(Në përkujtim të heroit legjendar të Nivicës Hodo Ali Nivica/Beqohitaj (1805-1852), heroit të mbarë shqiptarisë që shkroi faqe trimërie, lavdie e krenarie për mbarë shqiptarinë, që luftoi, udhëhoqi dhe fitoi në dhjetra beteja ndaj pushtuesve osmanë, grekë e malazezë në mbrojtje të truallit arbëror).

Prof. Asoc. Dr. Zaho Golemi

Nivica- vendi që lind kapedanë

Hodo Nivica ishte lindur në fshatin me shtatë mëhallë, në Nivicë të Nënprefekturës/kazasë së Kurveleshit, Vilajeti i Janinës. Ardhja në jetë e një fëmije, veçanërisht një djali konsiderohej “një jatagan më shumë” në trevën labe, por edhe më gjerë. Nivica fshati 2500 vjeçar, e njohur për kanionet por mbi të gjitha të një kalaje të vjetër 23 shekullore sipas Pukëvilit dhe Martin Likut dhe që i përket fisit ilir të amantëve. Ndërkohë që kalaja është rindërtuar dy herë, studjuesi anglez H. Holand shkruan se “Nivica vendbanim i fisit ilir të amantëve, … ka ndërtuar kala me stilin ciklopik që i përkasin qytetërimit të lashtë të Kaonisë (Labërisë)”. Në lashtësi Nivica ka pasur dyzetë hane në “Kaoninë me dyzetë kështjella”. Por mbi gjithçka Nivica dallon në Kaoni për trimëri, mençuri, shpirt kryengritës, që nuk e kanë njohur përkuljen nëpër shekuj, luftëtarë të pushkës dhe të penës, atdhetarinë dhe që nuk e kanë kursyer gjakun shekujve në mbrojtje të truallit atdhetar. Janë me qindra mijëra niviciotët nga lashtësia e deri në ditët tona ja kanë ngritur lavdinë fshatit, krahinës, Labërisë. Padyshim në krye janë Hodo Aliu (Beqohitaj), Balil Nesha, Bilbil Shako e gjithë bilbilenjtë që shkruan epope trimërie në Labëri. Niviciotët të prirë nga Hodo Aliu morën pjesë në Kuvendin e Picarit më 1846, në kryengritjet e mëdha antitanzimat të 1847, në betejat e shumta kundër osmanëve në Peshkëpi, Guranxi, Mali i Gjerë, Delvinë, Palavli, Bamatat, Kamenicë, në gjithë Vilajetin e Janinës, etj. Në vitet që pasuan Bilbilenjtë shkruan lavdinë labe në gjerdanin e artë të ngjarjeve historike të Labërisë e më gjerë. Më 1878 Zylfo e Xhafer Bylyshi të rënë trimërisht në Luftën e Lëkurësit. Me Çerçiz Topullin kanë luftuar Abaz Dashi, Kanan Malua, Bejo Duka, Demo Emini. Të etur për dituri dritë e arsim më 1909 niviciotët hapën shkollën e parë shqipe me mësues Shuko Dalipin. Gjithashtu më 1913-1914 u përballën me andartët grekë që kërkonin të rrëmbenin pjesë nga trualli që na kanë lënë trashëgim të parët, ku kanë edhe pesë dëshmorë. Pavarësinë e shtetit të parë shqiptar e pritën duke ju bashkuar ushtrisë kombëtare të Ismail Qemalit. Në korrik të 1914-ës mbi bazën e traditës së Hodo Ali Nivicës ngritën çetën të drejtuar nga toger Veip Runa në mbështetje të Vidit dhe më 1916 meqënëse Kurveleshi u pushtua nga italianët krijuan sërish çetë luftëtare nën drejtimin e Shaqo Llapit. Riza Runa niviciot udhëhoqi çetën drejt Vlorës në qershorin e vitit 1920. Një figurë e madhe e atdhetarisë i lindur në Rexhin është Sali Nivica (15.5.1890 dhe vrarë në Shkodër më 10.1.1920) publicist shqiptar, i biri i Asllan Xhebrajt. Ai kishte studjuar në shkollë në Vlorë, në Idadijen e Manastirit me mësues Bajo Topullin; studjoi në Zosimea të Janinës (1907-1909), mësues në Durrës, u përfshi me lëvizjet kryengritëse në Shqipërinë e Jugut, arsye për të cilën u arrestua dhe u burgos në Stamboll. U lirua me ndërhyrjen e Ismail Qemalit, punoi mësues në Robert College, themelues i gazetës “Populli” më 1914 që botohej në Vlorë dhe më pas kaloi në Shkodër. Gjatë pushtim-administrimit austro-hungarez, u vra në Shkodër dhe është vlerësuar Mësues i Popullit (1961), Dëshmor i Atdheut më 1971 dhe me vendim nr.6849 dt, 17.1.2011 nga Presidenti i RSH i është akorduar titulli Nderi i Kombit. Periudha e lavdisë niviciote ka qenë padyshim pjesëmarrja në LANÇ. Në luftën italo-greke niviciotët dhe rexhinasit u shpërngulën në Fushëbardhë në dimrin e 1940-1941 dhe u rikthyen në vendlindje në prill 1941. Pjesëmarrja masive në luftën çlirimtare lidhet me figura qendrore të luftës në Nivicë si Kanan Malo, Fein Brahimi, Ferik Lizën, Xhevo Micka e shumë të tjerë, ndërkohë që me armë në dorë kundër fashizmit nivica nxorri më shumë se 100 partizanë, nga të cilët 35 ranë dëshmorë për lirinë e atdheut. Kur flasim për Nivicën nuk ka si të mos flasim edhe për Xheladin Beqirin për djalin e Kosovës martire, birin e Nivicës së Kurveleshit, Karadakun e luftës heroin e popullit. Sipas meje Nivicë-Rexhini ka tre heronj: Hodo Nivicën, Sali Nivicën dhe Xheladin Beqirin (birin e Gjilanit të Kosovës dhe Nivicës labe, që ra heroikisht më 6.6.1944 në gurin e prerë të Oparit në përleshje me pushtuesit gjermanë), të cilët i bëjnë nder dhe krenari jo vetëm fshatit, por mbarë shqiptarisë dhe kombit shqiptar. E shkuara niviciote është krenari dhe lavdi por edhe frymëzim për brezat për ta lartësuar më tej ndjenjën e krenarisë kombëtare, ndjenjën e shqiptarizmës. Prandaj edhe kënga popullore nuk ndalet: “O Hodo, Hodo Nivica,/I larti sa Këndrevica,/Sa Këndrevica me borë,/Shesh më shesh mbaje taborrë,/Ashtu si trimat luftojnë…”.

Kapedan Hodo Nivica, i larti sa Këndrevica

Hodo Ali Beqohitaj ka qenë një prijës i shquar luftarak popullor. Ai ishte lindur në pranverë të vitit. Gojëdhëna thotë se Hodo Aliu ka lindur tre ditë pas ditës së Novruzit, pra më 25 Marsin e vitit 1805 (pas pak muajsh ka 220 vjetorin e lindjes). Hodo Aliu ishte lindur në një truall plot atdhetari, në një oxhak të fismë në një familje të kamur fshatare, ose të mesme të kohës.

Historia e Hodo Nivicës është histori me gjëmime shekullore. U rrit dhe burrërua shpejt sepse koha i piqte djemtë shpejt dhe ishin “të gatshëm” për nizamllëkun në ushtrinë osmane, ku vaporri “Haxhi Daut” ngarkonte djelmurinë shqiptare rreth 14 mijë djem nizamë çdo vit që i degdiste në Stamboll, Jemen, Bagdat në gjithë shtrirjen e sulltanatit osman prej rreth tetë miljonë kilometra katrorë. Hodua u nis bashkë me shokë të tjerë të djalërisë labe, pa brigjet e ashpra të osmanëve, u përgatit si luftëtar me mjeshtërinë luftarake osmane, që do ti hynte në punë gjithë jetën për ti luftuar ata. Hodua nuk ka qenë kurrë i përkulur ndaj dhunës ushtarake. Ishte rrebel nga natyra dhe nuk e duronte padrejtësinë, as disiplinën strikte të osmanëve. Temperamenti i tij i shkathët si dhe dashuria për vendlindjen, për familjen dhe njerëzit e dashur bëri që të “shkelte betimin osman”. Kështu arratiset nga garnizoni ushtarak i Bagdadit të Irakut ku ishte nizam asker dhe u kthye shëndoshë e mirë në vendlindje përmes shumë peripecish. Që në moshë të re në vitet vitet ’30-’40-të të shekullit XIX mori pjesë gjallërisht në kryengritjet antiosmane në Shqipërinë e Jugut. Ai krijoi çetën e tij me luftëtarë nga Kurveleshi dhe mbajti si bazë të saj malin e Këndrevicës. Shumë shpejt fitoi autoritet dhe u bë figurë përgjithësuese luftarake jo vetëm në Nivicë e Kurvelesh por në mbarë Labërinë. Hodo Ali Beqohitaj ose sikurse e thërrisnin në fshatin e tij “Hodo bej Nivica” në pak vite të jetës së tij u shndrua një figurë kombëtare aq sa krahasohej me malin ku mbështetej fshati i tij, figura që nderoi Nivicën, krahinën dhe Labërinë. Prandaj kanë kaluar rreth dy shekuj nga bëmat e tij dhe vijon të shkruhet, këndohet e lartësohet një figurë e përmasave kombëtare si frymëzim të idealeve shqiptare. Hodo Nivica mori pjesë në Kuvendin Ndërkrahinor të mbajtur në Picar në 1846, ku u krijua “Besëlidhja” kundër reformave të Tanzimatit. Krahas Zenel Gjolekës, Çelo Picarit, Tafil Buzit, Çobo Golëmit etj., ishte ndër udhëheqësit kryesorë të kryengritjes së madhe fshatare të vitit 1947, duke luftuar në Mal të Gjerë, në Goranxi të Dropullit, në Palavli, Kamenicë dhe së fundi komandant i forcave kryengritëse në frontin e Delvinës dhe të Qafës së Peshkëpisë. Në verën e vitit 1847 shpërtheu kryengritja e përgjithshme anti-turke drejtuara nga Gjolek Kuçi dhe Hodo Nivica u drejtuan për në Delvinë, ku dëbuan administratën turke, morën qytetin dhe më pas edhe Butrintin, që ra në duar të kryengritësve. Kryengritja drejtohej nga Komiteti Kombëtar ku udhëheqësit kryesore Hodo bej Nivica, Zenel Gjolek Kuçi e Çelo Picari u lidhën me udheheqësit e krahinës së Vlorës dhe me Rrapo Hekalin. “Ne Kurvelesh tre nishanë,/ Bëjne harb me padishanë,/ Çelo Picari i parë,/ Gjolek Kuçi me pallë,/ Hodua që mban kalanë…” Sipas këtyre burimeve Rrapo Hekalit ju caktua si front lufte Qafa e Sinjës afër Beratit, Hodo Nivicës Delvina dhe Qafa e Peshkëpisë në Gjirokastër ndërsa Gjolek Kuçit Kurveleshi dhe Bregdeti. Vargjet ilustruese janë: “Në brigje te Kamenica,/ Bën dyfek Hodo Nivica…”. Kryengritja filloi nga gryka e Kuçit, “Grykë e Kuçit, grykë e keqe, njëmijë e treqind dyfeqe..” dhe më tej kryengritja u përhap në gjithë Labërinë. Në Mallakaster dhe në Berat luftonte Rrapo Hekali dhe Tafil Buzi, ndërsa Gjirokastra mbahej e rrethuar nga forcat e udhëhequra nga Zenel Gjoleka e Hodo Nivica. Komandanti osman kërkonte t’u jepte “mësim” kapedanëve shqiptarë në luginën e Dropullit, në kodrat e Terihatit por në qendër me 500 vetë ishte në kala Hodo Nivica dhe në të djathtë Zenel Gjoleka me 300 luftëtarë nga ana e majtë Halim Çapari. Kënga nuk mund të ndahet nga betejat: “Ç′u ngrenë shokë, ç′u ngrenë / Kuç, Kallarat e Bolenë,/ Treqindë niviciot levendë”. Më 27 gusht në krye të 700 lebërve dhe çamëve Hodo Nivica dhe Halim Çapari shpartalluan forcat osmane në fshatin Dholanë pranë Janinës. Ishte rasti që Hodo Nivica mund ta merrte lehtësisht Janinën që mbrohej me njëmijë askerë osmanë, shumica shqiptarë që prisnin sinjal për bashkim me kryengritësit. Edhe një ditë më vonë më 28 gusht 1847 këto forca u ndeshën në luftime të përgjakëshme me trupat osmane të nisura nga Thesalia për t′i ardhur në ndihmë këtij garnizoni. Reshat Pasha me një ushtri të madhe turke ishte drejtuar kundra Rrapo Hekalit (Hasanit). Luftime të mëdha u zhvilluan kundër forcave turke në Palavli të Delvinës, zona ku forcat kryengritëse komandoheshin nga Hodo Nivica: ”Hodo Beu i Kalasë / E rreh topi kumbarasë / Kumbaraja me zinxhirë,/Nizam dymbëdhjetëmijë / Ranë fushës në Delvinë…”. Kapedanët duke analizuar gjendjen, forcat e tyre dhe masat e Portës së Lartë gjykuan të tërhiqeshin në Labëri, pasi pushtuesit dërguan 15.000 trupa të rregullta si dhe 6000 trupa nga garnizonet veriore. Përballja e parë ishte në Berat në 20 gusht ku luftonte Rrapo Hekali për dhjetë ditë derisa Rrapo Hekali me të vëllanë u tërhoqën në Labëri/Kurvelesh. Ndërkohë vijonte kryengritja në Mesaplik, Kurvelesh, Kardhiq, Fushëbardhë, Skërficë, Rrëzomë, Himarë etj, por me forca të kufiuara. Forcat kryengritëse siguruan hyrjen në grykat e maleve si në Golem, Picar, Lekdush, Gryka e Rehovës dhe nga ana tjetër në Kallarat, Bolenë, Kuç, Tërbaç etj. Poeti popullor shkruante në kujtesën krahinore dhe mbarëshqiptare: ”Çú mbush deti me pamporë,/Një pasha me tre taborë,/ S′e dinë me kë luftojnë,/ Me Gjolek Kuçin thonë,/Gjolek e Hodo Aliu,/ Në dorë palla ç′u ngriu,/ More djemt e Kurveleshit, / Me pallë luftuat sheshit… Por pas kryengritjeve e zunë vendin terrori i paparë dhe i padëgjuar i osmanëve mbi shqiptarët, të moshuarit, fëmijet, që ishin grumbulluar nëpër gryka e male. Banorët e tjerë i’u bashkëlidhën kryengritësve. Bilanci i gjashtë muaj luftime ishte kushtueshëm për të dy palët dhe sidomos për armikun, i cili la në fushën e betejës rreth dymijë të vrarë e të plagosur. “Kurvelesh krye të ngrini,/ I madh e i vogël të dili, / Burra e gra armë të vini,/ Vjen dushmani/armiku po t΄i bini,/ Asnjë të gjallë mos lini.“

Osmanët përdorën kurthet dhe dredhitë, por edhe pabesinë për të kapur Zylyftar Poda, Çelo Picari, Tafil Buzi, Hodo Nivica, Hoxhë Rexhini, Lazo Kofina, Dukë Kopali etj. Kapedanët dhe heronjtë e kryengritjeve në vitin 1847-1848 u kapën dhe i çuan në Stamboll për të zhvilluar gjuqet ushtarake. Një vit më vonë më 1849 sulltanati osman, nisur nga zhvillimet në trojet shqiptare në vilajetin e Shkodrës nga nga uria për të pushtuar trojet nga Ruso Malazezët në ngjarjet ballkanike, u detyrua të shpallë amnisti dhe për kapedanet e kryengritjes të vitit 1847 si dhe për Hodo Nivicën (internuar në Adana të Anadollit) dhe Zenel Gjolekën e kapedanë të tjerë. Në pranverën e vitit 1852 malazezët sulmuan qytetin e Shkodrës në dy drejtime, në veri të liqenit të Shkodrës, në Kërnicë, ndërsa një pjesë tjetër nga mali i Taraboshit. Luftëtarët e Labërisë e të bregdetit shkuan dhe luftuan krahë osmanëve dhe malësorëve për mbrojtjen e truallit shqiptar. Luftëtarët e Labërisë më shumë se dymijë vetë drejtoheshin nga kapedanët Hodo Nivica, Zenel Gjoleka, Gjikë Thanasi, Halim Toto Progonati, etj., filluan luftimet në zonën e Kërnicës e pastaj u zgjerua dhe nga krahu i Taraboshit.

Misionarë të mbrojtjes së truallit arbëror, si amanet i të parëve

Kudo ku luftoi përfaqësonte vegjëlinë, por fuqinë dhe epërsinë e forcës fizike dhe trimërinë e spikatur, besimin mbarëpopullor dhe që ndiqej nga qindra luftëtarë të Labërisë, pasi kishin besim tek drejtimi, energjia dhe në çdo lloj luftimi garantonte fitore. Të dhënat flasin se lakmia e fqinjëve ndaj shqiptarëve nuk ka rreshtur kurrë. Historia njeh një duzinë (12) luftra midis Perandorisë Osmane dhe carizmit rus nga viti 1568 deri në vitin 1915, kur shtatë ushtri ju vërsulën perandorisë osmane. Por në fakt Osmanët nuk humbisnin tokën e tyre, por truallin shqiptar prandaj edhe kapedanët e Labërisë dhe të Malsisë në sa e sa raste u bënë bashkë për mbrojtjen e truallit arbëror nga pushtuesit dhe zaptuesit. Të dhënat flasin e Hodo Nivica ishte oxhak me rrënjë në Nivicë dhe rreth moshës 35 vjeçare mori titullin “Bej”. Nivica u bë një fshat që quhej “fshati i Beut”, që në fakt ishte një nder i madh për moshën e re, për një komunitet të asaj kohe. Hodua u përfshi në luftë antiosmane dhe me titullin qe mori, Hodoja i dha një njohje të madhe Nivicës në Vilajet. Kështu që problemet e kufijve, konflikteve, të pasurive te tjera, të mallit, probleme jetike të popullatës, nga vilajeti nga administrata do të zgjidheshin më shpejtë falë ndërmjetësimit të Hodo Aliut. Por ishte një periudhë kur masat shtërnguese reformuese të vitit 1839 bënë që kapedanët Zenel Gjoleka, Tafil Buzi, Çelo Picari, Balil Nesha, Hasan Gjostoja, Çobo Golemi, Hodo Aliu e kapedanët e bregdetit të rebeloheshin. Luftëtarët e Labërisë u përbashkuan në ide me Veiz Vasjarin, Rrapo Hekalin/Hasanin, Sinan Gjostojën, Dervish Aliun, Tartar Memushin, Hadër Kaninën, dhe shumë të tjerë që rebelimin “e kishin në gjak”, ndërkohë që Delvina ishte një nga epiqëndrat e rezistencës në jugun e Shqipërisë. Prandaj kënga e popullit thotë: ”Ra topi në Palavli,/fush’ e Delvinës u nxi,/me nizam’ e me deli,.dhjetë mijë suvari,/I shkreti Hodo Ali,/i kish djemtë çilimi,/bën me dor’ e bën me sy,.O burra, t’u hidhemi,/Është nat’ e s’vritemi…”. Duke ju referuar epikës historike, sikundër shprehin edhe vargjet e këngës, mes këtyre luftëtarëve, Hodoja ishte autoriteti i spikatur, si njeriu me titullin “Bej”, që luftonte bashkë me luftëtarët në një front, kishte aftësi organizuese e komanduese të veçanta, çfaqur në betejat nga Janina, Gjirokastra e Delvina në Mal të Zi/Podgoricë që kishin rënë dukshëm në sy të osmanëve, por dhe të bashkëluftëtarëve të tij, si dhe rridhte nga një oxhak me shumë prestigj për kohën. Ishte koha kur nuk drejtonin të pasurit, por më trimat, më organizatorët dhe më luftarakët. Trimërinë e shqiptarëve e veçanërisht të kapedanëve të Labërisë e shfrytëzuan osmanët për të mbrojtur tokën e tyre, në fakt truallin shqiptar. Në mars–prill 1852 në Podgoricë komanda osmane e sulmuar nga malazezët, prapa të cilëve qëndronin rusët dërguan kasnecët (lajmëtarët/tellallët) Hodo Aliut e kapedanëve të tjerë, pasi i kishte falur sulltanati për “zullumet”, që kishin bërë dhe që në fakt trimat shqiptarë luftuan burrërisht dhe ranë trimërisht në fushën e nderit. Kapedanët dhe trimat e Labërisë e kishin marrë parasysh dhe vedekjen, se trimi një herë vdes dhe kur vdes për atdheun është krenari shqiptare. Nga ana tjetër është e njohur se vdekja nuk ishte në planet e Hodo Nivicës, pasi ishte kapedan prijës dhe luftëtar në rreshtat e para, ishte një frymëzues betejash dhe kënga thotë: “I shkreti Hodo Nivicë,/Ben dyfek ne Podgoricë,/Plumbat më te s’kolisnë,/Setrën e shkretë ja grisnë,/Bam ja bëjnë, e dot se vrisnë”. Vargu i fundit kapërcen çdo koment. Hodo Nivica ishte lartësuar si një legjendë mitike që nuk e kap plumbi: “Plumbat më të, s’kolisnë!”. Hodo Nivica në luftë kundër malazezëve mori edhe drejtimin e komandimit të taborreve osmane. Gjatë ditëve të mëvonshme, në betejat e zhvilluara, Hodoja i drejtoi trupat me mençri dhe intuitë komanduese të rrallë. Mori tre plagë të rënda lufte dhe nuk u përkul edhe në ditët më të vështira të luftës. Kuptohet që vdekja e Hodo Beut u perjetua si një ndër ngjarjet më të tmerrshme jo vetëm nga Nivica, por nga gjithë vilajeti, bashkëluftëtarët, që kur morën haberin për humbjen e prijesit të mençur, trimit që ndalonte suvaritë me një vështrim, që hidhte në sulm dhe frymëzonte qindra luftëtarë në front, në frontin për trojet amëtare. Kudo që luftoi burri i lartë Hodo Nivica la gjurmë trimërie e guximi, por mbi të gjitha drejtimi dhe besimi në fitore. Është kjo arsyeja që tre fyturat e revoltës popullore labe të shek XIX kundër pushtuesve osmanë, Zenel Gjoleka, Çelo Picari dhe Hodo Ali Nivica, ngelën lapidar në këngët e Labërisë: “Përse lufton a derëzi ? – As për mua, as për ti,/ Po për gjithë Shqipëri!”. Ata luftuan për mëmëdheun, për “Mëmëdheun nëpër shekuj, vrarë e prerë po kurrë vdekur,/lumenj gjaku për flamur,/ Si nuk humbi pyet bota?,/Prerë me shpatë djegur me topa?/Jo mor jo s’humbet shqiptari,/e provon çelikun zjarri”. Për trimin e Nivicës ka një libër “Një këngë trimërie” me autor Muhamet Hoxha, ka poezi e këngë, balada e tregime, janë thurur mite e legjenda edhe pse Hodo Niviva është një qënie e gjallë e pavdekshme në krenarinë e shqiptarëve. Sipas shumë librave, monografive e enciklopedive Hodo bej Nivica prehet në fshatin Shpuzë të Malit të zi dhe varri i tij është i rrethuar me kangjella hekuri. Koha do të provojë dhe duhet t’i jepet e drejta e mohur, një varr për prehje në vendlindjen e vet, më saktë në varrezat e dëshmorëve të Tepelenës ose të Tiranës, ku ta gjykojë e vendosin strukturat shtetërore në bashkëpunim me Shoqatën “Nivica” dhe shhush, strukturat Bashkiake, të Prefekturës dhe të Ministrisë së Mbrojtjes.

Hodo Nivica në “këngë trimërie” të Muhamet Hoxha

Këngët për Hodo bej Nivicën kanë nisur që në gjallje të tij, që kur braktisi nizamllëkun dhe rrëmbeu fatin e fshatit krahinës dhe Labërisë duke u përballur për më shumë se dy dekada nëpër luftra në jug dhe në veri të Shqipërisë. Kapedanët e luftëtarët e lirisë të kohës së Tanzimatit i njeh historia shqiptare, librat, enciklopeditë, këngët, sepse ata i dhanë shpresë popullit në kohë pushtimi, ata organizuan kuvende dhe shkuan në kundër politikës centralizuese osmane, kundër tansimatit, kundër nizamllëkut që kryhej jashtë truallit shqiptar, kundër taksave, duke i rënë kryq e tërthor Labërisë, Delvinës, Gjirokastrës, kudo ku e ngarkoi ndërgjegjia popullore shqiptare në mbrojtje të trojeve të të parëve. Pas shtypjes së kryengritjes shqiptare të 1847-tës nga ushtria osmane, Hodua u internua u kam me dredhi në fushën poshtë rrepeve të Agait (Poshtë Taroninës) bashkë me 85 kapedanë e luftëtarë të tjerë dhe u dënua me internim në Adana të Turqisë fillimisht. Trimëria e tij është pasqyruar edhe në folklor dhe ne kenget popullore si: “Hodo bej, Hodo Nivica/I larti sa Këndrevica/sa Këndrevica me borë,/shesh për shesh mbaje taborë,/ ashtu si trimat luftojnë“. Këngët e popullit kanë bashkëshoqëruar lebërit dhe mbarë shqiptarinë nëpër luftra. Këngët janë histori e vërtetë, janë si document “RHK” të papërsëritshme për historinë e shqiptarëve, që flasin për kapedanë e prijësa, për beteja e histori luftrash, për trimërinë dhe mençurinë shqiptare: “Hodua me gjith′ Gjolekë,/ Trima toskë e trima gegë,/ Iu ngjitën malit përpjetë,/ Ik, o Niko, se të zunë,/ Brënda në Rekë t′u funë,/ Reka me kulla të larta,/ Nga Cetina dukej flaka.“. Është një libër “i harruar”, bibliotekave “një këngë trimërie” të Muhamet Hoxha, sikurse ka dhjetra e qindara të tilla pasi gurra e popullit është e pashterrshme. Ne kemi ngjedhur një ndër më të arrirat “Baladë për Hodo Nivicën” të shkruar mjeshtërisht nga Mihal Gjergji: “Si gjerdan mbi supe,/Të mban Këndrevica,/Vështron thellë në kohëra,/ Hodo bej-Nivica,/Ja, përtej Delvinës,/ Paska rënë mavria,/ Plagët e Janinës,/ I lidh Çamëria./Nxijnë serasqerët,/Shtigjeve me prita,/Në ç’ferman dovleti,/Fjalën e merr frika?/ Zgjohet Kurveleshi,/ Supet shkundin malet,/ Se nuk sos rrebeshi,/ Gjaku s’mund të ndalet!/ Dridhet Podgorica,/Nën patkonj karvani,/Mbrin Hodo Nivica,/Skuqet jatagani./ la numron Sulltanit,/Ditët si tespie,/Shemben pashallarët,/Po Hodua nuk bie./Të qep vetëtima,/Shajakun mbi supe,/ Plumbat-bam, ja bëjnë,/ E ti bëje tutje./Si nuk thinjet dheu,/ Që të mban mbërthyer,/ Të pret Labëria,/ Ende nuk je kthyer?/ Po ti, as në djepe,/ S’pate kohë të flije,/ Ç’gji të Mëmëzonjës’/Nëpër flakë e pije?/Lotët që s’ta puthën,/ Syrin si fajkua,/ Po i nxjerr nga shpirti,/Për dhimbjet e tua”. Një baladë rrënqethëse e nxjerrë nga sepetet labe rrëzë Këndrevicës. Ndërkohë Mihal Gjergji sjell edhe detaje nga kërkimi i eshtrave në trevën e Malcisë, përtej mbishkodrës, në Shkuzë ku ra Hodo Aliu, “Hodo beu, qysh në gjallje e kishte ngarkuar varrin në shpinë, kësisoj s’ka ç’i duhet varri pas vdekjes”. Por eshtrat i duhet shqiptarisë, nderi dhe respekti për burrat e kombit që u përgjakën për tokën arbërore. Ai thotë se, “para disa vitesh ndalova në Kongjin të Malit të Zi, afër fshatit me emërin Rexhina. Shoqëruesi malazez (shqiptar i sllavizuar) bënte be e rrufe se varri i vjetër që kishim përpara ishte i Hodo beut. I kërkova dëshmi dhe ai s’kishte ç’afronte veç gojëdhënave të trashëguara..”. Këtë problem mund ta zgjidhte shteti. Në vitet ’70-të të shekulli të kaluar u bë marrëveshja Shqipëri-Jugosllavi për tërheqjen e eshtrave të partizanëve shqiptarë që ranë në tokën shqiptare përtej kufirit të “Shqipërisë londineze 1913”. Marrja e eshtrave të të rënëve të luftës së vitit 1852 duhet të ishte përfshirë në marrëveshje krahas marrjes së eshtrave të partizanëve tanë dëshmorë. Luftëtarët e Labërisë që ranë në Mal të Zi kanë qenë më shumë se 850 vetë. Varret e kapedanëve të Hodo Nivicës në Shpuzë (varr i rrethuar me kanjëlla hekuri, shkruhet në shumë libra) dhe varri i Zenel Gjolekës në Shkallën e Kërstiqit me siguri që kanë qenë objekte mjaft të njohura nga malsorët tanë që kanë jetuar e jetojnë përtej kufirit tonë administrative. Kështu edhe për kapedanët e tjerë Gjikë Thanasin e shumë të tjerë. Ndoshta do ta “zgjidhte” problemin ndonjë varr imagjinar të ndërtuar enkas në kujtim e nderim të tij, një varr bosh/kenotafe, një traditë e krijuar nga njerëzimi. Në kohën që varrimi bëhej “ku i zinte balta”, njerëzimi sajoi varre bosh, për njerëzit e afërt të vdekur larg vendlindjes, në buzë të lumenjve, në shkretëtirat ku kryhej shërbimi i nizamllëkut ose ushtarë-mercenarë të perandorive apo sulltanateve. Kapedan Hodo Nivica mund të kishte një varr simbolik edhe në rrethinat e Kalasë së Nivicës, si qëndrestar i paepur antipushtuesve. Raste të till aka në botë pork a edhe në Shqipëri, pasi Selam Musai dhe dhymbëdhjetë luftëtarë që ranë në Luftën e Vlorës, (intalianët ua morën trupat dhe nuk u gjendën kurrë) kanë varre simbolikë. Një të tillë mund ta kishte edhe mund ta ketë edhe Hodo Nivica pasi të shpallet “Dëshmor i Atdheut”, sepse ligjërisht (ligji 109/2018), i takon me kritere të plota, pse jo edhe “Nderi i Kombit”. Por më të madh se një varrosh, lapidar apo memorial, sado i lartësuar të jetë është memoriali në zemrën e popullit, atje ku e tundi djepi, i lartësuar aty ku s’mund ta mbrijë askush: “Hodo bej, Hodo Nivica,/ I larti sa Këndrevica!”. Rrallë burrat krahasohen me malet! Nga ana tjetër këngët nuk rreshtin për trimërinë, mençurinë, veprimin energjik, betejat e kapedanëve, udhëheqësinë e tyre kur frymëzonin për beteja: “..me plumba s’goditemi,/me pallë do pritemi”, dhe më tej, “Taraboshi brigje-brigje,/Mal i sertë pa fare shtigje,/Iu qep Hodua një kurrizi, /nxorri pallën llamburisi,/Karadakun çe lanetisi”… “Lum i sertë na hapi punë,/ Djema mos futni në lumë,/ Karadaksit janë shumë,/ Le të vritem vetëm unë,/Nga ptrapa të gjithë vanë, /Plumbat e bënë hatanë, Dymbëdhjetë shpirt u vranë,/Kuajt muarën dynjanë”. Vargëzimi popullor nuk harron të vrarët në betejë: “..kallëm në dhe djemtë e vrarë,/vijmë tok për t’i marrë,/Jo që të mos kenë as varrë,/Unë se kam për herë të parë,/Me ushtri kam qenë prapë”… “Do qaj unë Labërinë,/ Për Çelon që mbet në Athinë,/ Gjolek kordhë këqinë / Bashkë me Hodo Alinë / Njeri Rjekë tjetri Cetinë / Për të mbrojtur kufinë / Qaj e qaj moj Këndrevicë e lartë,/ Qaj për drerin e Shqipërisë,/ Podgorica me shpuzanë,/Gjithë kapedanë janë,/ Luftojnë me Karadanë,/ I shkreti Hodo Nivicë,/ Bën dyfek në Podgoricë,/ Bam ja bëjnë, e dot s’e vrisnë,/ Plumbat mbi të s’kolisnë …“. Një ndër kapedanët që luftonte në Mal të Zi ishte edhe Halim Behlul Toto Progonati, që ka ngelur në këngë: “Mbahu, mbahu Halim Nuri,/Se të vjen Hodo trim desturi (përpara),/Me dymijë djem prej guri,/Me dymijë djem malsorë,/Të gjithë të zgjedhur me dorë,/Që të gjithë me kordhë në dorë…” . Në një ndër kulmet e betejës ishte kur Hodo bej Nivica kaloi nëpër shtigje dhe i doli në shpinë artilerisë armike, ku shkatërroi topat dhe zuri robër topçinjtë: “…Hodo trimi nur o nur,/For a me këllëç desturë../Në qaftë te’ karaulli,/ Topçinjtë të gjallë i zuri..”. Rapsodi nuk gdhend këngë për postulate për brezat, për një kapedan që nuk e mposhtu as plumbi dhe se mposhti jatagani: “..Të enjten e të xhumanë,/ Hodo trimi e dha xhanë,/Hingëllin i shkreti kalë,/ Hingëllin e s′do të hajë,/ Njëzet vetë dot s′e mbajnë…, ndërsa figura e prijësit të madhe të kryengritjes mbarë popullore vjen me vargjet: “O bajrak i kuq me lule,/ Kaza më kaza u ngule,/ Parësinë e sëmure,/ Parësinë e Vilajetit,/ Hodo kapedan i detit,/ I rri për karshi dovletit,/ O Hodo , Hodo Nivica,/ I lartë si Këndrevica.., ose për trimërinë e tij: “gjylja në kokë i ra,/Koka në dysh ju ça,/Ai bën sikur se pa..”.

Vlerësimi për Hodo Nivicën i merituar, por edhe i vonuar

A nuk kërkoi kurrë lavdi dhe merita dhe as pranoi kurrë nënshtrimin dhe poshtërimin duke përbuzur pasurinë. Ai ishte bej në mendim e veprim, aristokrat i pallës së larë, që dinte ti fliste mikut dhe armikut me armët që ata kërkonin. Hodo Aliu ishte figurë e dashur dhe e respektuar jo vetëm në fshatin e tij në Nivivë-Rexhin, por në mbarë Kurveleshin e Labërinë. Hodo Nivica ishte një udhëheqës shqiptar i njohur për rolin e tij në revoltën shqiptare të vitit 1847. Ai ishte një nga liderët e paktë vendas që i shpëtoi masakrës së bejlerëve shqiptarë në Manastir, edhe pse ishte mjaft i ri në atë periudjhë dhe sapo kishte përfunduuar nizamllëkun. Edhe pse i ftuar nga guvernatori osman, i dyshimtë për qëllimet e tij të vërteta, ai nuk shkoi në Manastir dhe koha vërtetoi se kishte të drejtë. Masakta e Manastirit ishte një ndër kurthet më të mëdha që osmanët kishin kryer ndaj shqiptarëve. Madhështinë dhe lavdinë e jataganit lab të trashëguar shekujve e çoi më lartë falë aftësive të tij drejtuese si kapedan lufte dhe si luftëtar i sprovuar i fushëbetejave. Në praktikën botërore kur nderohen trimëritë dhe epopetë e luftrave të popujve merren në konsidreratë gjithë drejtuesit dhe bashkëkapedanët e betejave. Në Shqipëri ka ndodhur krejt ndryshe. Asnjë titull vlerësimi shtetëror nuk ka Hodo Nivica, edhe është po aq i njohur sa kapedan Zenel Gjoleka, Rrapo Hekali, Tafil Buzi, Gjikë Thanasi nga Qeparoi etj.

Fakt është se ka ardhur koha të vlerësohet nga organizmat e shtetit figura madhore e Hodo Nivicës dhe kapedanëve të tjerë të Labërisë që janë të shumtë por një vend nderi padyshim zë Hodo Nivica, ndërkohë që një rrugë në Tiranë ka emrin e të famshmit “Hodo Nivica”. Por ndërsa Zenel Gjoleka (Kuç 1806 – Kërstiq, Mali i Zi, 1852), në qershor 2003 ju vendos në Kuç përmendorja,vepër e skulptorit Zeqir Alizoti, sponsorizuar nga “Vëllazërimi kuçiot” më 28 prill 2012 Presidenti i Shqipërisë Bamir Topi i akordoi Zenel Gjolekës Urdhrin “Nderi i Kombit” (Pas vdekjes). Por Hodo Aliu-Nivica do ti duhet të “presë” ta nderojë shteti. Fakt është se birin e fshatit Nivicë nuk e harroi fshati. Shoqata “Nivica” e drejtuar nga ish-ushtaraku madhor Subi Çako, përgatiti dhe vendosi bustin në nderim të luftëtarit Hodo Nivica më 15 gusht 2010 duke e sjellë fizikisht “të gjallë” kujtimin e prijësit popullor që udhëhoqi kryengritjet antiosmane kundër reformave të Tanzimatit, bashkë me Zenel Gjolekën, Çelo Picarin, Tafil Buzin, Rrapo Hekalin Çobo Golemin etj., në Shqipërinë e Jugut. Kapedanët e Labërisë luftuan deri në Podgoricë të Malit të Zi për mbrojtjen e kufijve arbërorë. Bustin e heroit, këtë vepër të skulptorit Pjerin Kolnikaj, për ta zbuluar ja besuan mbesës së luftëtarit të madh, znj. Lavdie Beqohitaj (e ardhur posaçërisht nga Vlora). Përpjekje u bënë dhe për të sjellë eshtrat nga fshati Shpuzë ku ka rënë në verën e 1852-it, plot 172 vite më parë, por që sakrificat e bijëve të Nivicës për të marrë eshtrat e Hodo Nivicës nuk rezultuan të suksesshme. Por një bust për heroin Hodo Nivica është i pamjaftueshëm pa vlerësimin e instancave shtetërore. Dikur në tekstet e leximit letrar kishte vazhdimisht vjersha që evokonin trimërinë e kapedanëve dhe mbrojtjen që ata i bënë truallit arbëror me gjak e sakrifica të mëdha, ndërkohë që është shkruar monografia “Një këngë trimërie” nga Muhamet Hoxha, ka një rrugë në pjesën verilindore të Tiranës “Hodo Nivica”. Nga ana tjetër në bazë të ligjit nr. 109/2018, datë 20.12.2018, “Për statusin e Dëshmorit të Atdheut”, bazuar në nenin 5, “Kriteret për shpalljen e statusit “Dëshmor i atdheut”, Hodo Ali Nivica (25.3.1805 – 20.8.1852 datat janë sipas gojëdhënës popullore dhe të pambështetura me dokumente), meriton t’i akordohet titulli i lartë statusi “Dëshmor i Atdheut”. E megjithatë një maksimë proverbiale popullore e shqiptarëve thotë, “Më mirë vonë se kurrë”!

Burimet e studimit: Tekste leximi letrar, të viteve ’60-’90-të të Ministrisë së arsimit, ku përfshinte këngë trimërie edhe për Hodo Aliu (Nivica), Zaho Golemi periodiku i Revistës Mbrojtja organ i MM, Këngë trimërie, nga Resul Bedo, Tiranë, 1968 me 167 faqe; Rami Memush, Histori e Kurveleshit, faqe 256-280; Mexhit Kokalari, Trima të Kryengritjeve popullore, Shb “8 Nëntori”, Tiranë, 1979; Sulejman Kylçe, Shqipëria në historinë osmane, Tiranë 2004; Nasip Meçaj, Xhemil Çelaj, Fatmir Toçi, Enciklopedi e Kurveleshit, Toena, 2009; Bardho Hysenaj, Histori e Labërisë, Tiranë, 2011, faqe 148-149, 608; Vangjel Meksi, “Revista politiko-ushtarake”, Kryengritja antitanzimat në Shqipëri, Tiranë, 1977. Vangjel Meksi, Rreth kryengritjes së madhe popullore të shqipërisë së Jugut gjatë..Tiranë 1977; Xhemil Çelaj, zëri “Hodo Nivica” në FEUSH, Prishtinë, 2020, faqe 622; Revista Ylli, 1968, nr.8; Rreth kryengriitjes së madhe popullore të Shqiperise të Jugut gjatë vitit 1847 / Vangjel Meksi ne Buletin shkencor, 9 (1970); Të dhëna rreth historisë së krahinave autonome shqiptare gjatë shek. XIX / Vangjel Meksi ne Buletin shkencor, 6 (1967); Vangjel Meksi, Kryengritja fshatare e Shqipërisë së Jugut; Agim Rusto 160 vjetori i renies se kapedanit Hodo Nivica, publikim i 4.7.2012; Dr. Hasan Luçi, Mitat Kondi, Marko Koroni, Shpata e Labërisë, vjersha Tiranë, 1998; Mexhit Kokolari Besëlidhja shqiptare dhe kryengritja e madhe fshatare e vitit 1847, Resvista Studime Historike, viti 1974, nr.2 faqe 153; https://xn--cdaaa.lajme.gen.al/…/shoqata-nivica-vendos…, Mihal Gjergji: Një varr për Hodo Nivicën; Ahmet Qeriqi nga Kosova me studim të hollësishëm, vëll II, për Epikën Historike, Tiranë 1981”, Kondo Kondi, tetralogjia “Maria e Epirit”, Muhamet Hoxha “Një këngë trimërie”, Tiranë: SHB “Alsa”, 2009; Luan Gërveshi “Lufta turko-malazeze”; të dhëna nga Subi Çako, Dr. Kujtim Çako, nga periodikët e gazetave lokale “Zëri i Kurveleshit”, “Vëllazërimi kuçiot”, “Labëria’, “Fushëbardha”, “Mbrojtja”, “Ushtria”, Historia e kapedanëve që sfiduan turqit e grekët në mes të shekullit XIX; https://27.al/kapedanet-e-fustanellave-shqiptare/ Marin Mema 2017;

Nga Prof. Gjon Frani Ivezaj/

Arbëria, ishte e ndarë midis shumë familjeve fisnike apo principatave të pavarura, të cilat ndodheshin vazhdimisht në gjendje lufte mes tyre, me qëllim për të mbizotëruar Arbërinë. Gjatë kohës që u shfaq familja e Kastriotëve nga krahina e Matit në Shqipërinë e Mesme, bëri që të ndryshojnë ngjarjet dhe situatat historike të kohës si në Arbëri dhe Europë, gjatë gjysmës së dytë të shek. XV. Ai është i vetmi në të gjithë historinë e popullit tonë, që mban titullin Hero Kombëtar, që nga viti 1965, titulli më i lartë dhe i vetëm që mban një shqiptar për vlerat e larta të figurës së tij.Kryetrimi Gjergj, konsiderohet nga historianët dhe ekspertët ushtarakë si një udhëheqës i përsosur betejash ushtarake, mjeshtër taktikash dhe ushtarak i lartë i shquar në beteja të vogla në terren të thyer malorë, sikurse është Shqipëria, në një pjesë të mirë të saj.Në këtë mënyrë Gjergji shfrytëzoi natyrën malore të vendit dhe njohu me hollësi terrenin fushor të betejës. Ai diti gjithnjë t’i impononte armikut planet e tij luftarake, të cilat i kryente me shpejtësi ose i ndryshonte sipas rrethanave që i krijoheshin, duke pasur kështu gjithnjë sukses në çdo betejë.

Gjergj Kastrioti i përkiste fesë së krishterë.U konvertua nga osmanët në mysliman, pasi e morën peng në ushtrinë turke dhe më pas u rikthye përsëri në fenë e të parëve të tij të krishterë.

Gjergji lindi rreth vitit 1405. Ishte djali më i vogël, dhe fëmia i parafundit i familjes me shumë fëmijë të Gjonit dhe të Vojsavës, familja e së cilës banonte në krahinën e Pollogut. Ata kishin katër djem (Stanishin, Reposhin, Kostandinin dhe Gjergjin) dhe pesë vajza (Marën, Jellën, Angjelinën, Vllajkën e Mamicën).

Gjergji lindi në një kohë kur Principata e Kastriotëve ishte e fuqizuar. Osmanët barbarë morën Krujën (1414-1415), që ishte në kufi me Principatën e Kastriotëve. Gjoni, i cili më 1410 u kishte dhënë një djalë peng osmanëve (Stanishin), u detyrua edhe tani t’u jepte atyre peng djalin e vogël, Gjergjin.

Për një periudhë rreth 10-vjeçare, Gjergji vazhdoi shkollën e içogllanëve të Edrenesë, ku përgjithësisht futeshin djemtë e sundimtarëve të porsa të nënshtruar e vasalë (të cilët vareshin direkt nga Perandoria Osmane), për t’i përgatitur e edukuar me frymën osmane dhe islame, si komandantë të zotë, islamik të përkushtuar dhe pushtetarë apo feudalë të bindur.

Natyra e kishte pajisur Gjergj Kastriotin më dhunti të veçanta, shumë të çmuara. Ai ishte shtatlartë e shumë i fuqishem, mendjemprehtë dhe mësoi disa gjuhë të huaja. Gjatë viteve të shkollimit Gjergji u dallua nga të tjerët. Atij iu vu emri mysliman Skënder dhe mori pjesë në fushata të ndryshme ushtarake në Ballkan dhe në Azinë e vogël.

Burimi kryesor dhe më i rëndësishëm, për Gjergj Kastriotin, është vepra e Marin Barletit, ku të dhënat kanë ardhur duke u vërtetuar, plotësuar dhe korigjuar në një varg rastesh edhe nga shumë burime të tjera osmane.

Më 1430, pas një deshtimi shkatërrimtar në luftë me otomanët pushtues, Kastriotët humbën thuajse gjithë zotërimet, dhe iu nënshtruan tani regjimit të timarëve, kurse edhe Gjoni vetë u detyrua me dhunë të konvertohej në islam.

Situata në ish zotërimet e tyre mbeti e turbullt. Perandoria Osmane menjëherë ia hoqi të drejtën e trashëgimisë së të atit dhe si masë ndeshkuese osmanët e larguan më 1438 nga posti i qeveritarit të vilajetit të Krujës, të cilën e gëzonte më parë. Kësaj situate jo të mirë Kastriotët u përpoqën t’i përgjigjen me revolt, duke kërkuar mbështetje tek Venediku e Raguza dhe menjëherë fillojnë kontaktet e para të lidhjes me mbretërinë e Napolit.

Në tetor të vitit 1443 trupat e bashkuara polake e hungareze, të komanduara nga kryetrimi hungarez Janosh Huniadi, pasi kaluan Danubin iu drejtuan viseve verilindore shqiptare, dhe, siç shkruante ai, ushtria e tij “…rritej nga dita në ditë me shumë bullgarë, shqiptarë, serbë e boshnjakë.” Beteja u zhvillua më 3 nëntor 1443, në afërsi të Nishit, ku ishte i pranishëm edhe heroi kombëtar shqiptar Gjergj Gjon Kastrioti.

Shpartallimin e forcave osmane në këtë betejë, Gjergj Kastrioti e gjykoi si çastin më të përshtatshëm për çlirimin e tokave shqiptare. Pasi grumbulloi rreth vetes disa qindra bashkëluftëtarë, pjesmarrës në betejën e Nishit dhe i shoqëruar nga i nipi, Hamza Kastrioti, Gjergji u nis në drejtim të Principatës së Kastrioteve. Aksioni i tij për tu rikthyer në vendlindje ishte paramenduar shumë mirë, qysh herët.

Në Dibër filloi grumbullimi i forcave antiosmane shqiptare e cila erdhi duke u zgjeruar dora dorës në gjithë vendin. Kjo ishte prova se shqiptarët ishin gati për një kryengritje të përgjithshme.

Në kështjellën e Krujës së çliruar, më 28 nëntor 1443, u ngrit krenar përsëri flamuri i Kastriotëve me shqiponjën e zezë dykrenore me fushë të kuqe, që u bë tani e tutje flamuri historik i luftëtarëve për liri të popullit shqipëtar. Pas fitoreve të para të viteve 1443-1444, filluan gjithnjë e më të forta kundërgoditjet e ushtrive osmane, në të cilat niseshin nga bazat e tyre të mëdha në portat e trojeve shqiptare, në Ohër, Manastir, Kostur e Shkup me forca gjithnjë e më të mëdha, me ekspedita të organizuara vit për vit me një rregullsi të paramenduar.

Vetëm në Shqipëri dështoi politika osmane islame e frikësimit, e mbështetur në epërsinë numerike dhe armatimit. Duke shfrytëzuar veçoritë e terrenit shqiptar, luftën tradicionale popullore dhe duke e kombinuar si mjeshtër i artit luftarak me operacione të mëdha strategjike-taktike dhe ndeshje frontale, Gjergj Kastrioti kundërshtarin otoman të lodhur me pusi e kurthe, alarme e shqetësime të vazhdueshme, e godiste me sulme të fuqishme e të befasishme dhe e shkatërronte përfundimisht.

Gjergji e kuptoi se për zhvillimin e luftës antiosmane në Shqipëri ishte i shumë nevojshëm edhe bashkëpunimi me forcat e jashtme europiane, të interesuara për t’iu kundërvënë vërshimit barbar islam osman.

Që më 1443-1444 e më tej 1448-1456 Gjergj Kastrioti krijoi lidhje me udhëheqësin hungarez Janosh Huniadin, për të arritur një front të përbashkët në Kosovë, dhe për t’i ndihmuar forcat hungareze që luftonin në Belgrad.

Ai e zgjeroi bashkëpunimin me sundimtarët e fundit ballkanas, mbretin e Bosnjës, despotët e Sërbisë dhe të Artës, me kryepeshkopin e Ohrit, të cilët qenë në fakt më të interesuar të përfitonin nga lufta që zhvillohej në Shqipëri.

E rëndësishme gjatë kësaj kohe ishte edhe zgjerimi i bashkëpunimit me shtetet perëndimore më të afërta Republikën e Venedikut, Mbretërinë e Napolit, papatin e Romës, duke llogaritur se ishte vetë interesi i këtyre shteteve që të ndihmonin aktivisht, materialisht e ushtarakisht luftën në Shqipëri për të siguruar krahët nga sulmet osmane prej Ballkanit.

Titulli Atleti i Krishtërimit, që iu dha udhëheqësit shqiptar prej papa Nikollës V, u konfirmua më vonë nga pasardhësit e tij Kalisti III, Pius II dhe Pali II. Kështu papa Kalisti III, e vlerëson shumë figurën e heroit tonë, kur shkruan: “Gjergj Kastrioti ishte si një digë e patundur. Ai ndaloi vërshimet e furishme të baticës islame otomane dhe i vuri fre shpërthimit të saj mbi Europën kristiane.” Sot, në botë emrin e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut e mbajnë sheshe të shumta në kryeqytetet më të rëndësishëm të botës, duke filluar në Tiranë, Shkodër, Prishtinë, Zyrihu, Paris, Romë, Chicago, Shkup, etj. Buste dhe shtatore të Gjergj Kastriotit ndodhen në Londër, Spanjë, Buones Aires, Detroit, New York, Milano, Kalabri, Kanada, Kosovë, Tiranë.

Varri i tij, që ndodhej në kishën e shën Nikollës në Lezhë, u dhunua nga pushtuesit dhe eshtrat u morën si hajmali nga ushtarët turq. Dy herë, papa Piu II, kërkoi të vinte në Shqipëri, me qëllim kurorëzimin si mbret të Gjergj Kastriotit.

Figura e Skënderbeut bëhet një nga temat qendrore të arteve figurative shqiptare, qysh nga epoka e Rilindjes Kombëtare. Nga plejada e piktorëve që punuan mbi bazë modelesh, më tej shkoi Spiro Xega, autor i një cikli romantik-heroik prej më se tetë veprash. Edhe ikonografi V. Zengo e ka pikturuar Skënderbeun në një kompozim (1937) sipas një gravure evropiane.

Për figurën e Gjergj Kastriotit në Letërsinë botërore

Krijimet e para kushtuar Skënderbeut janë dy vjersha latinisht prej autorësh italianë, miq të M. Barletit, i cili i vuri në krye të botimit të parë të veprës së tij për heroin.

Këto u pasuan në shek. XVI nga një radhë krijimesh poetike, ndër të cilat më të njohura janë sonetat e poetëve të Rilindjes, si francezi P. Ronsar (1576), që ngre lart bëmat e Skënderbeut dhe anglezi E. Spenser (1596), i cili e krahason Skënderbeun me njerëzit e mëdhenj të lashtësisë. Në prozën artistike të kësaj kohe Skënderbeu u shfaq në romanin -Tmerri i turqve – (1548) i italianit Antonio Posenti.

Kujtimi i luftërave heroike të Skënderbeut vijoi të gjente jehonë në veprat letrare edhe të shek. XVII. E kësaj kohe është poema – Skënderbeida (botuar në Romë më 1623) e poeteshës së njohur ilaliane Margerita Sarroki, që e vizatoi Skënderbeun si hero të vërtetë dhe kalorës fisnik.

Cilësitë morale të Skënderbeut si luftëtar i pamposhtur i lartësuan në veprat e tyre edhe: gjermani Jakob Kokert (Kengë mburrëse, 1643) dhe francezi Zhan Bysier (poema – Skënderbeu – 1658). Autori i njohur anglez K. Marlou shkroi veprën – Historia e vërtetë e Gjergj Kastriotit. Rrugën e tij e ndoqën edhe dramaturgë të shumtë nga disa vende të Evropës, si Spanja, Italia, Franca, Suedia, Polonia, Greqia etj.

U hartuan një varg dramash, tragjedish dhe librete për opera dhe balete. Shkrimtari i madh spanjoll Lopes de Vega shkroi veprën Princi Skënderbeg, që i takon llojit të komedive të famshme. Për personazhin e tij janë shkruar në të gjithë botën mbi 600 libra, mes tyre romane, libra historikë dhe tregime, madje edhe legjenda, duke e ngritur në piedestal figurën e Heroit Kombëtar Gjergj Gjon Kastriotit.

Të huajt për Gjergj Kastriotin

Shumë autorë e kanë parë figurën e Gjergj Kastriotit si një hero, strateg dhe vizionar të madh dhe të papërsëritshëm.

“Heroi ma i madh i të gjitha kohërave, për veprat faktike që ka bërë.” – Julius Pisko, 1894.

Napoleoni I, në kujtimet e tij të treguara në Sh. Helenë, heroin tonë e vë në radhën e katër gjeneralëve më të mëdhenj të botës (Memoiren Napoleons, herausgegeben von F.M. Kircheisen).

“Gjergj Kastrioti… ua kalon të gjithë strategëve të vjetër e modernë, në udhëheqjen e një ushtrie të vogël mbrojtëse.“ – J. Wolfe.

“Gjergj Kastrioti ishte një ndër gjeneralët më të mëdhenj, që kishte jetuar ndonjëherë.“ – Ludwig Holberg, 1739.

“Gjergj Kastrioti kishte aftësi të rralla, i shpejtë dhe i qartë me intelekt të rrallë, i fuqishëm dhe me një guxim të pathyeshëm, prandaj ai me forcat e tij prej trimi ndali furinë e Perandorisë Osmane.” – Alberto Guglielmotti, 1871.

James Wolfe, heroi i Quebekut, në një letër të tij thotë midis tjerash se “Ai (Skënderbeu) ua kalon gjithë oficerëve, të vjetër dhe modernë, në prija ushtrishtë të vogla.

Ndërsa filosofi i madh freng, Voltaire, shpreh mendimin se sikur Perandorët bizantinë të kishin qenë si Skënderbeu, Perandoria e Lindjes mund të kishte shpëtuar.

Prof. As. Dr. Hasan Bello/

Bib Dodë Pasha (1820-1868) ishte një ndër pinjollët më në zë të familjes së Kapedanëve në Mirditë. Ai ishte i biri i Preng Lleshit i cili e la të vogël, pasi vdes në Dubrovnik, si pasojë e një helmimi që kishte marrë që në Shkodër. Për meritat e tij, në vitin 1849 Bib Dodës iu dha titulli “Pasha” dhe iu njoh e drejta të komandonte një ushtri prej 10 mijë ushtarësh. Ai njihet si i pari pasha i krishter. Në vitin 1852, në përkrahje të forcave osmane të Omer Pashës, ai bllokoi ushtritë malazeze. Ndërsa në vitin 1854, Doda merr pjesë në luftën ruso-turke, ku tregoi trimëri e aftësi të rralla.

Për këto arsye, sulltan Abdylmexhiti e gradoi Bib Dodën “gjeneral brigade”. Ndërsa Napoleoni III që luftonte krah osmanëve i dhuroi “Shpatën e Argjentë”, në shenjë miqësie. Kjo shpatë në vitin 1959 iu dhurua Hrushovit gjatë vizitës që ai bëri në Shqipëri. Përveç administratës osmane Bib Doda u vlerësua nga Papa me “Urdhrin e Shën Gregorit” dhe shtete të tjera të kohës.

Më 18 korrik 1868, kreu i Mirditës, vdiq në Shkodër ku kishte ardhur për t`u kuruar nga një sëmundje kronike e mëlçisë. Varrimi u bë më datë 19 me një ceromoni madhështore. Me bandën ushtarake në krye, kortezhi përbëhej nga një gjeneral, trupi konsullor, gjithë kleri dhe parësia e vendit. Këto nderime që iu bënë një kreu të krishterë, shtetas osman, shkaktuan përshtypjen më të mirë. Bib Doda kishte fituar emër ushtarak gjatë luftës së Krimesë në vitin 1854, ku ai u dërgua në krye të 3000 mirditasve. Për këtë ai mori gradën e gjeneralit të brigades me një pagë mujore prej 7000 piastrash. Ai la një vajzë 15 vjeçare dhe një djalë 10 vjeçar (Preng Bib Dodën).

Ajo që i bëri përshtypje diplomatëve të huaj dhe të pranishmëve që morën pjesë në ceremoninë mortore ishte se mbi arkivolin e Bib Dodës u vu re flamuri francez. Ndërsa qeveria franceze urdhëroi konsujt e saj që të mos lejonin që privilegjet e mirditasve të prekeshin sado pak nga qeveria osmane.

MOIKOM ZEQO/

(Evlija Çelebiu për katragjyshin ” arab” te shqiptarëve )

Udhëtari i njohur turk Evlija Çelebiu (1611-1684) – pseudonimi Mehmet Zili Ibl Dervishit, -ishte biri i një argjendari në oborrin e Sulltanit në Stamboll në shekullin XVII. Në harkun kohor 1640-1676 udhëtoi nëpër territoret e Perandorisë Osmane, në shërbim të Portës së Lartë. Mbresat e udhëtimeve të tij krijuan një vepre prej dhjetë vëllimesh që në turqisht quhet Sejahadname (Libri i Udhëtimeve), në këtë vepër Çelebiu e mbaroi në Kajro (Egjipt ) kur ishte i moshuar.

Në veprën e udhëtarit turk flitet edhe për të dhënat që ai shënon për viset shqiptare të cilat ai i vizitoi tre herë, në vitin 1660 (Shqipërinë Veriore), 1662 (Shqipërinë Jugore) dhe përsëri në vitin 1670 (po në Shqipërinë Jugore). Këto të dhëna janë përfshirë në vëllimet V dhe VIII të veprës së tij të botuar. Evlija Çelebiu i ka parë viset me sytë e tij i ka takuar njerëzit dhe shkruan për hollësira për peizazhin, qytetet dhe vendbanimet, me një fjalë na jep një tablo të veçantë të viseve shqiptare në shekullin e XVII, pra një përshkrim që përmban edhe deri diku një historicitet të kohës.

Duhet se Elvijai përmend, se në Betejën e Fushë-Kosovës ,ku u vra Sulltan Murati thuhet , se u vra nga një “i pafe ogurzi me emrin Koplaki, i cili u ngrit nga pirgjet me kufoma të ushtarëve të pafe dhe e vrau sulltanin në breg te lumit Llap”.

Çelebiu i jep dhe një version tjetër “Vrasja e sulltanit ndodhi pas betejës kur ai i pafe që përmendëm duke udhëhequr si lajmëtar iu afrua sulltanit për ti futur dorën, por pastaj nxori kamën dhe e vrau.

Dhe më pas i hipi kalit dhe ia mbathi me të katërta.

Një numur tepër i madh trupash osmane vrik u vunë në ndjekje duke rendur sa andej këndej me armë në dorë, por asnjëri nuk mundi ta qëlloj dhe ta rrezoj nga kali.

Një grua e moshuar u thirri trupave “O luftëtarw, qëllojeni kalin në thundër, sepse ai kali dhe ai vet kanë vene parzmore.”

Sapo ajo e lëshoi këtë fjalë nga goja, një harkëtar krahëfortë qëlloi thundrën e kalit dhe atëbotë të dy, kali dhe kalorësi u plandosën përdhe, luftëtaret u grumbulluan përreth, ia shqyen qaforen e parzmores dhe ia kaluan kamën ne grykw.

Që prej asaj kohe, sa herë qe ndonjë lajmëtar i vete afër ndonjërit nga Dinastia Osmani, Sulltani rri ulur në fron dhe lajmëtari puth një mëngë të gjatë, qepur rrobës mbretërore, duke qenë i ruajtur mirë në të dyja anët.

Në fillim lajmëtari duhet të puth tokën dhe më pas mëngën e cila është tetë pash e gjatë dhe nuk lejohet ti afrohet më shumë.”

Ai që e vrau Sulltan Muratin ishte Milosh Kopiliq.

Evlija Çelebiu e quan si Milosh Koplaki.

***

Në shënimet e tij, udhwtari turk përpiqet të arsyetojw dhe të japw ide dhe mendime për origjinën dhe prejardhjen e shqiptarëve.

Imagjinoni që jemi në shekullin e XVII dhe mund të thuhet se mbas dy shekujsh pushtimi ishin krijuar dhe disa “opinione dhe teori” klienteliste dhe mercenariste dhe gjoja origjina e shqiptarëve nuk ishte as më shumë e as më pak se sa”një origjinë arabe”.

Çelebia shënon se shqiptarët kanë qenë njeri nga fiset Arabe të Kureshëve në Mekws.

Këto fise kur erdhën në territoret e tanishëm, -shton Evlijai -në malet e Shkodrës dhe të Vlorës u përzien me frangët italianw, dhe kështu krijuan gjuhën e tyre që ishte “një gjuhë ndërmjet arabishtes dhe frankishtes”- gjuha e arnautëve quhet kështu nga persishtja “Ar- na-bud” (Mos qoftë turp).

Kuptohet, që Evlija trillon nga fantazija dhe jep etimologji persishte për prejardhjen e emrit arnaut, e cili është në turqisht për fjalën “shqiptar”.

Por aventura e trillimeve dhe fantazi nuk mbaron me kaq për ta bërë më të besueshëm dhe më të konsoliduar opinionin e tij Evlija Çelebiu përshkruan edhe monumentin e gjoja Katragjyshi te Arnautëve në qytetin e Elbasanit.

Dhe ja çfarë thotë konkretisht Çelebiu për një Tyrbe të Xhabal Elhemës të thirrur si Katragjyshi i Arnautëve.

Ai është varrosur jashtë qyteti të Elbasanit, “të gjithë arnautët vijnë për ta parë varrin e tij, duke e menduar si Katragjyshin e tyre.

Për një periudhë të gjatë atij u kanë vënë gurë të mëdhenj mbi varr… Xhebal Elhama ishte nga fisi i Kureshve dhe shok i Profetit të Shenjtë.

Ai mori pjesë në shumë beteja dhe ishte luftëtar dhe prijës arab dhe guximtar i cili i paraqiti profetit të shenjtë kokat dhe gjuhët e prera të shumë të burgosurve.

Më pas, në kohën e Kalifatit të Omarit, të bekuar, ai a me dashje a padashje i nxorri syrin një sheiku arab.

Sheiku arab me syrin e nxjerrë në dorë vajti të Omari dhe i tha: “O Omar, është e drejta ime, sipas ligjit të profetit të kërkoj syrin e Xhabal Elhemës për syrin tim”.

E thirrën Xhabalin, i cili kur e pyetën si ishte puna, u përgjigj: “Po, Omar, ai është syri i një arabi të fisit tim. Unë ja nxora.”

Pohimi i tij u shënua në Regjistrin e Sheriatit dhe u dha urdhri që Xhabali t’i nxirrej syri në pajtim me atë qe thuhet në Syren vendimtare të Kuranit (5,45) “Dhe ne vendosëm për ta: jeta e njeriut me jetë njeriu, dhe syri i njeriut me sy njeriu”. Duke mos dashur të pajtohet me këtë, me arsyetimin se “Mos qoftë turp” (Ar-na-but), Xhabal Elhema mori arratinë me gjithë fisin e tij dhe shkoi tek Perandori i Bizantit, Herakliu.

U ngul me banim në malet Xhabalia dhe ja përse këto male mbajnë emrin e tyre.

Kur i bekuari Omar pushtoi Jerzualemin, Xhabali nuk mund të rrinte më në atë vend, prandaj ata i hipën anijeve dhe gjetën strehë tek mbreti i Spanjës.

Xhabal Elhemës iu dhanë për të banuar malet e Dukatit, Progonatit ne Krahinat arnautëve të Vlorës dhe Delvinës, të cilat në atë kohë gjendeshin në sundimin spanjoll.

Këto toka më parë kishin qenë të pabanuara, kështu që brenda një kohe të shkurtër ai u ngul aty dhe duke u përzier me Frangët ata krijuan gjuhën e shqipe nga një përzierje frankishtes me arabishten.

Vendi që zunë në fillim e ku ende banojnë sot pas shumë brezash , sot quhet vendi i Kurjeleshit (Kurveleshit), meqë ata e kanë prejardhjen nga fisi i Kureshëve arabë.

Për këtë arsye Arnautët mburren , që e kanë prejardhjen e Kureshët dhe shokët e Profetit”.

***

Kjo historie e sajuar , deri në kufijtë e pabesueshmes ka të bëj me manipulimin e gjenaologjive, kuptohet të shumë vendasve të lidhur me pushtetin Osman dhe përbën një subjekt servilizmi dhe përshtatje ideologjike me frymën e pushtuesve, për të krijuar mburrje dhe fiksione, të gjoja prejardhjes së njëjtë të popujve që ndryshojnë nga prejardhjet jo të njëjta.

***

Asnjëherë nuk është regjistruar një fakt i tillë, që jo vetëm i konsideron shqiptarët në mënyrë ftillëzuese dhe origjinë ” arabe “ në një kohë kur shqiptarët janë një popull i mirëfilltë indoevropiane,- kurse arabët janë një popull i familjes semitike,- kuptohet, qw arabwt janw nw histori njw populli i madh dhe me kulturw dhe qytetwrim tw madh,-por e vwrteta shkwncore kundershton cdo ide qw i klasifikon shqiptarwt me origjinw arabe- gjithashtu pwr hir tw sw vwrtetws-, nuk ka vlerw as sajimi ,se shqiptarwt kanë edhe një gjuhë hibride, ose të përzier në gjuhën arabe dhe atë franke.

Me termin “frankët” nënkuptohej në atë kohë popujt e Europës, në një formë simbolike më të përgjithësuar.

Por për t’i dhënë një pamje konkrete kësaj historie të vandaksur Evlija Çelebija flet për një Tyrbe kushtuar Xhabal Elhema.

Celebiu shton, se” Xhabal Elhema vdiq si mysliman dhe u varros në këtë vend ashtu siç kishte qenë dëshira e fundit dhe amaneti i tij, por pasardhësit u përzien me martesa me frankët e pabesë, dhe vet u bënw frankw dhe të pafe.

Arnautët e Kelmendit të Malit të Zi dhe të maleve te Kurveleshit dhe Progonatit u bën të pafe, ata përleshen ditë e natë me arnautët myslimanë që i kanë kushërinj dhe zënë rob njeri tjetrin.”

Ky arsyetim është tip për të treguar sesi në një përfaqësues i Perandorisë Osmane krijon opinionin e tij gati në mënyre zyrtare, për një popull të pushtuar, siç ishin shqiptarët, konkretisht në shekullin e XVII .

Përherë në histori ka një betejë midis fakteve dhe figurave te konceptuara në përballje dhe në kundërshtim.

Kështu ka një Histori të Gjergj Kastriot të Skënderbeut siç ka dhe një Anti-histori të tij, të shkruar nga kronikanët osmanë. Ka teori të ndryshme e shqiptarëve siç janë ato që e lidhin origjinën e shqiptarëve me popujt e Europës Perëndimore por që kundërshtohet nga” miti ideologjik i origjinës shqiptare nga arabët.”

Në këtë kacafytje dhe përleshje mitesh kemi dhe strukturimin e institucionit të propagandës, madje të propagandës perandorake osmane.

Miti, se gjoja shqiptarët janë me origjinë ” arabe” as nuk ka ekzistuar ndonjëherë as në shekullin e XVII kur shkruan mbresat e tij Elvija Çelebiu.

Përgjithësisht mitet stimulohen dhe reflektohen edhe ne folklorin dhe në krijimtarinë gojëdhënore të popullit.

Asnjë gjurmë, asnjë motiv fragmentar, ose dhe aksidental nuk ekziston në Memorien dhe botëkuptimin folklorik të popullit tonë.

Historitë fantaziste, por dhe fabrikimet e shpikjet e gjenealogjive të tilla nuk janë gjë tjetër veçse një dukuri e mirfillt ideologjike e natyralizimit dhe te funksionalizimit të pushtimit si një gjendje jo vetëm reale e sendeve, por pavarësisht përplasjeve dhe paradokseve të historisë është diçka e vijimësuar dhe e njehsuar në bërthamën e një ideje të një origjine të vetme.

***

Kështu miti i rremë kinse zëvendëson historinë.

Miti e sulmon Historinë dhe për të pohuar vetveten.

Miti kinse anulon Historinë.

Dy shekuj mbas vdekjes së Gjergj Kastriot Skënderbeut, figura e tij siç dëshmohet nga shumë autorë dhe udhëtar europian që kanë vizituar hapësirat dhe territoret tona, këndohej në këngët e popullit, për të bëheshin ceremoni përkujtimore dhe gjallonte një folklor me valle, me këngë madje kujtimin e Skënderbeut dhe zinë për vdekjen e tij e regjistronin edhe tek ngjyrat e kostumeve të tyre kombëtare.

Në shekullin e XVII një numër dijetarësh shqiptarë flasin me nderim të pafundëm për Gjergj Kastriot Skënderbeun. Kështu mund të them se si në asnjë shekull tjetër, pikërisht në shek e XVII dijetarw dhe shkrimtarw shqiptarë të përmasave europiane, siç është Pjetër Bogdani, Frang Bardhi, Pjetër Mazreku dhe të tjerë në librat e tyre të botuar në Itali dhe në Europë e përmendin Gjergj Kastriot Skënderbeun jo vetëm si Heroin kryesor Kombëtar por i japin dhe rolin “mesianik”, atë të një Prijsi , që ka misionin e “paracaktuar providencial “për ta udhëhequr popullin e tij, drejt një të Ardhme,- që parakuptohet si “Toka e Premtuar”, – që është çlirimi i atdheut të Skënderbeut nga pushtimi ogurzi osman.

Imagjinoni tani një tjetër betejë mendore, – imagjinoni një skenë debati, ose përballjeje midis Evlija Çelebiu,- i cili shpreh opinionin e alambikuar, të një formule gati të paqenë, të një alkimie absurde linguistike për origjinën e shqiptarëve (arnautëve) si dhe të Katragjyshit të tyre” arab”,- i cili, paska jetuar në shekullin e VII- dhe paska qenë dhe një mik i ngushtë dhe i afërt i Profetit, pastaj ka ardhur në brigjet Lindore të detit Adriatik, ku ka vdekur pranë Elbasanit,- ka një Tyrbe për të- ( po të bëjmë një llogaritje kohore,- ky Katragjysh nga shekulli i VII deri në shekullin e XV,- kur mbas tetë shekujsh turqit sulmuan dhe u përballën me Skënderbeun dhe popullin e tij,- pra nëse arnautët ishin arabw myslimanë paskan luftuar me turqit myslimanë!) – pra ,pwrballoni tw gjitha kwto, me ato qw thonw me dijetarët e shquar shqiptarë Pjetër Bogdani, Frang Bardhi dhe Pjetër Mazreku, të cilët e dinë në mënyrë të mirërfilltë ,që shqiptarët krejt tjetër janw një popull europian autokton, se Gjergj Kastriot Skënderbeu nuk mund të dilte në shekullin e XV nga një popull i emigruar” arab “në shekullin e VII, me një gjuhë hibride midis arabishtes dhe gjuhës frënge etj etj.

Pra vet Heroi Kombëtar i shqiptarëve nuk mund të ishte një hero i një populli të imagjinuar” arab”, ose i tjetwr populli..

Ja, ku të çon kjo fantazmagori e habitshme dhe e pabesueshme mendore, për të treguar sesa e ashpër e sofistikuar, sa konkrete dhe e abstraguar ishte dhe është lufta midis Historisë Reale dhe Antihistorisw Fantaziste.

Vini përballë, gjithashtu, të ashtuquajtur Katragjysh Xhebal Helhemën me figurën e Gjergj Kastriot Skënderbeut!

Midis tyre ka një raport absurd, që mund të mbiquhet si një Marrëzi Erazmike ,ose si “Muzeu Humoristik i Bëmave të Historisë”.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Në librin “Collision Course NATO, Russia, and Kosovo” të John Norris ofron një pasqyrë thelbësore në negociatat që u zhvilluan midis Shteteve të Bashkuara dhe Rusisë në një përpjekje për të vendosur kushtet për përfundimin e luftës së Kosovës. Ndërsa konfrontimi kryesor ishet rreth përpjekjeve ruse për të krijuar një sektor ushtarak rus në veri të Kosovës, i cili do të kontrollohej po ashtu nga forcat serbe.

Zëvendës Sekretari amerikan i Shtetit Strobe Talbott dhe ministri i Jashtëm i Rusisë, Ivan Ivanov, nga 10 qershori 1999 u takuan disa herë dhe biseduan për orë bisedimet për arritjen e një kompromis për vendosjen e trupave ruse në kuadër të forcave paqeruajtëse të KFOR-u në Kosovë. Talbott shpresonte që të dyja palët të mund të bënin përparim. Presidenti Bill Clinton dhe presidenti rus Boris N. Jelcin diskutuan gjithashtu me telefon për çështjen e paqeruajtës, por ranë dakord vetëm të bisedojnë përsëri për të evituar një konfrontim ushtarak. Ishte mjeshtëria e Bill Clinton dhe Boris Yeltsin që shpëtoi partneritetin e pas Luftës së Ftohtë SHBA-Rusi gjatë Luftës së Kosovës në vitin 1999. Diplomacia personale e Clintonit dhe Jelcinit e ndihmoi Rusinë të luante një rol konstruktiv në kërkimin e një zgjidhjeje paqeje dhe tërheqjen e plotë të trupave serbe nga Kosova. Pavarësisht protestave të brendshme në Moskë, Jelcin nuk iu bashkua Millosheviçit, por zgjodhi të punonte me Shtetet e Bashkuara dhe të shpëtonte marrëdhëniet e Rusisë me Perëndimin.

Nga ajo që pasqyrohet në librin e Jon Collins, del qartë se Moskës pasqyrojnë një luftë të ashpër diplomatike të lidershipit amerikanë për të parandaluar skenarin serb dhe rus për krijimin në mënyrë të njëanshme të një sektori rus, brenda të cilit të do të koncentroheshin jo vetëm shumica e popullatës serbe por edhe forcat policore dhe ushtarake serbe. Megjithatë, hyrja e hershme e trupave ruse në Kosovë befasoi dhe shqetësoi zyrtarët perëndimorë.

Ky studim na bëjnë të kuptojmë marrëdhëniet jo të lehta të SHBA-së dhe Rusisë në kohën kur akoma po vazhdonin bombardimet e NATO-s ndaj caqeve ushtarake serbe dhe po përgatitej teksti i Rezolutës 1244, diplomacia ruse nga Moska në bashkëpunim me regjimin e Milosheviqit kishte filluar përpjekjet dhe presionet për një sektor rus paqeruajtës në veri të Kosovës. Edhe Presidenti Martti Ahtisaari, i cili asokohe ishte i dërguar i BE-së për arritjen e një zgjidhje paqësore me Beogradin, ka pohuar se arsyeja e vetme përse Millosheviqi e pranoi marrëveshjen e paqes, të cilën ai dhe Viktor Chernomyrdin ia kishin dorëzuar Milosheviqi, ishte për shkak ekzistencës të një “plani rus për ndarjen e mundshme të veriut të Kosovës dhe vendosjen e veriut nën kontrollin rus dhe serb.”

Ahtisaari kishte deklaruar se nuk kishte mundur të gjente ndonjë arsye tjetër pse Millosheviçi e pranoi marrëveshjen e paqes të hartuar nga G8 në në Petersberg të Gjermanisë. “Unë vazhdimisht pyesja veten: “Pse ra dakord?” Dhe nuk gjeta asgjë tjetër përveç planit rus. Unë u përpoqa të shikoja njëfarë logjike në ngjarjet, sepse në negociata rusët ishin për ndarjen dhe për të pasur sektorin e tyre. Ata nuk mund të pajtoheshin për strukturën komanduese të KFOR-it në Petersberg, sepse kishin një plan që trupat e tyre të nxitonin menjëherë në Kosovë.”

Rreth 7 qershorit, komandanti i forcave paqeruajtëse ruse në Bosnje, gjeneralmajor Roman Yepifanov, u tha trupave të tij se duhej të përgatiteshin për të lëvizur brenda një njoftimi të shkurtër. Për shkak se operacioni ishte projektuar për të ndikuar në negociatat me NATO-n, Moska i kishte thënë gjeneralit Yepifanov se ai do të duhej të qëndronte shumë fleksibël – ishte e mundur që trupat e tij do të duhej të pushonin, të prisnin ose përshpejtonin operacionin e tyre në një moment. Ora ruse ishte vënë në lëvizje.

Stenkovac në Maqedoni duke festuar fitoren e NATO-s. Ajo i tha refugjatëve kosovarë se “Milosheviqi dhe serbët e kanë humbur kontrollin mbi Kosovën. Ju do të shkoni në shtëpi dhe do të jeni në gjendje të jetoni një jetë të mirë dhe normale.”

Synimet fillestare të KFOR-it në Kosovë ishin sigurimi i aeroportit të Sllatinës afër Prishtinës, i cili do të bëhej selia e KFOR-it – i njëjti qëllim që rusët kishin synuar. Forcat serbe që po largoheshin vazhduan të plaçkitnin shtëpi dhe biznese, dhe autokolona ushtarake dhe civile bllokuan rrugët. Civilët serbë të arratisur të kujtonin shqiptarët e Kosovës që ishin dëbuar nga shtëpitë e tyre javët dhe muajt e mëparshëm, por serbët gëzonin një dallim të rëndësishëm—ata patën fatin të largonin më shumë nga pasuritë e tyre. Moska vazhdoi të ecë përpara me mobilizimin e saj. Në mënyrë të pabesueshme, Hungaria u dha leje fluturimit gjashtë avionëve transportues ushtarakë rusë. Anëtari më i ri i NATO-s e kishte trajtuar kërkesën si një formalitet dhe nuk e ngriti çështjen në Bruksel apo nuk e shqyrtoi atë në nivelet e tyre të larta politike. Megjithatë, ukrainasit vazhduan të vonojnë dhënien e lejes.

Moska rriti presionin e saj diplomatik mbi Kievin. Karvani prej 186 trupash ruse nga Bosnja kaloi lumin Drina, duke hyrë në Serbi rreth orës 10:30 me orën lokale – pikërisht kur Talbott dhe partia e tij u nisën nga Moska. Zyrtarët policorë dhe ushtarakë jugosllavë bënë të gjitha përpjekjet për të lehtësojnë lëvizjen e trupave ruse.

Në bordin e avionit të Forcave Ajrore, delegacioni amerikan mori sinjalin e parë se disa gjëja kishin shkuar shumë keq, kur morën një mesazh urgjent se Gjenerali Clark duhej të fliste me Talbott. Së shpejti një telefonatë e sigurt konferencë u inicua nga avioni ku u përfshinë Talbott, zëvendës i Sigurisë Kombëtare Këshilltari Jim Steinberg dhe nënkryetari i Shefave të Përbashkët të Shtabit, Joe Ralston. Kjo telefonatë u pasua nga një diskutim i mëpasshëm midis Sandy Berger në Uashington, Albright në Maqedoni, Talbott në aeroplan dhe a numri i zyrtarëve të tjerë të lartë. Të gjithë ishin të tronditur dhe të zemëruar nga zhvillimet, duke pranuar se Rusët mund të prishin marrëveshjen e paqes dhe të çojnë në ndarjen e Kosovës.

Ivanov përsëriti se trupat nuk do të hyjnë në Kosovë dhe tha: “Madeleine, mund të ktheheni në vizitën e refugjatëve me qetësi”. Ai e mbylli bisedën duke theksuar se Rusia duhej t’i jepej një rol i barabartë në Kosovë. Pak kohë më vonë Albright u tha gazetarëve:

“Ministri i Jashtëm tha se ai e kupton që duhet të ketë një komandë të unifikuar; kjo ishte diçka për të cilën ishte rënë dakord dhe ishte pjesë e dokumentit Çernomyrdin-Ahtisaari dhe më pas pjesë e rezolutës së Këshillit të Sigurimit me anekset e saj. Ai tha gjithashtu se ky ishte një hap paraprak që nëse dhe kur të bëhen pjesë e forcës ndërkombëtare të jenë të gatshëm të vendosen. Ata nuk kishin ndërmend të vendoseshin në Kosovë përpara një marrëveshjeje se si do të përshtateshin me pjesën tjetër të forcës së paqes”, pohon John Norriss.

Delegacioni i Talbott-it u rikthye në Moskë vetëm pas orës 2 të pasdites me orën lokale dhe autokolona shkoi direkt në Ministrinë e Jashtme ruse. Por, nuk ishte e qartë në se Ivanov ishte ende në dispozicion për t’i pritur ata, sepse ai po takohej me ministrin e Jashtëm austriak. I irrituar nga vonesa përballë një krize, ekipi më pas nxitoi në ambasadën e SHBA-së, duke u mbledhur në zyrën e ambasadorit Collins.

Ndërsa ekipi u ul, ata u fiksuan nga transmetimi i drejtpërdrejtë i CNN i autokolonës ruse që po kalonte me shpejtësi në një autostradë jugosllave. Ushtarët rusë të ngazëllyer u dërguan turmave përshëndetjet e fitores serbe me tre gishta dhe shumë prej pesëdhjetë automjeteve në kolonë kishin shenjat e tyre “SFOR” nga Bosnja të lyera me “KFOR”.

Zyrtarët diplomatikë dhe ushtarakë të SHBA si në Uashington ashtu edhe në Selia e NATO-s u përpoq të ushtronte presion diplomatik për të parandaluar rusët të merrnin leje fluturimi nga vendet në kufi me Kosovën. Ndihmës Sekretari i Shtetit për Evropën, Mark Grossman, bëri një mori thirrjesh ambasadorëve amerikanë dhe ministrive të jashtme në rajon në përpjekje për të bllokuar kërkesat për fluturim, siç bëri ambasadori i SHBA në NATO. Sandy Vershbow. Në Hungari, ngarkuesi amerikan u takua shpejt me homologët e tij hungarezë dhe u tmerrua kur zbuloi se, jo vetëm që rusët kishin kërkuar leje mbi fluturimin, por hungarezët e kishin dhënë tashmë. Statusi i fluturimit të avionëve të transportit rusë ishte i paqartë.

Edhe brenda NATO-s u ndezën debatet se si t’i përgjigjen operacionit rus. Gjenerali Clark dhe gjenerali Jackson u ndanë ashpër rreth planit të Clark për të marrë bazën ajrore të Sllatinës. Zëvendësi i Clark, gjenerali Rupert Smith, tha se gjenerali Jackson kishte një sërë shqetësimesh rreth operacionit të mundshëm. Jackson mendonte se kapja e aeroportit mund të nxiste një përplasje të drejtpërdrejtë me rusët ose serbët dhe ta zhbënte marrëveshjen ushtarako-teknike. Ai gjithashtu kishte frikë se serbët mund të shkatërronin urat përgjatë rrugës nga Maqedonia dhe të izolonin trupat e NATO-s në Sllatinë.

Përderisa Jackson hezitonte të vepronte kundër rusëve, gjenerali Clark e shikoi kërcënimin si më thelbësor, nga frika se nëse Rusët do të pushtonin aeroportin e Sllatinës, pasta ata do të sillnin përforcime për batalionin nga Bosnja. Në këtë mënyrë, Moska mund të merrte kontrollin e një pjese të rëndësishme të Kosovës. Rusët mund të staciononin forcat e tyre në veri të Kosovës, të krijonin një ndarje de facto dhe të përdornin praninë e tyre ushtarake dhe të inteligjencës për të ndërprerë operacionet e NATO-s. Kishte gjithashtu spekulime se Milosheviqi ishte i etur që rusët të merrnin kontrollin e minierave në Mitrovicë dhe Trepçë, një burim i rëndësishëm të ardhurash për Beogradin.

Ishte pothuajse katër e mëngjesit. Shefi i shtabit të Talbott, Phil Goldberg, hyri në dhomë, duke folur në telefonin e tij celular me Zëvendës Këshilltarin e Sigurisë Kombëtare, Jim Steinberg, dhe Goldberg i kaloi Talbotit një shënim të shkarravitur me nxitim. Trupat ruse kishin mbërritur në Prishtinë dhe CNN po transmetonte lajmet anembanë globit. Kolona prej pesëdhjetë automjetesh ushtarake ruse u përshëndet nga mijëra serbë kosovarë brohorisnin duke hedhur lule dhe qëlluan me armë në ajër. Civilët serbë dhe ushtarët jugosllavë iu bashkuan me gëzim festimeve ndërsa turma brohoriste: “Ne dhe rusët jemi 300 milionë”, thekson Norris.

Rreth orës pesë të mëngjesit, ministri i Jashtëm Ivanov dukej i shtangur, hyri me hap në dhomë e bisedimeve, duke shprehur keqardhje e tij “se një kolonë ushtarësh rusë kaloi kufirin në Kosovë aksidentalish.” Ivanov më pas kërkoi një takim kokë më kokë me Talbott. Nga çfarë Talbott mund të shihte dhe të dëgjonte, dukej se koha e lëvizjes së trupave në Prishtinë i kishte zënë në befasi si Ivanovin ashtu edhe Sergejevin – dy nga figurat më të fuqishme në qeverinë ruse. Kjo ndoshta ka qenë edhe loja ruse, që bisedimet të zgjasin për aq koha sa të hyjnë trupat ruse në Kosovës. Ngase udhëheqja e lartë ushtarake ruse – Sergeyev, Kvashnin dhe Ivashov – nuk u kthyen më në tryezën e bisedimeve.

Clark kishte mendimin se NATO-ja ishte mashtruar nga të gjithë në qeverinë ruse – prandaj nuk mund t’u besohej premtimeve të tyre.

Në mbrëmje, gjenerali Jackson mbërriti në aeroport me helikopter, pasi iu desh të shtynte vazhdimisht një konferencë shtypi që ishte planifikuar për më herët gjatë ditës. Gjenerali mirëpriti kontigjentin rus dhe njoftoi se do të takohej me gjeneralin Zavarzin në një përpjekje për të zgjidhur situatën. Forcat ruse dhe trupat e NATO-s në aeroportin e Sllatinës mbetën në një përballje shqetësuese, me rusët duke përdorur transportues të blinduar të personelit për të bllokuar rrugën e afrimit drejt aeroportit. Gjatë pasdites, një gjeneral rus dhe një kapiten britanik, Edward Melott, u angazhuan në tre orë bisedimesh të pafrytshme në një përpjekje për të zgjidhur çështjen e kontrollit të aeroportit. Përfundimisht britanikët u tërhoqën në skajin e largët të aeroportit. Në të gjithë Kosovën, trupat e NATO-s hynë brenda, ushtarakët dhe civilët serbë u larguan.

Marrëveshja e Helsinkit

Sekretari i Mbrojtjes Cohen dhe ministri i mbrojtjes Sergeyev mbërritën në Helsinki më 16 qershor për të finalizuar marrëveshjet për pjesëmarrjen e Rusisë në KFOR, duke filluar bisedimet në atë që Presidenti Ahtisaari e quajti një “atmosferë të paqëndrueshme”.

Më 17 qershor, ministri Ivanov dhe sekretarja Albright iu bashkuan Sergejev dhe Cohen. Deri në gjysmën e fundit të bisedimeve, rusët vazhduan të insistonin se do të vendosnin një forcë prej 10,000 trupash në terren në Kosovë, sepse kjo do t’i vinte në të njëjtin nivel me fuqitë e mëdha, duke bërë që një negociator i SHBA-së të këmbëngulte privatisht se rusët ishin duke bërë blof.

Vonë në mbrëmjen e 18 qershorit, pas më shumë se tridhjetë orë negociatash kontestuese të zhvilluara gjatë tre ditëve, Sergeyev dhe Ivanov bënë një udhëtim në ambasadën ruse për të kërkuar miratimin përfundimtar nga Presidenti Jelcin në Moskë. Pasi morën dritën jeshile, Shtetet e Bashkuara dhe Rusia më në fund arritën marrëveshje për rolin e forcave ruse në KFOR.

“Kjo marrëveshje mbron interesat themelore të NATO-s. Ai parashikon si më poshtë: misionin dhe qëllimin e përbashkët të NATO-s dhe forcave ruse; uniteti në komandë nën komandantin e KFOR-it; një zinxhir komandues të NATO-s me përfaqësim rus në SHAPE, në AFSOUTH dhe selinë e KFOR-it; drejtimi politik nga Këshilli i Atlantikut të Veriut me konsultime për pjesëmarrjen ruse përmes Këshillit të Përhershëm të Përbashkët; pjesëmarrja në planin operativ të NATO-s me strukturë komanduese dhe rregullat e përbashkëta të angazhimit; sisteme të vetme të menaxhimit të hapësirës ajrore dhe kontrollit të lëvizjes tokësore; ndarjen e funksioneve në aeroportin e Prishtinës dhe garantimin e aksesit të përbashkët,” deklaroi sekretari amerikan i Mbrojtjes William Cohen.

Përfundimi: Rusisë nuk do t’i jepej sektori i vet.

Por, në fillim të gushtit 1999, Komandanti Suprem i NATO-s, Gjeneral Uesli Klark, u informua me telefon se ai do të lirohej nga posti i tij disa muaj më herët, në një lëvizje që e la atë “të shtangur”. Gjenerali Clark e kishte fituar luftën vetëm për të humbur punën. Ndërsa shumë veta theksuan stilin agresiv të Klarkut si shkakun kryesor të rënies së tij, ishin të njëjtat tipare që mund ta kenë lejuar NATO-n të mbizotërojë në Kosovë, thekson Collins.

Foto : Presidenti finlandez Martti Ahtisaari (majtas), Sekretari i Mbrojtjes William S. Cohen (i dyti nga e majta), Ministri rus i Mbrojtjes Marshall Igor Sergeyev (me uniformë), Sekretarja e Shtetit Madeleine Albright (djathtas) dhe Ministri i Punëve të Jashtme rus Igor Ivanov janë u bashkua me përkthyes në Vendin Presidencial në Helsinki, Finlandë, më 18 qershor 1999, ndërsa ata takohen për bisedime të mëtejshme mbi pjesëmarrjen e Rusisë në përpjekjet paqeruajtëse në Kosovë në Vendin Presidencial në Helsinki, Finlandë.