Nga Rafael Floqi 

Ndërsa kombi ndalon për të respektuar Ditën e Veteranëve, është një moment për të reflektuar mbi sakrificat e jashtëzakonshme të bëra nga burrat dhe gratë që kanë shërbyer në Forcat e Armatosura të Shteteve të Bashkuara. Përtej barbekjuve dhe paradave, përtej dekorimeve. Me ngjyrat  të kuqe, të bardhë dhe blu, qëndron një mirënjohje e thellë për ata që kanë kushtuar jetën e tyre për të mbrojtur parimet mbi të cilat është ndërtuar kombi ynë amerikan.

Dita e Veteranëve nuk është thjesht një ditë pushimi nga puna apo shkolla; është një ditë për të njohur guximin, përkushtimin dhe sakrificat e miliona njerëzve që kanë veshur uniformën amerikane. Është një mundësi për të shprehur vlerësimin tonë të përzemërt për individët që kanë qëndruar në rrugën e vështirësive  për të mbrojtur liritë që ne i duam.

Me afrimin e Ditës së Veteranëve, unë reflektoj mbi guximin dhe sakrificën e pamatshme të shfaqur nga ushtarakët tanë. I urti G.K. Chesterton dikur tha: “Guximi është pothuajse një kontradiktë në terma. Do të thotë një dëshirë e fortë për të jetuar, duke marrë formën e gatishmërisë për të vdekur.”

Duhet një individ i jashtëzakonshëm që të lërë komoditetin e shtëpisë, për të shërbyer në ushtri, duke mishëruar trimërinë dhe vetëmohimin e shfrenuar. Veteranët janë heronj që meritojnë mirënjohjen tonë më të thellë.

Veteranët e kuptojnë lidhjen unike dhe ‘esprit de corps’ që rrënjos shërbimi ushtarak. Kalimi nga role shumë intensive, shpesh stresuese, në jetën civile mund të jetë i frikshëm. Shumë veteranë përballen me plagët e luftës, të dukshme dhe të padukshme. Si komunitet, është detyra jonë kolektive të sigurojmë që ata të marrin mbështetjen dhe kujdesin që meritojnë.

Historitë e veteranëve tanë janë po aq të ndryshme sa edhe kombi të cilit i kanë shërbyer. Nga fushat e betejës së Luftës së Dytë Botërore deri në shkretëtirat e Irakut dhe malet e Afganistanit, udhëtimi i secilit veteran karakterizohet nga një ndjenjë e thellë e detyrës dhe një dashuri për vendin e tyre. Është ky vetëmohim që ne nderojmë në Ditën e Veteranëve – një gatishmëri për ta vënë vendin mbi veten, për të përballuar fatkeqësitë me vendosmëri të palëkundur dhe për të mbrojtur vlerat që e bëjnë Amerikën një fener shprese për botën.

Në një botë që shpesh duket e ndarë, Dita e Veteranëve shërben si një kujtesë e fuqisë unifikuese të shërbimit. Veteranët vijnë nga të gjitha sferat e jetës, që përfaqësojnë rrugën e pasur të kombit tonë. Ata janë burra e gra, të rinj e të moshuar, nga etni, fe dhe prejardhje të ndryshme. Lidhja e tyre e përbashkët është një përvojë e përbashkët shërbimi, sakrifice dhe përkushtimi ndaj një kauze më të madhe se ata.

Ndërsa shprehim mirënjohjen tonë, është thelbësore të pranojmë se udhëtimi nuk përfundon kur uniforma del në pension. Shumë veteranë përballen me sfida ndërsa kalojnë në jetën civile, duke filluar nga lëndimet fizike dhe çështjet e shëndetit mendor deri te vështirësitë në gjetjen e punësimit kuptimplotë. Mbështetja e veteranëve tanë shkon përtej një “faleminderit” të thjeshtë – përfshin sigurimin që ata të kenë burimet dhe ndihmën e nevojshme për t’u riintegruar me sukses në shoqëri.

Në përkujtimin e Ditës së Veteranëve, le të reflektojmë edhe për përgjegjësinë që ndajmë si komb për t’u kujdesur për ata që kanë mbajtur barrën e luftës. Kjo do të thotë jo vetëm ofrimi i shërbimeve të aksesueshme të kujdesit shëndetësor dhe shëndetit mendor, por edhe krijimi i mundësive të punësimit, mbështetjes arsimore dhe një komuniteti që kupton dhe vlerëson sfidat unike me të cilat përballen veteranët.

Përballë dallimeve politike dhe ndarjeve shoqërore, Dita e Veteranëve ofron një moment uniteti. Është një ditë për të lënë mënjanë mosmarrëveshjet tona dhe për t’u bashkuar si një komb për të nderuar ata që kanë mbrojtur parimet mbi të cilat u themelua Amerika. Sipas fjalëve të Presidentit John F. Kennedy, “Ndërsa shprehim mirënjohjen tonë, nuk duhet të harrojmë kurrë se vlerësimi më i lartë nuk është të thuash fjalë, por të jetosh sipas tyre”.

Pra, ndërsa ngremë flamujt tanë dhe marrim pjesë në ceremoni, le ta bëjmë këtë me një kuptim të thellë të sakrificave të bëra nga veteranët tanë. Le t’i nderojmë jo vetëm me fjalë falënderimi, por me veprime që tregojnë përkushtimin tonë ndaj idealeve për të cilat ata kanë luftuar. Ndërsa festojmë Ditën e Veteranëve, le të jetë një katalizator për një ndjenjë të ripërtërirë uniteti, mirënjohjeje dhe një angazhimi kolektiv për të mbështetur ata që kanë shërbyer me nder dhe dallim.

Kjo dëshirë e madhe e emigrantëve shqiptarë për të kontribuar në Luftën e Parë Botërore nën flamurin e SHBA u realizua kur Qeveria Amerikane beri regjistrimin e atyre që ishin të afte për luftë. Në këtë mobilizim, u regjistruan rreth 4.800 shqiptarë, ndërsa numri i përgjithshëm i të mobilizuarve ishte 24 milion. Për çdo person, u plotësuan kartelat individuale ku shënohej numri i kartelës, data e mobilizimit, emri, mbiemri, viti i lindjes, vendi i lindjes, vendi i banimit dhe të tjera të dhëna. Gjithsej 4.793 vete. kur Fan Noli afro 80 vjet më parë mbante një fjalim përpara emigrantëve shqiptarë që inkuadroheshin si rekrutë në ushtrinë amerikane, ai tha në praninë e gazetarëve: “Ne, shqiptarët, i kemi një borxh të madh Amerikës, sepse na ndihmoi në dhënien e Pavarësisë”. Dhe duket se nga fjalët e Fan Nolit shumë shqiptarë jo vetëm u inkuadruan në radhët e ushtrisë amerikane, por madje dhanë edhe jetën për të. 

Tani publikohen emrat dhe historitë e 14 ushtarakëve më të famshëm shqiptarë që u inkuadruan dhe luftuan në ushtrinë amerikane. 14 ushtarakët shqiptarë kanë qenë pjesë e ushtrisë amerikane në të dy luftërat botërore madje dy prej tyre ishin pjesë e kësaj ushtrie edhe gjatë luftës në Irak ku humbën edhe jetën. Sotir Noke, është ndoshta një nga ushtarakët e parë shqiptarë që është inkuadruar në ushtrinë amerikane.  

Ai ishte pjesë e kësaj ushtrie gjatë Luftës së Parë Botërore dhe mori pjesë rregullisht në luftimet që bëri ushtria amerikane në Francë. 11 nga ushtarakët shqiptarë që kanë shërbyer në ushtrinë amerikanë qenë pjesë e saj gjatë konfliktit më të madh ushtarak në historinë e njerëzimit. Por në numrin e madh të ushtarëve amerikanë të rënë në luftë nuk mungojnë edhe shqiptarët. 

Jorgji Josifi, ishte pjesëtarë i aviacionit amerikan gjatë Luftës së Dytë Botërore.  Van Sotir Christo është përfaqësuesi më tipik i plejadës së emigrantëve shqiptarë që patën sukses në SHBA. Një shkrimtar për nga zanati, Christo, i ikur nga Korça që një vjeç, arriti të shërbejë në Luftën e Dytë Botërore me gradën “petty officer” në një aeroplanmbajtëse. Por grada më e lartë në karrierën e tij jo ushtarake ishte ajo e vitit 1990, kur senatori aktual dhe ish-kandidati për president John Kerri e propozoi për ambasador të SHBA-së në Shqipëri. Por Christo nuk arriti të fitojë votat në Kongres kundrejt William Rajerson. Christo njihet si një nga figurat më interesante të botës intelektuale shqiptare në SHBA dhe një mik i afërt i Fan Nolit.  Shqiptaro-amerikani Spiro Kosta u bë pjesë e ushtrisë amerikane gjatë Luftës së Dytë Botërore menjëherë pas futjes së saj në luftë.  Llambi Qiriazi, i lindur në një fshat të Kolonjës, ai emigroi drejt SHBA-së në moshë fare të re. Në vitin 1943 ai u regjistrua në radhët e ushtrisë amerikane së bashku me disa të afërm të tij. Ai mori pjesë në shumë luftime të ushtrisë amerikane në Evropë ku mori edhe medalje nderi.  lazar Papen kishte emigruar në SHBA që në moshën 12-vjeçare. I shkolluar në kolegjet ushtarake amerikane, ai mbante gradën kolonel.  Spiro Koço, ishte një nga shqiptarët e shumtë që u mobilizua në radhët e ushtrisë amerikane gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ai kishte emigruar në SHBA që në moshë shumë të vogël. në vitin 1942 ai futet në rradhët e ushtrisë amerikane dhe mori pjesë në shumë luftime në disa fronte.  James Pashko kishte lindur në SHBA nga prindër shqiptarë, të cilët kishin emigruar në SHBA në vitet ’20. ai u mobilizua në radhët e ushtrisë amerikane menjëherë pas futjes në luftë në vitin 1942. Ai kishte qenë pjesë e ushtrisë amerikane gjatë luftimeve të tyre me trupat gjermane në Gjermani. Ervin Dervishi

Ervin Dervishi është edhe shqiptari i parë që u vra në Irak në gusht të vitit 2004, jo si pjesë e formacionit ushtarak shqiptar që ndodhet në Irak, por si pjesë e trupave amerikane. I emigruar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në vitin 1999 së bashku me familjen e tij ai do regjistrohej vetëm pak kohë më vonë trupat ushtarake amerikane. Ai u vra gjatë një prite nga forcat terroriste irakiane.

Lindi në vitin 1983, në Lezhë dhe në Shqipëri. Në vitin 1997 Gentiani bashkë me familjen e tij emigroi në SHBA. Pas zhvendosjes në SHBA, Gentiani ndoqi në Warren shkollën e mesme Warren Woods Tower High School. Në prill të 2002-shit përfundon Shkollën e Këmbësorisë dhe më pas u regjistrua në marinën ushtarake të SHBA-së dhe u bë pjesë e në luftimet për çlirimin e Irakut. Në nëntor të vitit 2004 ai gjen vdekjen nga një sulm i rebelëve irakianë.

Ne kete dite te Veteraneve ne nderojmë njerëzit e guximshëm në forcat tona të armatosura, të cilët na tregojnë kuptimin e udhëheqjes shërbëtore në mbrojtjen e lirisë sonë brenda dhe jashtë vendit. 

Bashkohuni me ne për të nderuar 16.5 milionë veteranët amerikanë dhe shqiptaro -amerikane mes nesh duke marrë pjesë aktive në parada dhe ceremoni lokale këtë te shtunë. 

Në mbyllje, falënderoj të gjithë veteranët, të kaluar dhe të sotëm. Trimëria juaj shërben si një fener shprese. Zoti i bekoftë veteranët tanë, amerikane shqiptaro amerikane dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Bledi Filipi/

Formula e Pagëzimit (1462). Dokumenti më i vjetër i shkrimit shqip, që njohim deri sot. Është një fjali e shkurtër shqip (Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit) në mes të një shkrimi latinisht, një letër qarkore e kryepeshkopit të Durrësit, Pal Engjëllit, bashkëpunëtorit të ngushtë të Skënderbeut. Është një formulë që duhej të përdornin familjet për të pagëzuar fëmijët e tyre të porsalindur, kur nuk mund ti çonin në kishë. Formula është shkruar në dialektin e Veriut dhe me alfabet latin, i afërt me atë që ka përdorur Buzuku në veprën e tij. Dorëshkrimi latinisht me Formulën e pagëzimit u gjet në Bibliotekën Laurenziana të Firences nga historiani rumun Nikolla Jorga dhe u botua prej tij më 1915. ( Mahir Domi, 1975:25)

FORMULA E PAGEZIMIT – dokumenti parë shqip i 8 nëntorit 1462 shkruar nga imzot Pal Engjëlli.

Sot bie 561 vjetori i dokumentit më të hershëm të gjuhës shqipe, “Formulës së Pagëzimit” që ka datën e 8 nëntorit të vitit 1462, shkruar nga kryeipeshkvi i Durrësit imzot Pal Engjëlli.

Më 8 nëntor, kujtojmë datën e shkrimit të dokumentit kishtar të kryeipeshkvit të Durrësit, imzot Pal Engjëllit, në gjuhën kishtare të kohës, latinisht, në të cilin gjendet në gjuhën shqipe “FORMULA E PAGEZIMIT”, që deri më sot konsiderohet si dokumenti i parë shqip që njihet, e që mbanë datën e 8 nëntorit të vitit 1462. Pra, sot bie 561 vjetori i dokumentit më të hershëm të gjuhës shqipe.

Dokumenti i kryeipeshkvit shqiptar imzot Pal Engjëllit, mik, këshilltar e bashkëpunëtor i afërt i Gjergj Kastriotit, Skënderbeut, ruhet në bibliotekën Laurentiane të Firencës dhe për herë të parë është gjetur nga historiani rumun Nicolae Jorga më 1915. (Shuteriqi,1976:12)

Dokumenti është fryt i vizitës baritore që kryeipeshkvi shqiptar imzot Pal Engjëlli bëri si bari e udhëheqës shpirtëror i grigjës së Zotit, nëpër Kishat famullitare dhe viset e kryedioqezës së Durrësit.

Në mbarim të kësaj vizite imzot Pal Engjëlli paraqet pasqyrën e gjendjes së organizimit të Kishës, situatën e vështirë të banorëve e besimtarëve, problemet e mëdha ekonomike e rreziqet që i kanoseshin aso kohe popullsisë dhe duke u lënë porosi, në rend të parë priftërinjve por edhe besimtarëve (banorëve) të pagëzonin foshnjat në rast të rrezikut të vdekjes me fjalët e Formulës së ritualit kishtar të Sakramentit te Pagëzimit.

“Unë po të pagëzoj në emër të Atit, e të Birit e të Shpirtit Shenjt”.

Së fundi në këtë dokument imzot Pal Engjëlli u kërkon Eprorëve të Kishës së Romës, Selisë së Shenjtë, të ndihmojnë popullsinë e varfër e të vuajtur të këtyre viseve. Dokumenti më i vjetër që e kemi shqip, pra, i përket kohës së Skënderbeut. Formula e Pagëzimit është një frazë shqip në mesin e një shkrimi latinisht prej 37 faqesh, shkruar nga argjipeshkvi i njohur i Durrësit, imzot Pal Engjëlli (1416-1469).

Photo: vaticannews.va

Gëzuar pensionin Dr. Elez Biberaj!

Së bashku me Qemalin dhe gjithë nxënësit e Shkollave Shqipe “Alba Life” kemi kënaqësinë t’ju urojmë në daljen në pension nga Zëri i Amerikës, një ndër mediet më prestigjioze në botë. Ju me majën e penës brilante vutë një jetë të tërë gati një gjysmë shekulli në shërbim të së vërtetës, u bëtë frymëzues për miliona shqiptarë që vuanin nën diktaturë duke sjellë dhe ju mësuar parimet e demokracisë amerikane.
Ne i besuam zërit tuaj të kthjellët që sillte këngën e Lirisë nga tempulli i demokracisë botërore dhe vazhdojmë t’i besojmë akoma, sepse mjergullat ende mbulojnë një pjesë të mirë të qiellit… Me zërin e së vërtetës ju arritët të fitonit “qeverisnit” zemrat e shqiptarëve të cilët mezi prisnin t’ju dëgjonin në radiot e tyre pranë apartamenteve të vogla. Dhe ashtu sic thotë Oscar Wilde ju e arritët si:
“In America, the president reigns for four years, and journalism governs forever and ever.” –
Ju e keni fituar besimin dhe ky është misioni më i lartë i një gazetari NJERI!
Jetë të gjatë dhe punë edhe më të vyera në kapitullin tjetër të jetës!
Kozeta dhe Qemal Zylo,
30 Tetor, 2023
New York

Austria kremtoi 26 Tetorin, Festën Kombëtare të saj.
Gjithë shqiptarët urojnë: Gëzuar 26 Tetori – Festën Kombëtare Austri!

Hazir MEHMETI, Vjenë

Historia

26 tetor 2023. Vjenë. Historia e popujve, me gjithë rezonimet e saj, tregon mbi ecjen shekujve të njerëzimit dhe progresin e tij. Njëra nga më të shquarat në kontinent, ishte historia e popullit austriak në veçanti dhe atij gjermano folës në përgjithësi. Nga kjo botë e thellë ngjarjesh e rezonimesh, pa dyshim, veçohet fuqishëm shekujve Dinastia Habsburge. Jo rastësisht, këtu personalitet të veçantë me rrënjë shqiptare e gjejnë vetën si pjesë brenda saj e njohur për drejtimin dhe sundimin e një pjese të madhe të Evropës. Pas Luftës së Parë Botërore në vitin 1918, Austria-Hungaria dhe aleatet e tyre e humbin luftën dhe kjo sjell shpërbërjen e Monarkisë duke qenë edhe fundi i sundimit të Dinastisë së Habsburgëve.

Republika e parë

Pas Luftës së Parë Botërore, dinastia Mbretërore e Habsburgëve e humbë pushtetin, por do mbetet akoma e fuqishme dhe shumë e vlerësuar nga masat qytetare në Austri. Në këto rrethana me 12 nëntor të vitit 1918 shpallet Austria shtet Republikë me Karl Renner- drejtues i qeverisës i saj. Emri zyrtar i Republikës së Austrisë u vendos të quhet Republika Gjermano-Austriake. Një vit më vonë aleatet fitues, me marrëveshje paqe, ia ndaluan Austrisë bashkimin me Gjermaninë dhe nga kjo detyrimisht rrjedh emri Republika e Austrisë. Që nga viti 1921, Austria ka nëntë Njësi Federale me Vjenën kryeqytet dhe vet Vjena një njësi federale (Bundesland). Republika e Austrisë pati disa kriza të mëdha ndër të cilat ajo e vitit 1929 ku papunësia dhe problemet sociale ishin të madha. Këtë krizë e shfrytëzuan forcat social kristiane të kancelarit austriak Egelbert Dollfuß në vitin 1933 i cili e shpërbën së funksionari Parlamentin duke vendosur regjim autoritar dhe duke marr kontrollin qeverisës pa zgjedhje parlamentare. Kështu gradualisht kriza thellohet dhe në vitin 1934 vjen deri te lufta qytetare mes regjimit i mbështetur nga policia e shtetit kurse ana tjetër Partia Socialdemokrate e përkrahur nga policia e saj, të cilën luftë e fiton regjimi me forcën e policisë dhe ushtrisë. Pas kësaj pason tentim puçi nga Nacional socialistët ku vritet Kancelari i Shtetit.
Në vitin 1938 Republika e Austrisë nën drejtimin e Kurt Schuschnigg do bëhet pjesë e Gjermanisë nacional-socialiste nën trusnin e Adof Hitlerit edhe pse ishte e ndaluar sipas marrëveshjes me aleatët fitues të Luftës së Parë Botërore. Pakënaqësia e popullsisë, zhgënjimi i saj ishte e madhe në këto rrethana ku papunësia, pasiguria dhe inflacioni ishin të mëdha. Kjo situatë shfrytëzohet nga Hitler i cili në mars urdhëron marshimin e ushtrisë së tij drejtë Austrisë. Kjo do të ketë për pasojë zhdukjen e grupeve etnike në mënyrë të organizuar dhe permanente: hebrenj, rom etj të cilët dërgohen në kampin famëkeq Mauthausen ku do mbyten rreth dyqind mijë njerëz barbarisht. Republika e Austrisë në këtë kohë nuk ekziston fare dhe vendi do njihet formalisht vetëm si Ostmark. Rreth 1,2 milion austriak ishin pjesë e armatës gjermane.

Republika e dytë

Fituesit e Luftës së Dytë Botërore: SHBA, Britania, Franca dhe Bashkimi Sovjetik vendosin që Austria të jetë një shtet në vete. Gradualisht u krijuan rrethanat për ndryshime dhe në prill të vitit 1945 Karl Renner zgjidhet kancelar i regjimit provizor deri në nëntor kur do mbahen zgjedhjet demokratike parlamentare në Republikën e Dytë të Austrisë. Deri në vitin 1955 fjalën e fundit për rrjedhat e përgjithshme në Austri e kanë aleatet fitues, kur përfundimisht edhe largohen nga vendi. Tani Austria përsëri është shtet i pavarur plotësisht. Në rindërtimin e vendit të shkatërruar rol vendimtar do të ketë SHBA me planin e njohur “Plani Marshal”, një mbështetje e fuqishme financiare, por krahas kësaj shumë ushtarë amerikan do ndihmojnë fuqishëm ndërtimin e vendit të shkatërruar dhe ndërtimin e kapaciteteve prodhuese. Në këto raporte lidhje me aleatet fitues rol me rëndësi luajtën kancelari i atëhershëm i Austrisë Juliuss Raab dhe Leopold Figl, ministër i punëve të jashtme.

Modernizimi

Vitet 1950-1970 karakterizohen me lëvizje të njerëzve në drejtim të qyteteve dhe ardhje të fuqisë punëtore nga jashtë. Vendi shënon ngritje të lartë të industrisë moderne falë reformave të gjithanshme të qeverisjes ku dallohet veçanërisht Kancelari i Austrisë Bruno Kreisky.
Në Austri vazhduan reformat gjithanshëm: në politikën e dëmshpërblimit, punësimit, pensionimit, lëvizjes, sigurimit, arsimimit, mbrojtjes. Pozita strategjike në mes të Europës dhe politika jashtë aleancave ushtarake Perëndim (NATO) dhe Lindje (Traktati i Varshavës), e bënë Austrinë një vend me peshë në marrëdhëniet ndërkombëtare. Si anëtare e plotë e Bashkimit Europian, Austria bëhet në vitin 1995. Sot Austria me zhvillimin e saj, kualitetin e jetës së banorëve të saj, renditet në shtet më të pasura të botës. Ka vite që nuk njeh papunësie e inflacion fal reformave të vazhdueshme në qeverisjen e vendit. Çdo vit në Austri qarkullojnë rreth 270 miliard Euro. Si rezultat i lëvizjeve migruese në Austri sot jetojnë 1, 4 milion banorë me origjinë tjetër nga 8,5 milion banorë sa ka vendi. Prej tyre në Austri jetojnë rreth shtatëdhjetë mijë qytetar me origjinë shqiptare nga të gjitha trevat etnike shqiptare.

Shqiptarët

Raportet mes shqiptarëve dhe austriakëve janë shekullore ku veçohen shumë personalitete historike në ngritjen e bashkëpunimit anasjelltas deri në kuptimin e aleatëve. Nga austriakët me rrënjë shqiptare janë të njohur Gjergj Basta dhe Karl Gega. Në lëmine e kulturës dha artit është i njohur Aleksandër Mosiu (Alexander Moissi). Këto figura madhore cilësohen si ura lidhëse mes dy kombeve. Kjo lidhje pozitive u shpreh në udhëkryqet më të vështira të kombit shqiptar për jetë a zhdukje në kohën e Luftërave Ballkanik dhe pas tyre. Orekset gllabërues të fqinjëve armiq kërkonin vdekjen e shqiptarëve duke i pushtuar ata dhe vetëm falë mbështetjes që i dha Austo-Hungaria lëvizjes shqiptare të mbetur nga lufta kundër omanëve të mundur dhe fqinjëve armiq e tinëzarë, arriti të realizohet shpallja e pavarësisë së Shqipërisë në një territor pëllëmbë dore nga ajo që realisht ishte nga trojet etnike respektivisht nga Pashallëqet Shqiptare nën sundimin osman.
Interesat strategjike në Gadishullin Ilirik, tani kërkonin faktorizimin e shqiptarëve krahas kombeve tjera. Nga raportet e tyre rrodhi historia e jetësimit të shtetit të ri shqiptar pas pesë shekujve, nga koha e Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Ky burrështetasi dhe luftëtar i pamposhtur, mbrojti civilizimin evropian nga gjysmëhëna e verdhë turke më shumë se gjithë kombet tjera në Europë. Nami i tij ishte brumosur si vlerë kombëtare shqiptare në vepra arti, kulture e historie të krijuesve më në zë në kontinent. Nuk janë të rastësishme vërtetësitë shkencore të historianëve, gjuhëtarëve, etnologëve, arkeologëve austriak e gjerman rreth shqiptarëve dhe lashtësisë së tyre mileniumeve. Në universitet austriake ishin gjithmonë dyert e hapura për shqiptarët ku studiuan qindra student shqiptarë që në kohën e Monarkisë dhe Republikës së Parë të Austrisë, tani të njohur si figura historike kombëtare: Eçrem Çabej, Lasgush Poradeci, Asdreni, Aleks Buda, Hil Mosi, Gjergj Pekmezi, Jani Basho, Uran Butka, Hasan Ceka, Sokrat Dodbibaj, Krist Maloki, etj.
Figura politike austriake që mbështetën kombin shqiptarë në shekullin e Republikës së Austrisë pa dyshim janë: Bruno Kreisky, Alois Mock, Albert Rohan, Ulrike Lunacek. Ndihmat e gjithanshme të Austrisë për shqiptarët janë të shumta dhe shpeshherë përcaktuese në rrugëtimin drejtë lirisë dhe prosperitetit kombëtar. Austria me politikën e saj jashtë blloqeve ushtarake kishte një ndikim të madh në rrjedhjen e rrethanave politike në kuptimin pozitiv të zgjidhjes së konflikteve rajonale. Andaj nuk ishte i rastësishëm zgjedhja nga ky vend i Kurt Waldheim-it Sekretar i OKB-së prej vitit 1972 deri në vitin 1981. Bisedimeve të Vjenës mes kosovarëve dhe serbëve në vitin 2007 në të cilat nuk arrihet marrëveshje, por këto bisedime ishin përcaktuese e kursit drejtë pavarësisë së Kosovës së mbikëqyrur sipas planit të Martti Ahtisaarit. Këtu, pa dyshim, rol të rëndësishëm kishte diplomati austriak Albert Rohan si nënkryetar i Planit Ahtisari.
Aktualisht në Austri jetojnë rreth 80 mijë shqiptarë, shumica mërgatë e re. Janë të integruar mirë në jetën e vendit. Kanë shoqata e biznese të shumta dhe dallohen me sukseset e tyre. Në qendrat Universitare të Austrisë studiojnë student shqiptarë nga të gjitha viset shqiptare. Vetëm në Vjenë, si qendër studentore e njohur në botë, studiojnë rreth dymijë student shqiptarë, kryesisht në studime të larta. Në Austri mësohet gjuha shqipe si gjuhë amtare krahas gjuhëve tjera, nëse prindërit janë të interesuar. Aktualisht mësojnë vetëm 1600 nxënës, prej tridhjetë mijë sa ka në shkollat austriake. Tani shqiptarët janë të kyçur edhe në organet administrative vendore dhe në jetën politike. Vjena është pjesërisht seli e Kombeve të Bashkuara ku edhe shqiptarët janë të përfaqësuar përmes shtetit amë, Shqipërisë.

Ornela Radovicka 

Qëndra albanologjike mbi gjuhën dhe kulturën arbëreshe pranë bibliotekës A. Bellusci Frascineto\ Cosenza\ Kalbari /

Athinë, 28 shtator 2023 

Nisem nga stacioni metro  “Viktoria” i Athinës për të arritur në zonën Naztiotissa ku kisha lënë takim  me njërin prej arvanitasve të “Lidhjes së arvanitasve, Marko Bocari” krijur rreth viteve 1970,  Zotin Jorgo Mihas. Ishte një ditë me diell. Më duhet të kaloj rrerth 11 stacione që të arrijë në pikën e takimit. Mihas është  pjese e atyre arvanitasve  të rrethuar nga deti, dhe janë si ato sirena, ku herë pas here, mjafton një anije në det të hapur dhe ato dalin, të mahnisin sapo nisin e flasin atë gjuhë të lashtë sa vetë njerëzimi, ku  as pushtuesit, as i huaji, as poltika,as miq dhe armiq qofshin ata nuk arritën ti shuanin, dhe me gjithë  pengesat që hasën arrijnë të sillnin deri në ditët e sotme dëshmin që jemi vëllezër të të njejtit gjak. 

Këta  arvanitas  janë në kozmo, janë pranë Olimpit, janë në toponimet e hershme, janë pranë  krojeve të kristalta ku dimri ndonjëherë është i egër e vera zhuritëse, ata janë me këmbët në valët e detit, atje ku perëndesha e Herës  zbut bubullimat. Ata janë janë tek ato vashat e Epirti të bekuara si gjeraqina që mbathin kostumet e tyre të artë, apo  të mahnitura shoqërojnë me vështrimet e tyre  krenare vallen e Osman Takës. 

Në këto troje, nën qiell vetëtimat flokë kuqe firmosin mbi gurët e bardhë epitafet e shekujve me fjalët shqipe. 

Diku një pulëbardhë, pak më tutje e në thëllësi të maleve një shqiponjë që luan me rrezet e diellit lindor. 

Sot edhe pse në liqenin e akullt arbëror nuk ka jetë dhe ngjyrat janë mbuluar nga një bardhësi alabastre, nuk mund të fshehesh Diellin, e nuk mund të mashtrosh kodin e gjakut.  

Treni ndalon  dhe nisemi  në drejtim të  vendndodhjes së takimit që më la Z. Mihas. Isha  e shoqëruar nga një njohëse e botës arvanitase  Zhuljeta Zavalani dhe gjuhës greke e cila do të më ndihmonte për ndonjë paqartësi që mund të kishim. 

Takimi ishte rreth orës 11. Si zakonisht paraqaitem 10 minuta përpara, por nuk mendova se edhe nga krahu tjetër do të kishin po të njëjtën prioritet orarin.

Nuk bëjë as dy hapa dhe ulur ishte arvanitasi Jorgo Miha. 

Ai, ngrihet  butë butë në këmbë, ashtu si e kemi zakon ne shqiptarët duke venë dorën pranë zemrës dhe me një buzëqeshje ku mirësia dhe gëzimi shkrihen, na përqafon krahë hapur.

 Ulemi, pyesim njëri tjetrin se si jemi me shëndet, si janë familjarët  dhe  menjëherë më thotë: “Antonio Bellusci  si  është. Ai “Pafsania e Arvanitasve” ose më mirë të them ai është “Pafsania e arbërorëve të Greqisë”,siç i quan ai arvanitasit\ arbërorët e Greqisë. Edhe unë mendoj  se “Arvanitas” nuk është termi i duhur që na përket, sepse ky term na u dha si një term përçmues. 

Ne jem Arbërorë të Greqisë. 

Të paktën familja ime është  këtu që prej pesë shekujve. Ne nuk jem as vlleh, as turq, ne jemi autokton në këto troje. Kur isha i vogël kujoj që i gjith fshati im fliste  arvanitiki, gjuhën arbërore, edhe fshatrat përqark, miqtë e mi flisnin po të njëjtën gjuhë. 

Fatkeqësisht politika, nacionalizmi i sëmurë kanë penguar dhe deri kanë mohuar këtë popull 

Qeveria Greke deklaron se arbëroret-arvanitë nuk ekzistojnë, dhe ne  zyrtarisht në Greqi nuk njihemi. Nuk njihemi me kushtetutë dhe kur nuk njihesh me ligj nuk ka edhe si të mbrojë. E para e punës është të njihemi si popullsi  me të drejtën e gjuhës dhe  në pushtet. Nuk njihemi por egzistojmë, sepse egziston historia,toponimet e vjetra,  egzistojmë në folklor,në poezitë gojore lirike dhe epike. Priftërinjë nuk mbështesin çështjen e gjuhës arbërore, ata propagandonin që gjuha shqipe arvanitikia ishte gjuha e djallit.  

Deri nga vitet 1970 fëmijët, të rinjë, flasin në mënyrë shumë të qartë gjuhën arbërore\ shqipe.

Ndërgjegjësimi  për të krijuar  “Lidhjen Arvanitase” 1970

Kur shkuam nëpër universitete, pamë se pothuajse masa më e madhe e studentëve që vinin edhe nga fshatrat  për qark  njihnin arvanitikinë dhe flisnin arvanitikinë , dhe kështu filluam të kuptonim se sa e rëndësishme ishte gjuha jonë. 

Ata  që nuk janë autokton arvanitas ne i quajmë SKLIR, që do të thotë “skla”, “sklav” dhe emërtonim me këtë term popullsin greke jo arvanitase. 

Po ndërgjegjësoheshim për origjinën tonë. 

Në vitin 1970  një grup intelektualësh  me në krye inxhinierin Jorgo Maruga krijuan degën “ Lidhja e Arvanitasve”. Maruga ishte një arvanitas i denjë. Ai kishte i lindur në Patra, hulmtues i botës arvanitase i cili  ishte i interesuar për problemet historike dhe etnografike të popullit arvanitas. 

Mouruga  ishte aq i zoti sa jo vetëm fliste arvanitiki, por kishte mësuar në mënyre  autodidakt të shkruante  gjuhën standarte shqipe,si dhe ta fliste në mënyrën më të përsosur. 

Në vitin 1976  themelohet revista mujore“Dialogoi”, e cila dilte një herë në muaj. Jetëgjësia e saj ishtë vetëm 8 vjet. Maruga, shumë i ri rreth të  50 ndërron jetë në 1985 gjatë në operacioni apandesit. As vetë nuk dimë se si iku. 

Lidhja Arvanitase në vazhdim 

Në vitin 1980, me disa intelektualë të tjerë  vazhduam të çonim përpara“Lidhja Arvanitase”, dhe krijuam  shoqatën te cilën e emëruam“Marko Boçiari”. Organin e saj e titullum ”Besa”

Numëri i saj i parë u publikua  në 1983 në Athinë, ndërsa i fundit numëri 34 në vitin 1995. 

Kjo shoqëri u themelua nga unë (Inxhinieri dhe prof  Jorgo Mihas), Avokati Vangjeli Ljapi,  avokati Aristidhi Kollja, K.Kristou, J.Gerou e N.Souliotis. Shoqatën tonë arbërore e mbështesnin edhe historianin arbëror Kosta Biris, mjeku shkencor Jorgo Haxhisotiriou, si dhe, Gjona Paidousi,  Jani Gjikas,Maria Mihail Dede etje.

Ishin vite optimizmi, ku filluam të ndërgjegjësoheshim. Të mbanim lidhje me Shqipërinë deri deiku dhe me vëllezërit arbëresh  nëpërmjet Prof At Antonio Belluscit me revesitën e tij “Lidhja” dhe u krijuan ura midis Arvanitasve dhe Arbërshëve. Ishim faqet e të njëjtit libër siç shkruar Prof A, Bellusci në librin e tij Kërkime në Helladë.  

Gjithmonë kërkuam  që problemet tona ti nxirrnim në pahë, po ashtu edhe prioritetet tona.

Sipas një rendi ato i rradhitëm kështu: 

• Ti kërkojmë qeverisë Greke që ne arvanitasit  të njihemi si popull me kushtetutë.

Ndërsa puna jonë konsiston në sensibilizimin e popullit arvanitase në: 

Mos të fshehim, origjinën dhe gjuhën.

Të njohim historinë tonë.

Të mbledhim material të folklorit tonë.

Të mësohet gjuha shqipe dhe të publikohen sa më shumë libra. 

Konfermojme  se shqiptarët janë mëse dy milionë njerëz. Të gjithë këta arbërorë kanë  ndërgjegjen shqiptare, edhe pse fatkeqësisht shumë kanë humbur gjuhën  e janë shpërndarë në Athinë, në Patra, në Selanik.

 T-iu heqësh arbërorve të drejtën për të mësuar gjuhën  është  krimi më i madh që i bëhet demokracisë. Në shoqaten tonë Arbërorët e Greqisë kërkojmë që të organizohen mësime të gjuhë shqipe për të mëdhenjë e për të vegjël. 

Pse të vazhdojmë të jemi të padukshëm edhe sot në 2023 kur flitet shumë për demokracinë dhe mbi të gjithë për një Greqi ku lindi demokracia, ku ne që jemi autokton e ndihemi të padukshëm? 

Çfarë kërkon Europa sot  prej atyre vendeve të cilat kërkojnë të bëhen pjese  e saj? Konkretisht, pyes çfarë i kërkon Europa prej Shqipërisë që ajo të bëhet pjesë e BE? Kushtet themelore të saj janë:

a(Kërkojnë siguresën, b)Të respektojnë të drejtat e pakicës minoritare. 

Greqia këtë kriterin e dytë  nuk e ka marrë fare parasysh dhe nuk e njeh me kushtetutë.

Përse Greqisë nuk ja kanë kërkuar këtë kusht?

Për shtetin Grek o je grek o je i huaj. 

Pakica kombëtare nuk egziston.

Kjo është për të ardhur keq, por akoma më e trishtueshme është kur mendon se  shumica e anarëve të qeverisë  në pushtet sot kanë rrënjë arvanitase.  

Midis shqiptarëve dhe ne arvanitasve kemi bërë një nga gabimet më trashanike.

Gabojmë në termat se si vetquhemi. 

Ne arvanitasit, jemi arbërore. Ju shqiptarët, quheni shqiptar, për Italianin jeni Albanesi, për shtetet e huaja po ashtu. Ne  na thërrisni arvanitas, ashtu si na quajnë grekët, por edhe vet quhemi arvanitas. Nëse  nëse ne të gjithë  do të quheshim“arbëror  Ilir”nuk do të kishim këto probleme. Nuk do të kishim as problem territoresh  siç kanë arbërorët të shpërndarë sot. Shpresh gabimet do ti kërkojmë tek vetja. Krijojmë përçarje edhe vet , gjë e cila na bënë dhe na ka bërë të jemi individualistë. 

Shoqëria Eteria Pellazgjikon Arvanitikon  

Kohët e fundit ne arvanitasit kemi ngritur një shoqatë  ku bëjë pjesë dhe unë (Jorgo Miha. Është  një organizatë,  e ngjashme me “Lidhjen arvanitese”, që mendohet të quhet  “Etrit e Pellazgjisë arbërore”. 

Askush nuk na njeh me termin Arbëror, i cili duhet të jetë i tillë, por dhe shumica në shoqatë kërkojnë ta mbajmë këtë term “Arvaniti” sepse kështu na njohin. Në këtë “Lidhje” tani për tani aderojmë rreth 50 veta, por kam shpresë që numri rritet. Këto shoqata ndihmojnë që mos të shtukemi si farë. 

Bëjmë atë që mund të bëjmë dhe kërkojmë sesnibilizim. 

Jorgo Mihas  është Autor i katër veprave

Jorgo Mihas ka lindur në 20 Korrik 1946. Studimet i ka kryer në Inxhinjeri mekanike dhe në të njëjtën kohë ka punuar edhe si profesor. 

•  “To Martino”. Ky libër flet për një katund arvanitas Martino\Muzaka , dhe është fshati ku u lind  Jorgo Mihas,  tashmë i ndarë në katër fshatra të tjerë. Autori në këtë libër nxjerrë fakte nga koha e hershme, toponime e dokumenta familjare që vërtetojnë autoktoninë e këtij fshati arvanitase.  
• Libri i dytë është “ Arvanitikia” në këtë libër gjenden toponime, familje, si dhe  fakte historike. Ky libër gjendet pothuajse në të gjitha biblotekat e shkollave të mesme.  
• Libri i tretë  titullohet :“ 1821 i arvanitasve”. Ky libër flet për rolin e arvanitasve në revolucionin Grek, ku  90 %  e heronjëve ishin me origjinë arvanitase.   

 “E vërteta dhe Gënjeshtra mbi arvanitasit”

Në kët libër ai rradhitë të gjitha katundet  arvanitase, një punë kolosale prej 40 vjetësh kërkime dhe hulumtime. Ky libër del së shpejti. 

Cilat janë mbiemrat më të dëgjuar tek arvanitasit\ arbërorë të Helladës?

Buzos,Burradhas, Brekullaqi,Besos,Buas,Blezas(bletët), Barkas, Boxho, Bathas, Maras, Muriqi, Malerdha(erdhaprej malit), Lebesi,Lugos, Lekas. Ka shumë e shumë të tjerë.

Shprehje më të hershme 

• Të madhin dhe gomarin të shohësh, mos ia lë ngarkesën 
• Ku pështyn shumë tunelt lumë 
• Barku plot nuk kërcen  dot, Barku fir nuk ecën dotë 

Shprehje frazeologjike e hershme 

Bau kau,  kuptimi i së clës është (e ka ballin si kau)

Muajt e vitit

Ne arvanitasit muajt e vitit i quajmë të tillë: Jenar, Shkurt, Mars, prill, Maji, Theristi(ther, pres)\(Qershor, Alonar(kur shihn grurin me kalë)\Korrik, Gusht, Triiti\Shtator

Shënmitër\Tetor, Vjeshta\Nëntor Shëndre\ Dimri

Konsulli shqiptar në  Greqi  indiferent ndaj arvanitasve  

Më rastisi një herë- thotë Jorgo Mihas- që  nëpërmjet miqëve të njohur  të pija kafe me konsullin e Shqipërisë në Greqi, i cili pyeti për mua kush isha. Nuk mi njihte, por nuk u trishtova sepse ndodh, por u shqetësova shumë kur  nuk dinte asgjë për lidhjen arvanitase dhe aq më keq më shqetësoi fakti që Konsulli grek  në Shqipëri më njihte, sepse ishte njohur me shkrimet e mia.   

Jorgo Mihas, Kosova dhe pavarësia e saj 

Unë ( Jorgo Mihas) se bashku me Aristidh Kolljen dhe  disa pjestarë  nga shoqata Marko Boçari mbrojtëm dhe mbështetëm çështjen e Kosovës. U bashkuam me arbëreshin Antonio Bellusci i cili na sensibilizonte për çdo takim me  Legën amerikane të Dioguardit. Zëdhënisn tonë kishim Aristidhin Kolja  i cili ishte edhe njohës i mirë i historisë  i cili shkonte në çdo kanal televiziv dhe fliste për popullin Dardan që ishin aty më herët se sa krishti vet.  Nuk po zgjatem  mbi këtë temë  por dua të theksoj që ne si lidhje arvanitase si edhe unë personalisht dhamë ndihmesën tpnë për këtë çështje dhe jam i lumtur për këtë fakt.

Tani është çështja jonë. Camëria, arvanitasit\ arbërorët e Helladës nuk yihen në gojë fare nga shteti shqiptar. Është e çuditshme se si nuk kanë asnjë rrugë me emrin” Arvanitas” Unë kurrë nuk kam dëgjuar ndonjëherë  emerr rruge as me “ Arbërorët e Helladës”. Keni parë ndonjë  staujë të Kollokotronit apo Marko Boçarit  në një lulishte apo parkë ti Tiranës apo qytete të tjera? 

Keni parë ndonjë teatër si edhe të një qyteze të vogël të marri emrin e  artistes Irene leleku\ Papas që  edeh pse me vonesë, por ka deklaruar me krenari që është  me rrënjë arbërore arvanitase. 

Si nuk ka qoftë edhe një bust të Aleksandrit të madh, që  historia botërore i njeh rrënjët ilirë të nënës së tij. Janë pikërisht këto gjëra të vogëla që përfundojmë në asimilim apo në hymbje të rrënjëve.

Ora po shënonte rreth 14 e 30. Nuk po ndjenim kohën që rrithte. Nuk mundëm të pini mas kafetë që qëndronin mbi tavolinë. Për një moment vura re ata sy të tij të lodhur por që mbartnin  një rreze e cila përputhej me optimizmnin tim,  ndoshta ajo rreze  ishte shpresa që arbërorët e Greqisë të ndihen autokton në tokën e tyre, të flasin gjuhën e tyre të deklarojnë gjuhën e tyre e të rishkruajnë historinë e tyre shumë shekullore. Ka ardhur koha që vendi ku lindi demokracia të rimarrë identitetin e saj. Kjo nuk është utopi, kjo është demokraci!  

Përshëndetemi duke lenë takim për promovimin e librit të tij të fundit. 

E falenderoj nga zemra Z .Jorgo Miha  për punën e tij të palodhur, por edhe si një  arbëror fisnik në deje. 

Në datën 6 tetor largohem nga Greqia

Përshkoj Loutraki,  Kuvara, Mesologji,Lefkada, Preveza, etje,  ndjej të njëjtat emozione kur udhetova  për herë të parë në këato troje e sinkronizuar në sintoninë e  memorjes, rrefimeve, dhe  epopesë sentimentale si dhe  të atyre udhëtime ku shpesh me rrëfen etnologut At Bellusci. Nndjeva jehonën e Mitit, pëshpërimin e legjendave, butësinë e kulturës, forcën e historisë, dhe shpirti rrëmbeu furishëm flatrat dhe me hare nisi t’i sodiste. 

E zhytur në vorbullën e atyre svastikave  kozmike,ndieja një energji që më përketë. Ndoshta sepse  gjyshi im ( babi i time ti) hodhi hapat e para në këto troje, e në këtë tokë prehen kockat e gjyshit të babit  tim, ardhur nga Kolonja të cilët e therën pa mëshirë grekrit  sikur të ishin bisha. 

Kjo zbaticë  më çon edhe  tek Camëria, ku bukuria dhe tragjedia e saj i ndan vetëm një pe i hollë.  U rrita në një gjytezë Ballsh ku kishte një mëhallë e tërë nga Camëria.

Ndërsa sodis, si flatërza më pikëzonin “Petkat e të parëve tanë”,  shkrirë nën “tinguj-e Moresë”. Ajo “More” që u pëshpërit me shekuj në sheshet e Arbëreshe, dhe  këndohet  edhe sot në festat arbëreshe sa arkadike, aq edhe stoike, ndërsa Çamëria vazhdon e lënë në harresë, për mos të thënë që duket sikur ka mbetur vetëm  si shprehje gjeografike.  

Foto në vijim Arvanitasi Jorgo Miahas dhe Ornela Radovicka