Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Ngjarja më e rëndë në janar 1999, dhe me të vërtetë që nga armëpushimi i tetorit 1998, ndodhi në fshatin Reçak më 15 janar. Masakra në Reçak mund të mbetet për një kohë të gjatë një ngjarje kyçe në luftën e Kosovës; ajo padyshim ishte një moment përcaktues për KVM-në. Më 16 janar, ekipet e KVM-së, që përfshinin verifikues të të drejtave të njeriut, shkuan në fshatin Reçak (afër Shtimes). Gjatë ditëve të mëparshme, verifikuesit e KVM-së në zonë kishin raportuar atë që dukej si “shkelje e masave të armëpushimit” nga ushtria dhe forcat policore serbe.

Pasi mbërritën në Reçak, personeli i KVM-së zbuloi 36 trupa (më vonë u konfirmuan 45), 23 nga të cilët ishin të shtrirë në një hendek. Sipas një deklarate të bërë nga ambasadori William Walker, i cili vizitoi vendin e ngjarjes, “Shumica e viktimave ishin burra të moshuar, shumica e tyre të qëlluar nga distanca jashtëzakonisht e afërt, shumica të qëlluar në pjesën e përparme, mbrapa dhe pjesën e sipërme të kokës.” Ambasadori Walker tha në një konferencë shtypi se “Nuk kam fjalë për të përshkruar ndjenjën time personale të neverisë, as të atyre që ishin me mua, ndaj asaj që mund të përshkruhet vetëm si një mizori të paimagjinueshme… Megjithëse nuk jam një jurist, nga ajo që pashë vetë, nuk hezitoj ta përshkruaj ngjarjen si një masakër, një krim kundër njerëzimit.”

Asnjëherë nuk hezitoj të akuzoj forcat e sigurisë të qeverisë për përgjegjësinë. Ambasadori Walker kërkoi një hetim nga Tribunali Ndërkombëtar i Krimeve të Luftës për Ish-Jugosllavinë në Hagë. Ky qëndrim u mbështet nga Kryetari në Detyrë, z. Vollebæk, i cili e ngriti çështjen me Ministrin e Jashtëm të FRY-së, z. Ivani Jovanoviç, dhe kryetarin e Tribunali të Hagës, gjyqtaren Louise Arbour.

Në një deklaratë të lëshuar më 16 janar, z. Vollebæk kërkoi me forcë nga FRY që të mbyllë menjëherë aktivitetet ushtarake në Kosovë dhe të shmangë çdo veprim tjetër që mund të rrisë tensionet në rajon. Ai shprehu shqetësim për shpërthimin e dhunës së fundit, të cilën e përshkroi si “edhe më të keqes pas ngurrimit që çoi më 13 janar në lirimin e tetë ushtarëve jugosllavë të kapur nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës”.

Më 18 janar, Ministri i Jashtëm i FRY-së, Jovanoviç, i dërgoi një letër z. Vollebæk, në të cilën e akuzoi Ambasadorin Walker për “ofendimin e dinjitetit dhe përvetësimin e autoritetit të organeve të shtetit të FRY-së”. Walker u shpall persona non grata dhe “u detyrua të largohej nga territori i Republikës Federale të Jugosllavisë së mbetur brenda 48 orëve.” Ky afat u zgjat më vonë edhe për 24 orë.

Më 19 janar, z. Vollebæk lëshoi një deklaratë në të cilën e përshkruante vendimin për të shpallur Ambasadorin Walker persona non grata si “krejtësisht të papranueshëm dhe që mund të çojë në një përshkallëzim serioz të konfliktit në Kosovë.” Ai tha se “OSBE ka besim të plotë në udhëheqjen e KVM.”

Këto mendime u pasuan nga ministrat e OSBE-së në një takim në Vjenë ditën pasues. Ministrat e Jashtëm Vollebæk i Norvegjisë, Wolfgang Schüssel i Austrisë dhe Bronisław Geremek i Polonisë lëshuan një deklaratë në të cilën thanë se vendimi për të shpallur Walker-in persona non grata ishte “krejtësisht i papranueshëm” dhe theksuan se “autoritetet serbe duhet të tërhiqen nga vendimi për të shpallur Ambasadorin Walker persona non grata dhe të bashkëpunojnë plotësisht me OSBE-në.” Ata thanë gjithashtu se “vrasjet në Reçak dhe refuzimi i udhëheqësisë jugosllave për të bashkëpunuar me OSBE-në janë një shkelje e rëndë e Rezolutave të Kombeve të Bashkuara dhe e Marrëveshjes së nënshkruar midis Ministrave Geremek dhe Jovanoviç.”

Presioni diplomatik ndërkombëtar (përfshirë një vizitë në Beograd nga Kryetari në Detyrë) çoi përfundimisht në ngrirjen e pa kushte të urdhrit për dëbimin e Ambasadorit Walker nga autoritetet jugosllave.

Megjithatë, kërkesa që Tribunali Ndërkombëtar i Krimeve të Luftës për Ish-Jugosllavinë të ketë qasje të pakufizuar në vendin e krimit u refuzua. Gjyqtarja Louise Arbour u kthye pas në kufi kur tentoi të hynte në Kosovë nga ish Republika Jugosllave e Maqedonisë, me një shoqërues të OSBE-së, më 18 janar. Një ekip forenzik finlandez, duke punuar me OSBE-në, arriti më 21 janar për të kryer autopsitë e trupave.

OSBE-ja ka theksuar prej kohësh se një zgjidhje e qëndrueshme e krizës në Kosovë mund të arrihet vetëm përmes mjeteve politike. Prandaj, ajo ka mbështetur përpjekjet e fundit për të ndërmjetësuar në mbylljen e konfliktit. Më 1 shkurt, Këshilli i Përhershëm lëshoi një deklaratë ku thuhej se “OSBE është gati të lehtësojë zbatimin e një zgjidhjeje politike; të mbikëqyrë zgjedhje të lira dhe të ndershme, të ndihmojë në zhvillimin e institucioneve dhe proceseve demokratike, dhe të ndihmojë në mbrojtjen e respektit për të drejtat e njeriut të të gjithë banorëve dhe komuniteteve në Kosovë.” Ajo tha se “OSBE do të angazhohet drejtpërdrejt në përpjekjet për të arritur një zgjidhje politike.”

Studim historiko-letrar nga Rafael Floqi

Si dhe pse shkrimtari gjenial anglez Shekspiri përmend emrin e parë të lashtë të Durrësit- Epidamnus në Komedinë e tij të Gabimeve me një subjekt që duket sa i thjeshtë aq dhe i ngatërruar? 

Me pak fjalë subjekti komedisë është i tillë. Pasi të dy personazhet kryesorë ndahen nga binjakët e vet pas mbytjes së anijes së tyre, Antipholus dhe skllavi i tij Dromio shkojnë në qytetin e Efesit për t’i gjetur vëllezërit e tyre binjakë që i dinin të mbytur. Grupi tjetër i binjakëve jeton në Efes dhe të ardhurit e rinj shkaktojnë aty një sërë incidentesh humoristike nga ngatërrimi i identitetit të tyre. Më në fund, binjakët e gjejnë njëri-tjetrin dhe prindërit e tyre dhe i zgjidhin të gjitha problemet e shkaktuara më parë. Në aktin e parë Duka Solinus, sundimtari i Efesit, kryeson gjyqin e Egeonit të Sirakuzës. Sirakuzianët nuk lejohen të shkojnë në Efes, kështu që Egeoni është arrestuar. Kur e pyetën pse është tani në Efes, Egeoni shpjegon se si ai po kërkonte për djemtë e tij binjakë të humbur, dhe shërbëtorët e tyre binjakë. Njëzet e tre vjet më parë, Egeoni kishte humbur gruan e tij dhe një nga djemtë e tyre binjakë identikë (së bashku me skllavin e djalit) në një stuhi detare. 

Pse u zgjodh Epidamni?

Komedia merrte shkas nga drama e shkrimtarit romak Plautini Menaechmi ngjarjet e së cilës zhvillohen në Durrësin e lashtë në koloninë greke ty Epidamni-us. 

Kur e shndërroi skenarin e Plautinit në Komedinë e Gabimeve, Shekspiri e zhvendosi veprimin e ngjarjeve në qytetin e Efes-it në Anatoli. Megjithatë, Shekspiri nuk e fshiu plotësisht Epidamnin nga dramaturgjia  e tij, sepse ai e emërton qytetin me emrin e tij, shtatë herë gjatë gjithë komedisë. Ndërsa dikush mund ta shpjegojë referencën e Epidamnin si reflektim i burimit nga Plautini, përsëritja e tij, sugjeron që Shekspirit i duhej ta përmendte emrin e qytetit për të përcjellë diçka më me rëndësi tematike për komedinë e tij. 

Unë besoj se për Shekspirin dhe audiencën e tij, Epidamni nënkuptonte një vendbanim tregtar të copëtuar nga përçarjet familjare dhe shoqërore, dhe kështu ai nënvizohet në temat e ngjashme tek Komedia e gabimeve. Këto konotacione e kanë origjinën në Historinë e Luftës së Peloponezit të Tukididit, libër që ka shumë mundësi të jetë njohur nga Shekspiri në përkthimin në anglisht të vitit 1550 nga Thomas Nicolls.

Epidamni ndoshta do të thoshte pak për Plautinin dhe për shumicën e anëtarëve të audiencës së tij romake. Ndërsa data e krijimit të Menaechmit si një krijim i mëparshëm nuk dihet.

Epidamni dhe “Illyria e Shekspirit”

Në një vëllim titulluar  “Illyria e Shekspirit”, studijuesja Sara Hanna regjistron me përkushtim, referencat klasike përkatëse në “From Illyria to Elysium: Geographical Fantasy in Twelfth Night”, botuar në Litteraria Pragensia 12 (2002): 21-45; edhe pse megjithatë, ajo i konsideron referimet për Ilirinë në Komedinë e Gabimeve vetëm  si “tribut i dramaturgut për mjeshtrin e tij të parë të komedisë” (f.27). nga ana tjetër, Thukididi për studiuesin  George Fredric Franko, Epidamni, Tukididi dhe Komedia e Gabimeve e Shakespirit Universiteti Hollins, VA 24020, USA, ka mundësi të jetë më shumë se aq.

Në skenarin ekzistues, dhe njohuritë e shfaqjes për qytetin  Epidamn janë të mjegullta tek Menaechmus: dhe citimi latin  mihi damnum në Epidamno duis (lat .RF) duket si më e mira. 

Ndërsa nuk ka asnjë arsye tematike të dallueshme që Plautini ta lokalizojë (“për këtë arsye, që emri që i është vënë këtij qyteti është Epidamnus, sepse pothuajse, sepse askush nuk i shmangej atij pa u mallkuar. Sipas përkthimit të Menaechmit nga Warner i vitit 1595 . Megjithatë ai ndoshta e dinte që Epidamni shtrihej në një rrugë të tërthortë të Adriatikut drejt Sirakuzës [….] deri në vitin 210 pes, qw ndoshta, do të kishte ofruar mundësinë e lidhjes të emrit me një qytet ilir në kokën e inkursioneve ushtarake romake përgjatë Adriatikut në vitet 229 dhe 219 pes.  Interesante, ishte se romakët nuk e pëlqyen fundin e fjalës “Epi-damnus” pasi “damnum” do të thotë “i mallkuar/mallkuar” në latinisht. Sipas tyre ky ishte një emër shumë fatkeq për portin kryesor të kalimit përtej Adriatikut. Pra, e ndryshuan emrin në Dyrrachium = Majat Binjake (një emër tjetër grek). Ky emër evoluoi në Durrës në gojën e iliro-shqiptarëve.

Messenio: propterea huic urbi nomen Epidamno inditumst.

Epidamni qyteti i mallkimit

Megjithëse lojërat e ngjashme me fjalët janë të mundshme në anglisht, Shekspiri nuk e bën këtë. Vendndodhja gjeografike dhe shoqërimet rajonale nuk arrijnë të japin një motiv bindës për përmendjen e përsëritur të emrit të Epidamnit. Edhe po të ndiqte efektet zanore, si lojë fjalësh, rimë ose aliteracione  në ndonjë nga shtatë referencat e emrit Epidamni. Kjo mbetet e vërtetë edhe nëse nuk mund të jemi të sigurtë se në çfarë forme të saktë audienca e Shakespirit e ka dëgjuar këtë emër. Ndërsa tek  Folio quia nemo ferme sine damno huc devortitur. (Lat. RF) lexohet vazhdimisht “Epidamium”, një lexim i mbajtur edhe nga New Folger dhe Menaechmi për Epidamnus, ka arsye të mirë tingëllimi si i mallkuar që emri Epidamnus ofronte mund t’i shërbente atij.

… Nga se çfarë keni frikë?” :: “Se do të më mallkosh (lat Damnus  mallkim), ky është shkaku i ndërrimit të emrit në Durrahium si emër i qytetit nga romakët, që shqipton ose shpjegon origjinën e këtyre variacioneve. Nuk ka dyshim, se Shekspiri nënku ptonte këtu qytetin edhe madje edhe emrat e personazheve si Egeoni dhe zonja Adriana, të cilat ndjellin emrat e detit Egje dhe Adriatik, sugjerojnë ndjeshmëri ndaj konotacioneve të gjeografisë mesdhetare. Shekspiri e përdor emrin Epidamn si mundësi për shaka mes Menaechmus dhe Messenios. Tek Menaechmi i njohur zakonisht si Epidamnus, Durrësi nuk bën asgjë për vënë në pah këtë identitet të dyfishtë; vini re gjithashtu se Shakespiri në këtë kohë ka të ngjarë ta ketë lexuar Appianin, i cili, në Librin 2 të Luftërave Civile, bën një digresion mbi historinë onomastike të emrit “Durrachium, e cila mendohet të kishte qenë Epidamnus….si ç e quan edhe Tukididi? 

Siç vëren redaktori më i fundit anglez i Menaechmit, Messenio gabimisht e etiketon Epidamnin si një ishull edhe pse është i lidhur me kontinentin nga një istëm dhe nënkupton se qyteti nuk ishte fare aty, ku ishte në të vërtetë”. Nga ana tjetër deri vonë për shkak të kënetës Durrësi ishte vlerësuar si ishull.

Edhe pse Epidamni kishte pak famë në antikitet ose gjatë Rilindjes, ai bëri një paraqitje të paharrueshme dhe vendimtare në historinë e Greqisë antike, të paktën sipas Tukididit, i cili e përjetësoi Epidamnin si shkakun e parë të shpërthimit të Luftës së Peloponezit. Pas një prologu të gjatë (njëzet e tre kapituj), Tukididi e fillon analizën e tij formale të shkaqeve të Luftës së Peloponezit duke rrëfyer luftën civile në Epidamn. Në fakt, “Epidamnos” është fjala e parë në rrëfimin e tij për Luftën e Peloponezit: “Epidamnos polis esti”. 

Tukididi :Epidamni shkaku i Luftës së Peloponezit

Shekspiri dhe anëtarët e ditur të audiencës së tij nuk duhet ta kenë lexuar greqishten origjinale për ta ditur këtë.  Nëse do të kishin parë përkthimin e botuar në anglisht të Tukididit dhe shtëpitë e binjakëve të ndarë dhe prindërve të tyre, por vendndodhja e saktë e qytetit nuk duket shumë e rëndësishme për të.

Vendndodhja e qytetit në bregdetin ilir kërkon krahasimin midis Komedisë së Gabimeve dhe komedisë të mëvonshme të “Nata e Dymbëdhjetë”, si një shfaqje e vendosur në Iliri, që është jashtëzakonisht e ngjashme si në temë dhe trajtim me të. Diçka rreth Ilirisë mund t’i ketë sugjeruar Shekspirit dhe audiencës së tij mund të kenë qenë mashtrimet me mbytjet e anijeve.  Megjithatë, tek Nata e Dymbëdhjetë ai vendin e emërton qartë si “Illyria” dhjetë herë, tek Komedia e Gabimeve, ai askund nuk e bën këtë. 

Do ishte të kërkoje shumë nga një audiencë angleze që të kujtonte se Epidamni shtrihet në Iliri dhe kështu të paraqiste në mënyrë e nënkuptuar stereotipet ilire. Pra është bërë një argumentim se “Epidamni” thjesht nënkuptonte një “tjetër” emër helenistik të përgjithësuar dhe ekzotik, por kjo nuk shpjegon se pse Shekspiri zgjodhi Epidamnin dhe jo emrin e një qyteti tjetër grek me tingëllim të huaj. Një argument i tillë, gjithashtu, presupozon se, ose Shekspiri nuk dinte asgjë për Epidamnin, përveç asaj që lexoi tek Menaechmi dhe nga ndonjë atlas, ose se ai vlerësoi këtë thjesht, për ndonjë farë rezonancë specifike tingullore të emrit.

Aludimet e Shekspirit për Epidamnin përforcojnë paraqitjen e ambientit të papajtueshëm të qytetit Epydanne, “i madh dhe i fuqishëm, si dhe në pasuri, ei në njerëz”, ku ai drejtoi Komedinë e Gabimeve, duke e përafruar shfaqjen me një konceptim të lashtësisë që u jepej atëherë në dispozicion, si ai i Thomas Nicolls, ku  ata do ta kishin gjetur, emrin e qytetit në formën si  “Epy-danne”, me “E” të madhe të zbukuruar, si fjalën e parë të kapitullit të titulluar: “Begynnynge of the Arising of War of Greece. ” “Epidam-mus” porti i Epidamnit arriti një famë të qëndrueshme si pika e nisjes për Luftën  e Peloponezit dhe  është një shembull se si, nëse një konflikt nuk menaxhohet siç duhet, një krizë e vogël mund të dalë jashtë kontrollit dhe përfundimisht të kthehet në një luftë të plotë. Lufta e Peloponezit (431–404 para Krishtit) ishte në fakt lufta e dytë e zhvilluar midis Athinës dhe Spartës në shekullin e pestë. 

Reflektimet e gjeneralit dhe historianit grek Tukididit për këtë çështje në Historinë e Luftës së Peloponezit përbëjnë një nga librat më të mëdhenj të të gjitha kohërave. Jo vetëm pse Tukididi në hetimin e tij nxjerr shkaqet e kësaj lufte të dytë midis Athinës dhe Spartës, e cila rezultoi në fundin e Perandorisë Athinase, por ai e bën këtë në një mënyrë që na lejon të kuptojmë shkaqet e mundshme të çdo lufte në historinë njerëzore. Shkurtimisht, çdo epokë ka arsye të mira për t’u rikthyer në një lexim të afërt të Tukididit. Thucydides. History of the Peloponnesian War. Translated by Crawley, Richard.

Për shkak se ka kaq shumë analiza të thella të karakterit njerëzor dhe veprimit politik te Tukididi, asnjë trajtim i shkurtër i shkrimeve të tij, nuk mund ta bëjë atë të drejtë. Por unë do të doja të përqendrohesha shkurtimisht në një shembull kyç në lidhje me atë se si një krizë, nëse nuk menaxhohet siç duhet, mund të dalë jashtë kontrollit dhe të kthehet përfundimisht në një luftë të plotë. Në rastin e Luftës së Peloponezit, Tukididi kujdeset veçanërisht, për të përshkruar pikërisht Çështjen e Epidamnit.

Edhe pse Epidamnis (ishte i vendosur larg në veri, në trojet e fisit ilir të Taulantëve deri në bregun perëndimor të Greqisë) ishte një koloni bijë e Korkyrës (Korfuzi në kohët moderne), nëna e tij Korkyra, megjithatë kishte një politikë të jashtme relativisht izoluese. Kur demokratët morën pushtetin në Epidamn, oligarkët e mërguar u bashkuan me mbretin ilir Glaukun dhe u kundërpërgjigjën. Por Korkyra nuk pa asnjë arsye për t’u përfshirë dhe Korkyra refuzoi ta ndihmonte.  

Tukididi ndihmon në zbulim e një dimensioni të rëndësishëm në dinamikën dhe motivimin politik, përveç një llogaritjeje thjesht racionale. Duke mos menduar për ndonjë strategji të madhe përtej vetvetes, korintasit e morën si të mirëqenë stabilitetin e botës greke. Ruajtja e paqes midis Athinës dhe Spartës pas luftës së tyre të parë nuk ishte gjëja kryesore në mendjet e korintasve. Kolonia e vogël Epidamnit, në mes të askundit, nuk shihej si e lidhur me ndonjë veprim me pasoja universale. Në vend të kësaj,,  Tukididi përshkruan Epidamnin, luftërat e famshme dhe përçarëse të lashtësisë mes metropoleve dhe kolonive, një konflikt fjalë për fjalë midis të afërmve, siç thekson një folës korkyras. Epidamni zhduket nga tregimi i Tukididit pas librit 1, kapitulli 39, me përjashtim të fjalisë përmbyllëse të Librit 1, të paaftë për të arritur bashkimin dhe stabilitetin e botës së lashtë. 

Kjo është bota një kujtim se lufta “lindi menjëherë nga ngjarjet në Epidamn në të cilin audienca është futur nga rreshtat e parë të Komedisë së Gabimeve: një tregtar pa emër sirakuzan përballet me ekzekutimin për shkelje në qytetin e Efesit, një qytet-shtet armik. Me sa duket këto qytet-shtete i gëzonte më parë dhe Korkyra. Tukididi shënon se “stasis” (lufta civile) në Epidamn përshpejtoi “stazën” e të gjithë Greqisë. Lang, Mabel L. (1968). “Thucydides and the Epidamnian Affair”. The Classical World. 61 (5): 173–176

Lufta e brendshme midis Epidamnit, Korkyrës dhe Korintit ishte një konflikt familjar kushtuar tregtisë dhe kolonizimit, por vazhdimisht në trazira, dhe kështu virtytet dhe mangësitë e versionit të Nicolls. Amerika në fund të viteve 1580, ishte ndoshta më e rëndësishme për bashkëkohësit e Shekspirit dhe ashtu si Epidamni kishte një themeli i një kolonie.

Në një kthesë të frazës që rezonon në shfaqjen e Shekspirit për binjakët identikë, rezonon edhe në disa nga dramat me temë greke të Shekspirit”. Studimi i shkëlqyer i Sara Hanës, “Bota greke e Shekspirit: tundimet e tij mbështetet tek libri i Tukiditit  që e përmend në njëzet e tre kapitujt e parë  të “Prologut” ku historia fillon me: “Epydanne” Hanna vëren se pas hyrjes së tij, Antipholus ndjek këshillën e një tregtari për ta fshehur identitetin e tij sirakuzian duke pretenduar pas binjakëve Antipholus (dhe, njëkohësisht, shërbëtorit të tyre Dromios), ku veprimi i lojës shpaloset midis tregtarëve dhe tregtarëve në tregun e Efesit.

Vendosja e ngjarjes në Efes i lejon Shekspirit ta pasurojë skenarin e tij edhe me të jetë një pasqyrim i jetës nga Epidamni. Më vonë, sirakuzani Dromio i sjell lajme efesianit Antipholus se një anije nga  Epidamni është gati për t’i larguar ata nga Efesi. 

Vendndodhja e Komedisë së Gabimeve është Efesi, por Epidamni “i ndjek” ngjarjet që nga akti 5, kur Emilia citon përfshirjen e Epidamnit në copëtimin e dytë të familjes saj. Ajo kujton se pasi burrat e Epidamnit shpëtuan veten, duke arritur ribashkimin. Ndërsa zgjedhja e Efesit për veprimin e shfaqjes dhe bashkimin e familjes vërteton idenë se zgjedhja e Epidamnit si vendlindja e binjakëve ku qëndrojnë mendimet e familjes së Egeonit. Në kornizën e jashtme të subjektit, Egeoni dhe Emilia e kujtojnë Epidamnin si vendqëndrimin për ndarjet fillestare të familjes së tyre. Lidhjet tregtare dhe vetëm kohët e fundit janë kthyer në armiqësi, për Dukën e Efesit dhe Dromion, dhe “peshkatarët e vrazhdë të Korinthit / që me dhunë i morën” fëmijët. 

Ky lexim i shfaqjes duket si kod për adresimin dhe zgjidhjen e grindjeve sektare bashkëkohore në shoqërinë angleze. 

Ndërsa binjakët Menaechmus do të dalin në ankand në Abbey duket të jetë një analogji e krishterë e Tempullit të famshëm të Artemidës dhe kthehen në atdheun e tyre sirakuzian, e gjithë familja e binjakëve Antipholus me sa duket do të qëndrojë në Efes, pasi të ketë ndarë një festë me Dukën dhe banorët efezias. Në këtë këndvështrim, rikthimi i emrit të Epidamnit është më shumë se thjesht një referencë e burimit të Plautinit; që i bëri sakrifica Artemidës….” dhe madje zgjedhja për ta përfunduar Komedinë e Gabimeve me një ceremoni fetare në një ribashkim qytetar, dikush mund të ndërmarrë një hap më tej të sugjerojë se Tempulli Efesian gjen një paraardhës të mrekullueshëm në rrëfimet e Tukididit mbi qytetin e lashtë 3000 vjeçar “të bekuar”- Epidamnin. 

Besim Ndregjoni/

SHTETI AUTOR I KRIMEVE DJE, SOT HESHT NDAJ KRIMEVE TË KOMUNISTËVE!

25 Janar 1945 është një ditë e shënuar dhe historike për Shqipërinë, një ngjarje që kujton guximin dhe sakrificën e malsorëve që nuk pranuan regjimin komunistë dhe i treguan europës se shqiptarët nuk pranojnë sllavizmin dhe stalinizmin enveristë. Nuk kishte vetëm 2 muaj që Shqipëria ishte nën pushtimin e diktatorit stalinist Enver Hoxha, me mbështetje nga regjimi serb, malsorët u ngritën për të kundërshtuar këtë regjim gjakatar dhe represionin që ushtronin komunistët shqiptar! Këta burra dhe gra trimëresha nuk ishin të frikësuar përball masakrave të sunduesve enveristë , por të vendosur të mbronin nga humbja identitetit dhe të drejtat e tyre.

Më 25 janar 1945, udhëqësit e shquar si Major Llesh Marashi nga Shkreli, Mulë Delia Bajraktari nga Hoti dhe heroiku i mbrotjes së kufive Prek Cali i Kelmendit, filluan lëvizjen e parë antikomuniste në Europën pas Luftës së Dytë Botërore. Ky ishte një akt që tregoi se populli shqiptar, ndonëse i përballur me represionin e tmerrshëm të regjimit komunist, do të kundërshtonte çdo tentativë për të prishur traditat dhe identitetin kombëtar. Ata qëndruan të palëkundur, duke mbrojtur besën dhe nderin, dhe duke pasur besim në Zot dhe komb.

Sot, pas 80 vitesh, pasardhësit e kryengritjes antikomuniste të ndihen krenarë për veprën e kryer nga ata burra dhe gra të Malsisë Madhe. Ata janë shembuj të pavdekshëm të qëndresës dhe sakrificës për liri dhe dinjitet kombëtar. Po të kishin pasur mbështetjen dhe vëmendjen e ndërkombëtareve ndoshta historia do të kishte ndjekur një rrugë tjetër, dhe fati i Shqipërisë do të ishte ndryshe. Mbas kësaj kryengritje Malsia e Madhe u masakrua nga diktatura komuniste dhe vuajti për më shumë se katër dekada, vetëm sepse kërkuat liri dhe drejtësi.

Lëvizja antikomuniste e Malsisë Madhe ishte e para në Europën pas Luftës së dytë Botërore që i tha “Jo” diktaturës dhe terrorit sllavokomunist. Ky është një akt që do të mbetet gjithmonë në histori. Bilanci i kësaj rezistence është tragjik dhe shkatërrues: mbi 100 të pushkatuar, mbi 200 të burgosur që kaluan vite të tëra në kampet e internimit dhe mbi 200 familje të internuara. Ky është çmimi i lirisë që paguajti ky popull fisnik.

Ne e nderojmë këtë ditë, sepse ajo është një dëshmi e lavdisë së kombit shqiptar dhe e qëndresës ndaj çdo pushtuesi, pavarësisht regjimit dhe ideologjisë që mund të imponoheshin.

Ne sakrifikuam për të siguruar lirinë e këtij kombi, por pas një gjysmë shekulli, pati një tradhti të dytë nga ata që zgjodhën ideologjinë e komunizmit dhe jo demokracinë. Shqipëria, pas 1990-s, u bë e vetmja vend në Europë që e harronte pasojën e komunizmit dhe nuk i dha drejtësi viktimave të tij. Ne u tradhtuam nga një klasë politike që jo vetëm nuk e denoi regjimin komunist, por edhe e mbajti atë në heshtje dhe e përdori për interesat e saj.

Sot, pas 35 vitesh, më shumë se 6000 antikomunistë nuk kanë një varr, sepse politikës shqiptare i mungon vullneti për të njohur dhe dënuar këtë krim. Mbi 36,000 të burgosur politikë, që dhanë jetën dhe vuajtën për lirinë e Shqipërisë, janë harruar, ndërsa trashëgimtarët e diktaturës janë të pushtetuar dhe vazhdojnë të japin leksione demokracie, pa pasur asnjë ndjeshmëri për viktimat e sistemit që ata mbështetën.

Për më tepër, mbi 100,000 familje shqiptare që u dëbuan dhe u internuan, nuk gjetën mbështetje, dhe shumë prej tyre janë larguar nga atdheu, pa mundur të integrohen në shoqërinë shqiptare. Ky është një dështim i rëndë i shtetit shqiptar dhe një shenjë e pasigurisë që vazhdon të mbizotërojë Shqipërinë.

Shteti dje ishte autori i krimeve, sot Shteti mbron xhelatët që i shkaktuan këto krime.

25 Janari 1945 është një ditë historike për qëndresën antikomuniste, është dita kur regjimit të Enver Hoxhës i thamë JO, dhe vazhduam për 45 vite të i rezistojmë krimeve makabre dhe të ngjashme me krimet e nazistëve ndaj hebrenjve.

UDHËHEQËSIT E KRYENGRITJES ANTIKOMUNISTE TË MALSISË MADHE: LLESH MARASHI, MUL DELI BAJRAKTARI, PREK CALI

Hebrejt kan ditën e kujtesës 27 janarin si ditë kujtese, përse ne shqiptarët të mos kemi 25 janarin si ditë kujtese ndaj rezistencës antikomuniste. Hungarezët krenohen me revolucjoni e tyre të 1956, por ne që e nisëm revolucjoni 11 vite para tyre, a skemi të drejtë të krenohemi si mbrojtës të fjalës së lirë dhe të itenditetit kombëtar!

Ne, antikomunistët, kërkojmë që krimet e komunizmit të dënohen, dhe të bëhen e të jepet drejtsi për ata që dhanë jetën për lirinë e Shqipërisë. Nuk mund të ndërtojmë një demokraci të qëndrueshme dhe të drejtë pa njohur të vërtetën dhe pa kërkuar ndjesë për krimet që ndodhën. Europa e ka dënuar komunizmin, Amerika e ka dënuar me karrike elektrike lëvizjen komuniste, ndërsa Shqipëria vazhdon të heshtë, duke përforcuar një sistem që ende mbron pasojat e regjimit.

Mos dënimi i krimeve të komunizmit, glorifikimi i deologjisë komuniste si bazë për të sunduar shtetin janë të dështuar duke e çuar Shtetin Shqiptar nga një sistem demokratik në një sitem diktatorial.

Shteti shqiptar ka dështuar të mbrojë viktimat e komunizmit dhe të bëjë drejtësi për të kaluarën, ndërsa ka vazhduar të ndihmojë trashëgimtarët e diktaturës. Politikanët shqiptarë që janë ende në pushtet, jo vetëm që nuk e kanë dënuar komunizmin, por kanë heshtur dhe janë bërë bashkëudhëheqës të një ideologjie të vjetër, të shkatërruar dhe të dështuar. Malsia e Madhe krahina që i tha jo komunizmit në këtë 80 vjetor të kryengritjes antikomuniste kërkon drejsi përpara një Shteti që hesht ndaj padrejtësisë që ju është bërë antikomunistave shqiptarë! 25 janari duhet të jetë ditë historike kombëtare dhe krenarie për Shqipërinë.

Kjo ditë ban krenar shqiptarët në europë për qëndresën, sakrificat dhe mbrojtën e lirisë

Në këtë ditë të shënuar na kalon në vëmendje thënja e Martin Luter Kingut: “Një padrejtësi në çfarëdo vendi është një kërcënim për drejtësinë kudo!

Hermann Neubacher* luajti një rol të rëndësishëm si përfaqësues i posaçëm i Gjermanisë naziste në Shqipëri gjatë viteve 1943-1944.

NGA NDREK GJINI

MA, University of Galway

Hermann Neubacher, ish-kryetar i Bashkisë së Vienës dhe më vonë i ngarkuar i posaçëm i Ministrisë së Jashtme të Gjermanisë naziste për Europën Juglindore, ofron në librin e tij “Guvernatori i Hitlerit për Ballkanin” një këndvështrim unik dhe të brendshëm të politikës së Gjermanisë naziste në Ballkan gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Libri përmban kujtime dhe reflektime të autorit mbi ngjarjet dhe figurat kryesore të asaj periudhe, duke përfshirë edhe vetë Adolf Hitlerin.

Përmbajtja kryesore

Neubacher përshkruan detyrën e tij të veçantë në Shqipëri, e cila u bë veçanërisht e rëndësishme pas kapitullimit të Italisë në shtator 1943. Ai shpjegon se si Shqipëria, për shkak të pozicionit të saj strategjik në ngushticën e Otrantos, u bë një prioritet i lartë për Gjermaninë naziste.

Një aspekt interesant i librit është përshkrimi i qëndrimit të Hitlerit ndaj Islamit.

Sipas Neubacher, Hitleri shfaqte një simpati të veçantë për Islamin, duke e quajtur atë “një fe për burra”. Hitleri madje shprehu mendimin se “Sikur gjermanët të ishin bërë myslimanë, do të kishin bërë më përpara në histori”. Kjo tregon se si nazistët përpiqeshin të shfrytëzonin fenë për qëllime politike dhe ushtarake. Neubacher gjithashtu përshkruan se si ai u përpoq t’i shpjegonte Hitlerit rëndësinë politike të Islamit në Ballkan dhe lidhjet e tij me Lindjen e Afërme. Ai përdori shprehjen “Nëse ju godisni një mysliman të Sanxhakut, do ju shajë një student në Kajro” për të ilustruar këtë pikë.

Rëndësia historike

Libri i Neubacher është i një rëndësie të veçantë historike për disa arsye: Ofron një këndvështrim të brendshëm: Si një zyrtar i lartë nazist, Neubacher jep informacione të dorës së parë për vendimmarrjen dhe strategjitë e Gjermanisë naziste në Ballkan.

Ndriçon politikën gjermane ndaj Shqipërisë: Libri shpjegon se si Gjermania e shihte Shqipërinë si një vend strategjik pas rënies së Italisë fashiste.

Zbulon qëndrimin e Hitlerit ndaj Islamit: Komentet e Hitlerit për Islamin, të raportuara nga Neubacher, ofrojnë një pamje të rrallë të mendimit të diktatorit nazist për fenë.

Tregon përdorimin e fesë për qëllime politike: Libri ilustron se si nazistët përpiqeshin të shfrytëzonin fenë, veçanërisht Islamin, për të fituar mbështetje në rajonet e pushtuara.

Dokumenton ndryshimet gjeopolitike: Përshkrimi i Neubacher për rëndësinë në rritje të Shqipërisë pas kapitullimit të Italisë tregon ndryshimet e shpejta gjeopolitike gjatë luftës.

Vlerësimi kritik

Ndërsa libri i Neubacher ofron një burim të vlefshëm historik, është e rëndësishme të lexohet me një sy kritik.

Si një ish-zyrtar nazist, perspektiva e Neubacher është e njëanshme dhe mund të përpiqet të justifikojë veprimet e tij dhe të regjimit nazist. Gjithashtu, kujtimet e tij mund të jenë të ndikuara nga dëshira për të minimizuar përgjegjësinë e tij personale për krimet e luftës.

Megjithatë, pavarësisht këtyre kufizimeve, libri mbetet një dokument i rëndësishëm për të kuptuar politikën gjermane në Ballkan gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Ai ofron një pamje të rrallë të mendimit strategjik nazist dhe të mënyrës se si Gjermania naziste përpiqej të shfrytëzonte tensionet etnike dhe fetare në rajon për qëllimet e saj.

Libri “Guvernatori i Hitlerit për Ballkanin” është një burim i vlefshëm për historianët dhe studiuesit e Luftës së Dytë Botërore, duke ofruar një perspektivë unike mbi një periudhë kritike të historisë së Ballkanit dhe Europës.

Libri ndihmon në të kuptuarit e kompleksitetit të politikës gjermane në rajon dhe të rolit që luajtën faktorë të ndryshëm, përfshirë fenë, në strategjinë naziste të pushtimit dhe kontrollit.

* Hermann Neubacher luajti një rol të rëndësishëm si përfaqësues i posaçëm i Gjermanisë naziste në Shqipëri gjatë viteve 1943-1944. Roli i tij kryesor përfshinte:

Emërimi dhe detyra

U emërua nga Hitleri si “I ngarkuari i posaçëm i Ministrisë së Jashtme për Europën Juglindore” në gusht 1943.

Pas kapitullimit të Italisë më 8 shtator 1943, u ngarkua me detyrë të veçantë për Shqipërinë.

Misioni i tij kryesor ishte të ndihmonte në krijimin e një Shqipërie “të pavarur me iniciativën e vet”.

Veprimtaria në Shqipëri

Mbërriti në Tiranë me avion ushtarak më 11 shtator 1943.

Bashkëpunoi ngushtë me forcat gjermane të Wehrmachtit në Shqipëri.

Ndihmoi në formimin e Këshillit Kombëtar që shpalli pavarësinë e Shqipërisë.

Mbikëqyri krijimin e qeverisë shqiptare dhe Këshillit të Regjencës.

Kundërshtoi formimin e batalionit vullnetar “Skënderbeu” nga shqiptarët e Kosovës.

Qëndrimi ndaj sovranitetit shqiptar

Insistoi që Gjermania të respektonte pavarësinë dhe sovranitetin e Shqipërisë.

Protestoi kundër emërimit të një komandanti ushtarak gjerman për Shqipërinë.

Kërkoi që forcat gjermane të konsideroheshin vetëm si “mysafirë” në Shqipëri.

Marrëdhëniet me politikanët shqiptarë

Bashkëpunoi ngushtë me figura si Xhafer Deva, Rexhep Mitrovica dhe Mehdi Frashëri.

Përshkroi Mehdi Frashërin si një burrë shteti.

Analizoi qeveritë e ndryshme shqiptare të formuara gjatë kësaj periudhe.

Roli i Neubacher në Shqipëri përfundoi me kapitullimin e Gjermanisë në 1945. Pas luftës, ai u arrestua dhe u dënua si kriminel lufte për veprimtarinë e tij në Ballkan.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 25 Janar 2025

“La Turquie” ka botuar, të enjten e 12 majit 1910, në faqen n°2, intervistën ekskluzive me Hasan Bej Prishtinën mbi qarkullimin e thashethemeve për të asokohe në shtypin turk, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Një intervistë me Hasan Beun

Thashetheme të ndryshme qarkullojnë prej disa ditësh për Hasan Beun, deputet i Prishtinës. Herë lajmërohej se familja e tij kishte ikur në Shkup, herë lajmërohej se vëllezërit e tij ishin arrestuar. Në prani të këtyre thashethemeve dhe të tjerave, e pamë me vend t’i drejtohemi atij dhe ta pyesim se çfarë mendon për këto thashetheme.

Hasan Beu priti një nga bashkëpunëtorët tanë në zyrën e parë të Dhomës dhe e pranoi me dëshirë intervistën.

Fillimisht bashkëpunëtori ynë e pyeti nëse mund ta mohonte lajmin e Neïri-Hakikat-it të Manastirit dhe sipas të cilës disa deputetë shqiptarë ishin përfshirë në lëvizjen e Shqipërisë së Epërme.

— Po t’ia vlente të mohohej, tha Hasan Beu, ne do ta kishim bërë tashmë. Por nëse, në këtë vend thashethemesh, do të fillonim të mohonim gjithçka që ia atribuojmë një njeriu, do të kishim harxhuar të gjithë kohën duke botuar mohime në gazeta.

Por koha jonë është e çmuar. Përveç kësaj, do të ishte shumë e ulët për të mohuar publikime të tilla keqdashëse. Nuk e kuptoj çfarë kënaqësie gjejnë duke botuar të tilla shpifje. Sot një gazetë thotë se vëllezërit e mi janë arrestuar dhe një pjesë e familjes sime ka ikur në Malësi. A ja vlen të publikosh lajme qesharake si ky.

— A keni lajme të reja mbi Shqipërinë ?

— Është e vërtetë që nuk marr letra. Por sipas udhëtarëve që mbërrijnë, situata nuk është e mirë. Ekziston frika se kryengritja do të përhapet.

— Ju keni marrë leje për të shkuar në Shqipëri. A do ta përdorni atë ?

— Unë kam marrë leje për të shkuar atje për një çështje private. Por disa gazeta e interpretuan ndryshe këtë leje. Kanë shkruar se jam gati të shkoj në teatrin e kryengritjes. Megjithatë, mora parasysh gjendjen psikologjike të vendit dhe megjithëse kisha punë urgjente, e shtyva udhëtimin për disa ditë.