---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 25 Maj 2024

“The American Review of Reviews” ka botuar, me 1 dhjetor 1912, në faqet n°737 – 739, letrën e hapur të priftërinjve shqiptarë në Boston, Fan Nolit dhe Naum Ceres drejtuar asokohe Alexander Hotovitzky-t, sinodit rus në Nju Jork, përmbajten e të cilës, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Austria dhe çështja shqiptare

Qëndrimi i Austro-Hungarisë ndaj situatës së re që është krijuar në Lindjen e Afërt nga veprimi i shteteve ballkanike është aq i paqartë saqë është evidente se rirregullimi i ndarjes territoriale të Gadishullit Ballkanik nuk mund të realizohet pa ndonjë ndërhyrje të jashtme. Arsyeja për këtë është përkujdesja e Monarkisë së Dyfishtë për interesat që ajo ka pasur gjithmonë në vendet që shtrihen midis kufirit të saj jugor dhe detit Egje dhe kufizohen me anën lindore të Adriatikut. Austro-Hungaria e ka konsideruar ndonjëherë atë pjesë të Gadishullit Ballkanik në perëndim të Serbisë dhe Bullgarisë dhe në veri të Greqisë si pak a shumë brenda sferës së saj të influencës ndërkohë që turku mbeti në Evropë dhe i nënshtrohej pushtimit të saj kur mund të vinte dita që ai të merrte largimin e tij.

Aq fort ishte kjo ide e rrënjosur në Ball Platz në Vjenë, saqë pas Kongresit të Berlinit, qeveria austro-hungareze i propozoi qeverisë britanike që Anglia të merrte përsipër organizimin e administratës civile të asaj që sot quhet Maqedoni, ndërsa Austria do ta pushtonte atë me trupat e saj. Ky propozim u refuzua menjëherë nga Qeveria Britanike dhe ngjarjet u lanë të ndiqnin rrjedhën e tyre, për të arritur në kohën e plotë në kushtet që shohim tani. Nisur nga ky fakt, qëndrimi i tanishëm ekuivok është i natyrshëm dhe ka një arsye shtesë në ekzistencën e Shqipërisë, e cila ka pak afinitete me fqinjët e saj lindorë.

Shqyrtimi i kësaj faze të fundit të çështjes ballkanike çon në shumë mundësi. Duke supozuar të jenë të vërteta raportet se Austro-Hungaria favorizon krijimin e një shteti autonom shqiptar midis Malit të Zi dhe Greqisë, rregullimi i kufijve të saj lindorë do të kishte më shumë gjasa të krijonte telashe serioze me Serbinë, e cila ka pushtuar pjesë të mëdha të territorit shqiptar, dhe ndoshta edhe me Bullgarinë. Që Rusia tashmë është e interesuar për çështjet shqiptare, dëshmohet nga burime të papritura, duke përfshirë zëdhënësit e të krishterëve shqiptarë në Kishën Ortodokse Lindore këtu në Shtetet e Bashkuara. Bëhet fjalë për një letër drejtuar dekanit të Kishës Ruse në Nju Jork nga priftërinjtë e të krishterëve ortodoksë shqiptarë të Bostonit. Një karakteristikë e dukshme është armiqësia e fortë e shqiptarëve ndaj grekëve.

Shqiptarët e krishterë dhe Lufta Ballkanike :

Një letër e hapur drejtuar sinodit rus,

Për asamblenë kishtare të Kishës Ruse në Amerikën e Veriut.

Etër dhe vëllezër të nderuar në Krishtin :

Në një letër që patëm nderin të merrnim nga i nderuari At Aleksandër Hotovitzky, Dekan i Katedrales Ruse të Nju Jorkut, na pyetën për disa informacione mbi qëndrimin e shqiptarëve të krishterë të Amerikës në luftën ballkanike. Ndonëse letra e shumë të nderuarit Dekan është pak a shumë e një karakteri privat, dhe megjithëse ai deklaron se me pyetjet e tij miqësore nuk ka për qëllim të ndërhyjë në asnjë mënyrë në pikëpamjet tona, ne e ndiejmë si detyrë, për të shmangur çdo interpretim të gabuar të qëndrimit tonë, të marrim të gjithë çështjen dhe të shpjegojmë hapur natyrën dhe shkaqet e politikës sonë. Nëse arrijmë t’i bëjmë të qarta arsyet tona, ndihemi të sigurt se Etërit më të nderuar të Sinodit të Shenjtë dhe nëpërmjet tyre Nëna jonë e Shenjtë Kisha Ortodokse dhe Kombi fisnik rus do të kuptojnë këndvështrimin tonë dhe do të respektojnë ndjenjat tona.

Shqiptarët e krishterë janë bashkuar me gjithë zemër me turqit dhe mbrojnë atdheun e tyre kundër pushtuesve të huaj. Shpjegimi i kësaj thënie është i lehtë për t’u dhënë dhe i lehtë për t’u kuptuar.

Mjafton të hapësh një hartë të Gadishullit Ballkanik për të parë se territori shqiptar është fushëbeteja e ushtrive greke, malazeze dhe serbe. Është e qartë për çdo studiues të politikës ballkanike se, nëse turqit humbasin, Shqipëria do të ndahet midis shteteve ndërluftuese ballkanike dhe do të marrë fund përgjithmonë. Ndër shqiptarët e të gjitha besimeve dhe partive politike mbizotëron ideja se kjo luftë nuk është gjë tjetër veçse një përpjekje për të dërrmuar kombin shqiptar përpara se ai të jetë në gjendje të kundërshtojë agresionet kundër të drejtave të tij. Ky besim forcohet nga fakti se shtetet ballkanike i kanë shpallur luftë Turqisë pikërisht kur qeveria osmane, duke dashur t’i jepte fund një rebelimi të gjatë dhe të përgjakshëm, kishte njohur zyrtarisht kombësinë shqiptare dhe na dha të drejtën dhe lirinë për të rihapur shkollat kombëtare, të cilat ish-kabineti qeveritar i kishte mbyllur brutalisht. Me agresionin e tyre të beftë kundër Turqisë, aleatët ballkanikë ia kanë dalë të pengojnë shqiptarët të gëzojnë të drejta natyrore që nuk cenonin të drejtat e askujt tjetër dhe nuk mund t’i bënin askujt dëm. Marrëveshja midis qeverisë osmane dhe shqiptarëve shënoi fundin e një epoke të gjatë vuajtjesh morale dhe padrejtësish të jashtëzakonshme. Këto janë arsyet kombëtare të qëndrimit tonë. Ka edhe arsye të tjera të një karakteri tjetër.

Një arsye që i bën shqiptarët të hedhin fatin e tyre me turqit në këto rrethana, është ky fakt : së pari, se shtetet aleate ballkanike i kanë bërë në të kaluarën popullit shqiptar më shumë dëm se Turqia; dhe së dyti, se shqiptarët janë të bindur se do të merrnin një trajtim më të pamëshirshëm nga pushtuesit e krishterë se sa kanë marrë ndonjëherë nga duart e turqve. Ju i njihni mirë, nëpërmjet raporteve tona në të kaluarën, krimet e padëgjuara të prelatëve grekë në Shqipërinë e Jugut : A duhet të kujtojmë anatemimet solemne të marrë nga peshkopët grekë kundër gjuhës sonë kombëtare, shkishërimet e tyre masive të patriotëve shqiptarë ortodoksë, refuzimet e sakramenteve për arsye politike, ushtria e tyre e informatorëve që denoncuan para autoriteteve dhe rrënuan qindra familje nën sundimin e Sulltan Abdul Hamidit, bandat e tyre të kriminelëve që vranë me nxitjen e tyre laikë dhe klerikë, faji i vetëm i të cilëve ishte dashuria e sinqertë dhe e natyrshme për vendin e tyre ? Për të gjitha këto krime të peshkopëve grekë, ne thërrasim për të dëshmuar vetë bullgarët që kanë vuajtur nga duart e tyre po aq sa ne.

Një shembull se çfarë duhet të presin shqiptarët në rast të një fitoreje të krishterë jep veprimi i Serbisë pas traktatit të Berlinit, kur Serbisë i ishte dhënë një pjesë e territorit shqiptar. Ai shtet i krishterë e kreu punën e qytetërimit të territorit të aneksuar duke dëbuar 100.000 shqiptarë, duke konfiskuar pronat e tyre pa dhënë asnjë dëmshpërblim dhe duke shkaktuar mijëra të vdekur nga uria dhe të ftohti. Sfidojmë çdo patriot serb që njeh historinë e vendit të tij të mohojë këtë padrejtësi të rëndë dhe barbare.

Për malazezët, duket se ne e shpërblejmë me mosmirënjohje mikpritjen e bërë prej tyre ndaj refugjatëve gjatë kryengritjes së malësorëve shqiptarë, dy vjet më parë. E vërteta, megjithatë, është se mbreti i Malit të Zi është paguar nga xhonturqit dhjetë herë mbi çmimin e misrit të mjerë që u dha refugjatëve të mjerë dhe, sapo mori paratë, i detyroi kryengritësit shqiptarë të pranonin kushtet e xhonturqve dhe kështu të kthehen në shtëpitë e tyre pa asnjë garanci për sigurinë e tyre. Si dëshmi se shtëpia mbretërore e Malit të Zi nuk ka lidhje tjetër veç asaj të parasë dhe se pohimi i mësipërm nuk është shpifje, kërkojmë leje t’i kujtojmë mendjes së rusëve se, gjatë luftës ruso-japoneze, qeveria ruse, për shkak të vështirësive financiare, refuzoi subvencionimin vjetor për Mbretin e Malit të Zi dhe se një përgjigje, sa e pabesueshme aq edhe e urryer, erdhi nga Cetinje në formën e një dollie, të propozuar nga princi i kurorës Danilo për shëndetin e Admiralit Togo, dhe të ushtrisë dhe marinës trime japoneze…

Dhe, nëse do të ishin kaq mosmirënjohës ndaj Rusisë, e cila sakrifikoi miliona jetë dhe miliarda rubla për emancipimin e tyre, nuk mund të prisnim të ishin të drejtë ndaj shqiptarëve. Ata na akuzojnë në momentin e tanishëm se po mbajmë anën e turqve në luftën kundër të krishterëve. Për këtë deklaratë të ndyrë kemi një përgjigje të gatshme, të nxjerrë nga politika e tyre në të kaluarën. Këto shtete të krishtera, për të shuar kombësinë shqiptare, nuk u tërhoqën nga përkrahja me gjithë zemër Sulltanit të Kuq të rrëzuar dhe duke qenë, nën mbulesën e neutralitetit dashamirës, bashkëpunëtorë të ekspeditave të përgjakshme të xhonturqve kundër Shqipërisë. Për të mbrojtur atdheun tonë nga pushtuesit e huaj, ne besojmë se është detyra jonë t’i qëndrojmë besnikë një Sulltani, jeta e të cilit është e pastër dhe të mbështesim një qeveri që e ka trajtuar kombin shqiptar në mënyrë të drejtë dhe të barabartë.

Ne duam, megjithatë, të bëjmë të qartë se ne nuk i kundërshtojmë shtetet aleate të Ballkanit për shkak të urrejtjes ndaj racave që i përbëjnë, por për shkak të politikës së tyre të padrejtë dhe pretendimeve të tyre arrogante për të qytetëruar gadishullin ilir. Ne i vlerësojmë virtytet e tyre, por shprehim keqardhje për faktin që ata po harxhojnë energjitë e tyre në një luftë të padrejtë, e krijuar vetëm për të kënaqur ambiciet e udhëheqësve të tyre dhe të “politikanëve” të tyre të vegjël të kafeneve. Detyra që ata vendosin para vetes është, sipas mendimit të të gjithë vëzhguesve të paanshëm, përtej fuqisë së tyre të përhershme dhe aftësisë morale. Është një fakt i njohur se qytetërimi i të krishterëve të shteteve ballkanike është shumë më inferior se ai i turqve. Kjo është po aq e vërtetë sa në rastin e kryqtarëve fanatikë të mesjetës në krahasim me arabët myslimanë, të cilët zotëronin një qytetërim shumë të zhvilluar. Bullgarët, grekët dhe serbët kryen në Maqedoni kundër njëri-tjetrit tmerre të një natyre të papërshkrueshme, për të cilat do të kërkohej kot në historinë turke. Ata do t’i përsërisin ato dhe do t’i hidhen në fyt njëri-tjetrit për plaçkën, nëse do të kenë sukses në luftën e tyre aktuale. Europa do të duhet vetëm të presë dhe të shohë. Por ne shpresojmë që kjo të mos ndodhë kurrë dhe që ushtria osmane t’i zmbrapsë këta pushtues ambiciozë dhe t’i qetësojë njëherë e përgjithmonë.

Këto janë me pak fjalë arsyet që i bëjnë shqiptarët të ndihen më të sigurt nën gjysmëhënën e turqve sesa nën kryqin jo të krishterë të shteteve aleate ballkanike. Shqiptarët mendojnë se kjo nuk është një luftë e krishterimit kundër muhamedanizmit, por një përpjekje e thjeshtë e grekëve dhe e sllavëve të rremë ballkanike për të zgjatur vijat e tyre kufitare kryesisht në kurriz të Shqipërisë. Turqit thjesht po bëjnë betejat tona. Populli ynë e kupton kaq mirë këtë, saqë kur i thirrëm për të shprehur mendimin e tyre në disa takime në Lindje dhe në Perëndim, ata miratuan njëzëri rezolutën për të harruar të gjitha ankesat e tyre kundër turqve dhe për t’i qëndruar pranë qeverisë osmane. Dhe jo vetëm kaq, por ata thërrisnin lutje për fitoren e ushtrive osmane. Si pasojë, ne u lutëm për suksesin e tyre, në Boston, Southbridge, Mass; Biddeford, Me.; Jamestown, N. Y.; dhe Akron, Ohio. Ne e pamë popullin tonë të qante kur iu lut Zotit për të kurorëzuar me fitore ushtritë e Sulltanit. Po këta burra do të na kishin vrarë me gurë dhe vetë patriotët shqiptarë myslimanë do të ishin të parët që do të kishin hedhur gurë nëse ne do të kishim bërë një përpjekje të tillë disa muaj më parë.

Ne bëmë të pamundurën, të nderuar Etër, që t’ju shpjegojmë qëndrimin e popullit shqiptar në këto rrethana dhe mendojmë se është sa logjik aq edhe paradoksal. E ndiejmë detyrën tonë të bëjmë maksimumin për të mbrojtur vendin tonë nga pushtuesit e huaj, në luftën e tij për jetë a vdekje. Ne jemi të sigurt se, si rusët bujarë, do të vlerësoni ndjenjat tona patriotike, edhe nëse pikëpamja juaj ndryshon nga e jona, dhe se simpatitë e kombit tuaj për shtetet aleate ballkanike nuk do t’ju pengojnë të bëni drejtësi për çështjen tonë. E sulmuar nga të gjitha anët nga të krishterët hipokritë dhe të pabesë, Shqipëria nuk mund të gjejë strehë më të mirë se flamuri i gjysmëhënës. Nëse Shqipëria do të dalë fitimtare nga kjo luftë, kombi ynë do t’i jetë thellësisht mirënjohës Sinodit të Shenjtë të Rusisë për njohjen në SHBA të një Kishe kombëtare shqiptare, që nesër mund të bëhet Kisha e Shqipërisë. Nëse humbasim dhe i mbijetojmë fatkeqësisë sonë kombëtare, do t’ju lutemi me përulësi që të na lini të kalojmë pjesën tjetër të jetës sonë të mjerueshme në një manastir rus të largët në Siberi.

Duke iu lutur Zotit për përfundimin e shpejtë të një lufte që ne e dëshpërojmë si të krishterë dhe priftërinj, ne mbetemi, shërbëtorët tuaj të respektueshëm dhe të bindur,

Priftërinjtë shqiptarë në Amerikë.

(Nënshkruar)

Fan  S. Noli

Naum V. Cere

Letra më sipër sugjeron shumë reflektime, një prej tyre është se Austria mund të mendojë se është në avantazhin e saj që të sjellë brenda kufijve të perandorisë së saj të përbërë një popullsi me fe të përziera, myslimane, katolike dhe ortodokse lindore, por racialisht një njësi dhe josllave. Duket sikur çështja shqiptare ka të ngjarë të marrë një tipar të rëndësishëm të ripërshtatjes që, çfarëdo kthese që mund të marrë, do të ndjekë ngjarjet e dy muajve të fundit.

Nga Rafael Floqi/

Kush është Zef Skiroi

Giuseppe Schirò (Zef Skiroi në shqip; lindi në Piana degli Albanesi, 1865 dhe vdiq në Napoli, 1927) ishte një albanolog, poet, gjuhëtar, publicist dhe historian i shquar arbëresh ndër figurat më të rëndësishme të lëvizjes kulturore dhe letrare shqiptare të shekullit të nëntëmbëdhjetë. Ai ishte profesori i parë universitar në Itali i Katedrës së Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe, në Institutin Oriental të Napolit. Skiroi është përfaqësuesi më i madh i traditës kulturore e letrare shqiptare të Siçilisë, një nga mjeshtrit më të rafinuar të stilit në letërsinë shqipe, i cili la një prodhim të gjerë letrar. 

Midis fundit të shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe fillimit të shekullit të njëzetë, veprimtaria letrare e Giuseppe Schiros u vendos. Shkroi një lirikë të rafinuar e elegante, Mili e Hajdhia (1891), në një gjuhë të pastër e emblematike për shkrirjen e disa elementeve dialektore në një koinè. Krahas poemës idilike Mili e Hajdhia, me frymëzim popullor dhe Rapsodive Shqiptare, ai shkroi tregimin e trilluar në vargjet Te dheu i huaj dhe poemën e shkurtër Mino. Ndër veprat e tjera madhore të tij janë: Kënga e Liktorit, Këthimi dhe Këngë popullore shqiptare. Përmbledhja me poezi “Kënkat e luftës” e vitit 1907, e frymëzuar nga ideali i pavarësisë së Shqipërisë, që e vendos poetin ndër këngëtarët më të gjallë të Risorgimentos. Botimin Flamuri shqiptar dhe vëllimin ‘Shqiptarët dhe çështja ballkanike, të dyja të vitit 1904, i ua kushtoi të njëjtës temë. Rëndësi të veçantë kanë studimet e tij në fushën e filologjisë letrare dhe dialektologjisë vitet e kaluara në Napoli mbeten krejtësisht të jashtëzakonshme, që ku u emërua mësuesi i parë i Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Istituto Regio Orientale, ku dha mësim nga viti 1900 deri në vdekje. 

Kontributi arbëresh për pavarësinë e Shqipërisë 

Por ajo që po ju paqesim ka një rëndësi të veçantë për kontributin e arbëreshëve në çlirimin e pavarësinë e Shqipërisë kanë filluar shumë herët më parë se vitet 1910-1912 u shoqëruan me një zgjerim dhe thellim të lëvizjes kombëtare shqiptare e kur lufta e armatosur e shqipëtarëve hyri në një fazë të re të zhvillimit të saj. Ndihmesë në çështjen kombëtare shqiptare dhanë dhe shqiptarët e Italisë (arbëreshët) për njohjen e kombit shqiptar. 

Shoqëritë atdhetare  si dhe komitetet apo klubet patriotike të formuara në Itali dhe kudo ku kishte shqiptarë në diasporë, do të kontribuonin për arritjen e synimit të përbashkët lirinë dhe pavarësinë e Shqipërisë nga sunduesi osman. E pikërisht para kësaj kohe ky intelektual patriot hartoi një libër mbi 400 faqe për historinë e Shqipërisë dhe fatin e shqiptarëve në italisht . “Gli albanesi e la questione balcanica”. Giuseppe Schiro’ Napoli: a spese dell’editore Ferd. Bideri më 1904. Nga e cila e pamë interesante t’u sjellim një pjesë nga kapitulli e parë që trajton të veçantat dhe karaterin laraman të besimit islam, një term i njohur më vonë tek shqiptarët, si reflektim i një besimi islam i vendosur nga pushtuesi. Qëllimi i Skiroit është ti pohojë evropës dhe italianëve se islami në Shqipëri është një fe e imponuar. 

Shqiptarët e konsiderojnë veten si vasalë të Turqisë, por jo nënshtetas të saj

Ka disa vite që çështja shqiptare i është imponuar Evropës, dhe megjithëse njerëzit që duan padrejtësisht besojnë se në Ballkan ekzistojnë dhe konkurrojnë për të ardhmen vetëm dy raca, ajo greke dhe ajo sllave; Megjithatë, ata me shpirt të pastër dhe me synime të pastra liberale që i janë përkushtuar studimit të problemit lindor, kanë deklaruar të gjithë hapur se Shqipëria, e pushtuar si një komb i bashkuar, nuk është zbutur kurrë nga turku, ashtu siç edhe nuk është nënshtruar, aspak nga romakët, as nga pushtuesit e tjerë në të kaluarën, dhe se deri tani, fiset e saj malore jetojnë pothuajse të pavarura nga porta osmane, të detyruar vetëm të dërgojnë disa kontigjenteve burrash kur i nevojitej Turqisë për luftë.

Nuk është aspak e rrallë, shkruan Dora e d’Istria, të gjesh njerëz që imagjinojnë se kombësia shqiptare u shua me Skënderbeun dhe se fjala “Shqipëri” nuk është gjë tjetër veçse një shprehje gjeografike. Por do të ishte shumë e çuditshme, nëse një popull, i cili dinte t’i rezistonte centralizimit bizantin dhe ndaj së cilit carët e frikësuar të Serbisë u detyruan të ndërrmirnin hapa të veçantë, që të bënte të mundur të qendronin nën dominimin e Sulltanëve, të cilët edhe deri në ditët tona po bëjnë më shumë për t’i nënshtruar kombësitë, sesa  t’ia bashkangjitin ato atyre osmane.

Faktet vërtetojnë jo vetëm se shqiptarët, me rezistencën e përbashkët pasive, kanë protestuar kundër asimilimit; por që nuk kanë humbur asnjë rast për të pohuar se e konsiderojnë Turqinë thjesht si një sovranitet të lartë, të cilit i dorëzohen si vasalë, por me të cilin nuk duan me asnjë çmim të shndërrohen në nënshtetas, duke ruajtur shpirtin e njeriut, që s’e braktisur kurrë tokën, ndryshon vazhdimisht vendndodhjen. 

Bektashinjtë shqiptarë dhe neveria e tyre për pushtetin osman

Tek bektashinjtë morali konsiston në të shijuarit, por pa dëmtuar askënd. Kënaqësia është në një gjë që fitohet gradualisht dhe hierarkia e rendit korrespondon me shkallët e kësaj shkence. Por ajo që i karakterizon bektashinjtë mbi të gjitha është pavarësia e tyre nga pushteti, neveria tradicionale ndaj turqve, pas persekutimit që pësuan nga Mahmudi II, dhe ndaj asaj që buron nga absolutizmi i familjes së Osmanit dhe fryma e vëllazërisë universale, ndaj së cilës nuk është i huaj eklekticizmi i tyre tolerant fetar.  Nuk është e pazakontë në fakt që mes ndjekësve të tyre ka edhe të krishterë, të cilëve nuk u kërkohet fare të heqin dorë nga besimi që shpallin, as nuk pengohen të praktikojnë ritet ortodokse apo katolike, pasi kanë marrë pjesë në ceremonitë shumë të shkurtra liturgjike bektashiane”.

Pse islami shqiptar nuk është islam safi 

Lidhja e shqiptarëve të tjerëve me islamizmin nuk i ngjan bindjes kokëfortë të muhamedanëve aziatikë. Në prag të festës së Shën Nikollës, myslimanët e Merkovcit djegin qirinj para imazhit të atij shenjtori, emri i të cilit është shumë i njohur në Shqipëri dhe reliket e të cilit, sipas traditës, u transportuan nga shqiptarët në Pulja, nga gryka e Bunës.

Po ashtu muhamedanët e Reçit dhe fisi Shkreli festojnë me të krishterët festën e martirit të lavdishëm të Mirës, ndërsa fiset e Ivoplicës në malin Maranaj, të përbërë nga të krishterë të përzier me muhamedanë  siç i përcakton Brunialti, përveç Shën Nikollës festonin edhe Shën Gjergjin madje dhe kur sëmuren, nxitojnë t’i dërgojnë të ndezin një qiri për të marrë shërimin prej tij. 

Si përfundim, shqiptarët që, të ekspozuar ndaj shtypjes së turqve janë më shumë dashamirës të lirisë sesa të besimit, dhe kur përqafuan fenë muhamedane, sipas Fallmerayer, e bënë vetëm për spekulime politike; por ata ruajnë gjithmonë të njëjtin karakter, gjuhë dhe zakone si bashkatdhetarët e tjerë. 

Vërtet, është diçka që ia vlen të kujtohet se shumë prej tyre, si në Shqipërinë e poshtme e të sipërme, janë vetëm myslimanë në dukje; ata e refuzojnë synetinë dhe dëshmojnë në mënyrën e tyre, origjinën e tyre pellazge, duke mbështjellë me të njëjtën përbuzje edhe boshnjakun mysliman, sllavin e krishterë dhe aziatikun që është bërë zotëria tyre. 

Muhamedanë të këqij dhe ushtarë të mirë

Pouqueville me të drejtë i quan ata ‘’muhamedanë të këqij si dhe ushtarë të mirë, të cilët praktikojnë ceremonitë e jashtme fetare në mënyrë të pakujdesshme; të cilët besojnë pak si te Profeti ashtu edhe te Jezu Krishti; të cilët me të vërtetë betohen më shpesh me emrin e të të dytit, sesa me besimin e tyre, në mënyrë që të vërtetojnë të vërtetën e asaj që thonë; ndërsa në përgjithësi banorët e Krujës në këtë rast luten gjithmonë tek katër shenjtorët (ungjilltarët), sepse janë burim i padiskutueshëm i së vërtetës; pasi myslimanët e Vlorës i referohen më së shumti librit të kuq, i cili është një Ungjill i lashtë i shkruar me dorë, i lidhur me kadife të kuqe.

Prandaj Camarda mendon se, pasi të bjerë “fuqia e turkut”, ata nuk do të vonojnë të ktheheshin në fenë e etërve të tyre, të mbrojtur prej tyre si dikur dhe deri tani, nga një pjesë jo e vogël e nipave të vet me kaq trimëri; dhe këtë e vërteton edhe princesha Elena Gjika.

Dëshmi për këtë kemi edhe në faktin se banorët e Shpatit, të rrethit të Elbasanit, midis këtij qyteti dhe Beratit, në vitin 1845 u deklaruan të krishterë, megjithëse deri atëherë kishin qenë në dukje ndjekës të vetislamizmit, vetëm kur zbritën nga malet si dhe me konvertimet e  fundit ata u kthyhen në të krishterë

Meqenëse shqiptari muhamedan nuk respektonte fare doktrinat, ritet dhe ceremonitë e besimit të ri që pretendonte se do t’i mbështeste. Osmanët i konsideronin atë me përbuzje për çështjet e fesë, duke e bërë, siç thotë Hugues, pothuajse sinonim emrin e shqiptarëve me të pafeve (kaurrëve); pasi është shumë e vështirë të dallosh, sipas Ciampollinit, nëse shqiptari mysliman është më shumë një ndjekës i Krishtit sesa i Muhamedit.

Për shqiptarët, osmanlinjtë, janë frikacakë, dhe pse ata i krahasojnë me qentë

Nga ana e tyre, shqiptarët, kur flasin për osmanlinjtë, i trajtojnë ata si frikacakë, u japin vetëm epitetin e qenve dhe shpeshherë atë të ndonjë kafshe tjetër më të ndyrë dhe shpesh kanë në gojë fjalën e urtë: “Osmanliu është mirë vetëm në sofër”. Prandaj përbuzja për çdo gjë që u vjen nga Kostandinopoja, si kërkesave  burokratike së së cilës ata i nënshtrohen pa dëshirë, por ata i qëndruan besnikë, si gegët e veriut, ashtu edhe toskët e jugut, jetës patriarkale të fiseve e të pleqësive si dhe epërsisë së kapedanëve të tyre të guximshëm.

Kjo përbuzje dhe tendenca e vazhdueshme për revolta del me ngjyra shumë të ndezura nga këngët popullore, që janë një jehonë besnike e ndjenjave të përbashkëta, që synojnë të kremtojnë historinë e Kombit, e cila që nga vdekja e Skënderbeut është reduktuar në një seri të pandërprerë zgjatimesh të vogla ngjarjesh katastrofike.

Për më tepër, është, për fat të keq, e vërtetë, sipas Chiarës, se shqiptarët, të rrëmbyer nga zjarri i luftës, “ndonjëherë e kanë ngatërruar entuziazmin e armëve për pavarësi, me lavdinë ushtarake me idenë e atdheut dhe të lirisë, shpatën me besimin. Por ideja e Atdheut nuk është aspak e çuditshme për ta, siç u ka pëlqyer të besojnë disave, dhe jo rrallë në këngë, Atdheu lartësohet mbi të gjitha dhe në disa prej tyre krahasohet me delikatesë me nënën, që jep qumësht për të ushqyer fëmijët e saj e për nusen që zgjon dashurinë dhe butësinë në zemër.

Dashuria për Atheun tek shqiptarët

Pouqueville vëren se shqiptarët janë plot entuziazëm për vendin e tyre dhe flasin për të vetëm duke e lartësuar mbi të gjithë të tjerët, dhe se megjithëse vendosen herë pas here në krahina të tjera, ata nuk i heqin kurrë sytë nga malet e Epirit.

Ata nuk i kujtojnë më privimet ndaj të cilave iu nënshtruan atje; nga rreziqet e përsëritura me të cilat u përballën, por më tepër nga pavarësia që gëzonin dhe nuk mund të harrojnë çatinë e rëna ku kanë lindur, shkëmbinjtë ku u endën, luginat ku kaluan fëmijërinë e tyre dhe shumë objekte të tjera që thonë shumë. për zemrën, veçanërisht të atyre që jetojnë në një gjendje të afërt me atë të natyrës.”

Saktësia e këtij vëzhgimi duket edhe më mirë nga fakti, se shqiptarët, të cilët kanë qëndruar në rajonet pjellore e të lulëzuara të Italisë jugore dhe Siçilisë për më shumë se katër shekuj, deri në ditët e sotme, me një mall të jashtëzakonshëm kujtojnë vendet e origjinës së tyre të lashtë dhe me një nostalgji të  pafund që të përlot, e manifestojnë në shumicën e këngëve tradicionale dhe popullore.

Në vendin e mërgimit të arbëreshëve ne nuk kemi mundur të ambientohemi në mënyrë të përsosur dhe pas një periudhe kaq të gjatë kohore, megjithë tregtinë e shpeshtë me elementin heterogjen me të cilin jemi të rrethuar, ne ruajmë gjithmonë gjuhën tonë, fenë tonë, ritet, zakonet tona, dhe thuajse pa dallim, në megjithë këtë Italinë tonë të dashur dhe mikpritëse, të gjithë ne në thelb ndihemi mjaft të huaj.

Ata e dinë mirë se sa shumë shqiptarët e duan tokën e tyre, po ashtu turqit, Austria, e cila prej kohësh përpiqet të bëjë propagandën e saj në mesin e gegëve, duke përfituar nga misionet katolike; Greqia, e cila, me çmimin e tjetërsimit të shpirtrave të atyre që e kanë dashur, pretendon të shtrihet jo vetëm në Thesali, por edhe në Maqedoni dhe Epir, megjithatë, nga përvoja e dhimbshme, se tani është bërë e pamundur ajo të zvarritet brenda; Malit të Zi, për të cilin sigurisht për shkak të virtytit të princit të tij u rezervohet një e ardhme e madhe midis sllavëve, por që me mirësitë e Rusisë dhe me bashkëpunimin e Fuqive të tjera, është zgjeruar në kurriz të Shqipërisë do t’ia dilte kollaj ta shuante plotësisht ndjenjat më të buta, më të thella dhe më fisnike që varen nga dashuria sublime ndaj atdheut dhe që ai rilidh, në ato toka ku arriti të siguronte qetësinë dhe të mbante drejtësinë; por që sidoqoftë nuk mund të fshihen, as nuk do të mund të harrojnë kurrë, se iu caktuan atij kundër të gjitha të drejtave dhe iu dorëzuan me shfaqjen më të papërshtatshme me forcë; dhe së fundi Serbia dhe Bullgaria, përpjekjet e të cilave për zgjerim, kur i konsideronin të dëmshme për të drejtat e tyre, populli ynë me gjithë energjinë e tij kundërshtonte vazhdimisht.

Prandaj, i pakonfirmuar, një ish [diplomat], i cili është i kënaqur të nënshkruajë emrin e tij, kohët e fundit deklaroi se “nuk ka popull në Ballkan që mund të mburret për të drejta më të mëdha për homogjenalitetin e përbërjen e kombësisë së vet sesa populli shqiptar.”

E vendosur në një masë kompakte (përveç në verilindje) në një tokë që e ka zënë që në kohërat parahistorike dhe që ka mundur ta mbrojë me beteja shekullore nga pushtimet e shumta që përshkonin gadishullin deri në skajin e Peloponezit, pellazgjiku shqiptar e ka ruajtur prejardhjen e tij, traditat e tij, vetëdijen për individualitetin e pastër, ndërsa racat e tjera indigjene, madje edhe ajo greke (siç e ka treguar tashmë shikuesi i …dhe tashmë është vërtetuar nga shkenca), të mbingarkuar nga presioni i emigracionit, përfundoi duke u ngatërruar në detin e madh sllav. 

Turqia, e paaftë për të nënshtruar me forcë fiset shqiptare, gjithmonë e ka përdorur me mjeshtëri fenë si mjet politik për t’i mbajtur ata në një gjendje lufte të vazhdueshme për atë pak që ka mundur të bëjë; por aq më tepër duke nxitur urrejtje, inat, hakmarrje dhe përçarje, ajo tashmë pothuajse ia ka dalë me qëllimin perfid për t’i shtyrë vëllezërit kundër vëllezërve dhe për t’i penguar ata të kuptonin njëri-tjetrin dhe të binin dakord për një veprim të përbashkët kundër dominimit të saj tiranik.

Por ka ardhur koha kur Shqiptarët, duke qenë të vetëdijshëm për grackat e armiqve të tyre, kanë lënë mënjanë zemërimin e tyre, duke njohur prejardhjen e tyre të përbashkët, për të mos u kthyer shumë prapa, tek bashkëluftëtarët heroikë të Skënderbeut, të cilët për shumë vite pasi luftuan dhe derdhën shumë gjak për lirinë dhe pavarësinë e Atdheut.

Për një kohë të gjatë jam  habitur pse disa shqiptarë më të aftë se unë nuk kanë lënë për historinë këto ngjarje fatale që ndodhën në Shqipëri pas Luftës së Parë Botërore. Unë tani ndodhem në mugun e vonë të jetës sime ndaj edhe po përpiqem të bëj një përshkrim sado pak të saktë e objektiv të këtyre ngjarjeve historike, ndonse mund të jenë tej fuqive të mia të mbrame, por akoma dikush mund të marrë përsipër këtë detyrë përpara turbullimit të plotë të kohës dhe kujtesës së ngjarjeve që filluan në vitin 1919, kur fati i Shqipërisë ishte në fillin e perit.

Me mbarimin e Luftës së Parë Botërore, Italia dhe Greqia arritën një traktat sekret e vendosën ta ndajnë Shqipërinë sipas planit që Italia të vinte në zotërim portet dhe pjesën veriore të Shqipërisë, ndërsa Greqia pjesën jugore, duke përfshirë edhe  Korçën. Kjo, pavarësisht nga deklarata e presidentit Woodrow Wilson për një politikë vetvendosëse të kombeve të vegjël. Për shkak të këtij traktati handikap, shqiptarët dhe amerikanët filluan një numur demonstrimesh kundër Italisë e Greqisë. Federata Vatra ishte më aktivja dhe, si rezultat i rritjes së protestave, një grup prej 120 luftëtarësh vullnetarë shqiptaro-amerikanë u organizuan për të shkuar në Shqipëri dhe banda shqiptare(e quajtur gjithashtu “Vatra”) u ftua t’u bashkohej atyre.

Banda Vatra është organizuar nën drejtimin tim në Shtator 1917² në Worcester, Mass. Anëtarët e saj ishin djem të rinj pa eksperiencë muzikore të mëparshme, shumica e tyre ishin punëtorë uzinash. Sidoqoftë ata u inkuadruan në bandë me dëshirën e madhe për të mësuar dhe, brenda një viti, ata ishin të aftë të merrnin pjesë në koncerte dhe parada në Boston, Worcester, New Bedford, Camp Devens në Massachussets dhe në Portland e Beddford në Maine dhe  qytete të tjerë në favor të Kryqit të Kuq  Amerikan,    

Liberty Bond Drives dhe  organizata të tjera shëndetsore.

E vetmja bandë tjetër në ShBA gjatë  kësaj periudhe ishte ajo e James Town, New York, drejtuar nga  bashkëqytetari im, Thomas Vishnja.³

Ideja e udhëtimit pelegrin në pranverën e vitit 1920 në Shqipëri për të ndihmuar kauzën kombëtare mori një formë konkrete dhe vullnetarët ushtarakë, banda dhe disa shqiptarë të tjerë të rëndësishëm u bënë gati për udhëtim.

Unë  u lirova nga ushtria e ShBA gjatë këtyre ditëve, ku kisha shërbyer si bandmaster. Që atëhere unë u martova menjëherë dhe, natyrisht nuk do të veproja mirë në se lija nusen time të re por, meqë banda nuk mund të shkonte pa një drejtues – dhe unë isha i vetmi njeri i përshtatshëm – përfundimisht u binda e vendosa të marr pjesë.

Pas një qëndrimi të shkurtër në Brindisi të Italisë, u lejuam të zbarkonim në Durrës(ne ishim persona “non grata” për Italianët në Shqipëri dhe në Itali), ku njerëzit e shumtë na përshëndetën me entusiazëm të madh, edhe pse shiheshim me dyshim nga Italianët, të cilët në këtë kohë kishin pushtuar Durrësin, Tepelenën, Sarandën, Gjirokastrën dhe Vlorën.

Pas mbrritjes në Durrës udhëtuam me ca kamjona Fiat gjysmë të shkatërruar për në Tiranë, kryeqyteti i Shqipërisë, ku populli, qeveria e përkohëshme dhe kleri e përshëndetën me entusiazëm ardhjen tonë. Në këtë kohë, një regjencë, e kryesuar nga Sotir Peci,  qeveriste Shqipërinë. Qeveria shqiptare kishte siguruar fondet për një turne udhëtimi nëpër Shqipëri për të ngritur moralin e  popullit shqiptar, kështu që  u vendos  të na dërgonin në të gjithë qytetet e mëdha.

Lamë Tiranën dhe vizituam Shkodrën, Elbasanin Delvinën, Sarandën, Gjirokastrën dhe, siç e thashë, u pritëm përzemërsisht nga popullsia, por jo nga Italianët që na shihnin me dyshim. Megjithatë, kundër urdhërave italiane ne u bëmë gati të shkoninm aty bashkë me ushtarët vullnetarë shqiptarë. Të udhëhequr nga dy ish gjeneralë që kishin sërbyer në ushtrinë turke, ne vendosëm të çlironim Tepelenën.

Pasi u përgatitëm të hynim në Tepelenë, armët italiane filluan të  qëllojnë nga kështjella e vjetër e qytetit mbi ne dhe ky aksion  përbën një luftë epike kundër pushtuesve Italianë, pasi edhe popullsia brenda Gjirokastrës, Tepelenës e Vlorës u ngrit të luftonte kundër italianëve. Vullnetarë shqiptarë nga gjithë Shqipëria filluan të arrijnë e t’i bashkohen betejës tjetër.

Ndërkohë, grekët kishin marrë sinjal nga italianët dhe filluan të mobilizohen gjatë kufirit greko-shqiptar. Banda Vatra dhe vullnetarët amerikanë morën urdhër nga qeveria të vijonin në Përmet, Ersekë, Korçë. Kështu, dy qytetet e para na përshëndetën me entusiazëm të “çmendur” por ovacioni më i madh na priti kur ne marshuam në Korçë. Banda Vatra duke luajtur triumfalisht dhe krenarisht  ishte e  rrethuar nga të dy anët me shqiptarë që na mbulonin me lule duke u gëzuar, duke thirrur e duke qarë. Korça nga brenda ishte përgatitur t’i rezistonte grekëve, të cilët ishin përqëndruar në kufirin grek, në një qytet pranë Bilishtit. Presidenti i bandës, Kosta Pano, kaloi netë të tëra pa gjumë duke u këshilluar me zyrtarë shqiptarë dhe mbrojtës në kufi për të evituar ndonjë konflikt të mundshëm.

Lidhja e Kombeve, duke u përpjekur të mënjanojë gjakderdhjen, dërgoi në Korçë, nën udhëheqjen e profesorit finlandez Sederholm një delegacion, duke i dhënë atij autoritetin të organizojë bisedime midis Shqipërisë, Italisë dhe Greqisë mbi vijën kufitare të përherëshme.

Grekët deklaruan që Bilishti, Korça dhe Erseka populloheshin nga grekë, ç’ka ishte një pohim absurd.

Duhet shënuar që delegacioni i Lidhjes së Kombeve u impresionua veçanërisht nga Banda Vatra dhe vullnetarët nga Amerika. Banda filloi të luajë jashtë dy koncerte në javë tek Kopshti i Themistokli Gërmenjit. Programi ynë përbëhej nga muzikë klasike – një prej tyre ishte uverturë, një veprim simfonik, disa fragmente operistike(zakonisht Wagner), një Vals nga Shtrausi dhe, më pas, një përmbledhje këngësh që këndoheshin nga komuniteti. Popullsia e Korçës i përcillte këto koncerte “en famille” me mijëra, të veshur me dollomatë e mbrëmjes. Ata kënaqeshin me gjithë zemër me muzikën tonë dhe duartrokitjet e tyre ishin të stuhishme. Rrija dhe mendoja se sa mjeshtra bande në Amerikë po të guxonin të interpretonin programe të tilla klasike përpara një publiku amerikan, ky i fundit ndoshta do t’i kishte vërshëllyer ose, më keq, do të kishte braktisur sallën. Megjithatë, këta të ashtuquajtur shqiptarë të prapambetur i pëlqenin këto, i përpinin me sy fletpalosjet e shtypura duke u kënaqur me përshkrimet mbi pjesët muzikore. Është fare e vërtetë që qëndrimi ynë në Korçë është ndër kujtimet tona më të shtrenjta. Dashuria e njerëzve për muzikën e mirë ishte fenomenale.

Më kujtohet kur, për herë, të parë  dhamë një pjesë të shkurtër nga Mesia e Hendelit. Nuk gjendeshin gjëkundi partitura përveç notave të mia personale. Kështu që e përktheva me shpejtësi tekstin e tyre në gjuhën shqipe dhe mblodha një kor prej 60 zërash. Banda do të luante pjesë orekestrale. Ky ishte ekzekutimi i parë i një oratorio-je në Shqipëri. Kori i mësoi pjesët në një kohë rekord dhe publiku në Kopshtoren e Mitropolisë kërkonte që çdo pjesë të përsëritej.

Gjatë kësaj periudhe Lidhja e Kombeve e kishte vëmendjen dhe ndiqte me koncertet tona ngrohtësisht, veçanërisht profesor Sederholm, i cili ishte një admirues i flaktë i Wagnerit. Ai dhe unë u bëmë shpejt miq dhe ai vinte në shtëpinë tonë, ku e kënaqnin orenditë tona dhe gëzohej nga leximi i disa librave që unë i kisha sjellë nga Amerika.

Gjatë takimeve tona, unë guxoja ta pyesja profesorin Sederholm si do t’i bëhej fati Korçës. Ai më këshillonte të isha i matur ndaj   kauzës kombëtare, dhe  më informinte se, sa më shumë ai   bindej se një komb,  që është i aftë të krijojë  grupe të tilla si banda Vatra dhe  që e do muzikën aq shumë sa mbush sallat plot, sigurisht që e meriton edhe  lirinë e tij. Ai ndjente se ishte inspiruar nga roli i vet dhe unë jam i sigurt që rekomandimet e tij ishin kritike në lidhje me vendimin për ta liruar Korçën.

Ishte e qartë që më shumë organizata muzikore ishin të nevojshme për të shuar etjen e shqiptarëve për muzikën. Në pak javë u formua një bandë tjetër, “Banda e Korçës” me studentë të rinj dhe në një periudhë të shkurtër kohe, ajo filloi të japë koncerte. U organizuan një numur festivalesh muzikore meqë talentet e qytetit ishin të shumtë.  U përgatit edhe një opera e shkurtuar, Trovatore. Drejtori shtetëror Vangjush Mio ishte një artist shqiptar profesionist. Kjo etje e popullit shqiptar për muzikë të re më dha mundësinë të kompozoj shumë këngë, fjalët e të cilave u shkruan nga shqiptarë të shquar si Kristo Floqi, Remzi Qyteza, Ali Asllani etj. Eshtë për t’u shënuar se këto këngë përhapeshin me shpejtësi drite në gjithë Shqipërinnë.

Nuk qëndruam shumë në Korçë, kur në Qershor 1920 ne morëm një ftesë frenetike nga forcat e luftëtarëve të Vlorës që na luteshin për një vizitë që të ngrinte lart moralin e tyre. Në këtë kohë ata kishin çliruar Tepelenën dhe Drashovicën, ishin 20 milje nga Vlora dhe po luftonin me Italianët në kodrat e Vlorës. Kjo betejë epike kishte përfshirë vëmendjen e gjithë opinionit të brendëshëm dhe midis korrespondentëve të huaj që mbulonin luftën ishte shquar Edsel Mowrer  i “Chicago Daily News” dhe “Washington Post”. Dukej që gjithë korrespondentët ishin në anën e shqiptarëve trima, guximi i të cilëve u përshkrua në lajmet ditore. Duhet theksuar që luftëtarët shqiptarë kishin shtruar gunat e tyre të leshta mbi telat me gjemba të barrikadave dhe hidheshin mbi to për të terrorizuar italianët. Madje, sa më shpesh që italianët dërgonin avionët e tyre, shqiptarët gjuanin e rrëzuan shumë prej tyre.

Banda jonë ndodhej në Drashovicë dhe mbështetej nga Kryqi i Kuq Amerikan nën drejtimin e Charles Hollingshead, i cili, më vonë,  organizoi Shkollën Teknike në Tiranë. Një herë ose dy herë në ditë ne shkonim në front për të luajtur për luftëtarët shqiptarë. Ne ndihmuam, gjithashtu, në spitalin e Kryqit të Kuq, i cili shërbente si për shqiptarët edhe për italianët e plagosur.

Shqiptarët kapën 400 italianë dhe i çuan për t’i mbajtur aty pranë tek Vaiza. Ata i thoshin  gjeneralit të komandës italiane Piacentinit se ne nuk ishim në gjendje të ushqenim dhe vishnim robërit italianë dhe  nëse ai mund të bënte diçka për ta. Duke dhënë një përgjigje  pohuese u mundësua që Kryqi i Kuq Amerikan të sillte nga Vlora me kamiona transporti paisje të nevojshme për robërit. Unë bëra disa rrugë në Vlorë me  z. Hollingshead dhe kuptoja se si ai shfaqte demoralizimin e ushtrisë italiane  nga njera anë dhe  luksin në të cilin jetonte  general Piacentini në pallatin e tij. Gjenerali na ftoi të drekonim bashkë në mjediset e tij luksoze. Natyrisht, unë maskohesha si një prej personelit të Kryqit të Kuq Amerikan. Ta dinte gjenerali që unë isha shqiptar “spiun”, jeta ime do të ish në rrezik.

Gjatë kësaj kohe një nga prijësit e shqiptarëve, emri i tij,  mendoj, ish Bajram Curri, shkrojti një vjershë të shkurtër të frymëzuar që më impresionoi aq shumë sa ta shndërroj atë në këngë. Titulli i saj ish “Vlora, Vlora, bjeri më të lumtë dora!”⁴ Kënga pati sukses menjëherë dhe për pak ditë u përhap në gjithë Shqipërinë. Sipas Dorothy Thompson në një prej transmetimeve të saj në radio “Shqiptarët  këndonin “Vlora, Vlora…” ndërkohë që ata sulmonin italianët.” Qysh atëhere kënga u bë klasike shqiptare dhe këndohet deri sot. Gjëja që më çuditi më tepër ishte se si këngët që unë shkrojta përhapeshin në të gjithë vendin brenda  natës dhe këndoheshin e orkestroheshin nga orkestra origjinale pa kopje partiturash. Kur ne ishim duke vizituar ndonjë qytet, njerëzit na përshëndetnin gjithmonë duke kënduar këto këngë.

Disa incidente, ndërkohë që ishim në Kryqin e Kuq në Drashovicë, e meritojnë të përmenden, sepse ato shfaqin karakterin e “labit”, siç quheshin shqiptarët në këtë zonë. Një ditë kur z. Hollingshead dhe unë po zbulonim gërmadhat e një teatri të bukur që italianët kishin ndërtuar në Drashovicë, ne pamë se si një shqiptar doli nga rrënojat me 4 copë orendi në shpatullat e tij. Z. Hollingshead e qortoi atë, duke i thënë se ai duhet t’i njihte ligjet dhe se akti i vjedhjes ishte krim, vepër për burg ose më keq. Shqiptari na i ktheu pa të keq se çdo njeri në qytezën e tij kishte  marrë të tillë “plaçkë”, apo “plaçkë lufte”…

Kryqi i Kuq u përpoq të blerë drithë të freskët nga fermat aty pranë, por askush nuk mund të shiste, sepse fshatarët ishin duke luftuar në front. Si përfundim, z. Hollingshead dhe infermieret e tij mund të merrnin në fushë, edhe duke vjedhur, me shënimin: “Kur je në Romë, bëj ashtu si bëjnë romanët…”

Më në fund forcat italiane të prapsura nga trimëria e shqiptarëve dhe opinionit botëror, vendosën të evakuohen nga Vlora dhe të gjitha pjesët e tjera të Shqipërisë, përveç ishullit të Sazanit. Më në fund kishte ardhur dita që të gjithë shqiptarët, të cilët kishin luftuar të hynin në Vlorë duke kënduar bashkë me Bandën Vatra në krye “Vlora, Vlora, bjeri më të lumtë dora!”. Ata u përshëndetën si çlirimtarë me entusiazëm të madh nga populli.

Pas disa ditësh festimesh e qëndrimi në Vlorë, ne u thirrëm përsëri në Korçë. Unë mora me vete disa instrumenta me tela që i kisha nxjerrë nga gërmadhat e teatrit të Drashovicës. Duke qenë edhe unë “shqiptar”, shkova aty për “plaçkë lufte”. Midis tyre ishin dy base të shkëlqyer me tela, të cilat, më vonë, u bënë bërthama e një orkestre të mirë në Korçë. Koncertet tona klasike vazhduan dhe u dhanë, gjithashtu, shumë festivale muzikore dhe ballo. Jeta shoqërore në Korçë lulëzonte me kontributin e të gjithë familjeve aty si edhe me familjet e tjera që kishin ardhur nga Rumania, Egjipti dhe ShBA, sepse tani Shqipëria ishte e lirë.

Sidoqoftë në këtë kohë nuk shkonte gjithçka mirë në kryeqytetin e Shqipërisë, Tiranë, ku  po përgatitej një revolucion. Elementë progresistë shqiptarë dëshironin një qeveri krejtësisht demokratike. Pas disa konfrontimeve rrreth kryeqytetit, forcat progresiste morën komandën dhe vendosën një qeveri me peshkopin Fan S. Noli si kryeministër. Noli ëndërronte të krijonte një Zvicër shqiptare. Ai më thirri mua ta ndihmoja për të bërë planet për sjelljen nga Italia të një grupi  muzikantësh “prima”, të cilët të jepnin mësim në një Konservator Muzike, ndërkohë që të përbënin edhe bërthamën e  e Orkestrës së parë simfonike. Për shaka e çlodhje e mësova Nolin të luajë kornon franceze gjatë qëndrimit të tij të shkurtër në kryeqytet.

Fatkeqësisht qeveria e peshkop Nolit nuk  e kish jetën të gjatë. Një ushtri  reaksionare e udhëhequr nga ambiciozi Ahmet Zogu, u bë gati të sulmojë forcat qeveritare dhe të pushtojë qytetin. Peshkop Noli u detyrua të shkojë në Itali tepër i dekurajuar. Kur e takova atë më vonë, ai desh të më thosh: “Tani më ka mbetur vetëm mjekra”

U organizua një qeveri shqiptare me kryeministër Ahmet Zogun dhe unë u thirra të vija në kryeqytet me bandën Vatra. Natyrisht na vinte keq të linim Korçën dhe popullin e tij të talentuar e të dashuruar pas muzikës, por, sidoqoftë, shpejt u vendosëm në kryeqytet me përfaqësuesit diplomatikë të tij dhe jetë sociale të nivelit të lartë. Jeta ime private në kryeqytet ishte e mbushur plot kënaqësi, zhgënjime e dështime, kryesisht më vonë. Për shembull, unë vizitoja disa ministra të qeverisë shqiptare me një listë kërkesash që më duheshin për hir të problemeve muzikore, madje, isha edhe shumë i shqetësuar. Por ministrat kishin ide të tjera dhe, kështu, unë kritikohesha se “amerikanët” ishin popull i paduruar!

Nuk  desh shumë që Zogu të organizojë qeverinë e tij dhe të paqtojë vendin. Kuptohet, ai garantoi e arriti që Shqipëria të bëhej vendi më i qetë dhe më paqedashës në Ballkan në atë kohë. Kushdo mund të udhëtonte kryq e tërthor vendit për herë të parë pa frikë e rrezik dhe krimi të bëhej inekzistent.

Së pari Zogu veproi zgjuarsisht dhe u përpoq të tërhiqte gjithë shqiptarët progresistë e të kulturuar të ktheheshin në Shqipëri dhe të merrnin pjesë në qeveri. Unë u dërgova në Itali dy here si përfaqësuesi jozyrtar i Zogut për t’i mbushur mendjen Sotir Pecit, Peshkop Nolit, Faik Konicës, të cilët ishin asaj kohe në ekzil, të ktheheshin në Shqipëri, të zinin vendet në qeverinë e asaj kohe, por ata refuzuan. Harxhova shumë nga koha ime  e  çmuar me Nolin e Konicën në Romë duke ndjekur koncertet dhe ngjarjet e tjera kulturore.

Ahmet Zogu kishte një etje të pashuar për muzikën dhe njohuritë kulturore. Aty, kryekujdestari Hasan na sillte kafe dhe ne flisnim për muzikën, veçanërisht për Wagnerin, për të cilin Zogu kish një afeksion të madh. Ne planifikonim aktivitete muzikore për javën. Gjatë këtyre takimeve më kujtohet një ngjarje që më impresionoi fort dhe që tregon  se si Zogu i kuptonte mirë bashkëpunëtorët e tij. Hasani erdhi të na lajmëronte se një delegacion bajraktarësh apo udhëheqësish kishin  ardhur nga rrethi i Matit për t’i kërkuar atij një takim. Zogu ishte veshur me një kostum tërësisht zyrtar. Pa dëshirë e qejf, ai m’u lut ta prisja, ndërkohë që ai do të vishej me kostumin madhështor ushtarak, me të gjitha dekoratat, medaljet dhe thekët e florinjtë. Shkoi pastaj në dhomën ngjitur, ku prijësat po prisnin dhe u drejtua tek froni i tij. Ai ishte i gjatë dhe, sigurisht, shembull i njeriut të shkëlqyer. Sapo prijësat e panë atë, u përkulën mbi gjunjë sikur të ishin përpara një mbreti. Zogu iu lut atyre të ngriheshin dhe të shfaqnin problemet e tyre, të cilat konsistonin në disa pakënaqësi të vogla ndaj autoriteteve vendore. I dëgjoi e iu kërkoi atyre të bindeshin e të zbatonin ligjet dhe autoritetet. Pastaj urdhëroi Hasanin të organizonte një banket për miqtë. Më pas ai bëri një dalje dinjitoze ndaj udhëheqësve përsëri me një përkulje. E ndërroi përsëri kostumin dhe ne vijuam diskutimin tonë aty ku e kishim lënë, sikur të mos kishte ndodhur asgjë. Fatkeqësisht, gradualisht, Zogu filloi ta shihte e konsideronte veten si një mbret dhe u bë ekstravagant dhe superambicioz që çoi në pasojat katastrofike, të cilat ne i dimë.

Në kryeqytet ne vazhdonim me koncertet dhe aktivitetet e tjera muzikore tonat. Nëpërmjet Ministrisë së Arsimit, unë isha  në gjendje të organizoja mësimin e lëndës së muzikës në gjithë Shqipërinë, veçanërisht në shkolla. Disa nga muzikantët, të cilët unë i formova dhe i solla nga Shkodra e Korça ishin të rinj, si Juri Trebicka, Luigi Filai, Kristaq Antoniu etj., të cilët sot janë kokat e muzikës në Shqipëri. Mund të them që ata janë me të vërtetë prijës të merituar, të cilët kanë zhvilluar Shqipërinë muzikalisht në një shkallë të admirueshme.

Disa prej këngëve të mia u shkruan gjatë asaj kohe. Pas një udhëtimi nëpër qytetet malore, unë bëra një koleksion muzikor, temat e të cilave shpresoj që t’i rishikoj. Një kënga ime shumë e dashur për shqiptarët “Kënga e Mullirit” u shtyp për herë të parë në Vlorë. “Kënga e Bariut”, “Katër Valle” u bënë gjithashtu krijime klasike shqiptare.

Më 1926 vendosa të kthehem në atdheun e dytë, Amerikë. Arsyeja kryesore për rikthimin tim ishte dekurajimi që unë pësova kur pashë Zogun, një i ri brilant, i cili kishte drejtuar mirë demokratikisht, por që, më pas, u bë, fillimisht, një president ekstravagant i republikës dhe, pastaj, më vonë projektoi shenjat e bërjes mbret. Një arsye e dytë konsistonte në faktin që tri fëmijët e mi ishin rritur dhe kërkonin atë mënyrë shkollimi që nuk mund të sigurohej në Shqipëri. Megjithatë e ndjeja se kisha mbjellë farën e muzikës së mirë në vendin tim. Banda Vatra ishte stabilizuar mirë tani dhe  ishin shfaqur edhe disa organizata të tjera.

Me zemër të thyer, ju dhashë lamtumirën shumë e shumë miqve, anëtarëve të bandës Vatra dhe Zogut(i cili nuk donte të më linte të shkoja). Unë e dija fare mirë që misioni im ishte ende në Shqipëri, por unë parapriva pasoja të këqija për familjen time, nëse unë qëndroja. Re të zeza po mblidheshin. Musolini kish hartuar programin e tij ambicioz të pushtimit dhe Shqipëria ishte një nga vendet e para që do të sulmohej pa mëshirë dhe do të pushtohej prej tij.

                  Përktheu dhe përgatiti  për botim : Kristaq Balli

1)Mbiemri i vërtetë është Nashi. Versioni Nassi është “i amerikanizuar” për lehtësi shqiptimi në ShBA. Ligjërata është mbajtur në vitin1960.

2) Data mund të jetë gabim shtypi. Në të gjithë publicistikën  e kohës, themelimi i bandës ”Vatra” i referohet  Dhjetorit të vitit 1916.

3) Thomas Vishnja ishte, gjithashtu, nga Dardha e Korçës.

4) Në të vërtetë autori  i tekstit të kësaj  kënge është Ali Asllani.

Bujar Leskaj/

Si sot 51 vjet më parë, më 21 Maj 1973, në burgun e Spaçit, disa shqiptarë trima antikomunistë nuk pyetën se çfarë çmimi ka liria, dhe kur nuk e patën atë i lanë jetën peng dëshirës për liri e demokraci.

21 maji i vitit 1973 i parapriu revoltës së Qafë Barit në 22 maj 1984, kur përsëri disidentët, antikomunistët e vërtetë sfiduan dhëmb për dhëmb regjimin komunist, pavarësisht pasojave; të cilën do ta kujtojmë ditën e nesërme, në 40-vjetorin e saj, përgjatë ceremonisé përkujtimore në Qafë Bari.

21 Maji 1973 është shenjuar në kujtesën shqiptare si dita e heronjve, dita e qëndresës antikomuniste, këtë ditë mund ta quajmë pa frikë edhe ditë e krenarisë kombëtare, ditë e lirisë…!

Pas rezistencës së viteve 1944-1946, protesta e Spaçit e 21 Majit 1973 është momenti dhe monumenti më sublim i qëndresës dhe i vetëflijimit në emër të një besimi, tê një besimi antikomunist.

Përgjigjja e regjimit ishte shume e egër, menjëherë u arrestuan 12 anëtarët e grupit të parë nga të cilët heronjtë:

Skënder Daja, Dervish Bejko, Pal Zefi dhe Hajri Pashaj u dënuan me vdekje, ndërsa Dashnor Kazazi, Syrja Lame, Paulin Vata, Jorgo Papa, Luan Burimi, Sami Dangëlliu, Luan Koka dhe Hodo Sokoli u ridënuan me nga 25 vjet burgim.

Me nga 25 vjet u ridënuan edhe anëtarët e grupit të dytë Bedri Çoku, Mersin Vlashi, Murat Marta, Neim Pashaj, Feti Kumanaku, Ndrec Çoku, Hasan Ibro, Elez Hoxha, Neim Uka, Zef Ashta, Jonuz Norja, Tomorr Allajbej, Pal Marku, Haxhi Bena, Qemal Demiraj, Shuaip Ibrahimi, Muho Curri, Mërkur Babameto, Gramos Spahiu dhe Dervish Sulo.

Ridënimet të rënda nga 11 vjet deri në 20 vjet morën edhe:

Fadil Dushku, Demir Pojani, Gëzim Medolli, Çaush Çoku, Lenin Prifti, Muharrem Dyli, Petro Popaj, Sulo Veshi, Muharrem Isufi, Stefan Kola Spiro Nasho, etj.

66 heronjtë që u riburgosën dhe qindra të dënuar të tjerë që mbështetën revoltën ngritën për 3 ditë flamurin pa yllin komunist të dizenjuar nga i burgosuri Mersin Vlashi.

Ditët e Kryengritjes së Spaçit përshkruhen në detaje në librin e heroit të burgjeve antikomuniste Bedri Blloshmi (Revolta e Spaçit, 21-23 Maj 1973).

11 vjet më vonë më 22 Maj 1984 kjo kryengritje u përsërit në Qafë Bari.

Kryengritja e Qafë Barit me 22.05.1984 u drejtua nga :

Sokol Sokoli, Tom Ndoja, Sokol Progri, Haxhi Baxhinovski, Lush Bushgjoka,Vllasi Koci, Kosta Gjordeni, Bajram Vuthi, Martin Leka, Lazer Shkembi,Hysen Tabaku, Ndue Pisha.

U sugjeroj veçanërisht të rinjve të lexojnë librat e Bedri Blloshmit “Revolta e Spaçit”dhe “Revolta e Qafë Barit – Terrori Komunist 1943 – 1990”.

Historia duhet të kujtohet që të mos përsëritet.

Të paharruar heronjtë antikomunistë!

Të shkojmë nesër në Qafë Bari për të

kujtuar 40-vjet nga revolta antikomuniste e Qafë Barit !

Prof. Muhamed Mufaku/

Me kalimin e kryeqytetit osman nga Bursa në Edirne më 1371 dhe me zgjerimin e shpejtë të shtetit osman deri në brigjet e Adriatikut, shpërtheu një konflikt për dominim në detin Adriatik e Mesdhe, së pari me Venedikun e më vonë me Spanjën, e cila u paraqit si fuqi rajonale kur u bashkua më 1492 pas rënies së principatës së fundit myslimane në Granadë më 1492. Në këtë kontekst, mund të thuhet se shekulli XVI ishte edhe shekulli i prezencës së madhe shqiptare në Mesdhe, respektivisht në ujërat dhe në brigjet e Mesdheut me komandantë, ushtarakë dhe me admiralë të detit që vepronin për vete me kusari të lulëzuar në atë kohë ose nën ombrellën osmane.
Njëra prej këtyre figurave është kapiteni dhe admirali Memi ose Mehmet Arnauti, që ishte emri i shquar në gjysmën e dytë të shekullit XVI në Mesdheun perëndimor.
Ai u bë i njohur më 1575 kur me dy anije të veta e sulmoi një anije që shkonte nga Napoli për në Spanjë dhe e mori deri në Algjeri, ku në mesin e udhëtarëve ishte Miguel de Cervantes që u bë më vonë shkrimtar i njohur duke përmendur Memi Arnautin.
Memi Arnauti gjatë viteve 1577-1580 ishte i afërt me guvernatorin e Algjerisë Hasan Venizianon, saqë ai e neutralizoi revoltën kundër tij më 1580 dhe u bë de facto guvernator i Algjerisë deri kur u kthye Hasan Veniziano në pushtet më 1582-1587.
Burimet tregojnë se ai e solli familjen prej Shqipërisë dhe pasi që gëzoi shumë autoritet e ndërtoi Sarajin në një breg të Algjerit që u ruajt me emrin “Saraji i kuq” (Dar al-hamra) që u meremetua më 1818 dhe tani është nën kujdesin e UNESCO-s. Më vonë, Memi Arnauti mbeti pronar i disa anijeve që qarkullonin midis Mesdheut perëndimor dhe Stambollit dhe vetë udhëhiqte anijen e madhe në raste të veçanta.
Njëri prej këtyre rasteve ishte kur Sulltani i Marokut, Ahmad Ibn Mansur, deshi ta dërgonte ambasador veten për në Stamboll me një mesazh dhe një dhuratë për Sulltanin Osman Murati III (1547-1595 ). Atëherë Sulltani i Marokut, i vetmi vend arab që nuk ishte nën sundimin osman, e zgjodhi për mision shkrimtarin Ali al-Tamakruti (1534-1594). Pasi që Maroku nuk ishte pjesë e Perandorisë Osmane dhe nuk kishte lidhje detare me Stambollin sikurse vendet tjera arabe, Sulltani Ibn Mansur u kujdes që ambasadori i vet të shkojë në Stamboll me një anije që e drejtonte vetë Memi Arnauti, pasi që ai ishte i njohur me përvojën e madhe me lundrim nëpër Mesdhe. Vërtet, në atë kohë, Mesdheu nuk ishte det i sigurt në saje të flotave të shteteve në armiqësi dhe për shkak të kusarisë intensive që sillte përfitime të mëdha.
Ambasadori al-Tamakruti, që jetonte në brendi të vendit dhe nuk udhëtonte nëpër det, u përgatit me përcjellje për këtë rrugë të gjatë dhe të panjohur dhe mori me vete shumë fleta për të shkruar përjetimet e veta. U nis nga kryeqyteti Fes pasi e mori porosinë e Sulltanit me një dhuratë të çmuar më 6 maj 1589 dhe shkoi deri në portin maroken Tetouan duke pritur anijen e kapitenit Memi Arnauti. Anija arriti me vonesë dhe u nis më 13 gusht 1589 dhe arriti në Stamboll më 18 nëntor 1589. Ai ndenji në Stamboll gati tetë muaj dhe u kthye me të njëjtën anije të Memi Arnautit. Kësaj here, anija u nis më 11 qershor të vitit 1590 dhe arriti në Tatwan më 9 nëntor 1590. Al-Tamakruti e vazhdoi rrugën deri në Marakesh, ku ishte Sulltani, duke qëndruar atje deri në fund të shkurtit të vitit 1591,kurse arriti në vendin e vet (Tamarkrut) më 27 mars të vitit 1591.
Një rrugë e tillë, me plot përjetime dhe takime në Stamboll, ishte tërheqëse për të shënuar me detaje, gjë që e kreu al-Tamaruti dhe udhëpërshkrimin e titulloi: “Era e myshkut në udhëpërshkrimin për në Turqi”. Dorëshkrimi i këtij udhëpërshkrimi e tërhoqi vëmendjen e orientalistit francez Henri Marie de Castries (1850-1927), i cili e përgatiti një përzgjedhje në frëngjisht që doli më 1929, kurse e botoi më vonë (pa datë) këtë përzgjedhje në arabisht. Ky botim litografik u ribotua në Tunizi më 1985 në kujdesin e Sulejman al-Saidit, kurse u botua i plotë për herë të parë në Rabat më 2002 nën kujdesin e Abdullatif al-Shazli. Në saje të interesimit që e zgjoi, ky udhëpërshkrim i al-Tamakrutit doli në Bejrut më 2007 me një kujdes shkencor më të madh të Muhamed al-Salihiut.
Botimi i katërt i udhëpërshkrimit të al-Tamakrutit
Udhëpërshkimi ka vlerë të madhe së paku për dy arsye: Udhëtimi në atë kohë nëpër Mesdhe nga bregu perëndimor deri në bregun lindor ishte një aventurë e madhe, sepse Mesdheu kishte plot flota shtetërore në armiqësi dhe flota kusarësh në të dyja anët. Në anën tjetër, libri përshkruan përjetimet e një marokeni të njohur në vendin e vet, e që shkonte tani si ambasador në pallatin e sulltanit osman, qoftë në det kur e ka parë vdekjen me sy disa herë e qoftë në Stamboll ku qëndroi gati tetë muaj duke zbuluar një botë tjetër atje në krahasim me Sulltanatin e Marokut.
Megjithatë, na intereson këtu raporti i ambasadorit me kapitenin Memi Arnauti. Kështu, kur hipi në anije dhe mori vesh për kapitenin Memi Aranuti, ai e prezantoi atë sepse emri Memi ishte i papërdorshëm te arabët. Kështu, ai e prezanton atë se ai “është prej populli që e quajnë arnaut, që është tani nën sundimin turk, kurse emri Memi është një version i shkurtër i Mehmetit”. Vetë fakti se rruga për në Stamboll zgjati më shumë se tre muaj (prej 13 gushtit të vitit 1589, deri më 18 nëntor 1589 dhe rruga e kthimit zgjati nja pesë muaj ( prej 11 qershorit të vitit 1590, deri më 9 nëntor të vitit 1590), kuptohet me ndalesa në shumë porte të Mesdheut, bëri që al-Tamakrutit ta përcjellë me vëmendje kapitenin Memi Arnauti.
Ky interesim për Memi Arnautin ishte për dy arsye. Ndonëse Memi Arnauti lavdërohej me përvojën e mjeshtërinë e tij nëpër Mesdhe, al-Tamakrut e pa për herë të parë rrezikun e kusarëve të detit, duke lavdëruar Memi Arnautit se si u ikte vendeve ku zakonisht tuboheshin kusarët për të sulmuar ndonjë anije, e sidomos nëse dinin se në anije është një ambasador me një dhuratë të çmueshme për sulltanin osman. Në anën tjetër, al-Tamakruti e pa me sy vdekjen në dy raste për shkak të stuhive të forta të valëve të Mesdheut. Në një rast, ai përshkruan se si Memi Arnauti u mërzit shumë një ditë duke pasur hallin e udhëtarëve dhe mbeti një ditë të tërë pa ushqim derisa kaloi rreziku, e tek atëherë tha: “Tani është koha për ushqim!” Vërtet, ky libër ka vlerë të shumëfishtë shkencore, por për ne vlen më shumë kur një ambasador i Sulltanit të Marokut e shoqëron në anije disa muaj kapitenin e njohur shqiptar Memi Arnauti, i cili ishte një prej figurave të shquara në Mesdhe në gjysmën e dytë të shekullit XVI. Vlen të përmenden këtu se këto dy figura u bënë bashkë në vitet e fundit të jetës, sepse al-Tamakruti vdiq më 1594, kurse Memi Arnauti vdiq më 1600.