Prof. Skender Asani/

Botimi i parë i “Yll’ i Mëngjezit”, më 15 janar 1917 në Boston, shënoi një moment kur shtypi shqiptar në mërgim u ngrit në rangun e diplomacisë kulturore, duke e paraqitur kombin shqiptar si subjekt të historisë dhe jo si periferi të saj; nën drejtimin e Parashqevi Qiriazit, revista u bë tribunë e identitetit kombëtar, arsimit shqip dhe trashëgimisë kulturore, por edhe zë i drejtpërdrejtë politik, me artikuj që i drejtoheshin vetë presidentit amerikan Woodrow Wilson për përkrahjen e çështjes shqiptare në një kohë kur kufijtë e Evropës po ridizajnoheshin, ndaj edhe ndërprerja e botimit gjatë delegimit të saj në Konferencën e Paqes në Paris dhe mbyllja përfundimtare në shtator 1920, pas kthimit në atdhe, lexohen sot si gjurmë të një misioni të përmbushur: një platformë e matur dhe vizionare që e futi diasporën shqiptare në dialog të heshtur me fuqitë e mëdha dhe e nguliti “Yll’ i Mëngjezit” në arkivin diplomatik të kujtesës kombëtare.

Qëndresa e Adem Demaçit nuk ishte as spontane dhe as romantike. Ajo ishte rezultat i reflektimit politik dhe i një strategjie afatgjatë për ndërtimin e një subjekti moral kolektiv. Ndërhyrjet e tij në strukturën shoqërore, përfshirë kundërshtimin e dhunës tradicionale dhe të gjakmarrjes, nuk ishin akte periferike kulturore, por pjesë e një projekti më të gjerë: transformimi etik i shoqërisë si parakusht për ndërtimin e shtetit modern.

Nga Prof.dr Skender Asani

Proceset shtetformuese të Kosovës vazhdojnë të interpretohen në mënyrë të cunguar për aq kohë sa trajtohen kryesisht si produkte procedurale të së drejtës ndërkombëtare dhe si rezultate të menaxhimit të krizave rajonale nga aktorë të jashtëm. Një qasje e tillë, teknike dhe juridike, e redukton shtetin në objekt administrimi dhe e zhvendos vëmendjen nga burimi real i legjitimitetit të tij: rezistenca morale dhe politike që i parapriu institucionalizimit formal. Shtetësia e Kosovës nuk është derivat i dialogut, as funksion i ndërmjetësimit; ajo është rezultat i një procesi historik ku vullneti politik u artikulua në kushte represioni total dhe ku qëndrueshmëria morale u shndërrua në kapital politik.

Kosova nuk lindi si akt i papritur juridik. Ajo u ndërtua gradualisht në mendje, në qëndresë dhe në sakrificë, shumë kohë përpara se të merrte formë kushtetuese. Për këtë arsye, çdo tentativë për ta reduktuar shtetin në një konstrukt të përkohshëm gjeopolitik ose në produkt kompromisesh teknike përbën jo vetëm deformim historik, por edhe vetë-minim strategjik. Një shtet që pranon të ekzistojë vetëm si rezultat i proceseve të administruara nga jashtë, heq dorë nga roli i vet politik dhe pranon, shpesh në mënyrë të heshtur, një formë autokolonizimi institucional.

Në këtë kontekst, figura e Adem Demaçit merr kuptim që tejkalon dimensionin biografik. Ai nuk është thjesht figurë e rezistencës, por kategori konceptuale e shtetformimit. Në periudhën kur Kosova nuk kishte as institucione, as sovranitet dhe as mbrojtje ndërkombëtare, ideja e shtetit u mbajt gjallë përmes qëndrueshmërisë morale dhe artikulimit politik të individëve që refuzuan të përshtaten me rendin e padrejtë.

Demaçi përfaqëson pikërisht këtë moment themelor: kohën kur morali i parapriu shtetit dhe kur sakrifica e pa kompromis prodhoi legjitimitet politik.

Njëzet e tetë vitet e burgimit politik nuk mund të interpretohen si heroizëm individual apo si kapitull martirizimi personal. Ato përbëjnë një investim etik afatgjatë në projektin e një shteti që ende nuk ekzistonte. Ky investim krijoi një rezervë morale, e cila i dha peshë kërkesës për vetëvendosje dhe e shndërroi atë nga aspiratë emocionale në pretendim politik të legjitimuar historikisht.Çdo ditë burgimi funksiononte si akt politik që sfidonte rendin kolonial dhe prodhonte një të vërtetë themelore: shtetet nuk lindin nga procedurat, por nga refuzimi për t’u nënshtruar padrejtësisë.

Qëndresa e Adem Demaçit nuk ishte as spontane dhe as romantike. Ajo ishte rezultat i reflektimit politik dhe i një strategjie afatgjatë për ndërtimin e një subjekti moral kolektiv. Ndërhyrjet e tij në strukturën shoqërore, përfshirë kundërshtimin e dhunës tradicionale dhe të gjakmarrjes, nuk ishin akte periferike kulturore, por pjesë e një projekti më të gjerë: transformimi etik i shoqërisë si parakusht për ndërtimin e shtetit modern. Pa këtë transformim, institucionet rrezikojnë të shndërrohen në mekanizma të riprodhimit të padrejtësisë, dhe jo në instrumente të drejtësisë.

Regjimi jugosllav e dënoi Demaçin jo për shkelje penale, por për artikulimin e hapur të së drejtës për vetëvendosje. Ky reagim disproporcional dëshmon se ideja e vetëvendosjes përbën kërcënim ekzistencial për çdo rend që mbështetet në mohimin e sovranitetit të tjetrit. Ky fakt përbën mësim historik: pushtetet që frikësohen nga vetëvendosja janë pushtete strukturalisht të përkohshme, sado të forta të duken në momentin e dominimit të tyre.

Evoluimi i mendimit të Demaçit drejt realizmit politik përfaqëson një fazë kyçe të pjekurisë së tij intelektuale. Përvoja e gjatë e burgimit e çliroi nga skemat ideologjike të ngurta dhe nga iluzioni se çështjet kombëtare zgjidhen përmes solidariteteve abstrakte. Ai e kuptoi se shtetet ndërtohen mbi interesa të artikuluara qartë, të mbështetura në vlera universale dhe të përkthyera në institucione funksionale. Ky realizëm politik, i ndërtuar mbi përvojë konkrete dhe jo mbi dogmë, e bëri vizionin e tij të qëndrueshëm, por edhe të papërshtatshëm për elitën e pasluftës, e cila zgjodhi pragmatizmin afatshkurtër dhe pushtetin pa etikë.

Roli i Adem Demaçit në fazën e formimit të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ishte moment kyç për ruajtjen e koherencës normative të procesit çlirimtar. Vendosja e tij në ballë si përfaqësues politik nuk ishte gjest simbolik, por domosdoshmëri morale për të lidhur luftën me vizionin politik të lirisë. Por, ky vizion disi pati shkëputje gjatë rrugëtimit, për shkak se mungonte emri që personifikonte këtë vizion. Mungonte emri i Demaçit në segmentet shtetndërtuese të Kosovës dhe kjo u reflektua në dimensionin etik të legjitimit të këtij shtendërtimi.

Në Kosovën e pasluftës, Demaçi zgjodhi të jetë mbi palët, dhe kjo sikur iu konvenoi elitave politike të cilat në heshtje refuzuan ta integrojnë në gjiun e vet këtë figure madhore të kombit. Kjo bëri që pushtetet e dala pas luftës i zhvilluan betejat politike pa pasur një autoritet moral si arbitër që do të luante rolin e një senati për çështje kruciale të ardhmërisë së Kosovës, siç ishte edhe raporti i pambyllur me Serbinë.

Megjithatë, Adem Demaçi pati një artikulim të qartë ndaj temave që i jepnin kuptim konstelacioneve gjeopolitike e diplomatike të Kosovës. Parasegjithash, ai e kuptonte aleancën me Shtetet e Bashkuara dhe Perëndimin si marrëdhënie vlerore dhe reciproke, ku mbështetja e jashtme shoqërohej me përgjegjësi të brendshme për ndërtimin e institucioneve të pakapura dhe të besueshme.

Në perspektivë afatgjatë, rumbullaksimi i shtetësisë së Kosovës varet nga aftësia për të harmonizuar tri dimensione themelore: sovranitetin substancial që nuk negociohet, legjitimitetin etik si burim pushteti dhe orientimin strategjik perëndimor të bazuar në vlera demokratike. Çdo devijim nga ky ekuilibër nuk prodhon stabilitet, por e zgjat gjendjen e papërfunduar të shtetësisë.

Kosova sot nuk ndodhet përballë një dileme teorike, por përballë një prove historike. Ose rikthehet në kontinuitetin moral dhe politik që përfaqëson Adem Demaçi dhe rindërton shtetin mbi standard etik dhe vizion strategjik, ose mbetet entitet formal me sovranitet të zbrazët dhe legjitimitet të kushtëzuar. Adem Demaçi nuk është figurë për përvjetorë. Ai është kriter për pushtetin. Dhe pushteti që nuk e duron kriterin, e humb legjitimitetin dhe rrezikon vetë shtetin.

Procesi i shtetformimit të Kosovës nuk mund të lexohet as si episod procedural i së drejtës ndërkombëtare, as si produkt i menaxhimit të krizave diplomatike, pa u përballur me burimin e tij themelor: rezistencën morale që i parapriu shtetit dhe që i dha atij legjitimitet politik.

Figura e Adem Demaçit përfaqëson pikërisht këtë burim, jo si kujtesë historike, por si standard normativ për mënyrën se si ndërtohet, ushtrohet dhe matet pushteti. Shkëputja e pasluftës nga ky kontinuitet moral ka prodhuar një shtet formal, por të brishtë në substancë, institucione funksionale në dukje, por të cenueshme në legjitimitet, dhe një sovranitet të negociuar më shumë sesa të afirmuar. Mesazhi politik është i qartë: pa rikthim te legjitimiteti etik si themel i autoritetit, pa sovranitet që konfirmohet e nuk relativizohet, dhe pa orientim perëndimor të bazuar në vlera e jo në pragmatizëm afatshkurtër, shtetësia e Kosovës rrezikon të mbetet proces i papërfunduar. Adem Demaçi nuk ofron nostalgji, por kriter. Dhe çdo shtet që refuzon kriterin moral mbi të cilin është ndërtuar, e vë në pikëpyetje jo vetëm pushtetin e vet, por edhe të ardhmen e tij historike.

Prof. Dr. Gjekë Marinaj/

Në një kohë kur fjalët shpesh humbasin peshën e tyre nën zhurmën e interesave të përditshme, kur liria keqpërdoret e e vërteta relativizohet, emri i Frank Shkrelit ngrihet si një kujtesë e gjallë e misionit të gazetarisë së vërtetë: të shërbejë si ndërgjegje publike, si zë i arsyes dhe si mbrojtëse e palëkundur e vlerave demokratike. Prej dekadash, ky gazetar, publicist dhe intelektual shqiptar ka mbajtur ndezur dritën e fjalës së lirë në hapësirat shqiptare e përtej tyre. Veprat e tij, e sidomos libri Demokracia nuk pret, përfaqësojnë jo vetëm një bilanc të përvojës profesionale, por edhe një testament moral për brezat që vijnë.

Frank Shkreli është bir Shkreli i Malësisë së Madhe, një krahinë ku ndjenja e dinjitetit dhe dashuria për lirinë janë po aq të thella sa rrënjët e lisave të maleve. Ai u formua në një mjedis ku fjala kishte peshë, ku të drejtat e njeriut nuk ishin të garantuara, dhe ku dëshira për t’u dëgjuar ishte një akt guximi.

I riu Shkreli, i pajisur me këtë ndjenjë të brendshme të lirisë, u largua nga vendlindja drejt Perëndimit, në kërkim të një hapësire ku fjala mund të thuheshe pa frikë. Fati e çoi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku do të niste një kapitull të ri në jetën e tij — atë të gazetarit profesionist në shërbim të së vërtetës. Në Washington D.C., ai iu bashkua redaksisë së Zërit të Amerikës, një institucion që për shumë shqiptarë kishte qenë dritarja e vetme drejt botës së lirë. Brenda këtij tempulli të gazetarisë së pavarur, Shkreli gjeti jo vetëm profesionin e tij, por edhe misionin e jetës. Për më shumë se tridhjetë vjet, ai punoi me përkushtim për të përcjellë lajme, komente dhe analiza që ruanin një standard të lartë etike dhe një ndershmëri intelektuale të pakrahasueshme. Nga ai mikrofon që për dekada jehonte në shtëpitë shqiptare, puna e Shkrelit u bë sinonim i besimit, i maturisë dhe i profesionalizmit.

Pas përfundimit të karrierës në Zërin e Amerikës, Frank Shkreli nuk e pa pensionin si një ndalesë, por si një mundësi për t’u shprehur më lirshëm e më thellë. Ai nisi të shkruante për mediat shqiptare dhe ato të diasporës, duke përfshirë revista, portale dhe gazeta të ndryshme që vlerësonin mendimin e pavarur. Shkrimet e tij janë pasqyrë e një vëzhguesi të mprehtë dhe të drejtë, që nuk ndalet te pasqyrimi i ngjarjeve, por depërton në domethënien e tyre morale dhe politike. Në çdo rresht, lexuesi gjen një përpjekje për t’u kthyer te thelbi: te njeriu, liria, përgjegjësia dhe e vërteta.

Kështu lindi ideja për të përmbledhur një pjesë të këtyre shkrimeve në tre vëllime që do të përfaqësonte më shumë se një koleksion artikujsh: Demokracia nuk pret. Titulli vetë është një deklaratë, një kushtrim. Ai shpreh urgjencën morale të kohës sonë — se demokracia nuk është një objekt i ekspozuar në muze, as një dekor që vendoset në programe politike; ajo është një proces që kërkon veprim të menjëhershëm, përgjegjësi të përditshme dhe guxim qytetar. Ky libër është një përmbledhje e përvojës intelektuale dhe shpirtërore të autorit. Ai përfshin artikuj, komente dhe reflektime që përbëjnë një mozaik të mendimit të tij mbi zhvillimet politike, morale dhe kulturore të botës shqiptare. Në thelb të çdo faqeje qëndron një mesazh i qartë: demokracia është një projekt që kërkon pjesëmarrje, jo vetëm vëzhgim. Liria nuk është një e drejtë që fitohet njëherë e përgjithmonë; ajo duhet mbrojtur, forcuar dhe ushtruar çdo ditë.

Shkreli e sheh demokracinë jo si një sistem të përsosur, por si një proces që funksionon vetëm kur qytetarët nuk e braktisin. Ai paralajmëron për rrezikun që sjell indiferenca, për ngurtësimin institucional dhe për krizën morale që shpesh e gërryen shoqërinë nga brenda. Në këtë kuptim, Demokracia nuk pret nuk është thjesht një libër politik, por një libër etik. Ai nuk i drejtohet vetëm politikanëve, por çdo qytetari që beson se vendi i tij meriton më shumë se një fasadë pluralizmi.

Stili i Frank Shkrelit është i matur dhe i kthjellët. Ai nuk ngutet në përfundime, por ndërton argumentin me kujdes, me një qartësi që rrallë gjendet në publicistikën moderne. Shkrimet e tij mbartin elegancën e fjalës së përpunuar, por edhe një ndershmëri të çiltër që buron nga përvoja. Ai nuk flet si ideolog, por si qytetar. Nuk predikon, por nxit reflektim. Dhe pikërisht ky është sekreti i ndikimit të tij. Në çdo faqe, lexuesi ndien se Shkreli nuk shkruan për të bindur, por për të zgjuar ndërgjegjen. Ai e trajton lexuesin si bashkëbisedues, jo si ndjekës. Kjo e bën veprën e tij të ndershme dhe njerëzore. Në një mjedis ku diskursi publik shpesh bie në vulgaritet apo retorikë boshe, shkrimi i Shkrelit është një frymëmarrje intelektuale: ai kujton se gazetaria është edhe një formë edukimi, një mision moral, një detyrë ndaj së vërtetës.

Një nga meritat më të mëdha të Shkrelit është mënyra se si ai e trajton demokracinë jo thjesht si sistem politik, por si kulturë qytetare. Për të, demokracia nuk përkufizohet nga zgjedhjet, por nga vetë mënyra se si një shoqëri sillet me të vërtetën, me përgjegjësinë dhe me ligjin. Ai beson se nuk mund të ketë institucione të forta pa qytetarë të ndershëm, e as liri të qëndrueshme pa moral publik. Në këtë kontekst, libri i tij është një ftesë për vetë-analizë kombëtare: një thirrje për të parë në pasqyrë dhe për të pyetur veten jo çfarë na mungon, por çfarë nuk bëjmë.

Në shumë shkrime të tij, Shkreli përdor përvojën amerikane si pikë krahasimi — jo për ta idealizuar, por për të treguar se demokracia nuk është dhuratë, por rezultat i një pune të përditshme, i një përkushtimi të pandërprerë ndaj ligjit dhe institucioneve. Përmes kësaj qasjeje, ai e vendos debatin shqiptar në një kontekst universal: lufta për liri dhe drejtësi është e njëjtë kudo, ndonëse veshur me ngjyrat e kohës dhe vendit.

Në të gjitha veprat e tij, Shkreli ruan një standard të lartë profesional, të mbështetur në tri shtylla: ndershmërinë, respektin dhe përgjegjësinë. Ai është ndër ata gazetarë që nuk ka pranuar kurrë kompromis me të vërtetën, as me përfitimin personal. Në karrierën e tij, nuk ka ndjekur asnjë grupim politik, asnjë interes, përveç atij të lexuesit dhe të publikut. Kjo e ka bërë figurën e tij të besueshme dhe të respektuar, madje edhe nga ata që nuk ndajnë të njëjtat qëndrime. Ndaj, gazetaria e Shkrelit është një gazetari që kërkon lartësi, jo sensacion. Ai beson se fjala duhet të ngrejë njeriun, jo ta ulë. Në këtë kuptim, ai është vazhdues i një tradite të mirëfilltë të mendimit kritik shqiptar, që shkon nga Faik Konica te Sami Repishti, nga Ernest Koliqi te Martin Camaj — një linjë mendimtarësh që kanë parë fjalën si përgjegjësi morale, jo si mjet pushteti.

Sot, kur politika shpesh ndërhyn në çdo hapësirë të jetës publike dhe kur gazetaria shpesh e humb funksionin e saj kritik, figura e Frank Shkrelit mbetet e nevojshme. Ajo na kujton se gazetari i vërtetë nuk është ai që ndjek ngjarjen, por ai që e kupton atë. Shkreli e ka bërë këtë gjithmonë: ka parë më tej se lajmi i ditës, ka kërkuar kuptimin pas fakteve, ka shënjuar prirjet dhe rreziqet që të tjerët shpesh i shpërfillin. Por mbi të gjitha, ai ka ruajtur shpresën. Edhe kur kritikon, ai nuk bie në pesimizëm. Edhe kur denoncon, nuk mohon mundësinë e përmirësimit. Në çdo analizë të tij ndien se beson ende te njeriu, te shoqëria, te forca e fjalës. Kjo e bën librin Demokracia nuk pret një vepër optimiste, pavarësisht kritikës së ashpër që përmban. Në fund të fundit, ajo është një thirrje për dashuri ndaj vendit — jo në kuptimin sentimental, por në atë etik: dashuri si përgjegjësi.

Nëse gazetaria shqiptare e së nesërmes kërkon modele, ajo i gjen te njerëz si Frank Shkreli. Ai përfaqëson tipin e gazetarit që e di se profesioni i tij është më shumë se një zanat — është një shërbim publik. Ai na kujton se roli i gazetarit nuk është të mbajë anë, por të mbrojë të drejtën e secilit për të ditur. Në këtë kuptim, puna e tij është shkollë për brezat e rinj: një kujtesë se etika dhe profesionalizmi nuk dalin kurrë nga moda. Kështu libri Demokracia nuk pret është, në thelb, një manual për përgjegjësinë qytetare. Ai na kujton se demokracia nuk ecën vetë, se ajo kërkon njerëz që ta mbajnë gjallë me vepra, me fjalë, me kurajë. Dhe në këtë udhëtim të gjatë, zëri i Frank Shkrelit mbetet një busull që tregon gjithmonë drejtimin e duhur: drejt lirisë, drejt dinjitetit, drejt së vërtetës.

Në horizontin shpesh të mjegullt të fjalës publike shqiptare, Frank Shkreli është një dritë që nuk shuhet. Ai nuk është vetëm dëshmitar i kohës së vet, por edhe pjesëmarrës aktiv në ndërtimin moral të shoqërisë. Veprat e tij janë një thirrje për të mos pritur — sepse siç na kujton vetë titulli i librit të tij, demokracia nuk pret. Ajo kërkon që secili prej nesh të marrë pjesë, të flasë, të kundërshtojë, të ndërtojë. Kërkon guximin për të mos heshtur, për të mos u pajtuar me padrejtësinë, për të mos e lënë lirinë të shkojë dëm.

Frank Shkreli e ka bërë këtë gjithë jetën e tij: me penë, me zë, me bindje. Dhe për këtë arsye, emri i tij nuk do të mbetet thjesht në faqet e gazetave, por në kujtesën e një kombi që ende kërkon të mësojë se si të jetojë me dinjitet në liri.

             Tre vëllimet (I, II, III) Demokracia nuk pret të autorit Frank Shkreli

                                       Prof. Dr. Gjekë Marinaj, djathas

https://diasporashqiptare.al

Një intervistë ekskluzive dhënë për Central Europe Report themeluesja dhe kryeredaktorja e Gazetës Diaspora Shqiptare, Yllka Lezo analizon mobilizimin e komuniteteve shqiptare në përgjigje të procedurave gjyqësore në Dhomat Speciale të Kosovës në Hagë dhe mesazhet që ata dëshirojnë t’i transmetojnë institucioneve ndërkombëtare.

Intervista e plotë:

Julian Müller: Çfarë mesazhi synojnë të përcjellin organizatorët për institucionet ndërkombëtare përmes këtyre protestave?

Yllka Lezo: Mesazhi kryesor i drejtuar institucioneve ndërkombëtare është një thirrje për drejtësi, ekuilibër dhe saktësi historike. Organizatorët nuk po refuzojnë konceptin e drejtësisë në vetvete, por po vënë në pikëpyetje një qasje gjyqësore që e perceptojnë si selektive dhe të politizuar. Përmes protestave paqësore, ata synojnë të kujtojnë aktorët ndërkombëtarë se Ushtria Çlirimtare e Kosovës ka lindur në një kontekst të shtypjes dhe lufte, dhe se kjo realitet historik nuk mund të ndahet nga asnjë vlerësim ligjor. Mesazhi është i qartë: drejtësia duhet të jetë e paanshme dhe nuk duhet të kriminalizojë një lëvizje të tërë çlirimtare.

Julian Müller: Si e vlerësojnë pjesëmarrësit drejtësinë e procesit gjyqësor që po zhvillohet aktualisht në Hagë?

Yllka Lezo: Shumë pjesëmarrës shprehin shqetësim lidhur me pabarazinë e perceptuar të procesit gjyqësor. Sipas tyre, procedurat në Dhomat Speciale të Kosovës mbështeten shumë në tregime të kontestuara, duke përfshirë akuza që burojnë nga raporte që kurrë nuk janë provuar përfundimisht. Klasifikimi i UÇK-së si “sipërmarrje kriminale e përbashkët” shihet si veçanërisht shqetësues, pasi rrezikon të kthejë përgjegjësinë individuale në faj kolektiv. Ky perceptim ka krijuar një ndjenjë të gjerë mosbesimi ndaj Gjykatës dhe aftësisë së saj për të ofruar drejtësi vërtet të paanshme.

Julian Müller: Çfarë roli luajnë protestat rajonale dhe ato të diasporës në ndërgjegjësimin publik për këtë çështje?

Yllka Lezo: Protestat rajonale dhe ato të diasporës luajnë një rol kyç në ndërkombëtarizimin e debatit. Ato synojnë që shqetësimet rreth procedurave në Hagë të mos kufizohen vetëm në Kosovë, por të vihen në dukje për audienca në të gjithë Europën dhe më gjerë. Për komunitetet e diasporës, këto protesta kanë gjithashtu për qëllim mbrojtjen e kujtesës historike, dinjitetit dhe identitetit kolektiv.

Ne kemi parë më parë fuqinë dhe ndikimin e diasporës shqiptare në avancimin e kauzave kombëtare. Një shembull i qartë është njohja ndërkombëtare e shtetit të pavarur të Kosovës, ku angazhimi i diasporës luajti një rol të rëndësishëm dhe në mos vendimtar përmes advokimit, lobimit dhe dukshmërisë së qëndrueshme publike. Në këtë kontekst, mobilizimi aktual i diasporës pasqyron një vazhdimësi të këtij angazhimi qytetar — duke kërkuar të formësojë opinionin publik, narrativat mediatike dhe, në fund, ndërgjegjësimin e institucioneve ndërkombëtare.

Përmes mobilizimit paqësor në qytete si Shkupi, Tirana dhe në të ardhmen ndoshta në kryeqytetet e tjera evropiane, protestuesit synojnë të konfirmojnë se kjo çështje ka rëndësi më të gjerë rajonale dhe historike, duke shkuar përtej sallës së gjyqit dhe duke prekur fushën e përgjegjësisë kolektive dhe llogaridhënies ndërkombëtare.

Julian Müller: Si përgjigjen organizatorët ndaj kritikave për natyrën politike të këtyre demonstratave?

Yllka Lezo: Organizatorët refuzojnë idenë se këto protesta janë partiake ose të motivuara politikisht. Në vend të kësaj, ata i paraqesin ato si veprime qytetare dhe morale, të rrënjosura në kujtesën kolektive dhe dinjitet. Ndërsa çështja natyrisht ka një peshë politike, demonstratat paraqiten si përgjigje ndaj perceptimit të padrejtësisë, jo si përpjekje për të ndikuar në pavarësinë gjyqësore. Nga kjo perspektivë, protesta paqësore shihet si një e drejtë demokratike dhe një mënyrë e ligjshme për të shprehur shqetësim.

Julian Müller: A priten protesta ose veprime të koordinuara të tjera në javët e ardhshme?

Yllka Lezo: Sipas deklaratave publike të organizatorëve, është e mundur që protesta dhe veprime të tjera të koordinuara të ndodhin, si në rajon, ashtu edhe në diasporës. Këto veprime pritet të mbeten paqësore dhe të fokusohen në ndërgjegjësimin publik, jo në konfrontim. Vazhdimësia e këtyre demonstratave pasqyron një ndjenjë të qëndrueshme urgjence midis mbështetësve, të cilët besojnë se heshtja do të barazohej me bashkëpunim në atë që ata e konsiderojnë një padrejtësi në vazhdim.