Frank Shkreli

Lexova në gazetën Telegraf të Tiranës një reportazh nga korrespondenti Gëzim Kabashi i entit mediatik ballkanik, BIRN se ndërtesa e ish-burgut të vjetër të qytetit bregdetar të Durrësit, “po rrënohet dhe me të rrezikon të zhduket një pikë reference e kujtesës kolektive për viktimat e regjimit komunist.” Ndërtesa ku u burgosën martirët e fesë në Durrës po rrënohet | Gazeta Telegraf

Në raportin e BIRN thuhet se “Godina e burgut të vjetër në Durrës po rrënohet dita-ditës, ndërsa banorët po e harrojnë funksionin e saj të dikurshëm.  Menjëherë pas përfundimit të luftës, qindra qytetarë u mbajtën të izoluar brenda mureve të këtij burgu, si të hetuar apo të burgosur politikë.  Mjaft prej tyre patën një fund të dhimbshëm, por e kaluara dramatike e kësaj ndërtese gjatë viteve të komunizmit duket se po fshihet nga kujtesa”, konstaton ndër të tjera, artikulli i BIRN.

Nëqoftse ky lajm vërtetohet për faktet që paraqet, atëherë ky akt është në vazhdimësinë e rasteve të tjera të turpshme e të shëmtuara të politikës së qëllimshme të tre dekadave të kaluara, në përpjekje për zhdukjen e gjurmëve të krimeve të komunizmit të regjimit të Enver Hoxhës në Shqipërinë e ashtuquajtur post-komuniste, në Shqipërinë — anëtare e NATO-s.  Çfarë hipokrizie! Turp të ketë Tirana zyrtare – pozitë dhe opozitë — që me masa të tilla siç është ky lajm për shembjen e godinës së ish-burgut të Durrësit, po vazhdojnë — për më shumë se tre dekada të ashtuquajur tranzicion, që disa e quajnë demokraci – me qëllim të fshijnë nga kujtesa krimet e komunizmit dhe të pëjetësojnë si diçka pozitive — trashëgiminë e regjimit më diktatorial sllavo-komunist në Evropë, e ndoshta në botë.

Në atë godinë të burgut të dikurshëm të Durrësit, me qindra shqiptarë kundërshtarë të regjimit kanë vuajtur dënimet dhe kanë ndërruar jetë nën torturat më çnjerëzore, disa prej më të shquarve të Shqipërisë së asaj kohe, si Myftiu i Durrësit, Mustafa Varoshi, i cili sipas shkrimit të BIRN ishte 50 vjeç, kur vdiq nga torturat dhe sëmundja në Burgun e Durrësit, ku për vite me radhë predikoi paqen dhe mirësinë.  Imzot Vinçenc Prenushi – “Bariu i katolikëve dhe engjëlli i myslimanëve” dhe poeti e shkrimtari Arshi Pipa i cili mundi t’i shpëtonte ferrit komunist të Enver Hoxhës duke u arratisur në Shtetet e Bashkuara, prej ku pastaj me shkrime dhe vepra dëshmoi vuajtjet dhe vdekjet nga torturat komuniste në atë burg dhe shumë individë të tjerë të ajkës së Kombit shqiptar. Frank Shkreli: 70-vjet më parë ndërroi jetë nën tortura – Bariu i katolikëve dhe Engjëlli i myslimanëve | Gazeta Telegraf

Në një ese të gjatë, “Kujtime Mbi Vinçenc Prendushin”, botuar në “Flije të Atdheut”, botim i aktivistit shqiptaro-amerikan, të ndjerit Gjon Sinishta, poeti e shkrimtari Arshi Pipa, i cili pas arratisjes nga Shqipëria komuniste kaloi pjesën tjetër të jetës duke dhënë mësim në universitete amerikane dhe duke shkruar për përvojën e tij në burgun e Durrësit, që sipas lajmeve do të rrënohet — dhe në burgje të tjera të regjimit komunist  — në shumë kujtime dhe dëshmi ka shkruar, ndër të tjerë, edhe për vuajtjet, torturat dhe vdekjen e klerikut të Kishës Katolike Shqiptare, tashti i shpallur i lumë si martir i Kishës Katolike Universale, Imzot Vinçenc Prendushit. Arshi Pipa shkruante, si pasqyrim, ndër të tjera, dëshminë e tij mbi kujtimet e vuajtjeve në burgun e Durrësit ku ka qëndruar për një kohë së bashku me Imzot Prendushin:

 “Nanduer, 1947. Hove, hove, të burgosunit janë nxjerrë përpara gjyqit ushtarak. Ashtë vala e terrorit ma të egër, Intelektualë, teknikë, klerikë por edhe zejtarë, fshatarë, të gjithë ata që mendohej se janë kundërshtarë, veprues ose jo, të partisë, janë fshi dhe rrasë nepër burgje. Gjykimi ashtë sa për sy e faqe: proceset kurdisen ma parë nga Ministria e Mbrendshme, gjyqi vetëm i ve në skenë…Njeriu pandeh se gjëndet në nji seancë hetuesie por mbasi e bien në burg merr vesh se ashtë para gjyqit ushtarak…Në sallën e vogël qendrojnë mbi banka rreth gjashtdhjetë të burgosun. E shumta nuk njohin njani tjetrin. Fytyra të nxime, të hjekuna, që kqyren me njëri tjetrin frikshëm, pabesueshëm…Përpara meje ashtë nji burr me flokë të bardhë, i mbledhun kuspull, i veshun me nji mantel të zi, të dalun boje. Nuk ka lëviz gjithë kohën. Lëviz tash në thirrje të nji emni: “Vinçenc Prendushi”. “Ngrihet ngadalë, mundshëm dhe ulet mandej pa thanë asnji fjalë.  Prokurori lexon pretencën e të pandehurit. Akuzat janë krejt gjenerike, pa asnji fakt konkret, “anmik i popullit”, “bashkpuntor i okupatorit”, “fashist”. Theksohet fakti se ka qenë peshkop i Kishës Katolike dhe me këtë rast, shtohen frazat: “klerik reaksionar”, “agjent i Vatikanit”. Në fund kërkimi i dënimit: 20 vjet”, dëshmon Arshi Pipa në shkrimin e tij, “Kujtime mbi Vinçenc Prendushin”. Por Imzot Vinçenc Prendushi nuk e kryen dënimin sepse nga vuajtjet e torturat në burgun e Durrësit, ai aty ndërron jetë pas torturash të tmershme. 

Kështu i kujton minutat e fundit të jetës në këtë botë të Imzot Prendushit pas toruturave, bashkvuajtësi i tij Arshi Pipa në esenë e sipër-përmendur: “Imzot Prendushi u nda kso jete nji natë të Frorit, 1948.  Atë natë kishte zjarm në votër. Kur ja mbylla sytë, sytë e lodhun e të shterrun, që aq shumë kishin rektue për dritë, mu duk se pashë në fytyrën e tij, të hajthët, të shkrime, të paqtë mbas nji mundimi, nji ndriçim jo të zakonshëm. Ndofta mue më bajshin sytë e përlotun, ndofta nuk ishte veçse nji refleks i flakrimeve të kuqremta të zjarmit të votrës, ngujue ndër rrudhat e thella të ballit të gjanë, ndër zgavrrat e faqeve dhe ndër gropëzat e syve. Por, ndofta ishte diçka tjetër. Shpirti që në rrethanat e dhimbjes fizike topitet, tkurret, terratiset, ai kullohet prej saj, kur dhimbja të prajë, si ujt prej lymit që e pat trazue.  Njeriu mund të mos besojë në pavdeksinë e shpirtit. Por ashtë vështirë me pranue se gjithçka mbaron me trupin kur vërejmë qysh njerzit vdesin për ideale”, e përmbyll esenë e tij Profesori Arshi Pipa mbi vuajtjet, mundimet dhe më në fund vdekjen në duart e tij të Imzot Vinçenc Prendushit në burgun e Durrësit, pikërisht në atë godinën, ku sot po njoftohet se do të rrënohet duke zhdukur përgjithmonë gjurmët e krimeve të kryera në atë godinë nga regjimi sllavo-komunist. Por e vërteta, heret ose vonë, del në shesh, mbetet e gjallë nga dëshmitë sado që diktatorët dhe autokratët apologjetë të komunizmit sot duan të justifikojnë, të harrojnë dhe të zbukurojnë trashëgiminë kriminale të regjimit komunist. Një ndër këto dëshmi të gjalla “të kohës së robnisë” e të krimeve të regjimit të Enver Hoxhës në burgun e Durrësit, shënon 65-vjetorin e botimit (1959) – Libri i Burgut – i Profesor Arshi Pipës, njërit prej të dënuarve të regjimit në atë godinë burgu në rrënim e sipër sot. Sipas vet fjalëve të autorit në paraqitje: “Kështu qysh heret shestova me mbledhë në këtë libër përvojën time, por jo vetëm timen, të kohës së robnisë, që të ishte ky libër dëshmi e jetës së burgut e të kampit — e nji ane të jetës nën diktaturën komuniste e cila karakterizon mirë gjithë kompleksin”, ka shkruar ish-i burgosuri në burgun e Durrësit, Profesor Arshi Pipa. 

Autoritetet shqiptare mund të rrafshojnë, paturpësisht, sot godinën e burgut të Sigurimit në Durrës, në përpjekjet e tyre për të fshirë gjurmët e krimit të regjimit sllavo-komunist aty dhe anë e mbanë Shqipërisë. Por, ama, ata nuk do mund të shlyejnë dëshmitë e gjalla të ish-të burgosurve dhe “monumentet” e dëshmitarëve siç është Libri i Burgut i Profesor Arshi Pipës, në 65-vjetorin e botimit, kushtuar “Deshmorëve të Kombit që ranë kundër komunizmit me nderim, Auktori kushton”.   

Frank Shkreli

Sivjet është 65-vjetori i botimit të librit të Profesor Arshi Pipës (1959), një përmbledhje e vargjeve të shkruara në birucat e burgjeve të Enver Hoxhës, përfshir burgun e Durrësit – “Nji libër që u nis bash me qëllim që të dilte ai nga burgjet, nga të cilat unë ndofta nuk do delsha”, ka shkruar Arshi Pipa.

“Godina e burgut të vjetër në Durrës po rrënohet dita-ditës, ndërsa banorët po e harrojnë funksionin e saj të dikurshëm”. (Gëzim Kabashi, BIRN) –Burgu ku Kleriku i madh Imzot Vinçenc Prendushi dha jetë nën torturat e xhelatëve komunistë në duartë e shkrimtarit e poetit Profesor Arshi Pipa me të cilin ndau qelinë –dëshmitar, siç ka shkruar edhe ai vet, “për të vërejtur se qysh njerzit vdesin për ideale.”

Nga Evarist Beqiri

Libri me “Kujtimet” e Ismail Qemal Bej Vlorës, u botua në formën e një autobiografie me redaktimin e gazetarit Sommerville Story, dhe me parathënien e gazetarit dhe autorit amerikan William Morton Fullerton me titullin “The memoirs of Ismail Kemal Bey”. Domethënës është fakti që Ismail Qemali është i vetmi personazh i shquar i Perandorisë Osmane, kujtimet e të cilit janë botuar pikësëpari në anglisht. 

Ato u botuan nga shtëpia botuese “Constable and Company Ltd.”, në Londër në vitin 1920, vetëm një vit pas vdekjes së tij. Në parathënie Fullerton thekson se, gjatë periudhës së shkrimit në vitet 1917-1918, Ismail Qemalit i ranë mbi shpatulla halle personale shpesh herë të rënda dhe halle të  tjera më të  rënda të lidhura me problemet patriotike për të ardhmen e Atdheut Shqiptar.  Dhe pikërisht si pasojë e vdekjes së Ismail Qemalit, pjesa e fundit e këtyre kujtimeve që lidhej pikërisht me Shqipërinë, mbeti e papërfunduar. Në shqip kujtimet e tij do të publikoheshin fillimisht në vitin 1968, në Toronto, Kanada, të përkthyera nga patrioti vlonjat Reshat Agaj. Më vonë libri do të ribotohej në shqip dhe do të përkthehej në italisht e turqisht. 

Në kujtimet e tij Ismail Qemal bej Vlora flet me një vërtetësi të admirueshme për shumë ngjarje të rëndësishme të politikës botërore të kohës. Aty pasqyrohet me një kthjelltësi të posaçme bota otomane dhe roli i shqiptarëve brenda saj. Një gjetje e jashtëzakonshme nga pikëpamja artistike është ilustrimi i marrëdhënieve të komplikuara midis krerëve shqiptarë dhe otomanëve, me metaforën e bukur të njerëzve që jetojnë afër një mali vullkanik; dhe të cilët janë të detyruar të bashkëjetojnë me shpërthimet e tij të herëpashershme. 

Kjo alegori kaq e goditur artistikisht duket se ka prekur fort edhe një mendje artistike gjeniale si ajo e Kadaresë. Prandaj, jo më kot alegoria do të risillej sërish nga gjeniu i letrave shqipe Ismail Kadare, në vitet e diktaturës në veprën e tij “Pallati i Ëndrrave”, për të goditur sërish sistemet diktatoriale që synojnë kontrollin absolut të mendjeve njerëzore. Me të vetmin ndryshim që emri i Vlorajve do të zëvendësohej me atë të Qyprillinjve, si më largët në kohë…  

Por ky nuk është i vetmi libër i shkruar nga Ismail Qemali. Libri tjetër i shkruar prej tij shpërfaq aftësitë e tij të spikatura si një publicist dhe intelektual i kalibrit të lartë. Ai është një manual për marrëdhëniet ndërkombëtare të kohës. Në hyrjen e librit Ismail Qemali thekson se ai nuk ishte duke shkruar autobiografinë e tij, por thjesht po shpjegonte arsyet e azilit të tij politik vullnetar. Ky libër është tërësisht i panjohur për shqiptarët. Ai është botuar në vitin 1900, në osmanisht dhe u përkthye në gjuhën franceze, angleze dhe arabe në vitin 1901. 

Përkthimi në këto gjuhë flet për rëndësinë që pati ky publikim në atë kohë. Rëndësia e këtij publikimi theksohet edhe në letrën e datës 2 maj 1900, që ambasadori britanik në Kostandinopojë Sir Nicholas R. O’ Conor i dërgon kryeministrit dhe njëkohësisht ministrit të Jashtëm britanik Markezit të Salisbury-it (Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury). Letra është pjesë e fashikullit të arkivave britanike për Ismail Qemalin, të cilin e kemi zbuluar së fundmi për publikun shqiptarë.

Një versioni i shkurtuar në anglisht i këtij libri, u botua në një prej periodikëve britanike më me influencë të kohës “The Fortnightly Review”. Libri është një tjetër dëshmi e lidershipit vizionar dhe e kapaciteteve intelektuale, politike, diplomatike të Ismail Qemalit. Ai është një traktat i mirëfilltë politik dhe një udhërrëfyes për marrëdhëniet ndërkombëtare. Një nga motivet e botimit të librit me titull “Çështja e Transvalit ose Roli Civilizues i Britanisë së Madhe në Këndvështrimin Mysliman”, është nxjerrja në pah rolit të Britanisë së Madhe si demokracia liberale më e madhe e kohës dhe roli i saj civilizues në botë. 

Ndërkohë qëllimi tjetër i Ismail Qemalit në shkrimin e librit lidhet me fitimin e përkrahjes britanike ndaj çështjes shqiptare. Shqiptarët ishin i vetmi komb në Ballkan, pa përkrahje nga asnjë nga Fuqitë e Mëdha në përpjekjet e tyre për liri. Vetëm pas një dekade nga shkrimi i këtij libri do të shpallej Pavarësia e Shqipërisë nga Ismail Qemal Vlora…

Kohët nuk janë aq të largëta sa të mos na flasin me këshilla të vyera për të tashmen dhe të ardhmen tonë, aq më tepër kur bëhet fjalë për një nga figurat më të ndritura jo vetëm në Shqipëri, por në mbarë arenën ndërkombëtare. Sepse siç shkruante dikur një njeri i mençur: “Zoti nuk i krijon njerëzit e mëdhenj për nevojën e vetëm të një kohe dhe të vetëm një populli, por për nevojën e të gjithë popujve dhe të të gjitha kohërave.”

Jusuf Buxhovi/

Botimi i tretë i plotësuar

Botimi i tretë i “Kosovës – histori e shkurtër”, që doli këto ditë nga shtypi, ka disa plotësime të rëndësishme, si fryt i punës së mëtutjeshme hulumtuese. Ato pasqyrohen në tri fusha: atë të lashtësisë, te hipoteza e lidhjes pellazge-ilire; te trinomi i mbretërive ilire: Dardanisë, Maqedonisë dhe Epirit si epiqendër e antikitetit si dhe te demistifikimi i mëtutjeshëm i qëndrimeve të historiografisë serbe rreth dinastisë Nemanjane të Rashës si “shtet mesjetar serb” si dhe argumentimit se nuk ka pasë Kishë autoqefale ortodokse serbe në mesjetë nga viti 1217, por një auotnomi të përkohshme nga Peshkopata e Ohrit në përputhje me rrethanat që solli Rënia e Konstatinopojës gjatë kryqëzatës së katërtë dhe themelimi i Perandorisë Katolike në Konstadinopojë nga viti 1204-1267, me ç’rast, kthimi qendrës së Perandorisë së Bizantit nga Nikeja në Konstantinopojë paraqet edhe fundin e autonomive të Peshkopatës së Zhiqes (Rashës) dhe asaj bullgare.

Qendrimi rreth Rashës, fillimisht si zhupani, despotat dhe së fundit mbretëri në kuadër të mozaikut të feudeve dhe despotateve të pavarura të Ilirikut gjatë dy shekujve të fundit të Bizantit, me anën e dëshmive të shumta mesjetare, nga ato të priftit Duklanin, te perandorëve të Bizantit Konstantin Porfirogeniti dhe Kantakuzeni si dhe të kronistëve të shumtë të kohës, del se në të gjitha burimet meritore Rasha shfaqet si Rassa, Rasien, Rasi e të tjera si entitet i pavarur dhe askund si “Mbretëri serbe” apo si “Perandori serbe” me qendër në Kosovë. Përkundrazi, nga të dhënat e Perandorit Kantakuzen dhe të tjera, mbretëria e Rashës paraqitet me prejardhje tribale, ndërsa Rasha si Tribalija, paçka se historiografia serbe rasianët dhe Rashën i konverton në serb dhe Serbi! Në këtë kontekst sillën edhe disa burime të tjera ku demistifikohet i ashtuquajturi “Zakomik i Dushanit” i R. Novakoviqit gjoja si themel i “shtetit mesjetar serb”, si një sajesë e disa versioneve të rishkruara dhe të falsifikuara kishtare në shekullin XIX të drejtuara nga qendra sllaviste në Vjenë, Odesë dhe Beograd në mënyrë që t’i krijohet “platforma zakonore” shtetetit serb të njohur në Kongresin e Berlinit në vitin 1878.

Krahas këtyre plotësimeve, në këtë botim, vëmendje e rëndësishme i kushtohet edhe të ashtuquajturës tezë “arnautashe”, të sajuar në shekullin XIX nga një pjesë e autorëve të sllavistëve të Vjenës, sipas të cilëve shqiptarët myslimanë janë serbë, që fillimisht pranuan islamin në shekullin XVI për t’u shqiptarizuar dhunshëm në shekullin XVIII. Këto teza të Garashaninit, Cvijiqit dhe të pjesës më të madhe të historianëve serbë, pranohen edhe nga një pjesë e mirë e historianëve të huaj bashkëkohorë (N. Malcolm dhe O. J. Shmitt)!

Një vend të rëndësishëm në këtë plotësim zë edhe përudha e luftës nacionalçlirimtare dhe ndryshimet që solli në planin shoqëror-politik shqiptar, ato te pushtimit fashisht italian të Shqipërisë (1939-1943) si dhe të pushtimit gjerman 1941-1945, ku fillimisht, nga 1941-1943, pas shpërbërjes së Jugosllavisë së Versajes kemi “tokat e lirueme” me Shqipërinë e Musolinit, ndërsa nga viti 1943-1944, pas kapitullimit të Italisë shfaqet Qeveria Shqiptare si shtet etnik nën ombrellën e Vermahtit gjerman, në një hapërisë prej 74 mijë kilometrash katrore. Kjo problematikë komplekse shihet jashtë diktatit ideologjik dhe jashtë anatemës së “kuislingëve” dhe të “krijesave fashishte”, të cilat edhe më tutje ngarkojnë disukursin e historiografis insitucionale shqiptare.

(SHEK. XV, XVI DHE XVII)

Shkruar nga Avni ALCANI

Regjistrat kadastralë osmanë ishin hartuar me qëllim për të mbledhur taksat në trojet e pushtuara prej tyre. Në tre regjistra, ato të viteve 1467, 1583 dhe 1642-43, janë regjistruar një pjesë e fshatrave dhe e banorëve të krahinës së Çermenikës. Krahas të dhënave të aspektit historik dhe ekonomik, në regjistra ka të dhëna shumë të rëndësishme për emrat e përveçëm, siç janë emrat e njerëzve dhe emrat e vendeve (toponimet), që në gjuhësi përmblidhen në atë që quhet onomastikë. Në regjistrat e lartpërmendur ka një larmi të madhe të emrave dhe mbiemrave njerëzorë, që quhen antroponime (për emrat) dhe patronime (për mbiemrat).

Në këtë shkrim do të përqëndrohemi kryesisht te emrat e banorëve të krahinës së Çermenikës, të cilët, mbi bazë të formimit të tyre, i kemi ndarë në dy grupime të mëdha: I. Emra me prejardhje pagane dhe II. Emra me prejadhje feare.

Emrat e grupimit të parë i kemi ndarë në: emra të formuar nga toponima vendore, kalendari, nofka të ndryshme, përkatësia etnike, orendi shtëpiake, gjymtyrë njerëzore, figura mitologjike, nga bota bimore (emra pemësh e bimësh) dhe shtazore (kafshë, shpendë) etj. Kurse emrat me rejardhe fetare i kemi ndarë në tri grupime: 1. Emra të krishterë të onomastikës shqiptare; 2. Emra me origjinë sllave dhe 3. Emra myslimanë.

I. Emra me prejardhje pagane (nga gjuha shqipe)

Me termin “Emra me prejardhje pagane” kemi parasysh të gjithë ata emra apo mbiemra (patronime) që nuk janë të prejardhur nga emra të krishterë (biblikë) apo myslimanë, por janë të trashëguar nga trashëgimia iliro-arbërore. Emrat dhe patronimet me origjinë pagane, të cilët një pjesë e tyre vijnë nga lashtësia historike, janë tepër interesantë dhe të larmishëm. Ata përbëjnë gati numrin më të madh të emrave në të tre regjistrat. Një pjesë e këtyre emrave nuk kanë qenë përherë statikë, por i kanë ndryshuar vazhdimisht format përgjatë shekujve. Duhet theksuar se disa emra nuk e kanë ndryshuar kuptimin në gjuhën shqipe dhe vijojnë të ruhen si të tilla deri në ditët tona.

1. Emra dhe mbiemra (patronime) me prejardhje nga fjalë shqipe:

a) Emrat e regjistrit të viti 1467: Gjon Bardi, Gjon Bujari, Tolë Bujari, Mihal Kalevari (Kinashavic); Nikolla Buljeri, Gjergj Toshkësi, Ilia Pite (Mirak); Gjergj Vaskuqi (Liburazhda), Dimitri Lala (Dorazi); Pegrin Boshti (Vulçani); Bardh Cila (Shinimitri); Nikolla Burri (Filokë-1467); Gjergj Këpota (Shëmil); Martini i Glat dhe Shurbi i Glat (Prapungjuini); Benek Kalluri (Nulan); Martin Kalluri (Izgosht); Gjergj Shurbi (Viçani); Miri i Todores (Dragostunja); Numi Kuqi (Izranisha); Petër Gurabardi (Shëngjergj); Gjon Guribardi (Shënimitri); Gjergj Majasteri (Kasalla); Petër Kalluri-Kulluri (Fevaçish); Pegrin Boshti (Vulçani); Gjon Devalumi (Prapungjini);

b) Emrat e regjistrit të viti 1583: Hisen Mali, Kol Mali, Mir Gjoni (Kokrevë); Gjon Huri, Gjenko Miri, Lato Bardi, Pop Bardor, Dime Bardi, Bard Gjoni, Kono Mala, Pir Mire, Miri Kola (Srpçe); Keke Llumi, Mali Prendi, Boçe Pali, Llaç Neni, Boçe Koli, Gjin Mitani, Hush Gjergji (Llamnot-Labinot); Guro Prako (Proko), Andra Bogdani, Andra Bardi, (Funarës); Keke Stalle, Gjin Potur(ja) (Çërçani);

c) Emrat e regjistrit të viti 1642-43: Topi Papas, Skur Dhalla, Toça Gjyle (Godolesh); Gjon Bardhi (Mansi); Koli Baba (Prapanik); Gjuka Topka (Sërnica), Peca Lale (Sërnica); Gjuka Balli, Lale Koli (Shëmill), Gjergje Lali (Shëmill); Gjergje Skamja, (Shëmill), Gjergj Leshi, (Shëmill), Andër Zguris (Shëmill), Gjuka Gjume (Shëmill), Baba Sharri (Shëmill), Tushe Sharra (Shëmill), Koli Zift (?) (Shëmill), Ball Gjuma, (Urumqe); Baba Gjuka (Urumqe); Lali Squva, (Gurakuqi); Drumi Hiri, (Gurakuqi); Bebe Koli, (Gurakuqi); Gjon Bebe, (Gurakuqi); Mor Mashe, (Gurakuqi); Gur Kasur, Baba Meshter (Gurakuqi); Gjume Nika (Zgovishte-Zgosht); Gjumi Gjine, Lale Minçe (Liborashi); Bollgori-Bullguri Bogdan, Gjin Guri(ka), (Dragostoina); Dre Peshe, Gjumi Peshi, Tani Lale (Hotolisht); Peca Kola (Skrocka); Koli Peca (Prrënjës); Koli Mishi (Bishkash), Bebe Vlashi (Bishkash), Lesh Mekshi (Bishkash); Gjume Laske (Qyqes-Qukës); Lale Pepa (Qyqes-Qukës); Martin Hamar, (Hudër) Gjume Kosta (Hudër), Gjashtër Gjoka (Hudër); Kole Lale (Dardha), Mermor-Mermer Gjergje (Dardha), Koli Skuta, (Dardha); Gjore Gjume (Babja), Gjergje Pijashi (Babja), Gjoka Bardhi (Babja), Bar Gjoka (Babja); Gjin Syr(i) (Miraka); Pepa Lesha (Martanesh), Tale Tulla (Martanesh); Baba Mengjesh (Ljubnik-Lunik) etj.

2. Emra dhe mbiemra (patronime) me prejardhje nga mjete pune, orendi shtëpiake, veshje etj., si:

a) Emra të regjistrit të viti 1467: Pjetër Gërdi, Dimitri Gërdi, Tiha Koshmani, (Letimje); Andrije Gërdi (Letmije); Nikolla Uskuri, Andria Gropshi (Prapungjuini); Gjin Buljari (Konjazmaniz); Llesh Guna (Izranisha);

b) Emra të regjistrit të viti 1642-43: Petri Sharra, Gjon Tulla (Mansi); Drumi Hiri, Mor Mashe, Gur Kasur (Gurakuqi); Martin Hamar (Hudër), Mermor Gjergje (Dardha) etj.;

3. Emra dhe mbiemra (patronime) me prejardhje nga gjymtyrë njerëzore.

a) Emra të regjistrit të viti 1467: Gjon Shalësi (Babjan), Gjon Shalësi (Bozigar); Gjon Kokla, Gjoni Iglatë (Mirak); Nikolla Ishkurtë (Shëmil); Vasko Mjekërmadhi (Neçte); Gjon Mjekarkaçi (Nulan);

b) Emra të regjistrit të viti 1642-43: Ball Koçi (Urumqe); Gjumi Balli, Hamishe Gjiri, Gjika Baller (Gurakuqi); Bark Gjika (Hotolisht); Barki Gjona (Qyqes); Leka Balli (Miraka); Gjon Balli, (Sërnica), Gjin Syr(i) (Miraka) etj.;

4. Emra dhe mbiemra (patronime) të formuar nga toponimet.

a) Emra të regjistrit të viti 1467: Gjin Derezi (Babajan), Gjon Filoku, Nikolla Derazi (Kinashaviç), Gjon Derezi, Stan*) Mali, Stan Kaliqi (Mirak); Andrije Pishkashi, (Dorazi); Dimitri Floku (Kuri Kuq); Gjergj Filoku; Pjetër Shëmili, (Shëmil); Gjon Martin Klosi, Gjergj Klosi (Nulan); Gjergj Dardani (Pudil);

b) Emra të regjistrit të viti 1583: Gjin Laçi (Llamnot); Kuman Kuçi, Asto Shengini (Çërçani); Gjon Ballgari (Vulçan); Gjergj Mati (Buzgar);

c) Emra të regjistrit të viti 1642-43: Koli Dersi (Kokreva); Mihaj Dorësi (Hudër) etj.;

5. Emra dhe mbiemra (patronime) me prejardhje nga emra kafshësh dhe shpendësh.

a) Emra të regjistrit të vitit 1467: Kal Dobri (Fanaris); Kal Kuçivili (Filokë); Gjergj Kalibori (Viçani); Pop Shyti, Nikolla Lopësi (Lubnik); Pjetër Lepuri (Neçte); Andrija Skile, Dimitri Hutina (Pudil) etj.

b) Emra të regjistrit të viti 1583: Kek (Geg) Dreni (Llamnot);

c) Emra të regjistrit të viti 1642-43: Dre**) Gjon (Mansi); Prift Kali (Mikuli), Gjika Gjele (Labinot); Mekshi Kale (Shëmill), Prifte Kali, Dre Lali (Martanesh), Lale Dashe (Martanesh); Bull Koçi (Zgovishte) etj.;

6. Emra nga figurat mitologjike.

a) Emra të regjistrit të vitit 1467: Dragoi i Lipes, Dragon Augusti (Letimje);

7. Emra dhe mbiemra (patronime) me prejardhje pemësh, bimësh etj.

a) Mbiemra të regjistrit të vitit 1467: Mihal Arrasi (Liburazhda), Gjin Dushkisi, Gjin Dushkisi tjetër (Mirak); Gjon Qepoi-Qepa (Prapungjuini); Andrija Pisha (Pudil);

b) Emra të regjistrit të viti 1642-43: Lis i kthyer në Mehmet (Prapanik); Peca Molla (Bishkash);

8. Emra dhe mbiemra (patronime) nga përkatësia etnike.

a) Mbiemra të regjistrit të vitit 1467: Petko Vllahu (Lubnik); Pelgrin Franku (Kuri Kuq); Gjon Çifuti, Gjon Shqipfata (Shëmil); Ilia Tartari (Prapungjini), Rajko Tartari (Viçani) etj.

b) Emra të regjistrit të viti 1642-43: Bëllgari Mihaj (Hotolisht);

9. Emra dhe mbiemra (patronime) të formuar nga kalendari, planete (kozmosi).

a) Mbiemra të regjistrit të vitit 1467: Dragon Augusti (Letimje), Nikolla Korriku (Shëngjergj);

b) Emra dhe mbiemra të regjistrit të vitit 1583: Premt Gjini (Srpçe), Gjergji Urani etj.;

c) Emra dhe mbiemra të regjistrit të vitit 1642-43: Marçi Laska (Shëmil), Marti Gjergje (Kokreva), Toka Gjuma (Urumqe), Gjergji Toka (Miraka) etj.

Emra dhe mbiemra (patronime) që janë formuar nga ofiqet apo mjeshtëri të ndryshme.

a) Emrat regjistrit të vitit 1467: Në regjistrin e vitit 1467, krahas emrave të banorëve, janë regjistruar emrat e drejtuesve të fshatit, të cilët mbajnë titullin Primiqyri, ose Porteviri, si: Nikolla Primiqyri (Dorazi); Berisha Porteviri, Nikolla Mashtori (Letimje); Vasili i Kallogjerit (Kostenjani); Pop Mihali (Neçte), Gjon Miho Prifti (Kinashaviç); Dom Skifaton (Shëmil); Pelgrin Karçevini (Shënimitri), Petër Pirati (Shëngjergj);

b) Emra të regjistrit të vitit 1583: Pop Bardor (Srpçe); Kol Domi (Çërçani) etj.;

c) Emra të regjistrit të vitt 1642-43: Baba Meshter (Gurakuqi); Mois Samarxhi (Bishkash); Bashtinë e Gjika (Huhaqi); Prift Pepa (Labinot); Papas Gjergje (Urumqe); Martin Meshteri (Urumqe); Gjik Meshteri (Zgovishte-Zgosht); Prifte Gjine (Liborashi); Prifte Gjergje (Dragostoina); Prifte Gjon (Hotolisht); Prifte Mile (Buzgar); Gjek Çoban(i) (Prrënjës); Lesh Gjoni (Hudër); Prift Baba (Ljubnik) etj.

Shënim:

*) Emri “Stan” mund të merret dhe si shkurtim i emrit Kostandin. (Shënim i autorit);

**) Emri “Dre” mund të merret edhe si shkurtim i emrit Andrea, por e kemi konsideruar edhe si emër i kafshës “dre/ri”. (Shënim i autorit).

II. Emra me prejadhje feare.

Emra me prejardhje fetare. Emra dhe mbiemra të krishterë të onomastikës shqiptare

Në regjistrat e viteve 1467, 1583 dhe 1642-43 ndodhen 1429 emra me prejardhje fetare, nga të cilët janë regjistruar 466 emra në vitin 1467, në vitin 1583 janë regjistruar 362 banorë dhe në vitin 1642-43 janë regjistruar 601 emra. Në të tre regjistrat, në pjesën më të madhë të tyre, ndodhen emra të krishterë dhe, në një numër më të vogël, ndodhen disa emra myslimanë.

Emrat e krishterë janë emra biblikë, d.m.th., emra të marrë nga Bibla, të cilët kanë grupimin më të madh të emrave me prejardhje fetare. Emrat e krishterë do t’i veçonim në 4 grupime, si: 1. Emra të krishterë të onomastikës shqiptare, 2. Emra me prejardhje sllave, 3. Emra të përbashkët, d.m.th., të përdorur si nga shqiptarët dhe nga sllavët dhe 4. Emra të përzierë, siç janë emrat shqip që marrin si mbiemër një emër sllav dhe e kundërta.

1.1. Emra dhe mbiemra të krishterë të onomastikës shqiptare:

Një pjesë e emrave të krishterë i kanë ndryshuar format e tyre dhe gjatë shekujve i janë përshtatur shqiptimit të shqipes, duke krijuar identitetin e emrave shqiptarë. Këto emra i kemi identifikuar si “emra të onomastikës shqiptare”. Fenomene të tilla, të formimit të emrave biblikë mbi bazë të gjuhës së folur të etnive, kanë ndodhur dhe me popujt e tjerë të familjes indoeuropiane, si me latinët, gjermanët, sllavët, grekët etj.

a) Në regjistrin e vitit 1467 kemi emrat: Berisha, Bosi, Dedë, Fran, Gjeç, Gjergj, Gjergo, Gjekë, Gjon, Kolë, Lekë, Gjin, Gjikë, Tanush-i, Tola, Llesh, Pal, Prend, Prekë, Vlash, Mazh-i, Meksh-i, Muzaka (Muzhaqi), Skura, Progon-i etj.;

b) Në regjistrin e vitit 1583 janë emrat: Gjergj, Gjin, Gjon, Kolë, Leka, Pal, Premt, Prend etj.;

c) Në regjistrin e vitit 1642-43 janë emrat: Deda, Gjergj, Gjek, Gjik, Gjin, Gjoka, Gjoni, Gjuka, Kola, Mekshi, Koçi, Lale, Leka, Mark, Nik, Pal, Pep, Skura, Toma, Vlashi etj.

Numrin më të madh të tyre në të tre regjistrat e kanë emrat: Gjon-i (176 emra gjithsej), Gjergj-i (174 emra), Kol-a (118 emra) dhe me radhë Gjini (92 emra), Gjoka (56 emra), Leka (32 emra), Gjuka (25 emra), Prend-i (18 emra), Gega/Keka (14 emra), Pal (9 emra), Progon-i (9 emra, Llesh-i (8 emra), Meksh-i (8 emra), Tolë-a (8 emra), Pal-i (7 emra), Ded-a (7 emra), (Gjek-a (6 emra), Koçi (6 emra), Skura (5 emra), Nik-a (4 emra), Gjeç-i (3 emra), Tanushi (4 emra), Tom (3 emra), Bosi (2 emra), Berisha (2 emra), Bala (2 emra), Komnen (1 emër), Muzak (1 emër), Vlashi 1 emër) etj.

2.1 Emra të trashgimisë iliro-arbërore.

Disa prej emrave të krishterë për shkak të shkurtimit të veçantë, apo nga denduria e përdorimit të tyre, e kanë humbur formën e parë duke krijuar një variant të ri emri më të shqiptarizuar (Ç. Bidollari: “Hulumtime onomastike. Patronomia shqiptare. Mbiemrat, emrat e familjeve”, 2010, f. 54-56), disa prej të cilëve vijojnë të ruhen ende dhe sot si patronime në Çermenikë e në trevat e tjera të Librazhdit, si:

a) Emrat e regjistrit të vitit 1467: Fran (Kosharishtë), Gjeç (Shëmill), Gjergj (Kosharishtë), Gjergo (Letmije), Gjekë (Shëmill), Gjon (Shëmill), Kolë (Shëmill), Lekë (Shëmill), Gjin (Prapungjin, Kasalla), Gjikë (Hotolisht), Tolë (Hotolisht), Llesh (Izranisha), Pal (Pudil), Prend (Shëmill), Prekë (Shëmill), Vlash (Hotolisht) etj.

b) Emrat e regjistrit të vitit 1583: Dedë (Kokrevë), Gjergj (Labinot), Gjin (Srpçe), Gjon (Kokrevë), Kolë (Srpçe), Leka (Funarës), Pal (Srpçe), Premt (Srpçe), Prend (Labinot) etj.

c) Emrat e regjistrit të vitit 1642-43: Deda (Prrënjës), Gjergj (Mansi), Gjek (Mansi), Gjik (Gurakuqi), Gjika (Mansi), Gjin (Mansi), Gjoka (Kokreva), Gjon (Mansi), Gjuka (Godolesh), Koli (Mikuli), Kola (Labinot), Mekshe (Shëmil), Koçi (Urumqe), Lale (Urumqe), Leka (Gurakuqi), Meksh (Pishkash), Niko (Gurakuqi), Pal (Qyqes), Pali (Gurakuqi), Pepa (Hotolisht), Skura (Hudër), Toma (Godolesh), Vlashi (Dardha) etj.

(Marrë nga libri “Çermenika dhe trevat e Librazhdit në regjistrat osmanë të shek. 15, 16 dhe 17, 2023, f. 93-114).

Emrat e krishterë me prejardhje sllave

Në regjistrat kadastralë gjenden emra, mbiemra (patronime) dhe emra vendesh (toponime), në formë ose me origjinë sllave. Para se të marrim në analizë emrat me origjinë sllave, do të shohim shkurtimisht se cilët kanë qenë faktorët historikë (politikë, shtetërorë, administrativë, fetarë etj.) që shkaktuan ndryshimin apo zëvendësimin e emrave iliro-arbërorë me emra sllavë, kur nuk ka pasur asnjë të dhënë historike, as në kujtesën popullore, që gjatë shekujve XV, XVI dhe XVII të kenë jetuar popullsi sllave në trevat e Çermenikës.

Cilat ishin shkaqet historike të pranisë së sllavëve në Ballkan? Në shekullin e 5-të pas Krishtit, pas shpërbërjes së Perandorisë Romake, u krijuan dy perandori: Perandoria Romake e Perëndimit me kryeqytet Romën dhe Perandoria e Lindjes, me kryeqytet Konstandinapolin. Gati të gjitha territoret e Ballkanit, duke përfshirë dhe territoret e Shqipërisë së sotme, ishin pjesë e Perandorisë Bizantine. Gjatë shek. VI dhe VII pas Krishtit në territoret e Ballkanit pati dyndje të mëdha të popullsive sllave, veçanërisht të serbëve dhe bullgarëve, të cilët u ngulitën përgjatë gjithë trojeve të Ballkanit (N. Ceka: ILIRËT, Tiranë 2000, 2000, f. 275-276). Ndikimi i trysnisë sllave ishte aq i madh dhe aq i fuqishëm sa shumë territore të Ilirisë Veriperëndimore e të Dalmacisë u asimiluan gati plotësisht. Në shekujt e 11-të dhe 13-të serbët dhe bullgarët kishin ndërtuar formacione të mëdha shtetërore, të cilat u bënë të pavarura nga Bizanti dhe disa herë e patën rrezikuar seriozisht atë (Ceka, po aty, f. 277). Ato pushtuan pjesë të territoreve shqiptare, të cilat i mbajtën për një kohë mjaft të gjatë nën sundimin e tyre, duke ndryshuar toponiminë e vendeve të pushtuara prej tyre. Prof. Mahir Domi, në artikullin e tij “Çështje të toponimisë me burim të huaj”, ka shkruar: “Faktorët e ndryshëm historikë, pushtimet, veprimet e aparateve shtetërore lëvizjet e popujve e të popullsive, kontaktet e tyre etj., lënë gjurmë ndonjëherë të thella dhe e bëjnë toponiminë të jetë në një masë të mirë pasqyruese e fateve historike të një vendi, të një populli. Zhduken emra të vjetër, krijohen të rinj, bëhen zëvendësime” (M. Domi: “Çështje të toponimisë në burimet e huaja”. Shqiptarët dhe trojet e tyre, 1981, f. 302).

Një faktor shumë i rëndësishëm për vendosjen e emrave te popullsia arbërore ka luajtur kisha e besimit kristian-ortodoks. Të dhënat historike dëshmojnë se fillimet e krishtërimit në trevat e Ilirisë antike kishin filluar që në shekullin e parë pas Krishtit (A. Llukani: Historia e krishterimit, 2014, f. 159). Bizanti vazhdoi të ekzistojë deri në vitin 1453, gati 1000 vjet pas rënies së Perandorisë Romake Perëndimore. Perandori bizantin Kostandini V (741-775), i mbiquajtur Luani III Izauri, rreth vitit 732 e shkëputi kishën nga Roma, duke e vendosur atë në vartësi të Patrikut të Kostandinopojës. Në këtë mënyrë u shkëputën dhe një pjesë e kishave të Ilirisë duke iu bashkuar kishave të Bizantit. Dokumenti më i hershëm, që i përket vitit 1020, flet për ekzistencën e një peshkopate në krahinën e Çermeninës dhe të 15 kishave në vartësi të saj (Burime të zgjedhura për historinë e Shqipërisë, 1962. F. 31). Peshkopata e Çermeninës varej nga Patriarkana e Ohrit, në krye të së cilës, në vitin 1019 Perandori i Bizantit Vasili II, kishte vendosur si kryepeshkop Joanin (Po aty, f. 33). Një vit më pas, në vitin 1020, Perandori i drejtohej Joanit duke e urdhëruar që peshkopi i Çermenikës të ketë në gjithë eparhinë (krahinën) e tij 15 klerikë dhe 15 parikë. Pas pushtimit të plotë të Arbërisë nga Perandoria Osmane (rreth shek. XV), një pjesë e popullsisë së Çermenikës i qëndroi besimit të saj të krishterë deri në mesin e shek. XIX, kohë kur mendohet se janë myslimanizuar edhe të krishterët e fundit të kësaj krahine.

Një rol të rëndësishëm për vendosjen e emrave me origjinë sllave te popullsia e krahinës së Çermenikës, ka pasur kisha sllave-bizantine me qendër Patriarkanën e Ohrit (O. Schmitt: Skënderbeu, 2009, f. 33-34). Duke u nisur nga emrat sllavë që gjenden në regjistrat osmanë, historiani Oliver Shmitt, në librin “Skënderbeu” (2009), ka shkruar se popullsitë në regjistrat osmanët kanë qënë të përziera (Po aty, f.32). Vendosjen e emrave sllavë në familjet e tyre e ka pasur edhe aristokracia arbërore. Mjafton të kujtojmë familjen e Gjon Kastriotit, për të cilin O. Schmitt shkruan se disa nga fëmijët e tij kishin emra sllavë. “Martesa me Vojsavën, – shkruan ai, – i dhuroi plot fëmijë: katër djem dhe pesë vajza: Reposhi, Stanisha, Konstandini dhe Gjergji, si dhe Maria, Jella, Angjelina, Vaica dhe Mamica. Emrat dëshmojnë sfondin ballkanas-ortodoks të familjes, lidhjet e ngushta të botës bullgare-serbe” (Po aty, f. 41). Vendosja e emrit në këtë periudhë (shek. XV, XVI dhe XVII) nuk përcaktonte domosdoshmërisht etninë apo nacionalitetin e një individi, pasi, siç theksonte dhe O. Schmitt në të njëjtin libër (“Skënderbeu”): “Vetëm nga emri nuk mund të nxjerrësh me siguri të madhe edhe përkatësinë gjuhësore të njeriut” (Po aty, f. 32). Por duhet thënë se ndjenjat nacionale (kombëtare) gjatë kësaj periudhe (të Mesjetës së Vonë), jo vetëm te shqiptarët, por dhe te popujt e tjerë europianë, nuk kanë qenë aq të theksuara sa ç’u bënë në shek. XIX, kur në Europë, me lindjen e romantizmit, u përvijuan qartë lindja e ndjenjave nacionale të popujve, që çuan më vonë krijimin e shteteve etnike.

***

Emrat dhe mbiemrat (patronimet) e krishterë me origjinë sllave kanë numrin e dytë më të madh. Në të tre regjistrat osmanë kemi përzgjedhur si emra të “onomastikës sllave” rreth 264 syresh, nga të cilët 109 emra janë të regjistrit të vitit 1467, 95 emra janë të regjistrit të vitit 1583 dhe 58 emra janë në regjistrin e vitit `642-43. Fshati që ka më shumë emra me origjinë sllave është Letmi, me rreth 40 të tillë. Emri sllav që hasen më shpesh dhe që ka numrin më të madh në të tre regjistrat është emri Petër-Petko-Pejko, me rreth 63 emra dhe pas tij renditet emri Bogdo-Bogdan(i)-Bogdishi me rreth 30 emra.

a) Emrat mbiemrat (patronimet) me origjin sllave në regjistrin e vitit 1467 janë: Vlashiqi (Babjani), Dobrini, Kaltaniqi, Dobrini (Mirak), Gjurko, Miladin Simko, Petër Simko, Ivo Nikoto, Todorec Nikoto, Petko Stajko, Stajo i Seminit, Petko Rado, Stan Kaliqi, Kostovi, Ivo Stajo, Bogdo Kalini, Pejko Stajo, Nenada i Nikos (Liburazhda); Andrija, Petko Pelisha (Dorezi); Jovankoviqi, Dobrosllavoviqi, Dimitroviqi, Mihoviqi (Gradec); Jovanec, Bogdo, Rado, Miho i biri i Rajkos, Petër Lonja, Miho Gërdi, Ivgjeçi, Miho, Kojo Bogdishi, Petko, Petko Krakoviqi, Gjure Radeci, Petër Duldini (Lubnik); Nikolla Ivo, Rad Makarja, Koje Miho, Stajo Brateshi, Petër Bogdani, Grageci vëllai i Popit (Neçte); Dajçe, Petër Dajçe, Milava, Draksha, Petri (Kostenjani); Bogdan Kalibozhi (Vulçani); Onasiç (Kuri Kuq); Petri (Shinimiri); Andrija (Filokë); Pop Bogdani, Pop Petri, Petër Ejurina, Dragan, Gjergo Bajko, Streze Varsaqi, Rajçini, Erabica, Andrije (Letmije); Ivo, Jovan Belobrati (Kosharishtë); Andrija Damiza, Ivaneci i Stanishës, Marshokoviqi, Daziqi (Zebishtë); Petër Padisi, Shogon Gargaçini (Shëmill); Barçini, Andrija Ejurini, Andrija, Petër Plasha, Titko, Mirisklav, Andrija Kokla (Prapungjini); Droksha, Andrija Gllavila, Droksha tjetër, Petër, Petër (Nulan); Rajko Tartari, Dabërdo (Viçani); Nenko Andropoli, Petër (Hotolisht); Bratisllavi i Dmitrit, Andrija Radi (Izgosht); Bogdan Primiqyri, Bogdan, Andrija, Todori i Bogdanit (Dragostunja); Andrija, Bozhiq (Pudil); Petër Mirali, Andrije Uraji, Shar Bogdani (Shëngjërgj); Bogdan, Andrija (Padhol); Kambotikna (Kasalla); Drazhi, Petër Shiroversi, Andrija Karçovini (Shinimiri); Andrija, Petër Mizijo (Shëngjin); Petër Shirgji (Merkuf) etj.

b) Emrat në regjistrin e vitit 1583: Bogdani (Kokrevë); Gjenko Miri, Brego Tanasi, Tërpe, Trenka, Joço, Petri Piri, Petri Menka (Srpçe); Petko, Ivko Petko, Vasko Ivako, Jovan Ivako, Nedellko Nine, Petko Nice, Marko Nine, Pejo Nine, Nikolla Cirko, Petko, Cvetko, Hërvani Crveni, Petko, Miro Petko, Miho Tërpo, Pejo Pajo, Pejo Llano, Boshko, Vesko, Mice Miho, Simi Pejo, Peko, Boshko Petko, Nedjellko Pejo, Bogdan, Bojo, Killi Bojçe, Mato Stanko, Jollçe, Petko, Belko Spire, Bogdani, Petko Bogçe, Hin Petko, Miho Petko, Krco Gjergji, Bogdan Stane, Bogce Petko (Letëm); Anto Done, Svedko, Petri Stepani, Petri, Ivanko, Pecka, Gençe, Petka, Doçe (Llamllot); Mustafa Petko, Jusur Petko, Mavro Cërvko, Marvo, Petko Petko, Petko Jovan, Nadjellko Petko, Petko, Jofko, Petko Elko (Kostenjë); Andra Bogdani, Kole Bogdani, Joshko, Laçka Merje (Funarës); Kuk Pregor, Paver Gjoni, Kuka Petre, Lloce Tobre, Lloce Todor, Petri Gjoni (Çërçani); Hisen Bogdani, Mustafa Bogdani, Gjon Bogdani, Sene Bogdani, Gjon Petri, Gjon Ballgari, Mihail Llazari (Vulçani); Husen Bozhiki (Fllokova); Neste Vançe, Boshko Neste, Bojo Martini, Petko Martini, Neste Pitri, Neste Dimo (Gradec) etj.

c) Emrat në regjistrin e vititit 1642-43: Toçe Kite, Toça Gjuka, Gjika Petri, Pepa Kale, Koça Toçe, Prift Petri (Labinot); Gjergji Petri, Gjuka Topka, Petër Gjine, Peca Lale, Gjuka Petre, Gjin Petre (Sërnica); Stoje Matrani (Gurakuq), Gjergje Petri, Koli Petre, Bogdan Laska, Jane Vllada (Zgovishte), Bogdan Gjika, Mile Vllada (Liborashi), Mate Bogdan, Prifte Bogdan, Gjergje Mate, Ile Mate, Bollgori Bogdan, Gjergje Bogdan, Prifte Gurika, Gjin Gurika (Dragostoina), Bëllgari Mihaj, Koli Bogdan, (Hotolishte); Petri Kosta, Ile Bogdan, Kostju Gjine, Marosh Petri (Skroska); Pecka Gjika, Koli Vëllve, Poshka Todor, Krësti Novak, Gjergj Novak (Bishkash); Vlashi Petri, Kale Petri, Sika Gjon, Petër Gjine (Qyqes); Petri Kushe (Hudër); Mate Mazhi, Petri Vlashi, Vlashi Petre (Dardha); Petri Mara, Dre Draçe, Draçe Andrea, Petre Dobro (Babja), Petri Gjoka, Petri Kola (Miraka); Gjergji Drice (Gura Zez); Drb Gjeçe, Prifte Boshko, Petri Lale, Koca Talce (Martanesh); Mihaj Bogdan (Lubnik).

1.2 Emra të krishterë të përbashkët, të përdorur si nga arbërorët dhe nga kisha sllavo-bizantine, si : Aleko, Andre(ja), Dimitri, Ilia, Josif, Jovan, Laska, Llazar, Mark, Martin, Mihal, Miho, Millosh, Nikolla, Pali, Pavli, Pjetër, Stano (nga Kostandin), Todor, Thanas, Vasil, Vaska, Vlash etj.

2.2 Emra të formuar nga gjuha shqipe apo emra të onomastikës shqiptare, që marrin si mbiemër (patronim) një emër sllav dhe e kundërta, si: Miri Bogdani (Letëm); Gjenko Miri (Srpçe); Andrija Skile (Filokë); Andrije Gërdi (Letmije); Andrija Gropshi (Prapungjini); Petër Gurabardhi (Shëngjërgj); Gjenko Miri (Srpçe); Andrija Pisha, Bozhiq Komneni (Pudil); Gjon Dobrini, Gjin Kaltanjiqi (Mirak); Gjon Vlashiqi (Babjani), Gjon Jovankoviqi (Gradec); Gjon Ivanko (Labinot); Kol Bogdani (Funarës); Gjon Bogdani (Kokrevë); Petër Mëhilli, Petër Ilia (Nulan); Petka Gjini (Lamllot); Petko Gjergji (Letëm) etj.

3.2 Emra që nuk janë formuar nga fjalë shqip, as nga emrat biblikë dhe as me prejardhje sllave. Të tillë emra janë:

a) Regjistri i vitit 1467: Klatez, Divori, Brashini, Minek Somini, Bajishta, Tulani (Babjan); Cirb Patishi (Kinazhavic); Barbuta, Dokiza (Mirak); Gjirgashi (Liburazhda); Kitrasha (Gradec); Teraku, Disini, Tuldini, Paniçeri (Lubnik); Dijeku, Makarja (Neçte); Katadhota (Kostenjani); Susjabi, Ejurina (Letmije); Samurhani (Kosharishtë); Ashtin Disimi, Padisi, Malakasi, Gatoni, Shkifata, Padisi, Torko, Shogon, Korvallani, Bobokoni, Skljafirini (Shëmill); Ejurini (Prapungjini); Cakulla, Vagali, Droksha, Kudhoni, Kallanezi (Nulani); Penkuli (Hotolisht); Rikari, Pikaj (Izgosht); Daba, Menek (Konjazmaniz); Begoj (Dragostunja); Pilashi (Urahovë); Tose (Fanaris); Gatoni, Numi, Manesi (Izranisha); Somruni, Uraji, Mirali, (Shëngjergj); Shuzi (Padhol); Pigonti, Shiroversi, Karcevini (Shenimiri); Rili, Mizijo, Pigonti (Shëngjin); Dofri, Gjiraku (Fevaçish);

b) Regjistri i vitit 1583: Keke (Gegë?), Parish (Kokrevë); Kono (Srpce); Koni, Llaki, Hush, Menkul, Kelim (Llamllot); Kuka, Merje (Funarës); Kuman, Manori, Asto, Uma, Kuman-i (Çërçani); Sene Nine, Duma Llakulla (Vulçan); Sima, Mece, Pola (Buzgar); Piri, Tozi, Mezak, Mapeshi, Tozi, Moriku, Lingura, Faris, Bllashi, Skora, Reni (Fllokova); Neste Atall (Gradec);

c) Regjistri i vitit 1642-43: Toçe Kite, Grani, Pepa (Labinot); Bashtinë (Prapanik); Bigji (Sërnica); Pepa, Lushe, Xhafta, Tusha, Lake Viskeri, Dika (Shëmil); Luta, Ushe (Urumqe); Lale Squva, Hali, Drumi, Hamishe, Velis Ami, Bijaz Pepa, Gjume Rashe, Kane, Gur Kasur, Sari Dre (Gjurakuqi); Pepa Hudi, Havre, Mashku, Sari Mara (Zgovishte); Bijaz, Gjek Shtura, Kapra, Gjore (Liborashi); Gjek Vina (Dragostoina); Gjika Blashe, Moshte (Hotolishte); Kane Sari (Vullçan); Mile Tagër, Gjon Sabor (Buzgar); Gjoka Zhaqi, Mala, Buçmi, Mone, Peca Zharli (Bishkash); Koli Turie, Baran, Gjergje Zhir (Prrënjës); Gjon Travagjir, Duvër Vlashi, Sika (Qyqes); Koli Gavi, Xapa Kule, Pijaz, Sika Gjoni, Turne (Hudër); Barfe Gjika (Dardha); Gjore, Pijaz, Koli Haq, Lus Koli, Koli Brusi (Babaja); Gjergji Zesta (Miraka); Gjergji Negush (Gura Zez); Koça Base, Sotula, Gjoka Smani, Koni Pepa, Tale Tulla (Martanesh); Koli Borçe, Leka Dume, Mengjesh (Ljubnik) etj.

(Marrë nga libri “Çermenika dhe trevat e Librazhdit në regjistrat osmanë të shek. 15, 16 dhe 17, 2023, f. 93-114).

Emrat me origjinë myslimane

Gati të tre regjistrat kanë emra myslimanë, por, në krahasim me emrat e krishterë, ato kanë numrin më të vogël të tyre. Vendosja e emrave myslimanë të banorëve të Çermenikës lidhen me ngjarjet historike, si ai i pushtimit të gjatë shumëshekullor otoman (që filloi gjatë shek. XV-XVI), i cili vijoi me procesin e gjatë të konvertimit (ndryshimit) të fesë së popullsisë vendase, nga ajo e krishterë në atë myslimane. Një pjesë e tyre janë emrat e timarlinjve osmanë dhe pjesa më e madhe janë të banorëve vendas, të cilët janë konvertuar (kthyer) në fenë myslimane.

Në të tre regjistrat osmanë ndodhen gjithsej 86 emra, nga të cilët 21 emra janë në regjistrin e vitit 1467, 57 emra janë në regjistrin e vitit 1583 dhe 8 emra janë në regjistrin e vitit 1642-43.

1.3 Emrat myslimanë në regjistrin e vitit 1467.

Pjesa më e madhe e emrave myslimanë në regjistrin e vitit 1467 nuk janë emra të banorëve vendas, por të nëpunësve dhe ushtarakëve osmanë, si: Iljazi (ulufexhi), Haxhi Jakupi, Karagjozi, Hizir beu, Jusufi, Iliazi, Karagjozi, Aliu, Haxhi Baraku, Ibrahimi, Ballaban Agai, Avale Hiziri, Iljazi, Pashajigiti, Bahadir Ketahudai, Samedit-i, Sollak Ismaili, Timurhani, Ajazi, Hysenji dhe Jusufi. Kurse pjesa tjetër janë emrat e renegatëve arbër që osmanët i kishin shpërblyer me prona për shërbimet e kryera ndaj ushtrisë së tyre. Ata ishin shpallur nga Sulltani timarlinj, duke iu dhuruar pronat që ua kishin rrëmbyer fisnikëve arbër. Të tillë ishin Jusufi (Josifi) dhe Gjoni, timarlinjtë e fshatrave Gradec, Lubnik dhe Neçte, që kishin zënë rob princin Muzhaq Aranit Komnenin, apo “tradhëtarin Muzak, siç shkruhet në regjistër (Defteri i hollësishëm për zonat e Dibrës i vitit 1467, 2019, f. 137), të cilëve u ishin dhënë si shpërblim fshatrat që më parë kishin qenë në pronësi të Muzhaqit. Renegatët e tjerë të përmëndur janë timarlinjtë e Kostenjanit, Iljazi dhe Karagjozi (të “kthyer sërishmi myslimanë”), timarliu i Izranishit, Ballaban Agai dhe Jusufi, timarliu i Shëngjergjit e i Tomadhesë (“i kthyer sërishmi në mysliman”) etj. (Po aty, faqe 150.).

Emrat myslimanë në regjistrin e vitit 1467 janë: Iliasi (timariliu i fshatit Babjanit), Haxhi Jakupi (timarliu i fshatit Kinashevic, Mirak), Karagjozi, gulan i Hizir Beut (timarliu i fshatit Liburazhda, Dorezi), Jusuf (timarliu i fshatit Gradecit, Lubnikut dhe Neçtes), Iliazi dhe Karagjozi i kthyer serishmë myslimanë (timarliu i fshatit Kostenjënit, Bozigar, Vulçanit), Aliu i biri i Haxhi Barakut (timarliu i fshatit Kuri i Kuq, Shinimitri, Filokë), Ibrahimi kapuxhibashi i Ballaban agait (timarliu i fshatit Letimje, Kosharishtë, Zebishtë), Avale Hiziri (timarli i fshatit Shëmillit), Iljazi biri i Pashajigitit nga Timurhisari (timarliu i fshatit Prapungjini), Bahadir Kethudai efekriv i kalasë së Elbasanit (timarliu i fshatit Nulani, Viçani, Hotolisht, Izgosht, Konjazmaniz, Dragostinja, Urahovë), Ballaban agai (timarliu i fshatit Pudil, Izranisha), Ajazi (timarliu fshatit Fanaris), Jusufi, i kthyer sërish në mysliman (timarliu i fshatit Shëngjergj, Padhol, Kasalla, Shënimiri, Shëngjin);

2.3 Emrat myslimanë në regjistrin e vitit 1583.

Për herë të parë emrat myslimanë të banorëve të Çermenikës shfaqen në regjistrin e vitit 1583, e cila na shtyn të mendojmë se në shek. XVI ka filluar procesi i myslimanizimit të popullsisë vendase. Në këtë regjistër ndodhen pak banorë të regjistruar, pasi nuk kanë qenë të regjistruar të gjithë fshatrat e krahinës. Aty ishin regjistruar vetëm 14 fshatra gjithsej me 379 banorë, në një kohë që në vitin 1467 në krahinën e Çermenikës osmanët kishin regjistruar rreth 31 fshatra me 530 banorë, kurse në vitin 1642-43 kanë regjistruar 27 fshtra me 821 banorë.

Në regjistrin e vitit 1583 mungojnë emrat e timarlinjve dhe të drejtuesve vendorë të fshatrave. Me sa duket, i kanë hequr pushtuesit, pasi si timaret dhe timarlinjtë kanë qenë të konsoliduar, kurse drejtuesit e fshatrave, si në vitin 1467, nuk ekzistojnë më. Fshati me numrin më të madh të emrave myslimanë është fshati Fllokova me 31 emra. Kurse fshatrat e tjerë, si Fenares ka 7 banorë myslimanë, Kostenova ka 6 banorë, V(u)lçani ka 5 banorë, Kokreva ka 4 banorë dhe fshatrat Letmija, Llamllot kanë nga 2 banorë. Fshatrat Çrçani dhe Buzgar nuk kanë të regjistruar asnjë banor me emrin mysliman. Në tre fshatrat e tjerë, si Rodokesh, Smollnik dhe Llaka, nuk është regjistruar asnjë banor.

Emrat myslimanë sipas fshatrave janë:

– fshati Kokrevë: Hisen Mali, Xhaferr Tema, Sinan Ivani, Hasan Tema;

– fshati Letmija (Letëm): Hasan Abdullahu (djali i tij Ali), Bali Karagjozi;

– fshati Llamllot (Labinot): Ali Gjini, Ali Susa;

– fshati Kostenova (Kostenjë): Sulejman Nako, Mustafa Petko, Jusur Petko, Mustafa Petko, Mustafa Abdullah, Mustafa Gençe;

– fshatit Fenares (Funarës): Hysen Kole, Ibrahim Haçim, Jusuf Kola, Hasan Kola, Jusuf Vene, Ali Hamza, Mustafa Gjini;

– fshati V(u)lçani (Vulçan): Mustafa Hamza, Sinan Hamza, Hisen Bogdani, Mustafa Bogdani, Hasan Petri;

– fshati Fllokova (Floq): Mustafa Piri, Mehmet Mateshi, Ali Todori, Husen Bozhiki, Shirmerd Mari, Husen Mari, Husen Premti, Mustafa Premti, Hasan Tozi, Karagjoz Bezhani, Jusur Mezak (Muzak), Karagjoz Mezak, Mehmet Maleshi, Mustafa Jusufi, Jusuf Kola, Kazim Sulejmani, Ali Kazimi, Mustafa Mapeshi, Ali Tozi, Mehmet Ali, Ali Mehmeti, Iljaz Moriku, Karagjo Moriku, Hasan Lingura, Kasim Faris, Hamza Gjoni, Mustafa Ali, Husen Hamza, Husen Hamza dhe Nehat Skora.

Te disa nga emrat myslimanë janë ruajtur emrat e krishterë në patronime (mbiemrave) dhe mbiemrat e formuara nga emrat shqip, si: Hisen Mali, Xhaferr Tema, Sinan Ivani, (Kokrevë), Ali Gjini (Llamllot), Jusuf Kola, Hasan Kola, Mustafa Gjini (Fenares), Hasan Petri (Vulçan), Ali Todori, Husen Premti, Jusur Mezak (Muzak), Jusuf Kola, Hamza Gjoni (Fllokova) etj. Mbiemra të tillë vijojnë të ruhen ende dhe sot pas 500 e ca vjetësh në familjet e fshatrave të krahinës së Çermenikës.

3.3 Emrat myslimanë në regjistrin e vitit 1642-43.

Te ky regjistër ka një numër të kufizuar të banorëve me emrin mysliman, gjithsej 8 emra, nga të cilët 6 emra ndodhen në fshatin Babje dhe 2 emra në fshatin Prapanik. Në fshatin Prapanik ndodhen vetëm dy banorë, një i quajtur Lis i kthyer në Mehmet dhe një tjetër me emrin Bashtinë i kthyer në Hasan. Kurse në fshatin Babja ndodhen katër banorë myslimanë: Bashtina e Millosh i kthyer në Hysein, Bashtina tjetër i kthyer në Ali Abdulla, Bashtina i tretë i kthyer në Hasan dhe Bashtina i katërt i kthyer me emrin Mustafa. Nuk kemi asnjë të dhënë përse nuk ishin regjistruar banorë të tjerë myslimanë, apo në se ka pasur banorë të tillë në Çermenikë. Mendojmë se ndofta në këtë periudhë në Çermenikë mund të jenë regjistruar vetëm banorët e krishterë dhe se ata myslimanë nuk janë regjistruar me qëllim përjashtimin e tyre nga taksat, e cila ka qenë një praktikë e njohur në politikën sunduese të osmanëve.

Shënim: Kumtesë e mbajtur në Konferencën Shkencore: “Çermenika dhe trevat e Librazhdit në regjistrat osmanë të shek. 15, 16 dhe 17”, organizuar nga Akademia e Studimeve Albanologjike, Bashkia e Librazhdit dhe Shoqata Kulturore “Çermenika 2017”.

Libri me materiale të Konferencës Shkencore Dokumente të regjistrit osman të vitit 1467