahje për bujqërit, dyqanxhinjtë dhe mësuesët, që së bashku formonin të ashtuquajturin segment opinga të popullsisë. Ata konsideroheshin si një element i rëndësishëm, punëtorë dhe i pakorruptueshëm i popullsisë, të cilit mund t’i bësohej ndërtimi i një kombi shqiptar të lirë dhe përparimtar.

Një vështrim statistikor i shtypit

Nëse shqyrtojmë historinë e gjatë 86 vjeçare të shtypit shqiptar në Amerikë, në do të ndeshemi me disa të dhëna interesante dhe heraherës mjaft të papritura.
Ne jemi kureshtar të dimë para së gjithash se sa gazeta dhe revista kanë parë dritën e botimit gjatë kësaj periudhe. Dhe ne jemi krejt të befasuar të mësojmë se nuk ka patur ndonja një duzinë botimesh të tilla, por plot 82, sipas përllogaritjes sonë. Ky numër tregon se ka patur afërsisht dhjetë botime të reja për çdo dekadë.
Sikundër mund të pritej, numri i gazetave është tepër më i madh se sa ai i revistave. Ne kemi konstatuar se përpjestimi është përafërsisht 5 gazeta për çdo një revistë. Kështu, nga numri i përgjithshëm prej 82 të përkohshmesh, 66 janë gazeta, ndërsa revista –17.
Numerikisht, shtypi para Luftës së II-të Botërore ishte më pjellor se sa në periudhën e pasluftës, megjithëse periudha e mëparshme ishte dhjetë vjet më e shkurtër (38 me 48 vjet). Afro dy të tretat e të gjitha botimeve që kemi identifikuar në këtë studim, kanë qenë botuar para Luftës së II-të Botërore. Krahasuar me atë periudhë, aktiviteti i shtypit në periudhën e pasluftës ka rënë në mënyrë dramatike.
Në studim janë përcaktuar edhe afatet e zgjatjes së jetës individuale të gazetave. Të dhënat nuk janë të plota për periudhën e pasluftës. Por gazetat dhe revistat e paraluftës, në përgjithësi, kanë një nivel mjaft të lartë mortaliteti. Gati 50 përqind e tyre (25 nga numri i përgjithshëm prej 52) janë zhdukur brenda vitit, 40 përqind të tjera ose nja 22 kanë zgjatur nga dy deri në tre vjet, tre kanë zgjatur midis 4 dhe 9 vjetësh, dhe vetëm dy kanë vazhduar për më shumë se 10 vjet: Liria në Boston, tani në vitin e saj të 51-të, dhe Dielli, zonja e madhe apo patriarku i shtypit shqiptar, tani në vitin e saj të 83-të.
Në pjesën më të madhe, këto gazeta dhe revista kanë qenë botuar si javore, dyjavore, mujore ose dymujore. Por ka megjithatë disa përjashtime. Për një periudhë prej katër vjetësh, në dekadën e dytë (1915-19), në udhëheqjen editoriale të Kostë Çekrezit, Dielli u botua çdo ditë. Kjo ishte pasojë direkte e aktivitetit intensiv patriotik të shqiptarëve në Amerikë, pas Luftës së Dytë Botërore, kur fati i Shqipërisë ishte varur në qime. Në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore, një gazetë, Illyria, tani në vitin e saj të katërt, është duke u botuar në Bronx, N.Y. dy herë në javë; ndërsa në skajin tjetër të spektrit, Albanian Catholic Bulletin, në rajonin e San Franciskos, është botuar rregullisht një herë në vit, duke filluar nga viti 1980.
Sikundër është rasti tani, ashtu edhe në të kaluarën, shtypi shqiptar ka folur shpesh në më shumë se në një gjuhë. Mbi 30 botime kanë qenë shtypur në shqip dhe anglisht dhe të paktën katër prej tyre kanë botuar edhe materiale në frëngjisht dhe italisht.

Ku kanë qenë botuar ato?

Një pyetje që të vjen në mënyrë të natyrshme në mend është kjo: Në cilët qytete dhe shtete kanë qenë botuar ose janë duke u botuar tani gazetat dhe revistat shqiptare? Duke filluar nga viti 1906 e deri në kohën tonë, botimet shqiptare kanë qenë botuar në dhjetë shtete dhe 21 qytete në të gjithë vendin. Nga pikëpamja rajonale, nga të 80 botimet, vendin e botimit të të cilave ne e dimë, shumica më e madhe, 66 që të jemi të saktë, kanë qenë botuar në East Coast, nja një duzinë në Midwest, dhe vetëm 3 në West Coast.
Nëse bëjmë një hulumtim shtet për shtet, do të shohim se Massachusetts kryeson me 42 botime, ose me më shumë se 50 përqind të numrit të përgjithshëm. New Yorku zë vendin e dytë me 22 ose me rreth një të katërtën e numrit të përgjithshëm. Revistat që mbeten, gjithsejt 18, janë të përhapura në 8 shtete, duke përfshirë Connecticut, New Jersey, Ohio, Michigan, Illinois, Missouri, Colorado dhe California.
Një hulumtim qytet për qytet e vë Bostonin në ballë të parë me 23 botime. Kjo është e kuptueshme, duke marrë parasysh se Bostoni historikisht ka qenë qendra kombëtare dhe kulturore e emigrantëve shqiptarë në Amerikë. Qyteti i New Yorkut është në vendin e dytë me 19 botime. Ndërkaq, nëse krahasojmë periudhën e paraluftës me atë të pasluftës, shohim se ka ndodhur një ndryshim i roleve midis Bostonit dhe New Yorkut. Bostoni ra nga 19 botime në periudhën e paraluftës në 4 në periudhën e pasluftës, kurse numri i botimeve te New Yorkut u bë dyfish e më shumë në periudhën e pasluftës, duke u rritur nga 6 në 13. Shifrat tregojnë se qysh nga Lufta e Dytë Botërore, New Yorku ka qenë qendra udhëheqëse e shtypit në Amerikë. Arsyeja për këtë është se në periudhën e pasluftës, New Yorku u bë magneti kryesor për “Emigracionin politik” shqiptar, duke tërhequr dhjetra mijëra azilantë, duke përfshirë një numër të madh intelektualësh dhe njerëzish profesionistë. Shtypi për ata ishte një instrument i natyrshëm dhe bile i pazëvendësueshëm për artikullimin e pikëpamjeve të tyre për çështjet e ditës, mbi të gjitha ato politike dhe fetare, sidomos në lidhje me Shqipërinë dhe Kosovën.

Shtypi politik, fetar dhe edukativ-letrar

Nëse shqyrtojmë karakterin apo programin e shtypit shqiptar në këtë vend, shohim një konstrast që të çudit midis periudhës së paraluftës dhe të pasluftës, të paktën në dy fusha: politike dhe fetare. Le të analizojmë të parën politikën. Në të gjithë historinë e shtypit të emigracionit shqiptar, mund të numërojmë afro një duzinë me gazeta dhe revista thjesht apo kryesisht politike. Ky është shtypi që mund të quhet shtypi i partisë ose partizan, i përbërë nga organe zyrtare të partive, kominiteteve apo grupeve të organizuara politike.
Tani, në periudhën para Luftës së Dytë Botërore, politika ka qënë pika kryesore e diskutimeve në shtypin shqiptar. Ndërkaq, është një gjë që të ngjall kureshtjen fakti se vetëm një botim ka qenë formalisht dhe zyrtarisht politik për nga natyra. Kjo ka qenë gazeta Albania, organ i Partisë Politike dhe Kombëtare që u botua në worcester, Mass nga 1908 në vitin 1920. Në kontrast me këtë, në periudhën e pasluftës, ne mund të numërojmë të paktën 11 botime politike, që është reflektim padyshim i të ashtuquajturit emigracion politik të shqiptarëve në Amerikë, i përbërë nga azilantë apo refugjatë që erdhën këtu si pasojë e fatkeqësive të shkaktuara nga Lufta e Dytë Botërore, plus persekutimet politike dhe ideologjike në Shqipëri dhe Kosovë pas luftës. Klima e favorshme politike në Shtetet e Bashkuara dha mundësi për botime të tilla si Shqiptari i Lirë, organ i Komitetit Shqipëria e Lirë: Shërbestari i Shqipërisë i Partisë Demokratike Agrare “Balli Kombëtar”; Lidhja e Prizrenit, e botuar nga Lidhja e Prizrenit në Mërgim; Atdheu i “Lëvizjes së Legalitetit”; Lajmëtari i të Mërguemit i Bllokut Kombëtar Indipendent e kështu me radhë.
Në fushën fetare gjithashtu ekziston një përpjestim mjaft i theksuar midis botimeve të paraluftës dhe të pasluftës. Nga 8 organet fetare që kemi identifikuar, vetëm njëri është botuar para luftës. Ky ishte Shqipëria, organ i Komunitetit Fetar Muhamedan Shqiptar, që u shfaq për një kohë të shkurtër në Waterbury, Ct., në vitin 1918. Shtatë botime të tjera fetare apo kryesisht të natyrës fetare janë: Jeta Muslimane Shqiptare, Zëri i Bektashizmës, dhe Përpjekja jonë, të gjitha organe të Komunitetit Mysliman; The Vineyard dhe Drita e Vërtetë, të dyja organe të Komunitetit Ortodoks; dhe Jeta Katolike Shqiptare dhe Albanian Catholic Bulletin, që janë produkt i Komunitetit Katolik. Rritja në numër e periodikut fetar, pjesërisht i dedikohet themelimit të disa faktorëve të katolikëve dhe myslimanëve shqiptarë në Amerikë, dhe pjesërisht si reaksion i politikës antifetare të regjimit komunist në Shqipëri. Vërtet, pjesa më e madhe e shtypit të pasluftës shquhet jo vetëm për karakterin e tij nacionalist, por edhe për qëndrimet e tij të forta antikomuniste.
Botimet me një program që vë theksin mbi kulturën dhe studimin, datohen që në vitin 1920, me shfaqjen e gazetës Studenti në Springfield, Mass. Studenti u botua nga Skënder Luarasi, i biri i Petro nini Luarasit. Një tjetër gazetë e ngjashme, e quajtur gjithashtu Studenti, u shfaq një vit më vonë në Boston.
Revista Letrare pati një ekzistencë të shkurtër në vitin 1927 në watertown, Mass. Në periudhën e pasluftës, Shoqëria Letraro-Amerikane në Boston botoi The Albanian-American në mesin e viteve 1950, duke patur për editor dramaturgun e dëgjuar Vasil Alarupi. Revista më e vonshme e këtij lloji është Albanica, një revistë akademike dhe letrare, e botuar nga Arshi Pipa në New York. Albanica ka tërhequr një numër shkrimtarësh të njohur dhe ka mundësinë të bëhet një revistë shqiptare me ndikim në këtë anë të Atlantikut, nëse do të ketë një vështrim më të gjerë përsa i përket zgjedhjes dhe trajtimit të materialeve të saj.
Në përgjithësi, shtypi në amerikë ka qenë më aktiv në fushat që kanë të bëjnë me politikën, edukimin dhe shoqërinë, dhe më pak aktiv në fushat letrare dhe artistike. Si pasojë, suksesi i tij ka qenë gjithashtu më i madh në këto kategori.

Udhëheqja e shtypit shqiptar

Shtypi shqiptar në Amerikë është po aq produkt i nevojave dhe i preokupimeve vitale të kombit shqiptar, sa dhe është krijesë e disa figurave shqiptare në Amerikë. Në këtë kuptim, shtypi është një listë e pothuajse të gjithë udhëheqësve më të shquar të komunitetit shqiptaro-amerikan, sidomos në periudhën e vet të formimit dhe më vitale, kryesisht nga viti 1906 në vitin 1924.
Lista e këtyre udhëheqësve është e madhe dhe impozante. Ajo përfshin Nolin, Faik Konicën, Kristo Dakon, Kristo Floqin, Kostë Çekrezin, Parashqevi Qiriazin, Midhat Frashërin, Skënder Luarasin, Mihal Gramenon dhe të tjerë më pak të shquar. Nga këta, më aktivi nga të gjithë ka qenë padyshim Konica. Konica ka qenë i lidhur ngushtë me nja një gjysmë duzine botimesh, më shpesh si editor apo drejtor menaxher. Këtu përfshihen Dielli, Flamuri, Trumbeta e Krujës, Shqiptari i Amerikës, Bota e Re, Purteka dhe Kombi në Rrezik. Figura tjetër më aktive ka qenë Çekrezi, editor i kujdesshëm i Diellit në vitet e para, editor i revistës Illyria në vitin 1916, dhe i Adriatic Review në vitet 1918-1919 dhe, më në fund, themelues i gazetës Liria në Boston në vitin 1941. Përsa i përket Fan Nolit, emri i tij figuron kryesisht në lidhje me Diellin, Adriatic Review, dhe revistën Republika që u shfaq në vitet 1930-33.
Kur mendojmë për Diellin, normalisht ne mendojmë për dy apo tre nga editorët më të shquar të tij, si Noli, Konica dhe Çekrezi. Por në fakt, lista e editorëve të Diellit është mjaft e gjatë dhe shumë prej tyre janë figura mjaft të njohura. Kanë qenë njëzet editorë dhe zëvendës editorë në historinë e gjatë dhe dramatike të Diellit. Përveç Nolit, Konicës dhe Çekrezit, lista përfshin Kristo Floqin, Kristo Dakon, Paskal Aleksin, Eftim Naçin, Denis Kamburin, Bahri Omarin, Loni Kriston, Andon Frashërin, Andrea Elian, Nelo Drizarin, Peter Tikon, Qerim Panaritin, Athanas Gegajn, Refat Gurrazezin, Xhevat Kallajxhiun, Eduard Liçon dhe Arshi Pipën. Ne gjithashtu do të përmendim emrin e presidentit të tanishëm të Vatrës, z. Agim Karagjozi, që është duke shërbyer përkohësisht si editor i Diellit, duke pritur caktimin e një editori të përhershëm. Lista, mund të shtojmë, nuk është në një rend të rreptë kronologjik.
Si një shënim, duam të kujtojmë se Qerim Panariti, me 19 vjetët e tij të shërbimit si editor i Diellit (1944-1963), e ka mbajtur këtë punë më gjatë se çdo editor tjetër. Megjithatë, rekordin për kohën më të gjatë si editor në historinë e shtypit shqiptar në Amerikë e ka mbajtur Dhimitri Nikolla (Trebicka), që ka botuar Lirinë në Boston për 47 vjet, nga 1943 deri në vdekjen e tij në vitin 1990.

Dy shembuj të gazetave shqiptare në SHBA

Meqë Dielli dhe Liria janë dy gazetat më të vjetra dhe më të njohura shqiptare në Shtetet e Bashkuara, një analizë e shkurtër e secilës prej tyre do të dukej normale. Këto gazeta përfaqësojnë gjerësisht emigrantët shqiptarë në këtë vend. Në faqet e tyre janë pasqyruar aktivitetet, arritjet dhe dështimet, evolucioni ekonomik dhe kulturor, diskutimet, grindjet dhe pozicionet në terrenin gjithnjë të ndryshueshëm në Shqipëri.
Dielli është shëmbulli më i suksesshëm i një gazete shqiptare në Amerikë. I parë historikisht, ai është botimi më i rëndësishëm, më me influencë dhe më me prestigj i emigrantëve shqiptarë në këtë vend.
Mbi të gjitha, orientimi ideologjik i Diellit ka qenë nacionalist. Ndërkaq programi i saj specifik ka ndryshuar ndër vite me ndryshimin e rrethanave. Në tre vjetët e parë (1909-12), objektivi i saj kryesor ka qenë sigurimi i autonomisë për Shqipërinë brenda Perandorisë Otomane. Në vitin 1912, vitin që Shqipëria arriti pavarësinë, gazeta u bë organ i Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës – Vatra, 12 vjetët e mëpastajmë ishin vjetët më aktivë dhe më të rëndësishëm historikë. Gjatë kësaj periudhe, preokupimi kryesor i gazetës ka qenë që të sigurojë sovranitetin e Shqipërisë dhe integritetin e saj territorial, pas kaosit të shkaktuar nga Lufta e Parë Botërore, sikurse dhe përkrahja e përpjekjeve për të vendosur një shoqëri demokratike në Shqipëri. Pas dështimit të eksperimentit demokratik të Peshkop Nolit në Shqipëri në vitin 1924, ideologjia dhe politika e gazetës ndryshuan papritmas në drejtim të qëndrimit të djathtë dhe të qendrës, një lëvizje që shkaktoi një çarje midis forcave të Nolit dhe të Konicës. Në dekadat që pasuan, ky ndryshim reflektoi në mënyrë suksesive platformat monarkiste, pro-fashiste (për një kohë të shkurtër) dhe antikomuniste. Sot, gazeta Dielli është e respektuar për moshën e saj të nderuar, politikën e saj demokratike dhe mbi të gjitha për rolin e shquar historik që luajti në vitet e para të rinisë së saj.
Liria, organ i Organizatës së Lirë Shqiptare, është zyrtarisht një gazetë joideologjike, jopolitike dhe jopolemike. Ajo vazhdimisht ka pretenduar se është një gazetë patriotike, që i është përkushtuar interesave jetësore të Shqipërisë, pikësëpari kundër kërcënimeve të ushtruara nga grekët dhe serbët.
Megjithatë, jozyrtarisht, për më shumë se katër dekada, kjo gazetë ka ndjekur një politikë lehtësisht të qendrës së majtë. Ajo në heshtje ka përkrahur regjimin socialist të Hoxhës, duke ekzekutuar imazhin zyrtar të një Shqipërie progresive të modeluar në Tiranë. Kjo është bërë kryesisht duke rishtypur tekste të artikujve nga shtypi shqiptar – që natyrisht kishin vulën e aprovimit qeveritar – dhe duke përhapur libra, revista, filma dhe prodhime të tjera të importuara nga Shqipëria. Si vetëmbrojtje, gazeta mori një qëndrim të tillë që linte të kuptonte se ajo nuk përkrah regjimin e Hoxhës si të tillë, por vetëm bën të njohur arritjet e popullit shqiptar, i cili e pat çliruar veten nga sundimi shtypës i bejlerëve dhe bajraktarëve të Shqipërisë së paraluftës.
Në të njëjtën kohë, Liria afirmonte devocionin e saj ndaj Amerikës dhe bënte thirrje për restaurimin e marrëdhënieve miqësore midis Shqipërisë dhe Amerikës. Bash para ardhjes së demokracisë në Shqipëri, gazeta kritikoi publikisht politikën represive të Shqipërisë staliniste. Që atëherë, ajo ka qenë një përkrahëse e fuqishme e forcave demokratike në Shqipërinë e re.
Midis këtyre dy gazetave, Dielli dhe Liria përfaqësojnë me një saktësi mjaft të madhe tendencat kryesore politike, ekonomike dhe sociale midis shqiptarëve etnikë në Amerikë. Por përveç këtyre gazetave kryesore, ka patur disa periodikë që kanë vepruar në periferi të shtypit etnik shqiptar si tërësi. Të shtyra nga një simpati e fuqishme për popullin punonjës dhe lëvizjet radikale, këto botime kanë bërë thirrje për një ristrukturim radikal të rendit të vjetër social në Shqipëri. Shembuj botimesh të këtij lloji janë Koha (Jamestown, N.Y., 1915-1919), Përlindja (Framingham, Mass, 1917), dhe Demokratia (Boston, 1938).

***
Në tërësi, aktiviteti i shtypit shqiptar në Amerikë ka qenë i konsiderueshëm dhe i vazhdueshëm, pa asnjë ndërprerje që kur lindi në vitin 1906. Ky shtyp ka bërë një shërbim të shquar në formimin e ndërgjegjes kombëtare, të unitetit dhe të qëllimeve të përbashkëta midis emigrantëve shqiptarë, që nga koha e “të ardhurve të parë” e deri në brezin e katërt të shqiptaro-amerikanëve. Gjatë të gjithë kësaj periudhe shtypi është përpjekur, kryesisht dhe pikësëpari, të mbrojë dhe të avancojë interesat kombëtare shqiptare. Kjo është e kuptueshme kur ne sjellim ndër mend se ideali kombëtar ka qenë gjithnjë fokusi dhe drita udhërrëfyese e shtypit shqiptar në Amerikë.
* U ribotua ne Diellin special te 28 nentorit 2014, e derguar nga shkrimtari Naum Prifti
*) U botua fillimisht anglisht në gazetën “Dielli”, Nr. 1-2, janar-qershor, 1993. U përkthye nga Çezar Kurti dhe u botua te “Illyria”, New York 6-8 tetor, dhe 10-12 tetor, 1994.

Perandorët- kanë folur shqip

by

Konstandini kreu reforma në sistemin monetar, ushtarak, administrativ’e krijoi “Perandorinë e Krishterë”/
Nga Harallamb Kota-studiues/
Mëngjezi i datës 20 shtator 2014 qëlloi e djelë. Pasi dola nga shtëpia, bleva shtypin e ditës dhe zura vënd në një tavolinë në klubin e lagjes për të pirë kafenë e mëngjesit. Një artikull interesant, titulluar me gërma kapitale: “Si e legalizoi krishtërimin Konstandini i Madh, Dardano-Iliro-Shqiptar”, më kishte tërhequr vëmëndjen dhe po e lexoja me tepër vëmëndje. Ej..ej..ej.. mu drejtua i zoti lokalit i habitur, ndërkohë që edhe ai po lexonte të njënjtin artikull dhe tha:-Mirë Aleksandri i Madh’që la testamentin “Unë jam Ilir“, por dhe Konstandini i Madh, na qënka Ilir. Kështu thotë gazeta, ndërhyri Meti një nga klientët e moshuar, i cili sapo e kishte mbaruar së lexuari artikullin dhe zuri vënd në tavolinën time. Sakaq, pranë meje u afrua Albani miku im, me të cilin pija shpesh kafenë në ditët e djela. Biseda u gjallërua, pasi ai ishte lexues i rregullt dhe dashamirës i temave historiko-patriotike. Disa klient morën në duar filxhanët e kafeve, tërhoqën pas vetes karriget dhe u afruan duke u ngjeshur fort me njëri tjetrin. Kureshtja ishte e madhe dhe dëshira për të ditur diçka më shumë, i shtynte të pyesnin dhe të nxisnin bisedën.
Historia e Konstandinit të Madh, është e hershme, sqaroi Albani’ dhe e kam mësuar jo vetëm nga burime gojore, por e kam lexuar edhe në disa botime shkencore e letrare në Stamboll. Sipas këtyre burimeve, Flavius Valerius Constantinus, ishte djali i Konstant Klorit dhe i Helenës. Ai lindi në vitin 280 m.k në Iliri, në Naissus (Nish) të Dardanisë. Në rini ndiqte kultin e Apolonit dhe në të ritur, u bë burrë shteti i aftë për të aritur çdo synim që i vinte vetes. Fal aftësive e karakterit të fortë, në vitin 306 u kurorëzua Perandor i Romës. Deri në vitin 312, krishtërimi i përqafuar nga popullsia ilire qysh nga viti 40 mk, luftohej egërsisht nga Roma. Pas këtij viti, qëndrimi i Romës ndryshoi, pasi Konstandini i Madh nisi ta simpatizojë krishtërimin. Më 313 me Ediktin e Milanos dhe me bashkësundimtarin Licini, vendosi “Paqen e Kishës”,duke siguruar lirinë e besimit. Konstandini kreu reforma në sistemin monetar, ushtarak, administrativ’e krijoi “Perandorinë e Krishterë”. Kisha siguroi një vënd të privilegjuar në shoqëri. Predikimi filloi të bëhej lirisht nga murgjit dhe në manastiret që u përhapën në gjithë teritorin e perandorisë,në Azi,Afrikë e në Europë. Albani, mori frymë thellë dhe duke dashur të mos humbas fillin e bisedës vazhdoi: Sipas burimeve gojore, të treguara fillimisht nga një prift ilir, që shërbente në kishat paleokristiane në kalanë e Beratit, në vjeshtën e motit 313, Konstandini i Madh shkeli në Epir dhe qëndroi rreth 40 ditë në trojet e tyre. Në ditqëndrimin e tij në kështjellë, u kujdes veçanërisht për ngritjen e kishave, organizimin e tyre dhe pregatitjen e murgjëve e priftërinjve për predikimin e krishtërimit dhe shërbesat në gjuhën shqipe. Kampin perandorak Konstandini e caktoi në vëndin ku kishte pushuar dhe ndënjur dy ditë radhazi shën Pali. Në të dyzetenjëtënditë, në krye të gardës pretoriane dhe të legjioneve romake që ishin fushuar poshtë mureve të kalasë, u nis udhës për në Bizant. Hipur mbi një kalë të bardhë, ndiqte rrugën dhe shkelte në çdo gjurmë e në çdo shteg që kishte kaluar Çezari i Madh. Gjenerali i famshëm, pati mundur Pompeun në betejën e Farfallës dhe ditën e kurorëzimit perandor, u vra nga miqt e tij, Bruti, Kasi’ e Mark Antoni.
Me të mbëritur në Pelion të Enkeladës, ringriti tepujt pellazgjik e ndërtoi një shtatore të madhe për mbret Agronin. Më tej, tepër hareshëm kalëronte udhëve dhe briste: Aleksandër…, Pirro… dhe ti o Çezar…, të tre nga barku Ilirisë keni dalë. Në çdo gjurmë po u ndjek, hypur mbi kalin tuaj të bardhë, mespërmes Epirit, Maqedonisë deri në Bizant. Me të mbëritur në brigjet magjepëse të Ilionit, ndali tek bujtina e Epirotit, takoi pronarin’e duke kthyer një kupë me verë i tha: Unë jam ilir’dhe ty të njoh. Erdha ta kqyr nga afër, këtë tempull të famshëm pellazgjik’ e të dëgjoj historinë e tij!. Epiroti’ vuri në dysheme dy tabela shkruar në gjuhën pelazgo-ilire. Ngriti njërën dhe i tha: Këtu shkruhet “Bujtina Pelazgut”. Kjo i takon kohërave mitike, kur në këtë han ose tempull, vinin e shijonin verën lajkatare, korierët e Priamit, Akilit e Hektorit. Lajmin e djegies së Ilionit nga Akejt, e solli Enea, biri i perëndeshës ilire Afërdita, i cili udhëhiqte trojanët drejt vendeve nga ku perëndonte dielli. Eneu ishte djalë i ri,i fuqishëm dhe marshonte me babanë Ankizin në krahë e djalin Julin për dore. Troja u dogj, belbëzoi Eneu e ndali hapin. Akejt po shkretojnë Ilionin. Pelazgu, stërgjyshi im, tha Epiroti, i shkoi pranë, ja freskoi ballin e ja njomi buzët me ujin e freskët. Eneu me barën e popullit të vet’ që e ndiqte nga pas,u largua nga bujtina e Pelazgut, duke lënë shpresën e mbijetesës së popullit të tij. Pas kësaj gjëme, bota u shurdhua. Në fillim të dimrit të vitit 800 pk, në pragun e derës “Bujtina Pelazgut”, hyri një plak i reckosur, që zuri vënd pranë oxhakut. Një lahutar,veshur me xhokën ilirike të asaj treve, rrethuar nga miqtë e tij, këndonte luftën e Trojës. I sapoardhuri mbante vesh’e shkruante me pendën e tij mbi një pergamen. Me të mbaruar kënga, plaku shëtitës u çua. Lahutari e pyeti në gjuhën pellazge: Home-Mëir?!. Plaku ja ktheu: mëir..mëir. Stërgjyshi im, pandehu që udhëtari quhej Homer e i tha: -Homer vëlla, mos u largo, ha një çap bukë, fli pranë vatrës tonë dhe çdo mbrëmje deri në agim, shkruaj ndodhitë pelazgjike të kënduara nga lahutarët tanë. Një shekull pas Homerit, në gjirin e Bosforit ku dikur gjallonte Troja, u ndërtua një vendbanim i ri, që u zmadhua e mori formën e një qyteti. Persët që u dyndën nga vëndet e indogjenëve, shkatëruan Babiloninë, sulmuan Egjiptin, pushtuan hapësirat pelazgjike të Ilionit dhe qytetin në brigjet e Bosforit e quajtën Bizant. Darri mbreti i persëve, me të hyrë në mjediset e bujtinës, i dha të njohur Pelazgut dhe i tha: Plak i moçëm e i urtë..dëgjomë..e mba vesh. Ilionin e dogjën Akejtë. Ne persët do pushtojmë Athinën, Spartën e gjithçka. Mbushna kupat me verë, të gëzojmë. Bujtinën nuk do e shëmb, por do e ruajmë si tempull. Nuk kaloi shumë kohë dhe në hapësirat ilirike u shfaq mbretëria maqedone. Filipi ndali marshimin e Darrit. Në vitin 334,Aleksandri i Madh,djali i Filipit dhe i Olimbisë, biri i Zeus pelazgut dhe nxënësi i Aristotelit, mori komandën “Lidhja Korinthit”, zmbrapsi ushtritë perse nga teritoret ilire të pelazgjisë dhe mbëriti në Bizant. Pasi sistemoi ushtrinë, bashkë me disa luftëtarë, hyri në bujtinën e Pelazgut e ju drejtua pronarit: Mik i vjetër e i vlerë. Kohërat pelazgjike mbaruan bashkë me Homerin. Unë jam ilir. Kam në remba gjak si i yti. Tash e tutje, ky vënd do quhet “Bujtina Ilirike”.Kështu tha Aleksandri, ashtu bëri edhe stergjyshi im,i cili që nga ajo ditë u quajt Ilir. Ja tabela e shkruar. Epiroti ngriti tabelën e dytë, ku lexohej: “Bujtina Ilirike”.
Tabela e tretë, ju drejtua Epiroti’ Kostandinit, u vendos me urdhër të Qezarit. Perandori i parë i Romës,me të hyrë në mjedisin e hanit, u ul në ndenjëse’ e pasi piu një shtambë të madhe me verë, tha: “Unë jam etrusk, pasardhës i Julit, djalit të Eneut, birit të Afërditës’ perëndesha pellazge e ilirëve. Në kujtim të Pirros së Epirit, strategut të madh ushtarak, i dyti pas Aleksandrit, sipas Hanibalit të Kartagjenës, bujtina juaj që sot e tutje do të quhet “Bujtina Epiroti”. Nga ajo ditë e deri më sot, që jam pranë madhërisë suaj, emëri i kësaj bujtine nuk ka ndryshuar dhe mua, tha bujtinxhiu, më thërasin Epiroti. Kostandini i Madh, kishte pirë mjaft verë. U shtri bri vatrës, pikërisht në vendin kur dikur kishte fjetur plaku shëtitës, i quajtur nga Pelazgu me emërin Homer. Edhe unë, tha Kostandini duke dremitur, emërin e bujtinës tënde nuk do e ndryshoj. Pas pak u çua në këmbë, i hypi kalit dhe duke u larguar ju drejtua Epirotit me këto fjalë: Që nga e sotmja e motit 313, me dekretin tim perandorak, qyteti i quajtur nga Dari i Persisë me emërin Bizant do të quhet Konstandinopol.
Albani pushoi një çast e përsëri vazhdoi: -Sipas literaturës, krishtërimi u përhap në gjithë teritorin e Perandorisë Romake, në Azi, Afrikë dhe Europë. Më 330, Konstandini i Madh, e transferoi kryeqytetin e perandorisë nga Roma në Konstandinopojë, e cila u bë qëndër intelektuale dhe fetare e krishtërimit lindor. Deri më 337, viti i vdekjes së tij , Perandoria Romake qëndroi e bashkuar, por me zhvillime të mëdha në ndarjet fetare, midis dy besimeve, katolike dhe ortodokse. Në vitin 395 Perandoria Romake, u nda në dy pjesë, në atë të lindjes dhe të perëndimit. Iliria kaloi në lindje dhe pjesa më e madhe e popullsisë u përfshi në besimin ortodoks. Vazhdimësia e jetës kishtare në trevat arbënore, pas dyndjes së sllavëve në ballkan në shek. VI dhe VII, ishte një provë e madhe për ekzistencën e tyre “si popull i veçantë” me “emër të përbashkët”, në trevat ku banojnë sot shqiptarët, të autoktonisë së tyre dhe për rjedhojë, që shqiptarët ose Arberit janë pasardhës të Ilirëve.
Pas viteve 732, organizimi kishtar në Arbëri varej nga Patrikana e Kostandinopojës. Me ndarjen zyrtare të kishës në vitin 1054, në kishë katolike me qëndër në Romë dhe kishë ordodokse me qëndër në Kostandinopojë, teritoret shqiptare u ndanë midis dy qëndrave të mëdha të botës së krishterë. Pjesa më e madhe vazhdoi të qëndronte lidhur me Patrikanën e Kostandinopojës. Në skajin veriperëndimor u kristalizua një enklavë katolike me peshkopatat e Tivarit, Ulqinit, Shkodrës, Pultit e Drishtit, që njohën autoritetin e Papës së Romës. Shqiptarët ose arbëreshët mesjetarë, në teritorin e Perandorisë Bizantine duke filluar nga shek. XI, përmënden me emërat, Albanoi, Albanitai, Arbanitai, Arbanensis dhe Arbanas. Ndërsa vendbanimet e tyre Arbanon,Albanon,Arbanum, Albanum, Albania, me një shtrirje afërsisht në trevën ku Ptolemeu në shek.II mk,vendosi fisin ilir. Në fillim të shek XIII, kisha katolike depërtoi më tej, në drejtim të Lindjes në Kosovë dhe të jugut në Pricipatën e Arbërit . Ajo kishte seli peshkopale katolike në Prizeren e në Shkup. Gjatë mesjetës, megjithëse katoliçizmi u forcua me urdhërat benediktinë, dominikanë dhe françeskanë, ai mbeti në Arbëri në gjëndje inferioriteti në krahësim me ortodoksizmin dhe varej nga Vatikani. Ndërsa kisha ortodokse, varej nga Patrikana e Konstandinopolit. Albani fliste dhe vështronte dëgjuesit që nuk ja shkisnin sytë dhe e ndiqnin me tepër vëmëndje. Kjo situatë, sa herë që i krijoheshin mjedise të tilla, i pëlqente shumë, prandaj mundohej të fliste sa më shqip, pra sa më qart, kuptushëm e me zë të lartë.
Për gati 10 shekuj, vazhdoi duke e ngritur edhe më lart zërin, arbërit të ndodhur tërësisht ose pjesërisht nën sundimin politik e nën ndikimin kulturor të Perandorisë Bizantine, u afirmuan si popull më vete, me gjuhë e kulturë të përbashkët, në një teritor të përbashkët. Që nga mesjeta e hershme, u formuan si forcë gjithnjë më e pavarur nga pushtusit e huaj, aktivë dhe me peshë në zhvillimin e ngjarjeve në truallin e tyre dhe në krejt gadishullin Ballkanik. Në vitin 1385, arbërit shpartalluan në betejën e Akelout, sundimtarët bizantinë dhe formuan principatat e tyre të pavarura nga Konstandinopoja.
Në vitin 1299, shteti turko osman i kthyer në perandori, zgjeroi kufijtë e tij, duke u shtrirë në tre kontinente, në Europë, Azi dhe Afrikë. Ushtritë turke endeshin në teritoret e Arbërisë qysh nga viti 1417. Osmanët u mundën në vitin 1444 nga ushtria arbnore e komanduar nga Gjergj Kastrioti, i quajtur nga Sulltani me emërin Iskandër, që në turqisht do të thotë Aleksandër. Më 1450, ushtia e Padishahut shtiu në dorë Konstandinopolin dhe me dekret perandorak, i ndëruan emërin duke e quajtur Stamboll. Para rrezikut osman, Venetiku dhe mbretëria e Napolit lidhën marëveshje vasaliteti me Skënderbeun, ndërsa Papa i Romës e quajti “kalorës i krishtërimit”, duke i kujtuar paraardhësin e tij Kostandinin e Madh. Papa e kurorëzoi me titullin “Mbret i Epirit, Maqedonisë, Ilirisë dhe krejt Arbërisë”, duke i kërkuar të merte në mbrojtje edhe Greqinë. Në vjeshtën e motit 1450, disa muaj pasi osmanët pushtuan Konstandinopojën dhe e quajtën Stamboll, në bijtinën e Epirotit mbëriti një kalorës perandorak, i cili me zë tepër të vrazhdë pyeti të zotin: Këtu takohej Skënderbeu me Huniadin?. Epiroti ngriti supet dhe nuk foli. Kalorësi hyri brënda dhe tepër i zëmëruar u shpreh: Kjo bujtinë sot e tutje do quhet “Arnauti”. Kështu u urdhërua dhe ashtu u bë. Pas vitit 1468, me vdekjen e Skënderbeut, turqit osmanë pushtuan Arbërinë dhe përhapën me dhunë muslimanizmin. Krishtërimi pësoi një goditje të rëndë. Popullsia kaloi gradualisht në besimin musliman, ndërsa pronat pësuan humbje të mëdha. Kureshtja e të pranishmëve ishte shtuar shumë. Albani u mendua një çast dhe përsëri vazhdoi: -Doni të dini si arbërit u quajtën shqiptar?!. Sipas studimit të Prof. Bardhyl Demiraj, publikuar në librin e tij “Shqiptar dhe Shqa”, fjala shqip dhe shqipfolës është përdorur në gjuhën tonë qysh në kohërat mitike. Në fakt kjo fjalë gjëndet e dokumentuar nga Buzuku në vitin 1555. Fjala shqip, thotë prof.Bardhyli ka kutimin me fol qart, kuptushëm, me zë të lart, të epërm,ipe,shqipe. Konvertimi i popullsisë nga të krishterë në musliman, diktoi ndryshimin nga arbër në shqiptar. Në vitet 1690-1790, shpjegon gjuhëtari ynë, muslimanizmi përfshinte më pak se gjysmën e popullsisë dhe arbërit po quheshin gradualisht shqiptar. Në vitet 1790-1890 ishte muslimanizuar rreth 2/3 e popullsisë dhe banorët quheshin tërësisht shqiptar, ndërsa vëndi i tyre Shqipëri. Diferencat ndërfetare u sprapsën qëllimisht për hir të unitetit të synuar etno-nacional. Shumësia fetare u vu kështu në funksion të një homogjeniteti nacional dhe arbërit u quajtën shqiptar. Albani pushoi dhe po ndiqte të pranishmit.Kuptuat gjë sendi, ju tha tepër i menduar?!.Gjthçka,u përgjegjën njëzëri ata !!.

Harallamb Kota
Studiues i letrave shqip

NDARJA E DIBRES

by

Ndarjet tradicionale Dibër e Epër,Dibër e Poshtme (Dibër e Madhe,Dibër e Vogël)/
Nga Moisi Murra/
Që në antikitet Dibra është ndarë në Dibër e Epër dhe Dibër e Poshtme. Shkrimtari bizantin Akropoliti është i pari, më 1259,që përdori emërin e krahinës në shumës (Dibrat). Në vitin 1467,në arkivat e Venedikut thuhet thuhet se “Dibra ka qenë një krahinë e dyfishtë,e Sipërme dhe e Poshtme”. Në defterin emëror osman të vitit 1467 Dibra e Epër jepet me 159 fshatra( 48 Golloborda,47 Reka), 76 Dibra e Poshtme. Kristo Frashëri thotë se emrtimet Dibër e Epërme dhe Dibër e Poshtme janë përcaktuar nga rrjedhja e lumit Drini i Zi,mbasi në Dibër të Epërme Drini është,në krahasim me nivelin e detit, më lartë se në Dibrën e Poshtme. Shumë autorë,të huaj dhe vendas, Dibrën, në të Epër dhe të Poshtme e ndajnë sipas rrjedhjes së Drinit të Zi.Anën lindore të Drinit e kanë marrë për Dibër të Epër dhe anën perendimore për Dibër të Poshtme,gjë që është kryekëput gabim. Dibra e Epër nga Dibra e Poshtme ndahet nga një vijë që del në jug të malit Krepi i Zanit (2116),aty ku fillojnë të burojnë dy rrjedhje të Radikës, kthen drejtë jugut, ulet në Qafë të Kadisë, Guri i Velpnës, përroi i Krojftit,len fshatin Grekaj,Tanushaj dhe Zhirovnicë në Dibër të Poshtme dhe fshatrat Zhuzhinja, Nivishtë,Verbjan, Bitushë në Dibër të Epër, e del në malin e Hinoskës(L.1998).Nga mali i Hinoskës ulet në Kodrat e Qenokut,duke lënë në Dibër të Epërme fshatrat Erebar dhe Dovalan dhe në Dibër të Poshtme fshatrat Ilnicë, Trepçë, Pjeçë, Pejkë. Nga Kodrat e Qenokut kufiri zbret në Drinin e Zi dhe pasi e kapërcen ate në veri të Urës së vjetër të Daut Murres ,ndjek rrjedhjen e Gurrës së Mazhicës, duke lënë në Dibër të Poshtme fshatrat Hotesh, Lishan i Poshtëm,Lishan i Epërm, kalon në Qafë Qarr,në Majën e Shullanit, Qafë Torrë,Maja e Runjës,Qafas (Zhuri i Pllajit,Lurë). Ne se duam shtrirjen e Dibres se Eperme ,vija kufitare zbret në Vanas,vazhdon me Kepin e Qetës, Mali i Allamanit, Vinjoll (Mat),Fusha e Thatë, Maja e Thatë (Shtrunga-Kurdari), Mali i Kreshës,Mali i Lepurit,Qafë Buell, ngjitet në liqenin e Zi ,Kalon në Prodan e në Malin e Gurit, zbret në Qafë Shkallë të Llangës, vazhdon nga Qafa e Helmit,te Panja e Sul Tupit, Mali i Draganit, mali i Darsit,Mali i Shebenikut ose malet e Kuqe,del te Varri i Nuses, pastaj vazhdon para faqes veriore të maleve të Belicës,fut brenda Jabllanicën,pret Drinin e Zi, vazhdon në Mbigjur të Misllodezhit, ngjitet në malin e Llokmave, duke lënë brenda Dibrës së Epër mikrokrahinën e Zhupës,kalon në fshatin Sencë, Duf, ngjitet në Malet Kozhuf e Bistrica, e mbyllet atje ku u nis,lartësia 2116 m. Këtu të tërheqin vemendjen tri fshatrat e Rekës: Grekaj,Tanushaj dhe Zhirovnica që hynë në Dibër të Poshtme. Administrata vendore,sanxhak(prefekturë) në Dibër të Epër është ngritur në vitin 1440 me Skenderbeun sanxhakbej.Ndërsa në Dibër të Poshtme në vitin 1864. Në Dibër të Epër numërohen dhjetë mikrokrahina me veçori etnokulturore të ndryshme si : Gryka e Vogël, Gryka e Madhe, Katër Grykët, Bulqiza, Golloborda, fshatrat e Gollobordës Perendimore(Okshtun,Prodan,Zabzun,Sebisht,Borovë,Muglicë, Llëngë), Drinkolli i Dibrës (Otishan, Xhepishtë, Drenok, Modriç, Llukovë, Nerezi, Bezova, Piskupshtina, Jabllanica) , Zhupa , Reka dhe Fusha e Shehrit. Dibra e Poshtme kufizohet nga veriu me Kukësin,nga juglindja me Dibrën e Epër, nga Perendimi me Matin dhe Mirditën. Kufiri, në se nisim nga Guri i Kuq i Lurës,ulet në rrjedhen e perroit të Mallës, Kalon Drinin e Zi, rrotullohemi pak nga veriu deri në Qafë-Draj (Draj-Reç), kthehemi përsëri nga jugu e zbresim në ujët e Veleshicës. Prej këtu, duke ndjekur rrjedhjen e ujët të Veleshicës ngjitemi në Korab, kthejmë drejt juglindjes e zbresim aty ku fillon të burojë Radika, në jug të fshatit Restilicë të Komunës së Prizrenit,e prej këtu sipas ndarjes që u tregua për Dibrën e Epërme dalim në Pllajin e Lurës,kalohet në pjesën lindore të malit të Dejës,që ndan Macukullin nga Gurë Lura,pastaj në Fushë Vjerdhës të Mirditës, Lajthizë e përfundon aty ku u nisëm,në Gurë të Kuq. Në Dibër të Poshtme numrohen shtatë mikrokrahina etnokulturore : Luznia, Muhurri,Lura, Reç e Dardhë,Uj’ e m’ujë, Çidhna dhe Katundet e Epërta e ata për rreth qytetit të Peshkopisë. Veç emërtesave Dibër e Epërme dhe Dibër e Poshtme nisi të përdorej dhe Dibër e Madhe dhe Dibër e Vogël.Nuk dihet me saktësi se kur nisi të përdoren këta emërtesa, por ka shumë mundësi të ketë nisur nga mesi i shekullit XVII. Nga një letër e konsullit italian në Durrës, Xhuzepe Kapriata, dërguar eprorëve të tij, më 9 qershor 1784,mbi masat stabilizuese të Kara Mahmud Pashës, hasim në emërtesën Dibra e Vogël : ”…Mamut Bek levante in Cavaglia, e con tutto quest’ ammaso di gente il Pasc medesimo si e diretto ad ataccare il comandante di Zibra piccolo. (… Mamud Bej i ngritur në Kavaj dhe me gjithë këtë grumbull njerëzish po ai Pasha u drejtua të sulmoi komandantin e Dibrës së Vogël (Jusuf bej Hysenagollin-M.Murra). Më vonë,aty nga viti 1878, me emrëtesën Dibër e Madhe fillojë të nënkuptohej Shehri i Dibrës me fshatrat përreth. Përdorimi i emërtesave Dibër e Madhe dhe Dibër e Vogël nuk ndryshon gjë me emërtim tradicional Dibër e Epër dhe Dibër e Poshtme.Por është gabim t’i thirrish Shehërit (Oranikut famëmadh) të Dibrës, Dibër e Madhe.Nuk ka arsye që shtrirja hapsinore e Dibrës së Epër të njësohet me Shehrin (Oranikun) e Dibrës e disa fshatra për rreth. keq ka hyrë në përdorim Dibër e Madhe për Shehrin (qytetin) e Dibrës sa që kur pyet një qytetar të Peshkopisë,apo të fshatrave të Dibrës se ku shkon,ai të përgjigjet : në Dibër të Madhe.Por kjo nuk është e drejtë Dibra ka njohur dhe një ndarje tjetër : Topallti dhe Malësi ose Nandë Malet Topallti quhej ajo pjesë e Dibrës që kishte pranuar e njohur sundimin turk,dmth paguante vergji,të dhjeta e xhelp dhe ndonjë herë më të rrallë jepte dhe ushtarë.Në Topallti hynte qyteti i Dibrës, Reka,krahina e Zhupës,Golloborda lindore dhe të gjithë katundet në lindje të rrugës :Koxhaxhik, qyteti i Dibrës,Maqëllarë,Peshkopi,Kastriot. Pjesa tjetër quhej “Malësi”. Malësia ndryshe quhej “Nandë Malet e Dibrës”, të cilët kurr nuk i ka qënë nënshtruar sundimit turk.Malësia kishte një administratë autonome dhe sundohej me ligjin e maleve, që dibranët e moçëm e quanin “Kanuni i Skenderbeut”. Në Malësinë e Dibrës (Nandë Malet) hynin: Reçi,Dardha, Çidhna, Muhurri dhe Luznia në Dibër të Poshtme dhe Gryka e Vogël, Gryka e Madhe, Bulqiza, Katër Grykët në Dibër të Epër.Gjithashtu është quajtur Malësi,dmth hynin në Nandë Malet dhe katundet e Gollobordës Perendimore (Okshtun, Prodan, Zabzun, Sebisht, Borovë, Muglicë, Llëngë).

KRAHINA AUTONOME E KORÇËS

by

Sipas kronikave të publikuara nga “Gazeta e Korçës” më 1920/
Nga Vepror Hasani/
KORÇË- “Ishte dit’ e dielë, 22 tetor 1916, shkruante “Gazeta e Korçës”, një dëborë kishte zbardhur tërë faqen e kazasë së Korçës, kur pasdarke hyri në Korçë ushtria franceze. Ishte i pari regjiment i kalorësve të gjatorëve të Afrikës, nën komandën e kolonel De Burnazel, i cili pasi zaptoi gjysmën e katundarisë, (bashkisë së Korçës), dhe vuri karakoll atje, deklaroi që erdhi të shkelë Korçën në emër të kryekomandantit të ushtrisë aleate dhe urdhëroi komandarë dhe prefektin grek të Korçës të xbrazin qytetnë, dyke larguar ushtrinë, (të 42 regjiment grek), si dhe xhandarmërinë, mbretëroren, drejtim për në Janinë; të paktët ushtarë venizelistë mund të drejtoheshin për në Selanik ose mund të rrinin të prisnin në Korçë. Sa për nëpunësit grekër, mbretërorë, komandanti frëng pas udhëheqjet e Venizelos ndaloi për të ikur në Athinë dyke pandehur që do shtrëngoheshin të ktheheshin venizelistë dhe të mbeteshin në Korçë; po u gënjye. Kështu u ngrys e diela e 22 tetorit 1916 dhe populli i Korçës e kuptoi që qeveria greke po ngriheshe megjithsej nga Korça, dhe çështja ishte, çfarë lloj qeverie do ta zinte vendin e saj. Ca thoshin që vijnë venizelistët, të tjerë, që do ta marrin qeverinë shqiptarët, ca që do të vijnë italianët, dhe ca të tjerë, ata më të dalldisurit, thoshin që do të vinë austro-bullgarët për të përzënë francezët nga Korça. Por që të gjithë më një mendje ishin, që: me ardhjen të ushtrisë franceze në Korçë, arriti dhe lufta evropiane këtu, dhe që më parë ose pastaj, bombat e aeroplanëve, gjylet e topave, dhe plumbat e fishekët do të binin mbi çatitë të Korçës ose fshatrave të saj. Me një fjalë, Korça ndodheshe në rrezik, buzë prishjes; gjë e tmerruar dhe e keqe për të gjithë po thua, po jo dhe për ata të paktit që kuptonin nevojat ushtarake dhe kishin hyrë brenda në të fshehtat të politikës ballkanike dhe më tepër shqiptare”. Kështu shkruante “Gazeta e Korçës”, e datës 16 nëntor 1920 dhe e ditëve në vijim, e cila po i sillte ngjarjet e vitit 1916 në formën e kujtimeve. Autoritetet mbretërore greke të Korçës, dyke kuptuar që prej kohe të ardhurit e afërm të francezëve, kishin marrë tërë masat e duhura që me kohë. Një javë më parë zunë të heqin ushtrinë nga kufijtë perëndimore në qytet. Shitnë tërë të ngrënat e ushtrisë, dërguan arshivat dhe çdo send me vleftë në Janinë dhe po prisnin me duar kryq francezët; kështu që kur erdhë këta dhe urdhëruan për të xbrazur Korçën, ata më 24 orë e sipër ngarkuan plaçkat që u kishin mbetur dhe me ushtrinë xhandarme përpara, muarë udhën e Kolonjës, Janinës. Të gjithë pothuaj, Korçarët e krishterë të rekrutuar në ushtrinë greke të Korçës, u xhveshnë dhe mbetnë në Korçë se kaq (shumë) u ishte mërzitur greqizma”.

USHTRIA MBRETËRORE NGARKON PLAÇKAT

“Me të lënët të kufijve prej ushtrisë greke, çetat shqiptare po pregatiteshin të zaptonin vendet e zbrazura për të afruar (kapur) Korçën, ku dhe të hynin bashkë me austro-bullgarët, vijon me rrëfimin e saj gazeta në fjalë të cilin po e rendisim më poshtë të plotë. Kësisoj, kur më 24 tetor 1916, i fundit ushtar grek kishte ikur, nga ura e Maliqit dhe nga tërë fshatrat e fushës së Korçës, Themistokli Gërmenji atë ditë, vet’ i dytë niset që nga Pojani dhe i bie përmes fushës së Korçës nga Pendavini, Tërova, Orman-Çiflig, Bulgarec, dhe xhadesë del në Maliq, dyke lajmëruar kudo popullin, që e shkeli vendin në emër të Shqipërisë. Gjithë atë ditë, një patrullë prej 25 kalorës francezë hynë për të parën herë nga mal’ i Moravës në Korçë për të kthyer prapë pas 3 orë andej nga ardhë. Mbrëmanet të asaj dite, 24 tetor, Themistokli Gërmenji niset nga ura e Maliqit, ku ndodheshin bullgarët, vet i katërt dhe hyn më ora 10 allafranga fshehurazi në Korçë për të pregatitur ardhjen e tij të afërme dhe zyrtare në qytetin e vet, dhe në mes të natës kthehet prapë për në Maliq. Kështu Korça, të hënë, më 23 tetor 1916, përnjëherësh dhe pa dyfeg u zbraz prej grekëve dhe mbeti e lirë e pa qeveri. Atëherë, Gaqi Th. Viso, në emrin e patriotëve shqiptarë korçarë çfaqet përpara Efrim Gjinit, të cilin e njihte fort mirë dyke me patur kaq herë më parë udhëtuar së bashku në Maliq dhe Leshnicë për të hasur me Themistoklinë, dhe e pyet në do t’i kundërshtoheshe të ngriturit të flamurit shqiptar dhe formimit të një qeverie shqiptare, posa që e quan vehten e tij shqiptar dhe i kishte dhënë fjalën Themistokliut që do të punonte për Shqipëri!”

TENTON ARDHJEN USHTRIA VENIZELISTE

“Efrem Gjini nuk pati guximin të përgjigjet dreq, po i shtiri sytë Gaqit, lojti supet dhe dyke nënqeshur i thotë: E pa të shohim; po francezët janë aleatët e Venizellos dhe nuk e njohin Korçën për Shqipëri. Po kur Gaqi e kundërshtoi, që vetë oficerët francezë me të hyrë në Korçë thanë që po shkelnin në vend të Shqipërisë, Efremi u zemërua, kthehu krahët dhe u largua. Që atë orë çoi letër në Kostur dhe Follorinë, ku kërkoi që të dërgonin një orë e më parë ushtri venizeliste për të mbrojtur kufijtë dhe për të formuar një qeveri venizeliste në Korçë; u çkoqitte edhe në letër që populli i Korçës është gjoja gati të bashkoheshe me këtë ushtri dhe me francezët për të goditur dhe prapsur çetat shqiptare. Po gjer sa letra të arrinte në vend dhe të vinte ushtria e kërkuar, komandari frëng ishte i detyruar me ushtrinë e tij të mbroheshe nga armiku dhe të na mbante qetësinë e vendit. Se sido që prefekti grek i mbretërisë mbeti në Korçë dhe pak ditë, po nuku vështronte asnjë detyrë se me mos patur më fuqi dhe të tjerët nëpunës mbretëristë sa nuk ikën dot në Janinë, i mbylli frëngu në arraba dhe i dërgoi në Selanik. Të katër ditët e para, 22-26 nëntor, sa ishte vetëm ushtria franceze në Korçë, populli i këtushëm u suall fisnik kundreq kësaj ushtrie dhe nuku i solli as nonjë ndalim në veprimin e detyrave ushtarake të saja. Kalorës francezë dilnin patrullë udhës së Maliqit dhe përpiqeshin (përballeshin) me kalorës bullgarë; çkrehnin ca dyfegje dhe largoheshin; fshatarët tanë as ruheshin, po bënin sehir. Po fillimi i të mbledhurit e një ushtrie venizeliste me formë andarësh në Korçë nga ana e francezëve dhe hajdutllëket e të vetëquajturit oficerit Konduli, si dhe kërkimi i patriotëve shqiptarë të Korçës që ditët e para nga koloneli francez për formimin e një qeverimi shqiptar dhe ndalimi i këtij, si dhe të kapërcyerit e kufijve të vjetra prej çetave shqiptare, të gjitha këto ngjarje shkaktuan përnjëherësh një lëvizje dhe një paqetësi midis popullit, i cili zuri të marrë masat për shpëtimin dhe mbrojtjen e tij”.

VENIZELISTËT NË VOSKOPOJË, SI DHËNDRI TE VJEHRRA

“E ardhura më 26 nëntor 1916 e ushtrisë venizeliste prej 120 vetash nga ana e Moravës, xhadeja e Bilishtit, bëri më të ligën përshtypje në Korçë. Hyrja (u bë) nga fshatrat e krishterë afër kufijve, për të kuptur gjendjen e këtushme, dhe kur panë kavalerinë franceze që nuk përparonte nga Korça përveçse gjer në lumi i Dunavecit dhe ushtrinë venizeliste të pakët dhe të handakosur, (të krishterët) ishin gati të ktheheshin prapë në fshatrat e tyre për të ngritur flamurin e Shqipërisë dhe për të pritur miqësisht çetat shqiptare, të cilat duhet kuptuar, nuk kishin as nonjë qëllim të lig kundër ndenjësve vëllezër. Por, të vetëquajturit kryetarë venizelistë të Korçës, i trembnë dhe i gënjyen fshatarët e krishterë. Ju dhanë nga një barrë armë, i urdhëruan të kthehen prapë në vend për të luftuar çetat shqiptare dhe i siguruan gjoja, se një ushtri e shumtë venizeliste dhe franceze me topa dhe mitraloza dhe një tufë prej andarësh do t’u vinte për ndihmë

Po i gënjyen dhe i morën në qafë. Dërguan ndo 20 ushtarë në Panarit, aq të tjerë në Marjan dhe kusuri ndo 100 venizelistë vajtën në Voskopojë, ku ia shtruan si dhendri të vjehrra! As top, as mitraloz nuk u duk gjëkundi. Çetat shqiptare në përparimin e tyre xbuluan lehtë venizelistët e Panaritit dhe Marjanit, të cilët dyke kthyer nuku harruan të ngrehin dhe tërë fshatrat e krishterë të asaj ane për të shpëtuar, po gjetën kundërshtim në Voskopojë, ku venizelistet kishin mvarur tërë shpresat e mbrojtjes dhe të fitimit të luftës”

VENIZELISTËT TË DEHURA NGA MISHI DHE VERA

“Sali Butka, komandar i çetave shqiptare të Oparit lajmëroi voskopojarët të përzënë venizelistët dhe të grehin flamurin kombëtar, duke u zotuar që asnjë njeri nuk do të pësonte gjësendi. Por voskopojarët me venizelistët të dehur nga vera dhe qejfet u kthyen dyfek shqiptarëve, të cilët,(shqiptarët), për të ruajtur nderë e armëve, bënë hyrysh dhe i ranë Voskopojës (29 nëntor 1916), ndenjësit e së cilës si panë rreziknë mbi kokë ngritnë nga pak plaçkë dhe muar udhën e Korçës. Ushtarët francezë, të cilët nuk e kishin gjetur për të mbarë të vinin për të luftur në Voskopojë, kishin dalë në Gjonomadh dhe prisnin atje muhaxhirët e Voskopojës dhe i dërguan në Korçë. Dhe si mbaruan këtë detyrë u kthyen prapë në qytet pa zbrazur asnjë dyfek. Është për të treguar që Sali Butka u rrëfye fisnik në luftën e Voskopojës se nuku la të trazoheshe asnjë grua, asnjë fëmijë, po me të plasur dyfeku u lëshoi të lirë udhën e Korçës. Gjithë kështu u suall dhe për ata burra që dorëzuan armët dhe nuk kundërshtuan. Pas luftës së Voskopojës ushtria venizeliste pa shënuar (fitore) dhe me kokën unjur u kthye në Korçë. Sali Butka me çetat e tij zaptoi tërë fshatrat në jugperëndim të Korçës gjer në Boboshticë pa bërë dëm asgjëkundi

Nga ana e Maliqit, gjithë ato ditë, Themistokli Gërmenji me shokët e tij që formonin një ushtri prej 800 vetash të armatosur zaptoi teqenë e Melçanit ( e cila ishte në përkrahje të çetave shqiptare), ku ngriti flamurin e Shqipërisë dhe ardhi gjer në Vashtmi dhe Dunavec. Atëherë Themistokliu shkrojti tekstin e letrës së parë, të cilën ia dërgoi Sali Butkës për të nënshkruar, dhe i cili pastaj nga ana e tij ia çoi kumandarit francez në Korçë”

LETRA DËRGUAR FRANCEZVE

“Në përmbajtjen e asaj letre i kujtoheshe ( i vinin në dukje) komandarit frëng se pas traktatit të Konferencës së Londrës, të nënshkruar dhe prej përfaqësonjësit frëng, se kaza e Korçës bën pjesë të pandarë të shtetit Shqiptar, dhe se pas atij vendimi nuk duheshe të harronte se ushtria e tij kishte shkelur në tokë shqiptare. Prandaj, mbi bazën e këtij akti ndërkombëtar të parrëzuar me ndonjë vendim tjetër, i kërkoheshe në letër që të përzinte ushtrinë greke dhe andartët nga kaza e Korçës dhe të mos ndalonte të ngriturit të flamurit shqiptar dhe të formuarit e një qeverie shqiptare në Korçë. E përmbushura e këtyre kërkimeve do të kishte për çpërblim zotimin e shqiptarëve të mos goditnin Korçën dhe liriveprimi në veprimet dhe lëvizjet të ushtrisë frënge kondra austro-bullgarëve

Komandari freng i atëhershëm, leitant kolonel De Burnazel e mori ndër sy këtë letër dhe pasi e çoi në kryegjenerali Sarrail në Selanik, i ktheu përgjigjen Sali Butkës me një letër në gjuhën shqipe, ku i shkruante se nevojat ushtarake e suallë në këto vise e jo për të lëftuar me shqiptarët, kundra të cilëve nuk kishin as ndonjë armiqësi, por për të lëftuar kundër austro-hungarezëve që kishin arrirë në këtë qark, dhe kërkonte të kishte udhën hapur në lëvizjet e tij ushtarake, se tjatër soj do të quante atë si gjithë çetat shqiptare, si çeta hajdutësh dhe do silleshe kundreq tyre pa mëshirë e pa marrë ndër sy nomin (ligjin) ndërkombëtar të luftës”.

TË PËRZËMË EDHE FRANCEZËT!

“Ishte ditë e premte, 3 nëntor 1916, kur e mori vesh populli i Korçës dërgimin e letrës të Sali Butkës në kolonel De Burnazel, si dhe të një letre tjatër në Dhespoti dhe Katundari (bashki) dhe me që u kuptua se frëngjit nuk kishin ndërmend të sillnin fuqi të tjera e as që të linin të ngriturit të flamurit shqiptar, po përkundrazi po bënin tabje (plane) dhe mure më të dalë të udhëve nga perëndimi i qytetit, me qëllim, sheshazi, që të kishte ku të mbaheshe ushtria frënge e të lëftonte po ta deshte nevoja brenda në udhët e Korçës më ndonjë goditje eventuale nga an’ e shqiptarëve; vendosi në mendjen e tij populli i Korçës që t’i binin Korçës për të përzënë francezët dhe venizelistët. Dhe për të mos u dhënë kohë francezëve të forcohen edhe më tepër, u përhap vet-vetiu atë ditë midis popullit, që çetat shqiptare do të hynin në Korçë të nesërmen, të shtunë, në mes të ditës. Të gjitha këto të pandehura që mund të ngjisnin i futnë në mejtim të thellë gjithë korçarët e më tepër tregtarët, të cilët u mblodhë atë ditë pasdarke për të çkëmbyer mejtime mbi gjendjen e rrezikshme, në zyrë të klubit tregtar. Në këtë mbledhje, pasi foli si cilido mentimin e vet dhe pasi u dëgjuan dy tregtarë të dëgjuar, njëri prej Themistokliut dhe tjatri prej Sali Butkës, për t’u treguar korçarëve udhën e shpëtimit që duheshe nisur, dhe pasi u bisedua gjer’ e gjatë mbi letrat e sipërshënuara dhe u muar ndër sy rreziku q’i mvaresh Korçës dhe fshatrave të saj, u vendos në atë mbledhje prej tërë tregtarëve që të ngriheshe flamuri shqiptar dhe të bëheshe lutje komandarit francez të mos ndalonte flamurin kombëtar, po të përzinte venizelistet dhe të mos godiste shqiptarët. U ngrit komisioni prej dy vetash e vajti në kumandari frances, në Katundari, (bashki), që i njoftuan vendimin e sipërshënuar të mbledhjes së tregtarëve. Në fund të kësaj mbledhjeje u vendos që atë mbrëma të vinin të gjithë në Mitropoli për të paraqitur këto vendime përpara dhespotit dhe përfaqësonjësit të qeverisë venizeliste z. Argjiropulos që do të arrinte atë mbrëma nga Selaniku. U lajmërua edhe populli që të ndodheshe atë mbrëma në Mitropoli”

DHESPOTIT MASHTRON BESIMTARËT

“Atë mbrëma, më ora 9, të dy patomat e Mitropolisë ishin mbushur plot njerëz, në të sipërmen ndodheshe dhespoti Argjiropulli dhe tërë parajsa e Korçës. Argjiropuli si përfaqësonjës i qeverisë venizeliste në Korçë i kishte marrë vesh tërë lëvizjet e shqiptarëve dhe e kishte shkuar ndërmend që mund këta ta fitonin Korçën me që ishin një shumicë e madhe dhe përkraheshin prej tërë popullit dhe mbaso në zemrën e tij deshte që të linte të lirë shqiptarët të ngrinin flamurin kombëtar dhe të formonin një qeveri të tyre, po detyra e tij si përfaqësonjës i qeverisë e ndalonte nga kësilloj vepër fisnike dhe vendosi që të mbajë lart autoritetin e Greqisë në Korçë dhe të prapsë çfardo paramendim tjatër. Prandaj në këtë mbledhje në Mitropoli, Argjiropuli e mori vetë fjalën dhe e mbajti pa reshtur që në krye e në fund, dyke mos lënë asnjeri tjatër të flasë; dhe në iu kundërshtuan ca të pakët, ay u priste fjalën dhe i ndalonte të zgjateshin më tepër. Nga tërë fjalimi i tij u kuptua që ay ishte i mendjes të forcoheshe qeveria e ushtria venizeliste në Korçë dhe së bashku me francezët t’u bënte ballë dhe çetave shqiptare. Siguroi dhe popullin me fjalët, të ishte i qetë, të mos kishte frikë dhe të mos ikte nga Korça

Kështu u përndanë të gjithë dhe vajtnë nëpër shtëpitë të frikësuar tepër dhe të menduar se ç’më të keqe do të sillte e nesërmja kur të hynte më drekë Sali Butka në Korçë se ky mendim nuk i hiqeshe popullit nga mendja”

ALARMOHEN VENIZELISTËT

“U gdhi e shtunë, 4 nëntor 1916, ditë pazari. Pazarakë nuk kishte shumë, po pazari ishte mbushur mjaft me bereqet dhe dyqanet tërë ishin të hapura. Më drekëherë tamam, kur tërë çarshia kishte rënë pas blerkave dhe shitkave, mjafton e përfolura e një tregtari me një myshteri dhe përhapja në tërë tregun se ardhi Sali Butka, përnjëherësh gjithë tregtarët lanë mallë në shesh e dyqanet e hapura dhe muarë të rendur me të katra lart nga Varoshi

Që atë minutë, dhe posi elektrik u përhap paniku në gjithë Varoshë (lagjet ortodokse) dhe gratë me të vegjlit në duar dhe fëmijën zbathur, lanë shtëpitë dhe muar të ikur lart nga vreshtat. Udhët e Korçës u mbushnë plot burra, gra dhe fëmijë dhe të gjithë po iknin me nxitim pa mos ditur se ku do vinin, po largoheshin ashtu si ca të marrë, dyke lënë prapa tërë gjënë e mallë nga frika e madhe që u kishte hyrë për zemre. Dhe nuk dihet sa prishje e madhe do të ngjiste po të mos ishin ndodhur ca të mençëm, të cilët rendë për të qetësuar dhe siguruar popullin të ktheheshe prapë në dyqane ose në shtëpi se nuk kish gjësendi. Kjo e ikur e këtij paniku mbajti një të katërtën të orës dhe lebetija ishte kaq e madhe sa më pastaj po të dëgjoheshe fjala “ardhë, ardhë” i dridheshe zemra sicilido, se kaq u kishte hyrë frika për palcë. Policia venizeliste burgosi atë ditë mjaft shqiptarë, dyke pandehur këta për shkaktarët e panikut. Po me të kuptuar që kësilloj me mënyra të rrepta e të padrejta nuk do t’u delnin për mirë, i lëshuan prapë. Se edhe patriotët shqiptarë nuk rrinin me duar kryq; zunë t’u afroheshin francezëve dhe të njiheshin me ata drejtpërdrejt dhe përgatitnë për në komandari francez një shkresë, e cila përnjëherësh u mbush me nënshkrime ku i kërkonin të përzënit e venizelisteve dhe të çpallurit e vetëqeverimit shqiptar në Korçë.”

HARROHEN ARMIQËSITË E VJETRA

“Tërë këto ngjarje dhe ndryshime të papandehura që po zhvilloheshin me shpejtësi njëra pas tjatrës e bënë popullin e Korçës të paqetë dhe të pashtruar në punërat vetiake. Përveç shumicës së fshatrave kufizore, zunë po vinin në Korçë edhe shumë ndenjës nga fshatrat e fushës me gjithë bagëti, drith etj. Tregtarët nga frika se mos me rastin e parë prisheshe çarshia, zunë po ngrinin tërë sendet e vyera nga dyqanet dhe i ngjitnin nëpër shtëpitë në Varosh. Po edhe Varoshi edhe Kasabaja dyke mos ditur se ç’të papandehura mund të sillte e nesërmja zunë po merrnin tërë masat për çdo prishje eventuale. Siclido pas gjykimit të tij, kishte vendosur ose pregatitur për të vendosur plaçkat e vyera më ndonjë shqiptar ose grekoman. Shumë veta nuk flinin në shtëpitë e tyre dhe shumë familje dyke mos ditur ç’mund të pillte nata mblidheshin me radhë shtëpi më shtëpi për të gdhirë natën së bashku dhe për të dhënë gajret njëri-tjatrit. Tërë këto frikëra nga rreziku që mvaresh mbi kryet, tërë këto masa dhe lëvizje për të siguruar jetën dhe për lëvizje për të shpëtuar kamjen nga prishja, e bënë popullin e Korçës të harrojë armiqësitë e vjetra, të afrohen njëri me tjatrin pa ndryshim ndjenje për të shpëtuar nga çdo e keqe që mund të vinte nga ndonjë anë dhe kështu pakë nga pak të bëhet vetvetiu një bashkim i papandehur midis të gjithëve”
DHESPOTI IKËN NATËN, VENIZELISTËT ËNDËRROJNË…
“Në mes të këtyre trazirave, dhespoti i atëhershëm i Korçës që përgjigjeshe me emrin Gjermanos, si kondravenizelist që ishte, me dijen e Argjiropulit ngarkoi një natë plaçkat dhe natën tjatër la Korçën fshehurazi dhe mori udhën për në Athinë. Pas tij zunë të shkojnë dhe ca të tjerë, dhe mjaft familje po përgatiteshin për të larguar përkohësisht nga Korça. Po të mos ishin ndaluar nga Argjiropuli, i cili i siguroi që të mos kenë frikë dhe u zotua se për pak ditë do të shtrëngonin çetat shqiptare për t’i prapsur. Për të dhënë prova të vërteta me fuqinë e qeverisë venizeliste, Argjiropuli, kurdisi dhe zyrat e ndryshme të Prefekturës së Korçës. Vetë ay si përfaqësonjës i qeverisë, mori kryesinë dhe qeverimin mbi tërë zyrat e Korçës dhe emëroi nëpunës të rinj në Prefekturë, në Polici në Gjykatë, në Financë etj, dyke caktuar rroga të mëdha për të qasur njerëz me vehte. Deshte që në krye të formonte një komision prej 12 vetash për të qeverisur bashkë me të, po përveç dy vetave, të tjerët korçarë q’u proponuan nuk u afruan fare. Por, për të dhënë prova më të çquara mbi të forcuarit dhe të shënuarit venizelistë në Korçë, dhe për të ngritur moralë e popullit, kryetarët venizelistë të Korçës së bashku me komandarë francezë vendosnë që të goditnin çetat shqiptare. Më 7 nëntor pra, ca ushtarë venizelistë së bashku me andarë dhe kalorës francezë me dy topa të mushkave, u nisnë që në mëngjes kundreq Melçanit. Vajtnë gjer nga Dunaveci, shtinë ca dyfegje dhe gjyle, po si s’gjetnë kundërshtim të fortë nga ana e Themistokliut u kthyen prapë në Korçë, pa fituar asgjë”

VENIZELISTËT U SERVILOSEN FRANCEZËVE

“Më 8 nëntor, ditën e “Shën Mërtirit” u kremtua në Korçë fitimi i luftës së francezve në ballë (front) të Manastirit. Kryetarët venizelistë të Korçës e lusën atë ditë me një bujë të patreguar për të bërë rekllamë të madhe, u ranë kambanave dhe përpara drekës u bë një falje në kishën e “Shën Gjergjit”, ku muarrën pjesë përveç zyrtarëve francezë dhe venizelistë dhe një shumicë e madhe prej shqiptarësh. Si doli nga kisha, komandari francez me ca të tjerë të vetëqojtur kryetarë korçarë, vajtën në Katundarie, nga ballkoni i së cilës manifestuan… (gazeta e dëmtuar nuk lexohet), por kuptohet se është folur për greqishten dhe shkollat greke. Ndërsa më pas vijon: Prej Efrimit me shokët e tij, këta deshnin të tregonin atë ditë që populli i Korçës ishte thjesht venizelist; që simpathiste aleatët dhe veçanërisht francezët; që gjeromano-bullgarët ishin thyer megjithsej në ballën e Manastirit; që qeveria venizeliste do të zinte rrënjë në Korçë, dhe përhapnë një fjalë që gjoja çetat shqiptare do të përndaheshin për pakë ditë. Po edhe këtë lodrë venizeliste s’e fituan dot, se asnjëri prej popullit të Korçës nuk mori anën në atë manifestasion udhëve, po vetëm fëmijët e vegjël, çuna dhe goca të shkollave të tyre, (greke), të cilët i gënjyen me ca llokume dhe me nga ca flamurë të vegjël prej greku. Ishte pregatitur të mbaheshe dhe një fjalë panagjirike nga ballkoni i Katundarisë me rastin e këtij fitimi të armëve aleate, por edhe oratori, sido që frakofil i flaktë, kur e pa që populli nuku u bashkua në këtë kremtim me venizelistet, hoqi dorë nga të mbajturit e fjalës”

VENIZELISTË DHE FRANCEZË BËHEN BASHKË

“Argjiropuli dhe të katër kryetarët venizelistë të Korçës, dyke parë që nuku ishte e mundur ta fitonin popullin me vehte me politikë, me gënjeshtra dhe me të taksura të mëdha, pregatitnë bashkë me komandarë francezë një goditje tjatër kondra çetave shqiptare, dyke pandehur se këtë radhë do t’i thyenin dhe do t’i largonin nga fusha e Korçës dhe do të prapsnin rrezikun. U nisën pra, më 10 nëntor 1916 pa gdhirë, ushtria e tërë venizeliste nja 200 veta bashkë me francezët dhe topa të mushkave në drejtim, këtë radhë të Boboshticës. U bë dyfek i fortë, topi kërciti tri orë pareshtur, po shqiptarët, sido pa top, u kundërshtuan burrërisht dhe nuk lanë asnjë pëllëmbë vend. Venizelistët, sido që humbnë dhe këtë luftën e Boboshticës, prapë nuk vunë mend; në vend që të mblidhnin bishtin dhe të shkonin andej nga ardhë, ata po mblidhnin edhe të tjerë shokë dhe pregatitnin tjatër goditje kundër shqiptarëve”.

FLAMURI VALONTE MBI TEQENË E MELÇANIT

“Kështu, më 13 nëntor nisnë përsëri tërë ushtrinë venizeliste për mbi 400 këtë radhë, bashkë me ushtrinë franceze dhe me topa, udhës së Maliqit kondra çetave shqiptare të komandura prej Themistokli Grëmenjit. Kjo është më e madhja luftë midis franko-grekëve më një anë, dhe çetave shqiptare më tjatër anë.

Venizelistët me francezët, siç kapërcyen lumin e Dunavecit afër Bulgarecit, bënë yrysh për mbi Vashtiminë, të mbrojtur prej një tok të vogël shqiptarësh, të cilët e zaptuan dhe vunë zjarrë më shumë shtëpi. Lufta u ndez që në ura e Turanit gjer afër Pocestës. Që nga Korça dukeshin gjylet kur binin mbi Lumalas dhe mbi Teqenë e Melçanit, mitralozat dhe dyfegjet punonin pa reshtur. Venizelistët bënë sulme mbi sulme dhe u pandye njëherë se shqiptarët u thyen, po nuku ishte kështu, se këtu u prapsën sa pak nga mesi, si ay rrethi prej llastiku’ po jo që të çpohet dhe të këputet fronti. Themistokliu tërë atë ditë, hipur mbi kalë, vizitonte nën breshëri të plumbave frontin, dyke dhënë urdhër ku të mbahen e ku të prapsen, dhe dyke dhënë kurajo shokëve të tij, për të mos kursyer gjësendi dhe për të mbrojtur flamurin kombëtar që valonte mbi Teqenë e Melçanit. Dhe me të vërtetë shqiptarët nuk u tundnë, por i nderuan armët. Mbrëmanet venizelistët me humbje të mëdha dhe pa ndonjë fitim u kthyen prapë, dyke sjellë ngarkuar dhe trupnë të një kapedani të tyre të vrarë” Kështu e përfundon rrëfimin e saj, Gazeta e Korçës, e cila ngjarjet e asaj kohe i ka sjellë në formën e kujtimeve”

Përgatiti Vepror hasani

(Shënim: Materiali i mësipërm u referohet kronikave të datave 16, 20, 24 dhe 28 nëntor si dhe kronikave të datave 1, 4 , 11 dhe 18 dhjetor të vitit 1920. Titulli në origjinal: “Kujtime historike të Korçës”. Nëntitujt janë vendosur nga ana jonë V.H)

10 dhjetor 1916 shpallet krahina autonome e Korçës

Anëtarë të Këshillit Qeveritar u zgjodhën 14 veta: 7 myslimanë dhe 7 ortodoksë
1. Shaqir Shabani, 2. Tefik Rushiti, 3. Hysen Dishnica, 4. Emin Rakipi, 5. Qani Dishnica,, 6. Sali Babani, 7. Haki Shemshedini
1. Vasil Singjello, 2. Kostandin Noçka, 3. Rafail Avrami, 4. Nikolla Evangjeli, 5. Eftim Cale, 6. Vasil Kondi, 7. Llambo Mborja
Përveç këtyre u zgjodh dhe z. Petro Harizi Sekretar i Përgjithshëm
Kryetar i Këshillit Qeveritar u zgjodh Tefik Rushiti
Nënkryetar z. Cale
(Gazeta “Adriatiku”, 12 dhjetor 1916)

Protokolli i nënshkruar nga dy palët

“I. Në përputhje me dëshirën e popullit shqiptar të shprehur nëpërmjet delegatëve të tij, kazaja e Korçës me rrethet e varura prej saj të Bilishtit, të Kolonjës, të Oparit dhe të Gorës formohet si krahinë autonome e administratës nga njerëz shqiptarë nën mbrojtjen e pushtimit ushtarak francez
II. Administrata e kazasë i besohet një këshilli prej 14 anëtarësh, gjysma të krishterë dhe gjysma myslimanë. Ky këshill ngarkohet: 1) me studimin e të gjitha masave të nevojshme për një administrim të mirë të kazasë së Korçës dhe të rretheve të varura prej saj. 2) me kontrollin e funksionimit të të gjitha shërbimeve publike.
III. Këshilli do t’i parashtrojë për miratim pushtetit ushtarak francez emrat e titullarve të nëpunësive të ndryshme. Emërtimet për këto nëpunësira do të bëhen nga pushteti ushtarak francez
IV. Do të krijohet nën autoritetin e një prefekti policie një trup xhandarmërie-policie me detyrën e ruajtjes së rendit të brendshëm.
V. Do të krijohet një trupë “xhandarmërie e lëvizshme shqiptare” me detyrën që të ruajë pavarësinë e territorit dhe lirinë e banorëve të saj
VI. Do të mund të krijohen gjithashtu, për të njëjtin qëllim, njësi të rregullta vullnetarësh, efektivi i të cilave do të varet nga rrethanat dhe nga kreditë e disponueshme
VII. Kur do të urdhërohen të veprojnë forcat e policisë, gjendarmëria lëvizëse dhe trupat e vullnetarve do të jenë nën autoritetin e epërm të oficerit francez, që është komandant i rrethit të Korçës
VIII. Gjuha Zyrtare do të jetë shqipja
IX. Flamuri i kazasë së Korçës do të jetë flamuri tradicional i skënderbeut me shiritat tringjyrësh të flamurit francez.
Për autoritet ushtarke franceze; Kolonel Dekoen, komandant i sektorit të Korçës
Për popullin shqiptar, delegatët: Vasil Singjello, Kostandin Noçka, Rafail Avrami, Nikolla Evangjeli, Shaqir Shabani, Tefik Rushiti, Hysen Dishnica, Emin Rakipi, Eftim Cali, Vasil Kondi, Qani Dishnica, Sali Babani, Haki Shemshedini, Llambro Mborja
(AQSH, F.617 (Pref. e Korçës), D.14, fl. 1-2, përkthim nga origjinali në frëngjisht).

Marrë nga libri “Shqiptarët dhe francezët në Korçë, 1916-1920 i Muin Çamit
Përgatiti Vepror Hasani